RVKVissenaken_Monitoring_Eindverslag + kaartbundel.pdf

Vissenaken

Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2

Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2 Opdrachtgever:

Leidend ambtenaar:

Ruilverkavelingscomité VAC (Vlaams Administratief Centrum) Dirk Boutsgebouw Diestsepoort 6 bus 74, 3000 Leuven Tel. 016 66 52 50 www.vlm.be Katrien De Maeyer

© oktober 2012 Natuurpunt Studie Coxiestraat 11 2800 Mechelen studie@natuurpunt.be www.natuurpunt.be Opdrachthouder:

Natuurpunt Studie Coxiestraat 11 B-2800 Mechelen 015/297220 E-mail: studie@natuurpunt.be

Terreinwerk: Tekst: Eindredactie en vormgeving: Foto’s:

Marc Herremans, Iwan Lewylle, Jorg Lambrechts Marc Herremans, Iwan Lewylle, Jorg Lambrechts Jorg Lambrechts en Pieter Van Dorsselaer Iwan Lewylle, Jorg Lambrechts, Marc Herremans, Koen Devos, Glenn Vermeersch, Raymond De Smet, Norbert Huys, Leo Janssen, Luc Meert, Wim Deloddere, Didier Plu, Frank Snykers & Hugo Willocx Iwan Lewylle, Karin Gielen

Cartografie:

© Geen enkele foto uit dit rapport mag worden overgenomen, verveelvoudigd, opgeslagen in een computer gegevensbestand of openbaar gemaakt zonder voorafgaande en schriftelijke toestemming van de fotograaf. De contactgegevens van de fotografen zijn beschikbaar bij de opdrachthouder. Wijze van citeren: Herremans M., Lambrechts, J & Lewylle I., 2012. Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2. Rapport Natuurpunt Studie 2012/8, Mechelen.

Inhoudsopgave 1. 2.

Inleiding ......................................................................................................................................... 6 Module 1: akkervogels .................................................................................................................. 7 2.1.Methodiek terreinwerk: uitgebreide territoriumkartering .............................................................. 7 2.1.1. Inleiding............................................................................................................................ 7 2.1.2. Projectgebieden en inventarisaties.................................................................................. 7 2.1.3. Punttellingen .................................................................................................................... 8 2.2.Basissoorten en aandachtssoorten .............................................................................................. 8 2.3.Kaartmateriaal en interpretatie ..................................................................................................... 9 2.3.1. Kaartmateriaal ................................................................................................................. 9 2.3.2. Interpretatie en verwerking ............................................................................................ 10 2.4.Weersomstandigheden .............................................................................................................. 11 2.4.1. Maart 2012 ..................................................................................................................... 11 2.4.2. April 2012 ....................................................................................................................... 11 2.4.3. Mei 2012 ........................................................................................................................ 11 2.4.4. Juni 2012 ....................................................................................................................... 12 2.5.Resultaten .................................................................................................................................. 13 2.5.1. Algemene bevindingen .................................................................................................. 13 2.5.1.1. Basisopdrachtsoorten .................................................................................................... 13 2.5.1.2. Bijkomende aandachtssoorten ...................................................................................... 14 2.5.2. Soortbesprekingen......................................................................................................... 15 2.5.2.1. Patrijs (Perdix perdix) .................................................................................................... 15 2.5.2.2. Kwartel (Coturnix coturnix) ............................................................................................ 18 2.5.2.3. Kievit (Vanellus vanellus)............................................................................................... 19 2.5.2.4. Scholekster (Haematopus ostralegus) ......................................................................... 21 2.5.2.5. Wulp (Numenius arquata) ............................................................................................. 22 2.5.2.6. Veldleeuwerik (Alauda arvensis) ................................................................................... 22 2.5.2.7. Graspieper (Anthus pratensis) ...................................................................................... 24 2.5.2.8. Gele Kwikstaart (Motacilla flava) ................................................................................... 25 2.5.2.9. Kneu (Carduelis cannabina) .......................................................................................... 26 2.5.2.10. Ringmus (Passer montanus) ......................................................................................... 28 2.5.2.11. Geelgors (Emberiza citrinella) ....................................................................................... 29 2.5.2.12. Rietgors (Emberiza schoeniclus) .................................................................................. 31 2.5.2.13. Grauwe gors (Emberiza calandra) ................................................................................ 32 2.5.2.14. Torenvalk (Falco tinnunculus) ...................................................................................... 34 2.5.2.15. Steenuil (Athene noctua) .............................................................................................. 35 2.5.2.16. Koekoek (Cuculus canorus)........................................................................................... 36 2.5.2.17. Groene specht (Picus viridis) ........................................................................................ 37 2.5.2.18. Boerenzwaluw (Hirundo rustica) ................................................................................... 38 2.5.2.19. Blauwborst (Cyanosylvia svecica) ................................................................................ 39 2.5.2.20. Spreeuw (Sturnus vulgaris) .......................................................................................... 40 2.5.2.21. Huismus (Passer domesticus) ...................................................................................... 41 2.5.2.22. Roodborsttapuit (Saxicola torquata) ............................................................................. 42 2.5.2.23. Canadese gans (Branta canadensis) ........................................................................... 43 2.5.2.24. Nijlgans (Alopochen aegyptiacus) ................................................................................ 43 2.5.2.25. Bruine kiekendief (Circus aeruginosus) ......................................................................... 43 2.5.2.26. Kleine mantelmeeuw (Larus fuscus) ............................................................................ 43 2.5.2.27. Kleine plevier (Charadrius dubius) ............................................................................... 43 2.5.2.28. Oeverzwaluw (Riparia riparia) ...................................................................................... 44 2.5.2.29. Grote gele kwikstaart (Motacilla cinerea) ..................................................................... 44 2.5.2.30. Tapuit (Oenanthe oenanthe) ........................................................................................ 44 2.5.2.31. Roodkopklauwier (Lanius senator) ............................................................................... 44 2.5.2.32. Poelsnip (Gallinago media)........................................................................................... 45 2.5.2.33. Kramsvogel (Turdus pilaris) .......................................................................................... 45 2.5.2.34. Roek (Corvus frugilegus) .............................................................................................. 45 2.5.3. Relatieve frequenties van algemene soorten ................................................................ 46 2.5.4. Bepaling van de natuurwaarde in het projectgebied op basis van de avifauna ............ 49 2.5.5. Bespreking per ecologische soortgroep ........................................................................ 52 2.5.5.1. Soorten van kleinschalig akkerlandschap (KLA’s) ........................................................ 53

2.5.5.2. Soorten van open akkerlandschap (OLA’s) ................................................................... 53 2.5.6. Illustratie van de teloorgang van natuurwaarden .......................................................... 53 2.6.Evaluatie van de natuurdoelen van de Ruilverkaveling (T-1 versus T+2) ................................ 59 3. Module 2 - Rugstreeppad ........................................................................................................... 62 3.1.Inleiding ...................................................................................................................................... 62 3.2.Methodiek ................................................................................................................................... 62 3.2.1. Vegetatiekartering.......................................................................................................... 62 3.2.2. Onderzoek voorkomen Rugstreeppad........................................................................... 62 3.3.Resultaten .................................................................................................................................. 63 3.3.1. Ecotoopkartering............................................................................................................ 63 3.3.1.1. Algemeen besluit vegetatiekartering ............................................................................. 65 3.3.2. Onderzoek voorkomen Rugstreeppad........................................................................... 68 3.3.2.1. Historisch en actueel voorkomen in de regio................................................................. 68 3.3.2.2. Actueel voorkomen in het studiegebied......................................................................... 68 3.3.2.3. Knelpunten Rugstreeppad ............................................................................................. 72 3.3.2.4. Beheer Rugstreeppad.................................................................................................... 73 3.3.2.5. Algemeen besluit voorkomen Rugstreeppad................................................................. 75 3.3.3. Libellen........................................................................................................................... 76 3.3.3.1. Inleiding.......................................................................................................................... 76 3.3.3.2. Algemene bevindingen .................................................................................................. 76 3.3.3.3. Soortbesprekingen......................................................................................................... 77 3.3.3.4. Besluit ............................................................................................................................ 78 3.3.4. Dagvlinders .................................................................................................................... 80 3.3.5. Overige .......................................................................................................................... 81 4. Module 3 – Poelen ...................................................................................................................... 82 4.1.Inleiding ...................................................................................................................................... 82 4.1.1. Achtergrondinformatie bij de aangetroffen soorten ....................................................... 82 4.1.2. Enkele basisprincipes i.v.m. amfibievriendelijke waterpartijen ...................................... 83 4.2.Methodiek veldonderzoek .......................................................................................................... 83 4.2.1. Inventarisatie ................................................................................................................. 83 4.3.Algemene bevindingen inventarisatie ........................................................................................ 85 4.3.1. Ligging waterpartijen in relatie met omliggend landschap............................................. 85 4.3.2. Type waterpartijen ......................................................................................................... 85 4.3.3. Voorkomen amfibieën over aantal waterpartijen ........................................................... 86 4.3.4. Aantal soorten amfibieën over aantal waterpartijen ...................................................... 87 4.3.5. Kwaliteit waterpartijen .................................................................................................... 88 4.4.Poelenfiches ............................................................................................................................... 90 4.4.1. Leeswijzer ...................................................................................................................... 90 4.4.2. Waterpartij 1 – HylaID 324.040 ..................................................................................... 92 4.4.3. Waterpartij 2 – HylaID 224.026 ..................................................................................... 93 4.4.4. Waterpartij 3 – HylaID 224.049 ..................................................................................... 96 4.4.5. Waterpartij 4 – HylaID 324.027 ..................................................................................... 97 4.4.6. Waterpartij 5 – HylaID 324.046 ..................................................................................... 99 4.4.7. Waterpartij 6 – HylaID 324.018 ................................................................................... 101 4.4.8. Waterpartij 7 – HylaID 324.018 ................................................................................... 102 4.4.9. Waterpartij 8 – HylaID 328.046 ................................................................................... 104 4.4.10. Waterpartij 9 – HylaID 328.044 ................................................................................... 106 4.4.11. Waterpartij 10 – HylaID 328.043 ................................................................................. 107 4.4.12. Waterpartij 11 – HylaID 328.041 ................................................................................. 109 4.4.13. Waterpartij 12 – HylaID 328.041 ................................................................................. 111 4.4.14. Waterpartij 13 – HylaID 328.047 ................................................................................. 112 4.4.15. Waterpartij 14 – HylaID 328.045 ................................................................................. 114 4.4.16. Waterpartij 15 – HylaID 323.045 ................................................................................. 116 4.4.17. Waterpartij 16 – HylaID 324.050 ................................................................................. 117 4.4.18. Waterpartij 17 – HylaID 324.050 ................................................................................. 119 4.4.19. Waterpartij 18 – HylaID 324.047 ................................................................................. 120 4.4.20. Waterpartij 19 – HylaID 324.045 ................................................................................. 122 4.4.21. Waterpartij 20 – HylaID 324.045 ................................................................................. 123 4.4.22. Waterpartij 21 – HylaID 324.045 ................................................................................. 125 4.4.23. Waterpartij A – HylaID 324.053 ................................................................................... 127

4.4.24. Waterpartij B – HylaID 324.054 ................................................................................... 128 4.4.25. Waterpartij C – HylaID 324.054 ................................................................................... 130 4.4.26. Waterpartij D – HylaID 324.055 ................................................................................... 132 4.4.27. Waterpartij E – HylaID 324.056 ................................................................................... 133 4.5.Bespreking/conclusie Module 3 ............................................................................................... 134 5. Referenties................................................................................................................................ 143 6. Bijlagen ..................................................................................................................................... 146

1. Inleiding Voorliggend rapport bespreekt de resultaten van de monitoring in 2012 in het ruilverkavelingsgebied Vissenaken, twee jaar na de omvangrijkste werken (T=2). De opdracht omvat drie modules. a. Module Akkervogels b. Module Rugstreeppad c. Module Poelen De uitgangssituatie werd geschreven in 2003-2005 door de Vlaamse landmaatschappij. Het gebied is gelegen in de provincie Vlaams-Brabant.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

6

2. Module 1: akkervogels 2.1.

Methodiek terreinwerk: uitgebreide territoriumkartering 2.1.1. Inleiding

De inventarisatie is uitgevoerd door middel van de uitgebreide territoriumkartering zoals beschreven door Hustings (Hustings et al., 1989). Deze methode werd intussen twee keer geactualiseerd (van Dijk, 2004; van Dijk & Boele, 2011). De meest recente actualisatie is weerhouden (van Dijk, 2011). Deze update wordt nu standaard gehanteerd bij alle broedvogelkarteringen in de Benelux. In hoofdzaak bouwen beide updates verder op Hustings (1989) maar werden interpretatiecriteria verfijnd en bijgesteld op basis van voortschrijdend onderzoek. Voor een aantal soorten werden nieuwe criteria uitgewerkt (vooral m.b.t. datumgrenzen en interpretatiecriteria). Hoewel de resultaten die worden bekomen door toepassing van de ‘Hustings-criteria’ en de nieuwe ‘van Dijk-criteria’ op eenzelfde dataset niet altijd 100% identiek zullen zijn, wordt bij elk nieuw op te starten monitoringsproject ten stelligste aanbevolen om van Dijk & Boele (2011) te gebruiken aangezien hierin de meest recente, wetenschappelijk onderbouwde inzichten over broedvogelkartering werden verwerkt. Deze inventarisatiemethode is zeer arbeidsintensief. Haar gestandaardiseerde opzet maakt het echter mogelijk om resultaten van verschillende waarnemers te vergelijken en geeft een idee over de absolute aantallen.

2.1.2. Projectgebieden en inventarisaties De twee gebieden (respectievelijk 142 ha en 99 ha) werden acht keer gebiedsdekkend gekarteerd. In een ideaal scenario worden deze bezoeken evenwichtig verdeeld over de maanden maart - juli (twee rondes in maart, twee in april, twee in mei en twee in juni-juli). Deze spreiding doorheen het broedseizoen is belangrijk om zowel soorten die vroeg territoriaal actief zijn, als soorten die pas later in het seizoen aankomen optimaal in kaart te kunnen brengen. In de praktijk heeft het hele slechte lenteweer ons weerhouden om deze optimale spreiding te realiseren. De inventarisaties werden gelopen op 21 maart, 3 april, 20 april, 17 mei, 25 mei, 10 juni, 20 juni en 29 juni. Er waren zes ochtendrondes en twee avondrondes (17 mei en 29 juni). Tijdens elke inventarisatie werden de twee inventarisatie-eenheden onderling alternerend afgewerkt: indien in ronde één gebied Noord eerst werd doorlopen en daarna gebied Oost, werd in ronde twee deze volgorde omgekeerd, zodat elk gebied afwisselend op een vroeg en een later tijdstip van de dag werd bezocht. Deze alternerende aanpak werd ook toegepast binnen elk van de kerngebieden door te werken met verschillende startpunten: indien een kerngebied tijdens een eerste ronde bv. van oost naar west werd doorlopen, werd dit bij de volgende ronde in de omgekeerde richting geïnventariseerd, zodat ook elke locatie binnen elk kerngebied afwisselend op een vroeg en een later tijdstip van de dag werd bezocht. Hierdoor verhoogt de trefkans voor elk van de te onderzoeken soorten. De rondes werden gelopen volgens routes aangegeven door de opdrachtgever. In de ochtendrondes (zes in totaal) werd doorgaans geïnventariseerd van één uur voor zonsopgang tot vijf uur erna. Bij vele soorten treden territoriale gedragingen vooral in de vroege ochtenduren op. Een aantal soorten kent hun hoogste trefkans rond zonsopgang, terwijl andere later op de ochtend een hogere trefkans bereiken. Bij sommige soorten is er tegen de avond weer een opleving, die doorgaans echter maar vrij kort duurt. Er werden ook twee avondrondes ingelast. Algemeen wordt aangenomen dat in halfopen tot open akkerlandschappen maximaal 300 ha per dageenheid (i.e. tussen één tot anderhalf uur voor zonsopgang tot maximaal vijf uur erna) kan ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

7

worden geïnventariseerd. Dit wil zeggen dat de projectgebieden samen vrij groot waren en dicht tegen de grens zaten voor het maximaal haalbare voor één voormiddag. Bovendien liep een deel van de inventarisatieroutes langs de periferie, wat de wandelafstand vergrootte. Er was ook tijd nodig om van het ene naar het andere gebied te gaan. Dat impliceert dat er flink moest doorgewerkt worden om de inventarisaties binnen de tijd af te werken. Er was in de praktijk dus weinig tijd om bijkomend naspeurwerk te ondernemen tijdens de inventarisatierondes, zoals bv. het uitloeren van de exacte nestplaats van voerdragende vogels, of het uitpuzzelen en hersamenstellen van nesten door elkaar lopende kuikens van kievit op basis van verschillen in leeftijd en grootte.

2.1.3. Punttellingen Om een idee te hebben van de verspreiding, frequentie en talrijkheid van de algemene soorten van het landbouwlandschap in de ruilverkaveling werden punttellingen uitgevoerd. Binnen elk van de twee gebieden werden een aantal punten geselecteerd waar tijdens elke monitoringsronde telkens gedurende 5 minuten alle vogels geteld werden: 6 in gebied Noord (7 in de eerste ronde) en 7 in gebied Oost. Alles samen dus 525 minuten in 105 tellingen. De totaalsom per soort in deze tellingen vormt een maat voor de talrijkheid van de algemene vogelsoorten in de gebieden. De relatieve frequentie waarmee soorten werden opgemerkt in deze tellingen (percentage van de tellingen waarin de soort voorkwam) vormt een maat voor hoe vaak en verspreid een soort voorkomt (maar helaas en onvermijdelijk ook voor hoe opvallend ze is). De telpunten lagen langs de telroutes en daardoor dus vaak langs de rand van het gebied. Er was geen doelstelling om de punten exclusief in het landbouwgebied te leggen; in tegendeel, het was de bedoeling om met deze punten het landschap en ook de ecotopen langs de rand van het landbouwgebied te bemonsteren. In die ecotopen komen nl. het grootste aantal soorten voor en de grootste dichtheid aan territoria. Telpunten lagen dus vaak op “een interessante plek” in het landbouwlandschap: aan een veldbosje, hole weg, graft of ecologische inrichtingstrook.

2.2.

Basissoorten en aandachtssoorten

Enkel van de soorten typisch voor het landbouwgebied (de “Veldleeuwerikgroep” sensu Sierdsema 1995) werden de territoria vlakdekkend gekarteerd, nl.: Patrijs, Kwartel, Scholekster, Kievit, Wulp, Veldleeuwerik, Grauwe gors en Graspieper, aangevuld met Kneu, Geelgors, Rietgors, Gele kwikstaart en Ringmus. Dat zijn de basisopdrachtsoorten van het project. Daarnaast was er een bijkomende lijst met aandachtssoorten die voorkomen op: • Bijlage 1 van de Vogelrichtlijn • Rode Lijst broedvogels Vlaanderen • PPS-lijst (provinciale prioritaire soorten) Vlaams-Brabant • lijst van koestersoorten van de gemeente Tienen/Vissenaken • lijst bijzondere broedvogels Vlaanderen (BBV project) Van deze soorten werden de waarnemingen ingevoerd in www.waarnemingen.be. Om een idee te hebben van de verspreiding, frequentie en talrijkheid van de meest algemene soorten van het landbouwlandschap werden punttellingen uitgevoerd (zie 1.2.2.).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

8

2.3.

Kaartmateriaal en interpretatie 2.3.1. Kaartmateriaal

Aangezien het landschap in het projectgebied doorgaans open is (uitgestrekte kouters met enkele veldbosjes, laagstamboomgaarden of holle wegen) kon het gros van de gegevens gemakkelijk op kaart worden ingetekend. Alle veldkaarten werden per gebied automatisch gegenereerd uit avimap.be, de autoclustermodule die door SOVON werd ontwikkeld en werd verfijnd door Natuurpunt, het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek en Natagora (zie verder). Voor elk gebied werd per ronde één veldkaart afgedrukt. Als ondergrond werd de meest recente versie van de orthofoto’s gebruikt. Alle territoriumindicerende waarnemingen van elk van de weerhouden aandachtssoorten, werden per bezoek op een veldkaart ingetekend. Aan het eind van het project komt het aantal veldkaarten dus overeen met het aantal bezoeken (acht voor de kerngebieden, twee voor de deelgebieden). Elke waarneming werd met de afkorting van de soort op de veldkaart ingetekend. Met symbolen werd steeds ook het waargenomen gedrag genoteerd (zang, roep, balts, alarm, afleidingsgedrag, nest, uitgevlogen jongen, …). De plaats van de waarneming werd zo nauwkeurig mogelijk op kaart ingetekend. Gezien de aanwezigheid van veel fysische referentiepunten in het gebied (sloten, boerderijen, struiken, landbouwwegen, graften, duidelijk herkenbare perceelsgrenzen, kleine bosjes) was doorgaans een exacte plaatsbepaling mogelijk. Enkel in de grootschalige aaneengesloten akkergebieden met beperkte percelering in het zuidelijke deel van Vissenaken Zuid (deelgebied Elzenbosveld-Nelissen in waarnemingen.be) was dit soms moeilijk. Bij elke bezoekronde werd ervan uitgegaan dat iedere waarneming betrekking had op een andere vogel. Tenzij anders aangegeven, stelt elke op de veldkaart ingetekende waarneming dus een ander individu voor: de ene waarneming sluit de andere dus steeds uit. In het veld is dit echter niet altijd met zekerheid vast te stellen. Volledige zekerheid bestaat enkel wanneer twee of meer zich territoriaal gedragende vogels tegelijk worden waargenomen. Bestond er geen zekerheid dat het om verschillende individuen ging, dan werden deze als ‘mogelijk dezelfde’ ingetekend. Deze uitsluitende waarnemingen zijn van essentieel belang voor het bepalen van territoria. Er werden twee types van uitsluitende waarnemingen gebruikt: (1) waarnemingen van tegelijk geobserveerde verschillende vogels (2) waarnemingen van vogels die na elkaar langs de route werden geobserveerd en waarvan het onwaarschijnlijk was dat het om hetzelfde individu ging. Het vastleggen van dit tweede type uitsluitende waarnemingen is deels afhankelijk van de soort- en gebiedservaring van diegene die het veldwerk uitvoert. Op de veldkaarten werden alleen geldige waarnemingen ingetekend. Bij de interpretatie worden territoria immers enkel onderscheiden op basis van dit type waarnemingen. Geldige waarnemingen zijn doorgaans waarnemingen die territorium- of nestindicerend zijn. Onder territoriumindicerende waarnemingen worden alle waarnemingen verstaan die een aanduiding geven voor de aanwezigheid van een territorium (zang, agressief gedrag tegen soortgenoten, alarmroep, balts, …); onder nestindicerende waarnemingen vallen alle waarnemingen die wijzen op de aanwezigheid van een nest of van ouders met jongen (verzamelen van en rondvliegen met nestmateriaal, broedende vogels, afleidingsgedrag, eierschalen, een gebruikt nest, uitgevlogen jongen). Concreet: een groepje overvliegende Veldleeuweriken in maart werd niet ingetekend op kaart aangezien een dergelijke waarneming niet indicatief is voor een territorium of nest. Een zangpost van een Veldleeuwerik in mei werd wel ingetekend. Voor een meer uitgebreide duiding omtrent geldige waarnemingen verwijzen we naar de soorthandleiding die werd uitgewerkt door Hustings (Hustings et al., 1989) en naar de belangrijke updates die werden opgesteld voor het Nederlandse Broedvogel Monitoring Project (BMP) en die ook voor de door de opdrachtgever van voorliggende opdracht als te hanteren methodiek werd weerhouden (van Dijk, 2004; van Dijk & Boele, 2011).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

9

2.3.2. Interpretatie en verwerking Aan de hand van de clustercriteria die in van Dijk & Boele (2011) werden uitgewerkt, werden op grond van alle geldige waarnemingen per deelgebied en per soort het aantal territoria bepaald. De interpretatie van de veldgegevens werd uitgevoerd door de autoclusteringsmodule van avimap.be. SOVON ontwikkelde in opdracht van en samen met Natuurpunt, het INBO & Natagora een versie van deze autoclusteringsmodule voor België. Deze online invoermodule garandeert dat alle ingevoerde data op een gestandaardiseerde manier worden verwerkt tot territoria, op basis van de criteria van Dijk & Boele (2011). Elke subjectieve interpretatie die zou kunnen ontstaan wanneer verschillende personen de data manueel zouden interpreteren, wordt hiermee uitgesloten. Deze autoclusteringsmodule is in Nederland intussen uitgegroeid tot dé standaard bij elke broedvogelkartering die in opdracht van overheden door studiebureaus of NGO’s worden uitgevoerd. In Vlaanderen is deze module vooralsnog enkel beschikbaar voor Natuurpunt en het INBO. Op de soortkaarten in bijlage, worden voor de overzichtelijkheid enkel de geldige territoria weergegeven die berekend werden door autoclustering, zonder alle waarnemingen van alle rondes of “ongeldige waarnemingen” die niet aan de criteria voldeden om tot een territorium te leiden. Op deze synoptische kaarten worden ook de territoria weergegeven waarvan het centrum net buiten de studiegebieden lagen, maar waarvan de vogels wel af en toe tot in het studiegebied kwamen. Dat is niet onbelangrijk om twee redenen: ten eerste omdat de inventarisatieroute vaak langs de grens van het gebied liep en er hier dus een concentratie aan waarnemingen is, en ten tweede omdat er nogal wat structuur aanwezig was in deze grenszones (veldbosjes, houtkanten, hagen, graften, holle wegen) wat belangrijk is voor sommige soorten (bv. Geelgors). Het volledige detail van alle originele waarnemingen wordt op de digitale datadrager aangeleverd. Het is belangrijk om te realiseren dat de autoclusteringsmethode een via criteria geobjectiveerd overzicht geeft van het aantal territoria dat in het gebied aanwezig was tijdens het broedseizoen. Dat is niet helemaal (en soms zelfs helemaal niet) gelijk aan het aantal broedgevallen, en zeker niet aan het aantal geslaagde broedgevallen. In de praktijk zijn territoria behoorlijk dynamisch en zijn heel wat territoriale vogels nog wel eens “ondernemend”: dat wil bv. zeggen dat ze er soms niet vies van zijn om tijdelijk - doorgaans achtereenvolgens, maar desnoods zelfs tegelijkertijd - op twee verschillende plaatsen een zangterritorium te verdedigen, of dat het zwaartepunt van een territorium komt te verschuiven, al dan niet onder “druk” van buren. Om zulk gedrag ondubbelzinnig te kunnen ontmaskeren als van eenzelfde broedvogel of broedpaar, is een zeer intensieve studie met individuele herkenbaarheid van alle vogels nodig, bv. via kleurringen of het aanbrengen van zenders. Dat is in het bestek van deze opdracht niet mogelijk. Territoriumkartering en de standaardisatie hiervan via autoclustering is een alternatieve aanpak. Wat de uitkomst van de autoclustering betreft, valt het op dat die niet zelden een hoger aantal territoria oplevert dan wat men intuïtief zou opdelen. Dat heeft weer veel te maken met het denken in broedparen in plaats van in territoria. Zo zullen we bv. een situatie waarbij een Geelgors eerst anderhalve maand in een houtkant zingt om dan de rest van het seizoen te verdwijnen, terwijl er vervolgens de rest van het seizoen 250 m verder een zangpost opduikt, intuïtief gaan samenvoegen tot “dezelfde vogel die zich verplaatst heeft”. Autoclustering interpreteert dit meer volgens strikte criteria: op beide plaatsen werd territoriumgedrag vertoont gedurende de geldige periode voor het vaststellen van een territorium en de afstand tussen beide is meer dan de fusieafstand van waarnemingen die men voor deze soort tot eenzelfde territorium kan rekenen, dus gaat het om twee geldige territoria. In autoclustering zitten ook reeds compensaties voor onopvallendheid en moeilijke waarneembaarheid van soorten. Zo is één waarneming van een zingende Ringmus in de geldige periode op >200 m van andere waarnemingen voldoende om tot een territorium te komen, terwijl je soms intuïtief zou geneigd zijn om die ene keer toch als een toevallige excursie van een naburige vogel te beschouwen. Om al die redenen is de uitkomst van de huidige autoclustering methode iets aan de hoge kant in vergelijking met wat men zou bekomen door een handmatige interpretatie. Dat is belangrijk voor de vergelijking met de gegevens van T-1, toen autoclustering nog niet bestond en alle territoriumafbakeningen gedeeltelijk beïnvloed werden door de intuïtie van de analyst.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

10

2.4.

Weersomstandigheden

Het weer was in 2012 ongunstig voor broedvogelkarteringen: veel te vaak koud, nat en winderig. Het aantal dagen waarop het weer gunstig was voor veldwerk, lag laag. Desondanks kon het gros van het veldwerk worden uitgevoerd onder relatief gunstige, doch meestal té koude omstandigheden. Het erg wisselvallige karakter van de lente en de kwakkelende start van de zomer 2012, hebben er wel voor gezorgd dat de planning niet helemaal kon worden aangehouden. Zo was er uiteindelijk 1 telling in maart, 2 in april, 2 in mei en 3 in juni. Omdat de weersomstandigheden van invloed zijn op een aantal aspecten (bv. aankomstdata van zomergasten, zangactiviteit, broedsucces, omstandigheden waaronder het veldwerk moet worden verricht, …) wordt hieronder een overzicht gegeven van de weersomstandigheden gedurende het veldseizoen. Dit kan van belang zijn wanneer ook in de toekomst deze monitoring zou worden herhaald. Weer kan immers één van de variabelen zijn (net als grondgebruik, voedselaanbod, aanwezigheid van ecologische infrastructuur, ...) die het verschil in resultaten tussen opeenvolgende monitoringperiodes zou kunnen verklaren.

2.4.1. Maart 2012 De maand maart 2012 was bijzonder. Met een gemiddelde temperatuur van 8,9°C gaat deze maand de boeken in als de vijfde warmste maartmaand sinds de start van de meteorologische metingen. Vooral de maximumtemperaturen scoorden hoog. Het was geleden van 1938 dat de maxima in maart nog zo hoog waren. Er was geen enkele vorstdag. Zeer opvallend was de hoge luchtdruk (1.027,1 hPa) en vooral de gemiddelde windsnelheid. Nog nooit sinds het begin van de windwaarnemingen in 1879 was het met een gemiddelde windsnelheid van 2,9 m/s zo rustig. Ook het aantal regendagen (acht) was ongewoon laag, een ex aequo met maart 1893 en maart 1953. De inventarisatieomstandigheden waren redelijk goed tijdens de telling op 21 maart, maar het vroor wel lichtjes ’s ochtends en het bleef tot het einde van de telling fris (13,5°C), waardoor bv. Geelgorzen en Veldleeuweriken karig zongen.

2.4.2. April 2012 Een rotmaand: kouder en somberder dan de voorgaande maartmaand, iets wat niet vaak voorvalt. Met een gemiddelde temperatuur van 8,4°C was het geleden van april 1989 dat het nog zo fris was. In Ukkel viel er 104 mm neerslag. Daarmee staat april 2012 op de negende plaats van natste aprilmaanden ooit. Ook de zon liet zich minder dan normaal zien: in Ukkel scheen ze 113 uur (normaal: 159 uur). De lage luchtdruk en de hoge gemiddelde windsnelheid maakten het depressieve gevoel van april 2012 compleet. Voor windmolens en mensen met last van berkenstuifmeel was het top maar om vogels te inventariseren pakken minder. Beide inventarisatie (3 en 20 april) werden aangevat bij een temperatuur van <= 3°C.

2.4.3. Mei 2012 Mei 2012 hield het wat rustiger. De kilte van april ruimde plaats voor normale temperaturen voor de tijd van het jaar. De zon scheen 189,52 uur (normaal: 191,03) en de gemiddelde temperatuur deed het behoorlijk met 14,3°C (normaal: 13,6°C). Vooral in de eerste decade bleven de maxima onder een doorgaans bewolkte hemel steken rond 13°C. Daarna draaiden de luchtstromingen naar het zuiden met een merkelijke temperatuursstijging (25°C op 10 mei in Ukkel), gevolgd door een aantal zware onweersbuien, windhozen incluis. Na de kortstondige ‘lente’ kwamen we weer onder de invloed van een koude, noordelijke stroming met grondvorst in de vroege ochtend van 17 mei. Daarna werd het beter: tussen 24 en 28 mei werd dagelijks de grens van 25°C graden overschreden, enkele keren gevolgd door korte hitte-onweders. Onweer op grote schaal bleef uit. ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

11

Toch werden in totaal 14 neerslagdagen en 16 onweersdagen in ons land opgetekend, goed voor een hoeveelheid van 63,4 mm (normaal: 66,5 mm). Geen extreme waarden maar niet voor de hand liggend om onder dreigende weersvoorspellingen veldwerk goed te kunnen inplannen. Ondanks het minder gunstige totaalplaatje, waren er toch voldoende gunstige inventarisatiedagen. De meeste dagen van de vierde ronde startten vaak fris en grijs maar eens de zon doorbrak, klom het kwik in de latere voormiddag toch vaak tot ca. 15 °C. Vooral tegen het eind van de maand steeg het kwik fors en kon onder ideale omstandigheden worden geïnventariseerd. De ronde op 25 mei viel in dit warme weer en soorten als Gele kwikstaart, Geelgors en Veldleeuwerik hadden er dan duidelijk zin in.

2.4.4. Juni 2012 De eerste helft van de maand lag de middagtemperatuur vaak onder 20°C. Het gebrek aan zon en een vaak stevige wind zorgden ervoor dat de gevoelstemperatuur echter een stuk lager lag. De koudere periodes gingen ook vaak gepaard met veel en langdurige neerslag. Sporadisch waren er enkele opeenvolgende droge dagen met zon. Het mooie weer werd vaak gevolgd door regen- en onweersbuien. Ondanks het koude verloop van de maand werd het op 28 juni toch nog zomers warm (met maxima van 25°C of meer). Kort: juni was kleddernat. Ukkel haalde 133 mm (normaal: 72 mm) en tekende daarmee voor de natste junimaand sinds 1966. En juni was koud: het wisselvallige weer vertaalde zich in een gering aantal van 147 zonuren (normaal: 188), met een gemiddelde temperatuur van 15,4°C (normaal: 16,2°C). In vergelijking met vorig jaar, toen een gemiddelde temperatuur van 16,8°C werd opgetekend, best een groot verschil. In juni werd op drie dagen geïnventariseerd (10, 20 en 29).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

12

2.5.

Resultaten 2.5.1. Algemene bevindingen

Tijdens elk bezoek werden alle waarnemingen van de basisopdrachtsoorten met hun gedragcode op kaart ingetekend. Daarnaast werden alle waarnemingen van de andere aandachtssoorten via een pda rechtstreeks elektronisch ingegeven op het portaal www.waarnemingen.be. In de onderstaande paragrafen wordt een overzicht gegeven van de toestand van opdracht- en aandachtssoorten in het projectgebied.

2.5.1.1.

Basisopdrachtsoorten

Tabel 1 geeft per soort het totaal aantal vastgestelde territoria weer voor de deelgebieden Vissenaken Noord en Zuid. Van vijf van de 13 basisopdrachtsoorten werden geen territoria vastgesteld in het projectgebied: Scholekster, Wulp, Graspieper, Rietgors en Grauwe gors (zie ook soorttekst voor verdere details). “Aangrenzende territoria” zijn territoria die gedeeltelijk overlappen met het projectgebied, maar waarvan de kernzone buiten het projectgebied ligt. De vogels bezoeken en gebruiken het projectgebied wel regelmatig. We geven ze aan ter volledigheid voor toekomstige vergelijkingen: kleine verschuivingen kunnen deze territoria in de toekomst immers binnen het projectgebied doen vallen.

Vissenaken Noord

Vissenaken Zuid

TOTAAL

Aangrenzend

Tabel 1: Overzicht van het aantal vastgestelde territoria van de basisopdrachtsoorten in het projectgebied in 2012.

Patrijs

3

3

6

1

Kwartel

0

1

1

0

Kievit

5

10

15

6

Scholekster

0

0

0

0

Wulp

0

0

0

0

Veldleeuwerik

7

18

25

6

Graspieper

0

0

0

0

Gele kwikstaart

5

14

19

2

Kneu

1

3

4

2

Ringmus

5

0

5

0

Geelgors

7

9

16

6

Rietgors

0

0

0

0

(1?)

(1?)

(2?)

0

33

59

92

22

gebied

Grauwe gors TOTAAL

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

13

2.5.1.2.

Bijkomende aandachtssoorten

De lijst van bijkomende aandachtssoorten is lang, vermits het gaat om een combinatie van verschillende lijsten: 72 soorten op de Vlaamse Rode Lijst, 66 prioritaire soorten voor Vlaams Brabant, 3 vogels als koesterburen voor Tienen, 193 soorten op bijlage 1 van de Europese Vogelrichtlijn (waarvan een aanzienlijk aantal echter nog nooit in Vlaanderen werd vastgesteld), en 91 soorten in het Bijzondere Broedvogel project van het INBO. Veel soorten komen weliswaar op meer dan één lijst voor. Veel van deze soorten komen echter niet voor in landbouwgebied, of zijn heel zeldzaam in Vlaanderen, zodat hun voorkomen in de projectgebieden heel onwaarschijnlijk was en hun afwezigheid tijdens de monitoring niet verbazend. Gezien het echter “belangrijke” soorten voor beleid en behoud zijn, bespreken we alle waarnemingen, niet enkel diegene die op een broedterritorium wijzen. Van de lange lijst bijkomende aandachtssoorten werden uiteindelijk slechts 19 soorten in de projectgebieden waargenomen (Tabel 2). Hiervan werden enkel van volgende soorten waarnemingen verricht die op broeden in de projectgebieden wijzen: Torenvalk, Steenuil, Koekoek, Groene specht, Boerenzwaluw, Blauwborst, Spreeuw, Huismus. Van enkele soorten werden ook bijkomende waarnemingen ontvangen (via www.waarnemingen.be) van deze soorten van andere waarnemers in aanvulling van de monitoringrondes tijdens dit project. Bij de soortbesprekingen duiden we ook nog twee waarnemingen van uitzonderlijke soorten: Roodkopklauwier en Poelsnip. En we bespreken ook bijkomend de Roodborsttapuit, een soort die merkwaardig genoeg op geen enkele van bovenstaande lijsten voorkomt, maar wel een belangrijke indicatiewaarde heeft voor de landschapskwaliteit in landbouwgebied. Volgende “aandachtssoorten” werden tijdens de broedperiode 2012 helemaal niet vastgesteld tijdens de monitoringrondes in de studiegebieden en ze werden ons evenmin gemeld door andere vogelkijkers: Roerdomp, Woudaapje, Kwak, Ooievaar, Zwartkopmeeuw, Kwartelkoning, Klein waterhoen, Kleinst waterhoen, Porseleinhoen, Rode wouw, Zwarte wouw, Slechtvalk, Grauwe kiekendief, Blauwe kiekendief, Watersnip, Houtsnip, Kluut, Velduil, Zomertortel, IJsvogel, Nachtzwaluw, Middelste bonte specht, Zwarte specht, Draaihals, Huiszwaluw, Boomleeuwerik, Boompieper, Duinpieper, Gekraagde roodstaart, Rietzanger, Grauwe vliegenvanger, Fluiter, Paapje, Klapekster, Grauwe klauwier, Wielewaal, Kuifmees, Glanskop, Matkop, Goudvink, Europese kanarie en Ortolaan. We kunnen met zekerheid stellen dat ze in 2012 niet gebroed hebben in de twee studiegebieden RVK Vissenaken. Tabel 2: Lijst van de aandachtssoorten die werden waargenomen in de projectgebieden tijdens het veldwerk van dit project. Soorten met grijze achtergrond broeden in de projectgebieden. PPS Wetenschappelijke Vlaams Koestersoort Bijlage 1 SOORT naam Rode Lijst Vlaanderen Brabant Tienen VRL Canadese gans (exoot) Branta canadensis Nijlgans (exoot) Alopochen aegyptiaca Bruine kiekendief momenteel niet bedreigd ja Circus aeruginosus Torenvalk momenteel niet bedreigd ja Falco tinnunculus Kleine mantelmeeuw kwetsbaar ja Larus fuscus Kleine plevier momenteel niet bedreigd Charadrius dubius Steenuil momenteel niet bedreigd ja Athene noctua Koekoek achteruitgaand ja Cuculus canorus Groene specht momenteel niet bedreigd ja Picus viridis Boerenzwaluw achteruitgaand Hirundo rustica Oeverzwaluw momenteel niet bedreigd ja Riparia riparia Grote gele kwikstaart momenteel niet bedreigd Motacilla cinerea Tapuit met uitsterven bedreigd Oenanthe oenanthe Roodkopklauwier zeldzaam Lanius senator Blauwborst momenteel niet bedreigd ja Luscinia svecica Kramsvogel bedreigd ja Turdus pilaris Roek momenteel niet bedreigd Corvus frugilegus Spreeuw momenteel niet bedreigd ja Sturnus vulgaris Huismus achteruitgaand ja Passer domesticus

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

BBV ja Ja Ja ja ja

ja ja

ja

14

2.5.2. Soortbesprekingen Bij de soortbespreking wordt informatie gegeven over alle basisopdrachtsoorten en over de aandachtssoorten die werden waargenomen. Alle basisopdrachtsoorten werden gekarteerd en op basis van de “geldige waarnemingen” werden door de achterliggende algoritmes van het autoclusterprogramma avimap.be territoria afgebakend. Bij elke soort wordt eerst weergegeven welke waarnemingen voor die soort als geldige waarnemingen worden weerhouden volgens de handleiding van het SOVON broedvogelonderzoek (van Dijk & Boele, 2011). Het aantal territoria wordt opgesplitst voor de twee deelgebieden. Bij Veranderingen worden de aantallen en verspreiding vastgesteld tijdens de monitoring in 2012 vergeleken met de aantallen en verspreiding tijdens de inventarisaties in 2003 (jaar -1) (Boyen et al. 2004). De eerste 13 soorten, tot en met Grauwe gors, zijn ‘basisopdrachtsoorten’.

2.5.2.1.

Patrijs (Perdix perdix)

Figuur 1: Patrijs is spaarzaam aanwezig in RVK Vissenaken. Recept voor hoge dichtheden: kleinschalige landbouw, kruiden- en insectenrijke braakranden, hoe minder maïs hoe beter, onverharde landbouwwegen en ongeploegde stoppelvelden. Jammer genoeg wordt een dergelijke mix almaar zeldzamer. Door hun uitgesproken voorkeur voor perceelsranden kunnen Patrijzen door schaalvergroting (grotere percelen, minder randeffecten) rake klappen krijgen. (foto: Raymond De Smet)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

15

Geldige waarnemingen:

volwassen individu in broedbiotoop, paar in broedbiotoop, territoriumindicerend gedrag, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Patrijs was nog aanwezig met zes territoria in het studiegebied en één aan de rand (kaart in bijlage 1).

Aantal territoria 1992 2003 2012

Vissenaken Noord 3 1 3

Vissenaken Zuid 5 2 3

Opm: voor 1992 gaat het om waarnemingen tijdens één enkel bezoek.

Dichtheid:

2.5 territoria/100 ha.

Vergelijking dichtheid studiegebied met andere gebieden: In de jaren ‘90 werd de soort op verschillende plaatsen gericht geïnventariseerd waardoor betere informatie over lokale dichtheden beschikbaar is. In de ruilverkaveling Mettekoven werden in 1994 vier tot vijf paar per 100 ha opgetekend. Eenzelfde grootteorde (4,5/100 ha) werd vastgesteld in het Meetjesland terwijl een gestandaardiseerde inventarisatie door wildbeheereenheden in de Westhoek een gemiddelde dichtheid van 4,3/100 ha opleverde met plaatselijk pieken tot 10/100 ha. Gericht onderzoek in het kader van de broedvogelatlas gaf echter aan dat deze waarden in 2002 ook in deze West-Vlaamse stronghold niet meer werden bereikt. Enkele referenties uit het Pajottenland: In de ruilverkaveling van Elingen in 2002 nog 39 territoria op 784 ha geteld (4,9/100 ha). In 2010 daalde de populatie er met ruim 25% en bleef de teller staan op 29 territoria (3,7/ha) (Verbelen, 2010a). In 2012 werden in 6 gebieden in Gooik volgende dichtheden vastgesteld (Verbelen et al., 2012): Waterkasteel 5 (4,0/100 ha), Lingeren 10 (6,9/100 ha), Wijngaard 6 (3,9/100 ha), Goteringen 5 (2,5/100 ha), Nolleken 2 (1,3/100 ha) en Bonte Meers 5 (3,2/100 ha) (Verbelen et al., 2012). Dit is een gemiddelde dichtheid van 3,6/100 ha in de zes kerngebieden van Gooik wat sterk vergelijkbaar is met de situatie in aanpalend gebied Elingen na de ruilverkaveling. In Frankrijk wordt de populatie de laatste 10 jaar stabiel genoemd (cijfers van office national de chasse). In kerngebieden in Noord-Frankrijk noteert men dichtheden van 5 p tot 25p per 100 ha. Daarbuiten spreekt men van lage densiteiten < 5p / 100 ha (Bro & Crosnier 2012). De dichtheden in Vissenaken zijn daarmee zeker niet hoog te noemen in een Vlaamse context. Vergeleken met Frankrijk gaat het om zelfs om lage densiteiten en een marginale gebied voor Patrijs.

Verandering:

Patrijzen werden enkel vastgesteld in de noordelijke helft van zowel het noordelijke als het zuidelijke deelgebied. Dat was in 2003 ook het geval. In 1992, toen Patrijs nog veel talrijker was in Vlaanderen, waren er ook waarnemingen van de zuidelijke helft van beide gebieden. Wanneer we kaarten 10.1 en 10.2 van Boyen et al. (2004) met de huidige autoclustercriteria zouden herinterpreteren, dan zouden we allicht komen tot 2 territoria in Vissenaken Noord en 3 in Vissenaken Zuid. De aantallen zijn zo laag er geen conclusies mogelijk zijn vergeleken met de situatie voor de ruilverkaveling. (Daarenboven is er de problematiek van uitzettingen ten behoeve van jachtdoeleinden die aantallen kan beïnvloeden).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

16

Rode Lijst-categorie:

Eind vorige eeuw - begin deze eeuw (vooral tussen 1990 en 2003) namen de winteraantallen in gans Vlaanderen een dramatisch versnelde duik. Sinds 2003 leken de aantallen echter weer licht te stijgen. Mogelijk zorgde een reeks zeer zachte winters voor een betere overleving en bleek dit net genoeg voor een licht herstel (Herremans, 2010). De winter van 2009-2010 was echter abnormaal koud en werd gekenmerkt door een uitzonderlijk hoog aantal sneeuwdagen (n=31). Ook de voorbije winter was ‘tijdelijk’ koud. De eerste decade van februari was met een gemiddelde temperatuur van -6,2 °C de tweede koudste ooit sinds 1901. Strenge winters met veel sneeuwval kunnen patrijzenpopulaties plaatselijk decimeren (Devos, 2004a). Een hoge wintermortaliteit zou ook in Vissenaken een significante impact kunnen hebben gehad op de lokale populatie. Het aantal territoria dat in 2012 werd vastgesteld, moet dan ook tegen deze ongunstige achtergrond worden geïnterpreteerd. Het gaat dramatisch slecht met de Patrijs in Europa. Met meer dan -12% per jaar is het een van de snelst afnemende vogelsoorten (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort met -80% afgenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) en de afname blijft de laatste jaren doorgaan (Hustings et al., 2010). In Frankrijk was er een afname van -32% op 20 jaar (Jiguet 2010). In Vlaanderen wordt een afname vermeld van -50% (Hens & Dochy, 2005) en tussen 2007 en 2010 wordt een verdere afname becijferd van -33% (Vermeersch & Onkelinx, 2011). kwetsbaar.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

17

2.5.2.2.

Kwartel (Coturnix coturnix)

Figuur 2: 2012 was echter in gans Vlaanderen een slecht kwarteljaar. Dat slechts één roepend mannetje werd genoteerd geeft dus misschien geen correct beeld van de kwartelpotenties van de RVK Vissenaken. (foto: Norbert Huys)

Geldige waarnemingen:

volwassen individu in broedbiotoop, paar in broedbiotoop, territoriumindicerend gedrag, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Er was een roepend mannetje nabij het Elzenbosveld op 20 juni 2012. Tijdens de volgende ronde (29-6) riep een mannetje verder noord in het midden van het zuidelijke deelgebied. Autoclustering aanziet dit als één territorium.

Aantal territoria 1992 2003 2012

Vissenaken Noord 2 0 0

Vissenaken Zuid 0 0 1

Opm: voor 1992 gaat het om waarnemingen tijdens één enkel bezoek.

Verandering:

Het aantal Kwartels dat Vlaanderen bezoekt is van jaar tot jaar variabel. Het voorkomen van roepende mannetjes is in RVK Vissenaken blijkbaar erratisch. Er valt niet op te maken of er veranderingen zijn in verspreiding of aantallen sinds de ruilverkaveling.

Opmerking:

Kwartel was in heel de regio schaars in 2012. Er was een melding in april in Willebringen en een zangpost op 28 mei aan de Kalenberg te Kerkom. Tussen Tienen en Oplinter

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

18

waren er een vijftal roepende mannetjes, o.a. in het Kloosterveld. De soort is in Vlaanderen onderhevig aan sterke fluctuaties waarbij topjaren en ‘kwakkeljaren’ elkaar afwisselen. Uit de beschikbare data lijkt het alsof 2012 voor gans Vlaanderen een matig kwarteljaar was. In 2011 werden in de periode april - juli 1.810 waarnemingen doorgegeven van 2.436 ex.; in 2012 werden voor dezelfde periode slechts 1.044 waarnemingen doorgegeven van 1.344 ex. (bron: www.waarnemingen.be). Een opmerkelijk verschil. Mogelijk heeft Vlaanderen nauwelijks een ‘eigen’ kwartelpopulatie, maar wordt het aantal vogels dat hier belandt in het voorjaar in hoofdzaak bepaald door omstandigheden elders, zoals gunstige overleving gedurende de winter, slechte condities in de gebruikelijke broedgebieden, uitzonderlijke warme maanden april en mei, aanhoudende zuidoostelijke wind tijdens de voorjaarstrek, enz. Rode Lijst-categorie:

2.5.2.3.

onvoldoende gekend.

Kievit (Vanellus vanellus)

Figuur 3: De Kievit krijgt het zwaar te verduren op akkerland, maar is nog relatief goed vertegenwoordigd in Vissenaken. Enkel in aangrenzende percelen van enerzijds laat ingezaaide maïs en anderzijds traag groeiende bieten, heeft de soort nog kansen (foto: Norbert Huys).

Geldige waarnemingen:

♂♂ in broedbiotoop, paar in broedbiotoop, territoriumindicerend gedrag, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Er waren 15 territoria en nog eens 6 in aangrenzende gebieden (kaart in bijlage 1). Kieviten hebben een grote actieradius. Autoclustering gebruikt een fusieafstand van 1 km ! Maar de vogels zijn doorgaans heel goed zichtbaar in open terrein, dus kan men vroeg in het seizoen, wanneer de gewassen nog laag zijn, tegelijk bijna alles waarnemen dat in een gebied aanwezig is. Lang niet alle baltsende

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

19

mannetjes (die wel goed zijn voor een geldig territorium) leiden ook tot een wijfje met nest. In het noordelijk deelgebied werden 4 broedende wijfjes waargenomen en zijn er minstens 4 nesten met jongen geweest, plus nog eens twee net buiten het gebied op een niet ingezaaide maïsstoppel in het Breisembroek. In totaal werden minstens een tiental jongen vliegvlug. In het zuidelijk deelgebied werden vijf broedende wijfjes en tomen met jongen gezien. Ook hier werden minstens een tiental jongen vliegvlug

Aantal territoria 2003 2012

Dichtheid:

Vissenaken Noord 14 5

Vissenaken Zuid 14 10

6.2 territoria/100 ha.

Vergelijking dichtheid studiegebied met andere gebieden: In Gooik werd een dichtheid vastgesteld van 1,2 territoria/100 ha (Verbelen et al 2012). De atlas van de Vlaamse broedvogels meldt dat de dichtheden in gebieden die worden gedomineerd door grootschalige akkerbouw meestal niet boven de 2/100 ha komen, soms zelfs niet boven de 0,4/100 ha (Devos, 2004b). In 2010 werden er in de ruilverkaveling van Elingen 55 territoria (7/100 ha) vastgesteld (Verbelen, 2010a). Kievit is met 6,2 terr/100 ha dus nog relatief goed vertegenwoordigd in Vissenaken. Dat is opmerkelijk want uit onderzoek blijkt dat in Vlaanderen de hoogste densiteiten worden bereikt in gebieden met een gevarieerd aanbod aan graslanden en akkers. Weilanden worden gebruikt als foerageergebied voor de kuikens terwijl de akkers, waar weinig voedsel voorhanden is voor Kievit, als nest- en schuilplaats fungeren (Devos, 2004b). Er zijn amper weilanden om naar uit te wijken in de ruilverkaveling Vissenaken. Verandering:

Voor de ruilverkaveling waren er in het noordelijke deelgebied bijna driemaal meer territoria van Kievit dan in 2012. Ze waren toen ook over het hele gebied verspreid, inclusief op de hoger gelegen, drogere koppen Guldenagel en Heide. In 2012 was de verspreiding beperkt tot de lager gelegen nattere omgeving van de Billighouthoeve in het Breisembroek. In het zuidelijk deelgebied is de afname minder sterk, maar toch nog zeer beduidend: een derde minder territoria en die waren in 2012 allemaal geconcentreerd in het zuidwestelijke, lager gelegen en nattere Zijpveld. De territoria op de koppen in het noorden van het gebied en in het Rozenhof in het zuidoosten van het gebied zijn allemaal verdwenen. Er was geen gedetailleerde informatie beschikbaar van voor 2003. Kievit is opvallend afgenomen sinds de ruilverkaveling, zowel in aantal als in verspreiding. De afname van Kievit in de studiegebieden in Vissenaken is geen alleenstaand geval. 2012 was een heel zwak jaar voor Kievit: in Nederland kijkt men aan tegen een afname van ca. 18% (http://www.natuurbericht.nl/?id=8519). Blijkbaar hebben drie opeenvolgende winters met strenge vorst en/of een dik pak sneeuw en een dramatisch droog voorjaar 2011, waarbij heel veel broedsels mislukten, een stevige impact gehad op de populatie. Het valt bijgevolg niet uit te maken of de afname uitsluitend het gevolg is van de ruilverkaveling of eerder meeloopt met de algemene trend. Ook maart 2012 was zeer zonnig, warm en droog, en het valt op dat alle broedgevallen van 2012 in lager geleden delen met nattere

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

20

bodems waren. Tijdens de ruilverkaveling is geen verbetering van de waterafvoer gerealiseerd (med. K. De Maeyer). Indien dit wel zou gebeuren, zouden in droge voorjaren groter delen van het gebied niet meer geschikt zijn voor Kievit om te broeden. De omvorming van onverharde naar verharde wegen betekent wel een versnelde afvoer van regenwater. Het gaat heel slecht met de Kievit in Europa: -50% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort met -40% afgenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) en de afname blijft de laatste jaren doorgaan (Hustings et al., 2010). In Duitsland is er al 20 jaar lang een afname van meer dan -3% per jaar (Wahl et al., 2011). In Vlaanderen wordt er tussen 2007 en 2010 een afname becijferd van 28% (Vermeersch & Onkelinx, 2011).

Opmerking:

Veel Kieviten verliezen hun legsel op akkerland door landbewerking. Ze beginnen typisch te broeden in maïsstoppel, maar worden daar eind april eerst onder de gier gespoten en dan ondergeploegd. Op de wat zwaardere, nattere bodems in de lagere delen waren er in 2012 percelen met maïsstoppel die pas een eind in mei bewerkt werden. Op dat ogenblik waren de jonge Kieviten reeds in staat om landbewerking te overleven. Latere legsels waren er in de traag groeiende suikerbietenvelden. Daarin vonden ook de meeste jongen een onderkomen. Op 10 juni waren de eerste jonge Kieviten vliegvlug en vanaf dan waren er steeds groepjes jonge Kieviten aanwezig, die echter beduidend meer jongen telden dan er lokaal groot geworden waren. Er moet dus reeds vroeg in juni aankomst van vogels van buiten het gebied geweest zijn.

Rode Lijst-categorie:

momenteel niet bedreigd.

2.5.2.4.

Scholekster (Haematopus ostralegus)

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Geen territoria. Er werden in 2012 helemaal geen Scholeksters waargenomen in RVK Vissenaken tijdens de monitoringsrondes. De soort werd er ook niet gemeld door andere waarnemers.

Verandering:

Er zijn geen gegevens bekend van vroeger voorkomen in de RVK Vissenaken.

Opmerking:

Scholekster is dun gezaaid in de regio. Er waren in 2012 regelmatig twee vogels aanwezig op de bezinkingsputten te Tienen. In mei en juni waren er ook twee waarnemingen ten westen van het studiegebied in Roosbeek en Boutersem. In 2006 en 2008 zijn er geregeld Scholeksters waargenomen in De Paddepoel en op nabijgelegen akkers tussen Bunsbeek en Vissenaken, waar wellicht een broedpoging plaatsvond. momenteel niet bedreigd.

Rode Lijst-categorie:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

territoriumindicerend

gedrag,

21

2.5.2.5.

Wulp (Numenius arquata)

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Geen territoria. Op 3 april 2012 werd net ten noorden van het studiegebied een roepende vogel waargenomen boven de Velpevallei.

Verandering:

Er zijn geen gegevens bekend van vroeger voorkomen van deze soort in de RVK Vissenaken.

Opmerking:

Wulpen broeden nog in de regio. De soort werd regelmatig waargenomen doorheen het broedseizoen 2012 in de 2 gekende bolwerken: Getevallei tussen Tienen en Neerlinter en in de Velpevallei in Vissenaken en Bunsbeek (natuurreservaat De Paddepoel), waar in 2012 drie broedparen aanwezig waren. momenteel niet bedreigd.

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.6.

territoriumindicerend

gedrag,

Veldleeuwerik (Alauda arvensis)

Figuur 4: Veldleeuwerik komt in de ruilverkaveling van Vissenaken nog voor in dichtheden die op Vlaams niveau van belang zijn (foto: Glenn Vermeersch)

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag

Aantal territoria:

Veldleeuwerik was nog vrij goed vertegenwoordigd in beide deelgebieden. Er waren in totaal 25 territoria en nog eens zes in aangrenzende zones (kaart in bijlage 1).

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

territoriumindicerend

gedrag,

22

Aantal territoria 2003 2012 Dichtheid:

Vissenaken Noord 8 7

Vissenaken Zuid 17 18

10.4 territoria/100 ha.

Vergelijking dichtheid studiegebied met andere gebieden: Tijdens het veldwerk voor de atlas van de Vlaamse broedvogels werden sterk variërende dichtheden opgetekend. Maximale dichtheden zijn vastgesteld in sterk vergraste heide in militaire domeinen en heidegebieden en in de uitgestrekte geruilverkavelde akkerlanden van de Krijt-Leemregio. Daar zijn 150 tot 200 territoria per atlashok (van 5x5 km= 2500ha) vastgesteld (Stevens, 2004)., omgerekend zijn dit max. 8,2/100 ha op atlashok niveau. Maar vermits die territoria bijna steeds geconcentreerd zijn aangetroffen in bepaalde gebieden, zijn hier in bepaalde gebieden veel hogere dichtheden aanwezig. Voor Nederland resulteert recent onderzoek van Henk Jan Ottens (SOVON) volgende dichtheden (http://www.inbo.be/docupload/3036.pdf): o In hooiland met verschralingsbeheer vs intensief gebruik (beweiden en maaien) in NoordNederland zijn dichtheden opgetekend van 59 paar/100 ha vs 11 paar/100ha. o Akkerreservaat Sibbe vs aangrenzend referentiegebied (gangbare akkerbouw): dichtheden 33 paar/100ha vs 17 paar 100 ha; In de uitgestrekte akkergebieden in de regio Hoegaarden waren ten tijde van de broedvogelatlas dichtheden van tientallen paren per 100 ha aanwezig. Buiten de echte kerngebieden in Vlaanderen werden zelden meer dan 2 territoria/100 ha gekarteerd op atlashokniveau (Stevens, 2004). Tien jaar na de atlas zijn de aantallen in 6 goed onderzochte kerngebieden in Gooik 1,5/100 (Verbelen et al., 2012). In Elingen (met verhoudingsgewijs een hoger aanbod aan graangewassen) lagen de dichtheden in 2010 met 35 territoria (4,5/100ha) aanzienlijk hoger. De dichtheid aan Veldleeuweriken is in de ruilverkaveling van Vissenaken hoog in Vlaamse context.

Verandering:

De aantallen blijken nauwelijks veranderd sinds de ruilverkaveling. En ook de terreinbezetting is gelijkaardig, behalve in het zuiden van het noordelijke deelgebied, waar drie territoria van 2003 tussen hoeve Billighout en Heide nu ontbreken. Er blijkt weinig veranderingen te zijn in verspreiding en geen in aantallen sinds de ruilverkaveling. Het gaat heel slecht met de Veldleeuwerik in Europa: -48% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort met -60% afgenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) en de afname blijft de laatste jaren doorgaan (Hustings et al., 2010). In Duitsland is er de laatste 10 jaar een afname van meer dan -3% per jaar (Wahl et al., 2011). In Frankrijk was er een afname van -30% op 20 jaar (Jiguet 2010). Voor Vlaanderen wordt een afname vermeld van -95% (Hens & Dochy, 2005) en die afname gaat onverminderd door: tussen 2007 en 2010 nam de populatie nog eens met -19% af (Vermeersch & Onkelinx, 2011).

Opmerking:

Vooral in akkerland kunnen territoria onderhevig zijn aan veranderingen onder invloed van grondbewerking. Maïsvelden worden soms in maart - begin april bezet maar worden na omploegen in april weer verlaten waardoor

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

23

territoriumverschuivingen kunnen optreden tussen het eerste en het tweede broedsel. Veldleeuweriken zijn behoorlijk mobiel in het broedseizoen en het begrip territorium is nogal vaag gezien ze niet zelden van hoger in de lucht zingen dan hun territorium breed is. Zo belanden ze nogal eens bij wat je voordien had afgeleid als een naburig territorium. Autoclustering heeft de neiging om die micmac op te splitsen in meer afzonderlijke territoria dan je intuïtief zou doen. Mogelijks liggen de werkelijke aantallen in 2012 dus toch iets lager dan in 2003, wat overigens helemaal in lijn zou zijn met de verdere afname van de soort in Vlaanderen (Vermeersch & Onkelinx, 2011). Rode Lijst-categorie:

2.5.2.7.

kwetsbaar.

Graspieper (Anthus pratensis)

Geldige waarnemingen:

territoriumindicerend gedrag, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Geen territoria. Er waren wel drie waarnemingen, maar die voldeden niet aan de criteria voor een broedterritorium. Op 21 maart was er een groepje van 9 en een solitaire vogel in het zuidelijk deelgebied en op 20 april waren er twee vogels in de grasstrook langs de afvoergracht in het Zijpveld. Het betrof blijkbaar telkens nog doortrekkers want er waren geen opvolgwaarnemingen.

Verandering:

In 2003 was er een territoriale vogel tijdens de eerste telronde op 5 maart. Mogelijks een doortrekker gezien er geen verdere waarnemingen waren.

Opmerking:

Het gaat bijzonder slecht met de Graspieper als broedvogel in de regio. Er werden in 2012 nergens nog broedterritoria vastgesteld in Tienen of Boutersem. De laatste melding van een doortrekker in het voorjaar was op 22 april. Ten tijde van de inventarisaties van de eerste Belgische vogelatlas midden jaren 1970, waren er nog minstens 150 broedparen in Tienen en Boutersem (Devillers et al., 1988). Het gaat ook heel slecht met de Graspieper in de rest van Europa: -66% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort echter slechts met -20% afgenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) maar de afname blijft de laatste jaren doorgaan (Hustings et al., 2010). In Frankrijk bedroeg de afname -65% de afgelopen 20 jaar (Jiguet, 2010). In Vlaanderen wordt de afname recent becijferd op 31% tussen 2007 en 2010 (Vermeersch & Onkelinx, 2011).

Rode Lijst-categorie:

Bedreigd.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

24

2.5.2.8.

Gele Kwikstaart (Motacilla flava)

Figuur 5: Gele kwik is vooral een broedvogel van graanvelden en in mindere mate ook bietenvelden. Een toename van de oppervlakte maïs is nefast voor de soort.(foto Raymond De Smet)

Geldige waarnemingen:

volwassen individu in broedbiotoop, paar in broedbiotoop, territoriumindicerend gedrag, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Gele kwikstaart was nog vrij goed vertegenwoordigd in de studiegebieden. Er waren 19 territoria en nog twee in aangrenzende zones. Die waren wel niet gelijkmatig verspreid: de soort werd niet vastgesteld in het meest zuidelijke deel van het noordelijke deelgebied en schaars in het noorden en westen van het zuidelijke deelgebied. Er was een opvallend hoge dichtheid in de zuidelijke helft van het zuidelijke deelgebied (kaart in bijlage 1).

Aantal territoria 1992 2003 2012

Vissenaken Noord 5 5 5

Vissenaken Zuid 7 17 14

Opm: voor 1992 gaat het om waarnemingen tijdens één enkel bezoek.

Dichtheid:

7.9 territoria/100 ha.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

25

Vergelijking dichtheid studiegebied met andere gebieden: In Gooik werd recent een dichtheid van 2,0/100 ha vastgesteld (Verbelen et al., 2012). In de ruilverkaveling van Elingen namen de aantallen tussen 2002 en 2010 fors toe: van 45 (5,7/100 ha) naar 83 (10,5/100 ha) (Verbelen, 2010a). Het meer open karakter van het gebied, meer akkerbouw en mogelijk ook meer voor de soort geschikte teelten kunnen het verschil met Gooik verklaren. Ook in de ruilverkaveling van Reninge in West-Vlaanderen werd een gelijkaardige stijging vastgesteld van 85 in 2002 (4,7/100 ha) naar 103 in 2006 (5,7/100 ha) tot 137 in 2010 (7,6/100 ha) (Verbelen, 2010b). De dichtheden van Gele kwikstaart in de ruilverkaveling van Vissenaken zijn nog behoorlijk goed.

Verandering:

De aantallen verschillen niet van deze voor de ruilverkaveling. Ook de verspreiding is zeer gelijkaardig gebleven. Het ging heel slecht met de Gele kwikstaart in de rest van Europa, maar recent is er een stabilisatie van de aantallen: 50% afname de laatste 30 jaar, maar stabiel de laatste 10 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland schommelen de aantallen maar is er geen lange termijn trend (Boele et al., 2012; Hustings et al., 2010). In Frankrijk was er een bescheiden toename van +13% van 2001-2008 (Jiguet 2010) en ook in Vlaanderen wordt recent een kleine toename becijferd van +12% tussen 2007 en 2010 (Vermeersch & Onkelinx, 2011).

Rode Lijst-categorie:

achteruitgaand.

2.5.2.9.

Kneu (Carduelis cannabina)

Figuur 6: Broedterritoria van Kneu karteren is moeilijk. De soort broedt vaak bij bewoning (buiten het landbouwgebied), maar komt wel in de velden foerageren. (foto: Glenn Vermeersch)

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

26

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag.

territoriumindicerend

gedrag,

Aantal territoria:

Autoclustering identificeerde 1 territorium van Kneu in het noordelijke deelgebied en drie in het zuidelijke. Er waren nog twee twee territoria in aangrenzende zones (kaart in bijlage 1).

Verandering:

Boyen et al. (2004) stelden waarschijnlijke broedgevallen van Kneu vast in beide deelgebieden. Er zijn geen gedetailleerde gegevens bekend van vroeger voorkomen van deze soort in de RVK Vissenaken.

Opmerkingen:

Kneu is een hopeloze soort voor een territoriumkartering. De soort is immers nauwelijks territoriaal. Kneus maken foerageervluchten tot vele honderden meters van de nestplaats, niet zelden samen met ander broedpaartjes. Adulten met uitgevlogen jongen verlaten heel snel de nestplaats, op zoek naar voedselrijke terreinen. Bovendien kunnen zelfs zingende exemplaren in mei nog doortrekkers zijn. Bij twijfelgevallen (doortrekker of broedvogel?) is het zinvol om minimaal een half uur post te vatten en nauwkeurig te letten op bv. pendelbewegingen of terugkerend bezoek aan eenzelfde struik. Hoewel hierdoor een nauwkeuriger beeld van het broedbestand kan worden bekomen, was hiervoor binnen het kader van voorliggende opdracht onvoldoende tijd beschikbaar. Mede doordat Kneus vaak broeden in de directe omgeving van erven en tuinwijken en tijdens het onderzoek slechts in mindere mate bij bewoning werd geïnventariseerd, kunnen de aantallen te laag zijn. Dat er wel degelijk meer Kneus in de ruime regio aanwezig waren, bleek tijdens de zevende monitoringsronde (20 juni), toen een groep van 40 Kneus (inclusief meerdere families met pas uitgevlogen jongen) foerageerden in een koolzaadveld aan het Zijpveld, net buiten het studiegebied. Het gaat heel slecht met de Kneu in Europa: -62% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort met -60% afgenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) maar de soort zou zich de laatste 10 jaren gestabiliseerd hebben (Hustings et al., 2010). In Duitsland is er de laatste 20 jaar een afname van meer dan -3% per jaar (Wahl et al., 2011). In Frankrijk was er op 20 jaar een afname met -72% (Jiguet, 2010). In Vlaanderen werd een stabilisatie becijferd (+4%) tussen 2007 en 2010 (Vermeersch & Onkelinx, 2011).

Rode Lijst-categorie:

achteruitgaand.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

27

2.5.2.10.

Ringmus (Passer montanus)

Figuur 7: Ringmussen hebben een voorkeur voor kleinschalige cultuurlandschappen met voldoende nestgelegenheid (nestholen). De aantallen zijn in Vlaanderen (en daarbuiten) dramatisch afgenomen. (foto: Koen Devos)

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Autoclustering identificeerde 5 territoria van Ringmus in het noordelijke deelgebied en geen enkel in het zuidelijke (daar was zelfs geen enkele waarneming). Alle waarnemingen en territoria lagen langs de noordwestelijke rand van het studiegebied in het Breisembroek (kaart in bijlage 1).

Dichtheid:

2.0 territoria/100 ha. Recent werd in Gooik een 10x lagere dichtheid vastgesteld (Verbelen et al., 2012). Er zijn geen gegevens bekend van vroeger voorkomen van deze soort in de RVK Vissenaken. Het gaat heel slecht met de Ringmus in Europa: -57% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort met -70% afgenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) maar de soort zou zich de laatste 10 jaren gestabiliseerd hebben (Hustings et al., 2010). In Duitsland is er de laatste 20 jaar een matige afname van 1-3% per jaar (Wahl et al., 2011). In Frankrijk was er op 20 jaar een afname van -33% (Jiguet, 2010). In Vlaanderen werd een verdere decimering becijferd (-54%) tussen 2007 en 2010 (Vermeersch & Onkelinx, 2011). Ten tijde van de inventarisaties van de eerste Belgische vogelatlas midden jaren 1970, waren er nog enkele duizenden broedparen in Tienen en Boutersem (Devillers et al., 1988). achteruitgaand.

Verandering:

Rode Lijst-categorie:

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

territoriumindicerend

gedrag,

28

2.5.2.11.

Geelgors (Emberiza citrinella)

Figuur 8: Geelgors is een ambassadeur van kleinschalige, structuurrijke cultuurlandschappen. De soort houdt goed stand in de ruilverkaveling Vissenaken. Bijkomende, gerichte maatregelen (trioranden, verhoogd voedselaanbod in de winter, beplanten van graften, taluds en holle wegen, …) kunnen de soort verder ten goede komen. De aanleg van gorzenakkertjes blijkt op de meeste plaatsen een voltreffer, zowel in de wintermaanden als tijdens de broedperiode. (foto: Leo Janssen)

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Autoclustering identificeert 16 territoria. Er waren nog 6 territoria in aangrenzende zones. Dat is proportioneel vrij veel, maar de soort houdt nu eenmaal van randen van gebieden. De territoria waren niet gelijkmatig gespreid over de studiegebieden. Er was een concentratie in de buurt van de Billighouthoeve in Breisembroek, langs de holle weg ten noorden van het Zijpveld en langs de holle weg en hagen in het noordoosten van het zuidelijk studiegebied (kaart in bijlage 1).

Aantal territoria 2003 2012 Dichtheid:

Vissenaken Noord 6 7

territoriumindicerend

gedrag,

Vissenaken Zuid 8 9

6.6 territoria/100 ha.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

29

Vergelijking dichtheid studiegebied met andere gebieden: In de Vlaamse broedvogelatlas staat dat dichtheden van meer dan 0,8/100 ha op atlashokniveau zeldzaam zijn en enkel werden vastgesteld ten oosten van Brussel (Rutten, 2004). In 2012 zijn in Gooik dichtheden vastgesteld van 0,9/100 ha, met hogere aantallen in sommige deelgebieden: Goteringen (2/100 ha), Nolleken (2,7/100 ha) en ‘deelgebied 7’ (3,7/100 ha) (Verbelen et al., 2012). In het kerngebied van Galmaarden/Geraardsbergen werden in 2012 maar liefst 46 territoria gekarteerd, goed voor een dichtheid van 1,8 territoria/100 ha. Binnen deze kerngebieden kunnen, net zoals in Gooik, duidelijke clusters worden afgebakend waarbij lokaal dichtheden worden genoteerd tot 10 territoria/100ha (Wouter Faveyts, in litt.). In de ruilverkaveling van Elingen werden in 2002 20 territoria geteld (2,5/100 ha), in 2010 waren dat er nog 18 (2,2/100 ha) (Verbelen, 2010a). In een recente studie in Vlaams-Brabant (Lewylle & Veraghtert 2010) werden gemiddelde dichtheden op 5x5 km hok vastgesteld van 0.5 tot maximaal 4 territoria per 100 ha. Er is één UTM5 hok waar de gemiddelde dichtheid daar zelfs boven gaat. Maar dat zijn gemiddelde dichtheden voor 25 km2; lokaal liggen de dichtheden een stuk hoger. De dichtheid van Geelgors in de ruilverkaveling van Vissenaken is hoog naar Vlaamse normen.

Verandering:

Als we kaart 6.3. in Boyen et al. (2004) bekijken, dan vallen een aantal relatief grote territoria op, precies op plaatsen waar autoclustering in 2012 de waarnemingen in meer dan één territorium opsplitste. Het is zeer waarschijnlijk dat autoclustering op de data van 2003 op 3-5 territoria meer zou komen. De aantallen verschillen niet van deze voor de ruilverkaveling. Ook de verspreiding is gelijkaardig gebleven. Het gaat slecht met de Geelgors in Europa: -42% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort echter met de helft toegenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) en die positieve trend zet zich de laatste 10 jaar door (Hustings et al., 2010). In Duitsland is er de laatste 10 jaar een matige afname van 1-3% per jaar (Wahl et al., 2011). In Frankrijk was er een afname van -38% op 20 jaar (Jiguet, 2010). In Vlaanderen werd ook een toename becijferd tussen 2007 en 2010 (Vermeersch & Onkelinx, 2011). Lewylle & Veraghtert (2010) stelden in Oost-Brabant geen verdere afname vast sinds de eeuwwisseling. Ook uit de PTT tellingen in de winter bleek een stabilisatie de laatste jaren (Herremans, 2010).

Opmerkingen:

In de eerste rondes werden geen foeragerende wintergroepjes aangetroffen. De soort toont een uitgesproken voorkeur voor kleine landschapselementen in een gevarieerd agrarisch habitat. Houtkanten, jonge aanplanten, structuurrijk struikgewas op of langsheen graften, holle wegen, taluds en een oude trambedding blijken een geprefereerd habitat. Uitgestrekte, open koutercomplexen worden gemeden. Kleinschalige mozaïekstructuren met een hoge dichtheid aan (zonbeschenen) houtkanten of structuurrijk struikgewas, scoren goed.

Rode Lijst-categorie:

bedreigd.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

30

2.5.2.12.

Rietgors (Emberiza schoeniclus)

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Geen territoria. Er was één enkele waarneming: tijdens de eerste ronde (21 maart) riep een vogel vanuit de ecologisch ingerichte wateropvangzone ten zuiden van het Zijpveld net buiten het studiegebied. Op dat moment is er nog volop doortrek van noordelijke vogels. Geen geldige waarneming voor een territorium dus. Buiten het studiegebied was er in 2012 een territorium in Bijvoorde (Kerkom) (med. R. Guelinckx).

Verandering:

Er zijn in Boyen et al (2004) geen gegevens bekend van vroeger voorkomen in de RVK Vissenaken. Midden jaren 90 broedde de Rietgors in de groeve van Nelissen, die op dat moment in een successiefase zat die zeer geschikt was voor Rietgors. Op dat moment broedde de soort ook met 1 tot 2 koppels in het nabijgelegen natuurreservaat Het Aardgat en op meerdere plaatsen in de Velpevallei (med. P. Smets, R. Guelinckx en eigen waarnemingen).

Opmerking:

Het gaat niet goed met de Rietgors in Europa: -24% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort echter met +75% toegenomen op 25 jaar (Boele et al., 2012) en die positieve trend zet zich de laatste 10 jaar door (Hustings et al., 2010). In Duitsland is er de laatste 10 jaar een matige afname van 1-3% per jaar (Wahl et al., 2011). In Vlaanderen werd een toename becijferd tussen 2007 en 2010 (Vermeersch & Onkelinx, 2011). Het gaat echter slecht met de Rietgors als broedvogel in de regio rond de ruilverkaveling. Er werden in 2012 enkel nog territoria gemeld uit het kasteelpark Kwabeek (Boutersem), natuurreservaat Mene-Jordaanvallei (Honsem), de Laterbroeken (Oplinter) en vooral nog in het natuurreservaat Tiens broek (Getevallei). Ten tijde van de inventarisaties van de eerste Belgische vogelatlas midden jaren 1970, waren er nog tientallen broedparen in de regio (Devillers et al. 1988). In de RVK Vissenaken is weinig geschikt broedhabitat aanwezig voor Rietgors. De ecologisch ingerichte zone ten zuidoosten van de Billighouthoeve, waar ook bv. Blauwborst een territorium had, is het meest geschikt.

Rode Lijst-categorie:

Bedreigd.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

territoriumindicerend

gedrag,

31

2.5.2.13.

Grauwe gors (Emberiza calandra)

Figuur 9: Grauwe gors is de meest typische, maar ook meest bedreigde GLE landbouwvogel in Vlaanderen. De soort werd nog wel waargenomen in de ruilverkaveling Vissenaken in 2012, maar er kon geen zekerheid verkregen worden over de aanwezigheid van een broedterritorium. (foto: Luc Meert)

Geldige waarnemingen:

paar in broedbiotoop, nestindicerend gedrag.

Aantal territoria:

Tijdens de monitoringroutes waren er 2 waarnemingen van Grauwe gorzen: op 21 maart was er een vogel (op basis van grootte wellicht een mannetje) aanwezig in een haag aan de rand van het zuidelijke studiegebied. Op 17 mei vlogen twee vogels op van een mesthoop in het noordelijke deel van het zuidelijke studiegebied. Het grootteverschil tussen beide vogels was echter onvoldoende duidelijk om met zekerheid te besluiten dat het om een mannetje en een wijfje ging. Indien dit een paartjes was geweest, zou het voldaan hebben aan de criteria voor een geldig territorium. Daarom nemen we het op in de tabel als misschien één territorium. De situatie in het noordelijk studiegebied is nog meer bizar. Tijdens de acht monitoringrondes werd geen enkele Grauwe gors waargenomen. Op 10 juni werd echter een Roodkopklauwier ontdekt (een zeldzame dwaalgast, zie verder). Die werd doorgeseind aan het waarnemersnetwerk en meerdere van die waarnemers hebben in de loop van de dag een zingend mannetje Grauwe gors aangetroffen midden in het noordelijke deelgebied. Dat vormt een geldig territorium voor deze soort.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

territoriumindicerend

gedrag,

32

Aantal territoria 1992 2003 2012

Vissenaken Noord 5 (1)? (1)?

Vissenaken Zuid 10 5 (1)?

Opm: voor 1992 gaat het om waarnemingen tijdens één enkel bezoek.

Verandering:

Grauwe gors is sterk afgenomen in de ruilverkaveling en staat op het punt er te verdwijnen. Die achteruitgang was wel al voor de aanvang van de ruilverkaveling begonnen. De soort is recent in heel Europa dramatisch afgenomen. Het valt daarom niet uit te maken of deze sterke afname uitsluitend veroorzaakt werd door de ruilverkaveling. Al moet gezegd dat de laatste vogels nog aanwezig in de regio de ruilverkaveling Vissenaken kennelijk toch niet het meest aantrekkelijke gebied van de streek vinden. De Grauwe gors is zich in de regio Oost-Brabant aan het terugtrekken tot de kerngebieden rond in de open kouters in Haspengouw. Het Hageland ‘loopt leeg’ van noord naar zuid en momenteel ligt het studiegebied al aan de rand van het areaal terwijl dit eind jaren 90 nog in de kern zat (Guelinckx & Lambrechts 2000) Het gaat heel slecht met de Grauwe gors in Europa: -63% afname de laatste 30 jaar (PECBMS, 2012). In Nederland is de soort met -100% afgenomen (uitgestorven) op 25 jaar (Boele et al., 2012). In Duitsland is er de laatste 20 jaar merkwaardig genoeg een sterke toename van >3% per jaar (Wahl et al., 2011) weliswaar na een daaraan voorafgaande sterke afname. In Frankrijk zijn de aantallen stabiel (Jiguet, 2010). Voor Vlaanderen wordt een afname vermeld van 75% (Hens & Dochy, 2005). In Limburg werd een decimering becijferd van 50-90% de afgelopen 30 jaar (Lewylle er al., 2011). De veranderingen verschillen bij deze soort dus sterk van land tot land !

Opmerkingen:

Solitaire paartjes Grauwe gors zijn soms onopvallend: als er geen buren zijn om zich tegen te manifesteren, zingen de mannetjes soms weinig. Er zijn dus wel degelijk nog Grauwe gorzen aanwezig geweest in de RVK Vissenaken in het broedseizoen 2012, maar er is onvoldoende aanwijzing om te geloven dat de soort er nog een territorium gehouden of gebroed heeft. Wellicht gaat het om vogels die op prospectie waren naar geschikt broedbiotoop, maar het gebied niet als dusdanig hebben ingeschat. Gebrek aan voedsel in de winter is een belangrijke oorzaak voor de achteruitgang van deze soort. In gebieden waar graan op het veld blijft in de winter (bv. via een beheerovereenkomst), houdt de soort wat beter stand (Lewylle et al., 2011). Beheerovereenkomsten voor wintervoer zouden ook in de ruilverkaveling Vissenaken hun nut kunnen bewijzen. Vermits het een kerngebied is voor akkervogels, is het mogelijk BO’s af te sluiten tussen landbouwers en de VLM. Elders in de regio waren er nog waarnemingen van Grauwe gorzen op 8 juni 2012 te Willebringen en er werden nog zingende vogels gemeld tussen Tienen en Oplinter (Kloosterveld), en in de Getevallei.

Rode Lijst-categorie:

bedreigd.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

33

We bespreken nu de andere aandachtssoorten dan de basisopdrachtsoorten We beginnen met de broedvogels in RVK Vissenaken, vervolgens behandelen we de nietbroedvogels.

2.5.2.14.

Torenvalk (Falco tinnunculus)

Figuur 10: Van Torenvalk waren er twee nesten in het zuidelijke deelgebied, beide in een nestbak geplaatst in een hoogspanningspyloon. (foto: Glenn Vermeersch)

Voorkomen:

Twee nesten in het zuidelijke deelgebied, beide in een nestbak geplaatst in een hoogspanningspyloon. Beide nesten waren succesvol. Vier waarnemingen in het noordelijke deelgebied (20 april 3x en 25 mei) (kaart in bijlage 1).

Verandering:

Boyen et al. (2004) melden Torenvalk enkel uit het zuidelijke deelgebied. Er zijn geen andere gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. In het binnenland van Vlaanderen neemt de soort sterk af de laatste jaren (Herremans, 2011). Trends in torenvalkpopulaties zijn vaak moeilijk te evalueren omdat de aantallen fluctueren met de cycli van Veldmuis, die om de twee tot vier jaar piekaantallen bereikt. Wanneer het moment van een inventarisatie en van het vorige vergelijkingspunt niet in een gelijkaardige fase van de muizencyclus vallen, kan dat leiden tot grote verschillen, zonder dat er structureel iets is veranderd aan de populatie.

Opmerkingen: Rode Lijst-categorie:

Dochy & Hens (2004) vermelden deze soort als akkersoort. momenteel niet bedreigd.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

34

2.5.2.15.

Steenuil (Athene noctua)

Figuur 11: Steenuil is de perfecte ambassadeur van kleinschalige mozaïeklandschappen (Herremans & Van Nieuwenhuyse 2004). Een hoge dichtheid aan knotwilgen in een kleinschalig, gevarieerd landschap met veel randen tussen een gediversifieerd aanbod aan teelten vormen de basisingrediënten van een goed steenuilgebied. (foto: Glenn Vermeersch)

Voorkomen:

Aangrenzend aan het noordelijke deelgebied driemaal een roepende vogel bij de start van de monitoring voor zonsopgang. Meerdere waarnemingen van een jagende vogel overdag nabij de Billighouthoeve (kaart in bijlage 1).

Verandering:

Boyen et al. (2004) melden Steenuil éénmaal uit het zuidelijke deelgebied. Er zijn geen andere gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. In Nederland, Frankrijk en Duitsland werd een duidelijk afnemende trend vastgesteld en de terugval werd er o.a. verklaard door grootschalige ruilverkavelingen, intensivering van het grondgebruik en verandering in teeltkeuzes (Van Nieuwenhuyse, 2004). Er werd niet gericht geïnventariseerd (bv. met playback) en de inventarisatie is bijgevolg onvolledig. Aanwezigheid van knotwilgen, houtkanten, bomenrijen, grasland, boerderijen en (oude) hoogstamboomgaarden hebben een positieve invloed op de soort. Open akkerlandschap, zeker wanneer het grondgebruik over grote oppervlaktes wordt ingenomen door maïs, is weinig geschikt tot ongeschikt leefgebied. Het zuidelijke deelgebied heeft dus maar weinig potentieel voor de soort. momenteel niet bedreigd.

Opmerking:

Rode Lijst-categorie:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

35

2.5.2.16.

Koekoek (Cuculus canorus)

Figuur 12: Koekoek komt nog af en toe in de rand van de ruilverkaveling voor. Goede populaties van gastheersoorten als Heggenmus, Roodborsttapuit, Bosrietzanger, Grasmus, Gele kwikstaart en Graspieper (sic!) zijn essentieel voor de aanwezigheid van deze broedparasiet. (foto: Wim Deloddere)

Voorkomen:

Er was een vroege waarneming van een roepend mannetje op 3 april in het zuidelijke deelgebied; kennelijk een doortrekker. Dan werd het lang stil. Maar op 10 juni was er de ganse voormiddag een roepend mannetje in het Breisembroek. Er werden geen bedelende jonge Koekoeken waargenomen en het is onduidelijk of de soort tot broeden kwam in de ruilverkaveling. Heggenmus, Roodborsttapuit, Bosrietzanger en Grasmus zijn mogelijke gastheren en broeden in de zone waar Koekoek aanwezig was (kaart in bijlage 1).

Verandering:

Boyen et al. (2004) vermelden geen waarnemingen van Koekoek in 2003 in de RVK Vissenaken.

Opmerking:

Koekoek werd in 2010 nog slechts van een 10-tal plaatsen gemeld uit de regio, bv. Butselbos, Snoekengracht, de vijvers van Roosbeek en de bezinkingsputten van Tienen.

Rode Lijst-categorie:

achteruitgaand.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

36

2.5.2.17.

Groene specht (Picus viridis)

Figuur 13: Het is bekend dat de soort in gebieden met veel kleine en versnipperde (maar oude) loofbosjes, hoge dichtheden haalt. Een afwisseling van voldoende oude loofbomen en geschikte foerageergebieden in een kleinschalig landbouwgebied met voldoende houtkanten en bomenrijen, is voor deze grondspecht ideaal. (foto: Norbert Huys)

Voorkomen:

Groene specht was goed vertegenwoordigd langs de randen van de studiegebieden. Vermits de soort in open landschap grote territoria gebruikt, vlogen er regelmatig vogels over het studiegebied en maakten ze er ook gebruik van de aanwezige bosjes of boomgaarden (kaart in bijlage 1).

Verandering:

Boyen et al. (2004) vermelden ook meerdere waarnemingen van Groene specht in zowel het zuidelijk als het noordelijk deelgebied. Er zijn geen andere gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken.

Opmerkingen:

De soort kan zich snel over grote afstanden verplaatsen en daarbij op verschillende, ver uit elkaar liggende plekken roepen, zowel in bosgebied als in halfopen tot open gebied met kleine bosjes en bomenrijen. Bovendien bezet de soort er grote territoria (soms meerdere honderden ha), die ze snel kunnen doorkruisen.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

37

2.5.2.18.

Boerenzwaluw (Hirundo rustica)

Figuur 14: Boerenzwaluw werd nog tijdens alle monitoringrondes waargenomen. (foto: Koen Devos)

Voorkomen:

Verandering:

Rode Lijst-categorie:

In het noordelijk deelgebied werd Boerenzwaluw na half april tijdens alle monitoringrondes waargenomen: 11 waarnemingen in totaal. Favoriete plek is de hoek van de Dennenboomweg en Breisembroekstraat, waar bv. 15 vogels (waaronder meerderheid jongen) foerageerden boven graanvelden op 29 juni. Ook in het Breisembroek in de omgeving van de Billighouthoeve waren er waarnemingen tijdens elke ronde. In het zuidelijk deelgebied waren er 9 waarnemingen, maximaal twee vogels samen. Favoriete plek was aan de Metsveldweg. Het gaat om broedparen uit omliggende hoeves (kaart in bijlage 1). Boyen et al. (2004) vermelden Boerenzwaluw éénmaal uit het noordelijke deelgebied. Er zijn geen andere gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. achteruitgaand.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

38

2.5.2.19.

Blauwborst (Cyanosylvia svecica)

Figuur 15: Het broeden van Blauwborst op landbouwplateaus is in Vlaanderen nog niet ingeburgerd. Toch was er een territorium in de ruilverkaveling Vissenaken in 2012. (foto: Hugo Willocx)

Voorkomen:

In het noordelijk deelgebied werd op 3 april een zingend mannetje waargenomen langsheen een gracht met riet in de ecologische inrichtingsmaatregelen ten zuidoosten van de Billighouthoeve. Autoclustering aanziet dit als een geldig territorium (kaart in bijlage 1).

Verandering:

Er zijn in Boyen et al (2004) geen gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. In 1992 is de soort voor het eerst in de groeve van Nelissen vastgesteld (Anonymus in De Mol 4 (3): p. 14). Voorheen was de soort in de regio enkel bekend van de Grote-Getevallei stroomafwaarts Tienen. De soort heeft een drietal jaren gebroed in de groeve Nelissen, met name op het moment dat de successiefase daar optimaal was (wilgenstruweel). Daarnaast vond er in die periode ook een broedgeval in het natuurreservaat Aardgat plaats (med. R. Guelinckx). Blauwborst is oorspronkelijk een moerassoort, maar is recent hier en daar in landbouwgewassen gaan broeden (bv. koolzaad). Voor de regio is dit kennelijk een geïsoleerd geval op de landbouwplateaus. De soort is goed vertegenwoordigd als broedvogel in de Getevallei tussen Tienen en Oplinter. Sommige jaren zijn er territoria in de Velpevallei thv De Paddepoel (pers. Gegevens J. Lambrechts). momenteel niet bedreigd.

Opmerkingen:

Rode Lijst-categorie:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

39

2.5.2.20.

Spreeuw (Sturnus vulgaris)

Figuur 16: De Spreeuw is nog talrijk in de ruilverkaveling Vissenaken. (foto: Dieder Plu)

Voorkomen:

Spreeuwen werden tijdens alle bezoeken meermaals waargenomen in beide deelgebieden: 21 maart 12 waarnemingen (samen 27 vogels), 3 april 8x (15 vogels), 20 april 6x (44 vogels), 17 mei 9x (40 vogels), 25 mei 14x (208 vogels), 10 juni 12x (92 vogels), 20 juni 10x (85 vogels), 29 juni 4x (61 vogels). De soort broedt in het gebied bv. op de Billighouthoeve en in het bos “Heide” aan de Vossekotweg, maar er wordt vooral gebroed in de landelijke bebouwing net buiten de ruilverkaveling. Eind april, wanneer de jongen uitgevlogen zijn, nemen de aantallen toe en zijn er grotere groepen vogels (tot 75) die foerageren in de ruilverkaveling (bv. op gemaaid raaigras). (kaart in bijlage 1). Bij de punttellingen was Spreeuw de talrijkst waargenomen soort (zie §2.5.3).

Verandering:

Er zijn geen gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. Uit Boyen et al. (2004) valt op te maken dat de soort in 2003 blijkbaar lang niet tijdens elke ronde opgemerkt werd. momenteel niet bedreigd.

Rode Lijst-categorie:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

40

2.5.2.21.

Huismus (Passer domesticus)

Figuur 17: Huismus heeft zware klappen gekregen, maar is bij landelijke bebouwing zoals in de ruilverkaveling Vissenaken nog goed vertegenwoordigd. (foto:Luc Meert )

Voorkomen:

Huismussen werden tijdens alle bezoeken meermaals waargenomen in beide deelgebieden: 21 maart waarnemingen op 7 plaatsen (samen 32 vogels), 3 april 8x (59 vogels), 20 april 5x (19 vogels), 17 mei 4x (21 vogels), 25 mei 4x (17 vogels), 10 juni 5x (31 vogels), 20 juni 5x (19 vogels), 29 juni 4x (15 vogels). De soort broedt in het gebied bv. op de Billighouthoeve en in een huis langs de Breisembroekstraat. Favoriete plaatsen met grote kolonies komen voor in de bebouwde kom net buiten de ruilverkaveling aan de Heidestraat en langs de Aarschotsebaan tussen de Twaalf Apostelenstraat en de Oude Aarschotsebaan. Op het ogenblik dat Huismussen jongen te voeden hebben, zijn er opvallende foerageervluchten te zien van vogels (vooral mannetjes) die in de graanvelden snavels vol insecten komen vangen om naar het nest te brengen.

Verandering:

Er zijn geen gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. Achteruitgaand.

Rode Lijst-categorie:

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

41

2.5.2.22.

Roodborsttapuit (Saxicola torquata)

Figuur 18: Roodborsttapuit zou een goede soort zijn om de landschapskwaliteit van landbouwgebieden op te volgen (foto:Frank Snykers)

Voorkomen: Verandering:

Opmerking:

Rode Lijst-categorie:

Drie territoria in het noordelijke deelgebied (kaart in bijlage 1). Er zijn geen gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. Boyen et al. (2004) vermelden voor 2003 een waarschijnlijk broedgeval in het noordelijke deelgebied. Roodborsttapuit heeft een beroerde geschiedenis doorgemaakt in Vlaanderen. Het was tot 1970 een algemene broedvogel, typisch voor kleinschalig landbouwgebied. Dan volgde een dramatische afname, waarbij de soort vrijwel volledig verdween uit het landbouwgebied en enkel nog wist stand te houden op heidegebieden en bloemrijke hooilanden in natuurgebieden. De laatste 20 jaar neemt de soort opnieuw toe en verschijnt ze weer meer en meer in landbouwgebied. Het zou een geschikte soort zijn om op te volgen als kwaliteitsindicator voor landbouwgebied vermits in landbouwgebieden o.a. een voldoende oppervlakte aan ruige perceelsranden van belang zijn. Bovendien vormen onverharde wegen, bermen, sloten, greppels en afsluitingen (die als zangpost kunnen worden gebruikt) belangrijke elementen (Vermeersch, 2004). In en rond het natuurreservaat De Paddepoel zit een belangrijke populatie (10 tal paren in 2012; med. P. Collaerts). momenteel niet bedreigd.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

42

Onderstaande soortbespreking betreft de niet broedvogels in RVK Vissenaken

2.5.2.23.

Canadese gans (Branta canadensis)

Voorkomen:

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.24.

Nijlgans (Alopochen aegyptiacus)

Voorkomen:

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.25.

Deze invasieve exoot werd in zeven van de acht monitoringroutes opgemerkt. Er waren in totaal negen waarnemingen, maximaal 2 vogels samen. Er was blijkbaar een paartje broedvogels aan de ecologische inrichting voor wateropvang net buiten het studiegebied aan het Zijpveld. Daarnaast werd de soort ook waargenomen in het Breisembroek en de Velpevallei. momenteel niet bedreigd.

Bruine kiekendief (Circus aeruginosus)

Voorkomen:

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.26.

Van deze invasieve exoot waren er zes waarnemingen. Op 21 maart, 3 april en 20 april waren er respectievelijk 6, 3 en 1 vogel aanwezig in de ecologische inrichtingszone ten zo van de Billighouhoeve. Op 3 april zaten er twee vogels net buiten het studiegebied in de Velpevallei. Op 17 mei werd een vogel dood gevonden onder de hoogspanningleidingen in het Elzenbosveld en op 25 mei vlogen er 4 over het Elzenbosveld. momenteel niet bedreigd.

Een enkele waarneming: op 25 mei vloog een wijfje hoog over het noordelijke deelgebied. Er was in 2012 een broedgeval in Tienen. Er waren meerdere zomerwaarnemingen in Tienen en Boutersem, al dan niet afkomstig van dit broedgeval. momenteel niet bedreigd.

Kleine mantelmeeuw (Larus fuscus)

Voorkomen:

Er waren vijf waarnemingen: viermaal een solitaire overvliegende vogel en op 20 april twee adulte vogels die tussen de Kokmeeuwen foerageerden op het Elzenbosveld.

Verandering:

Er zijn geen gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. Het regelmatige voorkomen van deze soort in het Vlaamse binnenland is vrij recent: Herroelen & De Fraine (1975) noemen het nog een toevallige gast met slechts 13 waarnemingen voor de hele provincie Brabant tussen 19561972. De toename kadert in een sterke toename van de soort als broedvogel in Nederland (Boele et al., 2012). kwetsbaar.

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.27. Voorkomen:

Kleine plevier (Charadrius dubius) Op 3 april waren er twee baltsende vogels aanwezig op een verslempte akker in het Zijpveld. Later in het broedseizoen, tussen 25 mei en 4 juni, werd de soort frequent gemeld van noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich, meer bepaald op de oever van het wachtbekken. De soort zou hier kunnen gebroed hebben gezien de

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

43

waargenomen vogel sterk alarmeerde en vermits dit geschikt habitat is voor deze pioniersoort. Verandering: Rode Lijst-categorie:

2.5.2.28.

Er zijn geen gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. momenteel niet bedreigd.

Oeverzwaluw (Riparia riparia)

Voorkomen:

Op 17 mei was er 1 foeragerende vogel boven het stormwaterbekken aan de Dennenboomweg.

Verandering:

Er zijn geen gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. Achteruitgaand.

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.29.

Grote gele kwikstaart (Motacilla cinerea)

Voorkomen:

Op 3 april werd een mannetje waargenomen langs een beekje aan de Broekstraat. De soort broedt jaarlijks aan meerdere (voormalige) watermolens in Velpevallei (bv. Dalemmolen te Vissenaken), Snoekengracht en Kwabeek en is ook sterk vertegenwoordigd in de Getevallei.

Verandering:

Er zijn geen gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. momenteel niet bedreigd.

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.30.

Tapuit (Oenanthe oenanthe)

Voorkomen:

Op 17 mei werden 6 vogels opgemerkt op een bewerkte akker in het Zijpveld en op 25 mei was er nog een vogel in het Breisembroek. Het gaat telkens om doortrekkers.

Verandering:

Er zijn geen gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. Boyen et al. (2004) namen de soort in 2003 waar in het zuidelijke deelgebied. momenteel niet bedreigd.

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.31.

Roodkopklauwier (Lanius senator)

Voorkomen:

Dit is een Mediterrane soort die momenteel enkel als dwaalgast voorkomt in Vlaanderen, maar een voormalige broedvogel is in België. De soort wordt niet jaarlijks waargenomen in Vlaanderen. Op 10 juni 2012 werd tijdens de monitoringroutes een Roodkopklauwier ontdekt in de ecologische inrichtingszone nabij de Billighouthoeve. De waarneming werd doorgeseind en tientallen waarnemers konden later op de dag de soort nog bewonderen. http://waarnemingen.be/waarneming/view/69095629

Opmerking:

Dit is een intercontinentale trekker die ’s nachts lange afstanden aflegt . Na zo’n trekvlucht is de landingsplaats van groot belang: daar moet de vogel immers zo snel mogelijk voedsel zien te vinden. Dergelijke trekkers zijn selectief in waar ze landen en er wordt geargumenteerd dat de

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

44

aanwezigheid van dergelijke dwaalgasten een aanwijzing kan zijn voor de ecologische kwaliteiten van een terrein.

2.5.2.32.

Poelsnip (Gallinago media) Op 29 mei 2012 deed zich een gelijkaardig geval voor, wanneer een Poelsnip werd ontdekt door Robin Guelinckx aan de ingerichte wateropvang op de NO tak van de Kleinbeek aan het Zijpveld http://waarnemingen.be/waarneming/view/68850536. Deze waarneming is nog merkwaardiger gezien recent werd aangetoond dat Poelsnip doorgaans nonstop in één marathonvlucht vanuit centraal Afrika naar de broedplaatsen in Scandinavië trekt. Poelsnippen die de trek onderbreken zijn sowieso een grote zeldzaamheid in West-Europa.

2.5.2.33.

Kramsvogel (Turdus pilaris)

Voorkomen:

Kramsvogels waren tot eind maart talrijk aanwezig in de studiegebieden, vooral in de laagstamboomgaarden. De laatste waarneming was op 3 april. Het ging dus duidelijk om overwinterende en doortrekkende vogels. Er waren geen broedvogels meer aanwezig in de ruilverkaveling in 2012.

Verandering:

Er zijn geen gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. Boyen et al. (2004) namen de soort in 2004 nog waar op 15 april. Kramsvogel heeft een merkwaardige geschiedenis als broedvogel in Vlaanderen. Het eerste broedgeval werd vastgesteld in 1976. De soort nam snel uitbreiding en in de periode 1985-1990 werd het bestand geschat op meer dan 1000 paar. Na 1995 verdween de soort als broedvogel nog sneller dan ze gekomen was. In de regio Tienen blijkt de soort al een tijdje niet meer te broeden.

Opmerkingen:

Rode Lijst-categorie:

2.5.2.34.

bedreigd.

Roek (Corvus frugilegus)

Voorkomen:

Verandering:

Rode Lijst-categorie:

Op 3 april en op 25 mei werden er telkens twee adulte vogels in het studiegebied waargenomen. Er zijn geen gedetailleerde gegevens bekend van het voorkomen vroeger in de RVK Vissenaken. In de regio is er een kleine broedkolonie van een paar nesten nabij Neervelp en een kolonie van 13 nesten nabij De Paddepoel, tussen Wever en Glabbeek. Er is een grote kolonie van minstens 55 nesten te Hakendover. momenteel niet bedreigd.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

45

2.5.3. Relatieve frequenties van algemene soorten Om een beeld te krijgen van de verspreiding, frequentie en talrijkheid van de algemene soorten van het landbouwlandschap in de ruilverkaveling Vissenaken, werden punttellingen uitgevoerd: in totaal 525 minuten in 105 tellingen. Op die manier wordt snel een ruw zicht gekregen op de relatieve talrijkheid van soorten in een landschap. Als we kijken naar onderstaande tabellen, zowel met meest talrijk waargenomen soorten als met de waarnemingsfrequenties, dan valt op dat de typische soorten van het landbouwgebied daar alles behalve massaal bovenaan prijken. Slechts vier van de 11 waargenomen landbouwsoorten verschijnen in het bovenste helft van de tabellen en geen enkele staat in de top 5. De avifauna’s van een modern, intensief landbouwgebied worden maw. helemaal niet meer gekarakteriseerd en gedomineerd door de typische vogels van het landbouwgebied ! Ze worden tegenwoordig gedomineerd door Zwarte kraaien, Houtduiven en Kauwen, soorten die sterk hun voordeel halen uit gewassen en gewasresten op de akkers. Daarnaast staan nog een heel aantal “randsoorten” en cultuurvolgers bovenaan die houden van ecotonen (=grenszones tussen habitats) en graag een afwisseling van habitats in hun territorium hebben (Merel, Vink, Spreeuw, Huismus). Het valt ook op hoeveel bos(rand)vogels er met beduidende frequenties in en langs het landbouwgebied voorkomen: Zwartkop, Tjiftjaf, Winterkoning, Groene specht, Grote bonte specht, Roodborst, Gaai, Boomkruiper, …. Ook Boyen et al. (2004) hadden al een langere lijst bossoorten dan landbouwsoorten. Verspreide bosjes hebben een sterk negatief effect op akkervogels vermits ze voortplantingsplaatsen, schuilplaatsen en uitvalsbasis zijn van kraaien en vossen. Ironisch genoeg zijn dit vaak jachtbosjes en bevorderen jagers op die manier de soorten die ze zo sterk verfoeien. Tabel 3: Frequentie waarmee soorten aangetroffen werden in 5-minuten punttellingen in de ruilverkaveling Vissenaken.

Merel Houtduif Zwarte Kraai Vink Spreeuw Zwartkop Kauw Fazant Veldleeuwerik Geelgors Zanglijster Winterkoning Kievit Tjiftjaf Grasmus Koolmees Turkse Tortel Ekster Heggenmus Huismus Boerenzwaluw Groene Specht Stadsduif Kokmeeuw Pimpelmees Wilde Eend

Turdus merula Columba palumbus Corvus corone Fringilla coelebs Sturnus vulgaris Sylvia atricapilla Coloeus monedula Phasianus colchicus Alauda arvensis Emberiza citrinella Turdus philomelos Troglodytes troglodytes Vanellus vanellus Phylloscopus collybita Sylvia communis Parus major Streptopelia decaocto Pica pica Prunella modularis Passer domesticus Hirundo rustica Picus viridis Columba livia forma domestica Chroicocephalus ridibundus Cyanistes caeruleus Anas platyrhynchos

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

komt voor op zoveel procent van de telpunten 93 82 75 74 51 48 43 42 39 40 35 30 31 29 26 25 24 23 22 19 18 18 16 13 13 11 46

Grote Bonte Specht Kneu Buizerd Tuinfluiter Groenling Roodborst Gele Kwikstaart Torenvalk Gierzwaluw Witte Kwikstaart Patrijs Roodborsttapuit Gaai Ringmus Bosrietzanger Blauwe Reiger Nijlgans Kleine Mantelmeeuw Boomkruiper Holenduif Kramsvogel Sperwer Staartmees Kwartel Koekoek Aalscholver Zwarte Roodstaart Fitis Graspieper Steenuil Grote Canadese Gans Knobbelzwaan Waterhoen Tapuit Halsbandparkiet Oeverzwaluw Grote Lijster Roodkopklauwier

Dendrocopos major Carduelis cannabina Buteo buteo Sylvia borin Carduelis chloris Erithacus rubecula Motacilla flava Falco tinnunculus Apus apus Motacilla alba Perdix perdix Saxicola rubicola Garrulus glandarius Passer montanus Acrocephalus palustris Ardea cinerea Alopochen aegyptiaca Larus fuscus Certhia brachydactyla Columba oenas Turdus pilaris Accipiter nisus Aegithalos caudatus Coturnix coturnix Cuculus canorus Phalacrocorax carbo Phoenicurus ochruros Phylloscopus trochilus Anthus pratensis Athene noctua Branta canadensis Cygnus olor Gallinula chloropus Oenanthe oenanthe Psittacula krameri Riparia riparia Turdus viscivorus Lanius senator

11 10 10 10 9 9 9 8 7 7 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 3 2 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Tabel 4: Totaal aantal per soort waargenomen tijdens 105 punttellingen in de ruilverkaveling Vissenaken.

Spreeuw Houtduif Zwarte Kraai Merel Kauw Vink Kievit Huismus Zwartkop Stadsduif Fazant

Totaal aantal 365 319 227 224 201 141 129 118 86 80 72

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

47

Boerenzwaluw Geelgors Veldleeuwerik Kramsvogel Turkse Tortel Zanglijster Tjiftjaf Kokmeeuw Winterkoning Gierzwaluw Koolmees Grasmus Ekster Groene Specht Heggenmus Wilde Eend Pimpelmees Groenling Blauwe Reiger Grote Bonte Specht Kneu Ringmus Patrijs Witte Kwikstaart Tuinfluiter Buizerd Roodborst Torenvalk Gele Kwikstaart Gaai Roodborsttapuit Bosrietzanger Tapuit Kleine Mantelmeeuw Nijlgans Holenduif Staartmees Boomkruiper Aalscholver Sperwer Kwartel Koekoek Zwarte Roodstaart Fitis Graspieper Steenuil Grote Canadese Gans Knobbelzwaan Waterhoen Halsbandparkiet Oeverzwaluw Grote Lijster Roodkopklauwier

58 55 53 52 50 46 44 39 39 32 32 31 30 24 24 17 17 16 15 15 13 12 12 11 11 10 10 10 9 7 7 6 6 5 4 4 3 3 3 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

48

2.5.4. Bepaling van de natuurwaarde in het projectgebied op basis van de avifauna De waarde van een gebied kan worden getoetst aan een aantal objectieve criteria. In eerste instantie kan worden gekeken hoeveel soorten uit het projectgebied voorkomen op Rode Lijst van de Broedvogels van Vlaanderen (Vermeersch et al., 2004) of op de Bijlage I van de Europese Habitatrichtlijn. Op basis van de monitoring die werd uitgevoerd in 2012, waren er 7 soorten die broedterritoria hadden in het gebied die ook zijn opgenomen op de Rode Lijst, meer bepaald in volgende categorieën: • •

Bedreigd: Geelgors (16 territoria), Grauwe gors (misschien 2 territoria) Kwetsbaar: Patrijs (6 territoria), Veldleeuwerik (25 territoria),

Hoewel de categorie ‘Achteruitgaand’ strikt genomen niet tot de Rode Lijst behoort, vermelden we toch dat uit deze categorie in Vissenaken vijf soorten als broedvogel werden vastgesteld. • Achteruitgaand: Koekoek (1 territorium), Boerenzwaluw (niet gekarteerd), Gele Kwikstaart (19 territoria), Huismus (niet gekarteerd), Ringmus (5 territoria) en Kneu (4 territoria). Alle overige soorten staan opgelijst in de categorie ‘Momenteel niet bedreigd’. Er werd in het projectgebied één broedgeval vastgesteld van een soort opgenomen in Bijlage I van de Europese Vogelrichtlijn en waarvoor aanwijzing van Speciale Beschermingszones is vereist (toestand 2007, Decleer, 2007), nl. één broedterritorium van Blauwborst. Een soort van deze Bijlage I werd ook overtrekkend vastgesteld: Bruine Kiekendief. Er werden geen territoria vastgesteld van soorten die werden weerhouden voor het project Bijzondere Broedvogels Vlaanderen. Kleine plevier kan als een twijfelgeval aanzien worden: de soort heeft wellicht in de buurt van de studiegebieden gebroed en was vroeg in het broedseizoen aanwezig in de 2 voor avifauna onderzochte deelgebieden. Bovenstaande criteria laten toe om het avifaunistische belang van het projectgebied te duiden in een ruimere geografische context. Om ook op een kleinere schaal deze toetsing te kunnen uitvoeren, kan worden gekeken welke soorten voorkomen op de lijst van de Provinciale Prioritaire soorten van de Provincie Vlaams-Brabant, de zogenaamde PPS-soorten. Deze lijst werd opgesteld als onderbouw voor het soortenbeleid in de Provincie Vlaams-Brabant en focust op die soorten die onvoldoende kunnen profiteren van het gangbare beleid rond milieu, natuur en water. De inventarisatie van 2012 leverde territoria op van volgende PPS-soorten: • Patrijs (6 territoria), Veldleeuwerik (25 territoria), Geelgors (16 territoria), Grauwe gors (misschien 2 territoria), Torenvalk (minstens 2 broedparen), Koekoek (1 territorium), Groene specht (niet gekarteerd), Spreeuw (niet gekarteerd), Huismus (niet gekarteerd). Oeverzwaluw werd eenmaal waargenomen, maar broedt niet in de ruilverkaveling. Geelgors en Grauwe gors zijn tevens ook koesterburen voor de stad Tienen. De dichtheden van Geelgors en Veldleeuwerik zijn in de ruilverkaveling Vissenaken hoog in de Vlaamse context en ook Kievit en Gele kwikstaart zijn behoorlijk goed vertegenwoordigd. Dichtheden van Patrijs en Kwartel daarentegen zijn laag en Graspieper ontbreekt. Voor Kwartel heeft dit te maken met een algemeen zwak kwarteljaar 2012, want het studiegebied staat bekend als een goed kwartelgebied in goede kwarteljaren. Grauwe gors staat op het punt te verdwijnen. Twee andere soorten die hun sporen verdiend hebben als indicatorsoorten van een rijk en gevarieerd landbouwlandschap, nl. Steenuil en Roodborsttapuit, komen voor in de ruilverkaveling Vissenaken, zij het enkel in een deel van het noordelijke deelgebied. De omgeving van de Billighouthoeve en Breisembroek zijn daar belangrijk.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

49

Door de grote schaal van overschakeling van zomer- naar wintergranen zijn in de winterperiode vrijwel nergens nog (stoppel)velden aanwezig. Nochtans vormen ongeploegde graanakkers met graanresten en onkruidzaden een belangrijke voedselbron voor de Geelgors en andere zaadeters. De aanleg van akkertjes met overstaand wintergraan kan dit compenseren. De Natuurpunt afdeling Velpe-Mene heeft een pionier-rol gespeeld op Vlaams niveau in de aanleg van eologische akkerreservaten en heeft zeer veel expertise verzameld (cfr. Guelinckx 2008). Het nemen van akkervogelmaatregelen kan ook onder beheerovereenkomst. Maar het valt op het terrein op dat in de ruilverkaveling Vissenaken kennelijk weinig beheerovereenkomsten voor het verhogen van de natuurwaarde afgesloten worden. In 2010 werd in Vlaams-Brabant een uitvoerig onderzoek verricht naar de Geelgors waarbij zowel overwinterende Geelgorzen als broedvogels werden opgevolgd (Lewylle & Veraghtert, 2010). Uit deze studie bleek dat percelen waarop in de winter overstaand graan aanwezig was, een sterk ‘aanzuigeffect’ hadden. In de directe omgeving van percelen met wintervoer werden vaak (zeer) hoge dichtheden waargenomen, zowel rondom nieuwe als oudere percelen met overstaand graan. Het is zeer waarschijnlijk dat percelen met wintervoer ook voor een verhoogd voedselaanbod in het broedseizoen zorgen. Op dergelijke percelen worden meestal minder pesticiden gebruikt, wat zorgt voor een ruimer aanbod aan insecten en zaden van akkerkruiden in de lente- en zomermaanden. Rondom de graanakkers zongen meerdere mannetjes op een afstand van minder dan 200 m van elkaar. De studie toont op een overtuigende wijze aan dat een verhoogde overleving in de winter door aanbod van gorzenakkertjes een significant positieve impact kan hebben op de lokale broedpopulatie. De waarnemingen op het plateau van Vissenaken van twee uiterst zeldzame dwaalgasten (Roodkopklauwier en Poelsnip) wijzen er op dat vogels die belangrijke beslissingen moeten nemen over waar ze de trek onderbreken kennelijk toch aangetrokken worden door de ecologische ingerichte zones in de ruilverkaveling. Dat is een opsteker die wijst op aantrekkelijke natuurwaarden. En dat niet in onze ogen, maar in de ogen van vogels die op hun lange trektocht veel alternatieven aangeboden krijgen en toch de nodige ervaring opgedaan hebben in het identificeren van de meest geschikte habitats. (Invasief) exotische vogels zijn nog relatief schaars in de ruilverkaveling Vissenaken. Canadese gans en Nijlgans zijn wel aanwezig, maar (voorlopig nog) in klein aantal. Halsbandparkiet werd ook eenmaal waargenomen. In de ecologische grasstroken langs de afwateringsgracht doorheen het zuidelijk deelgebied waren een opvallend aantal rupsennesten van Dagpauwoog aanwezig op brandnetels (Figuur 19). Ook Kleine vos, een dagvlindersoort die recent op de Rode Lijst kwam te staan als “bijna in gevaar” werd 14 maal waargenomen tijdens de monitoringrondes. Ook deze rupsen leven op brandnetels, die echter elders in het gebied nog vrij systematisch met herbiciden doodgespoten worden in de bermen en graften (Figuur 25). Ook rupsen van Distelvlinder werden hier aangetroffen op akkerdistel, nog zo’n belangrijke nectarplantensoort die op weinig genade kan rekenen bij landbouwers.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

50

Figuur 19: De rupsen van onze gewone vlinders zoals Dagpauwoog (foto), Kleine vos en Atalanta â&#x20AC;&#x201C; die ondertussen al lang zo gewoon niet meer zijn - hebben gewone planten nodig zoals brandnetels. In de ecologisch ingerichte zones werden regelmatig rupsennesten aangetroffen, maar daar buiten worden netels nog hardnekkig bestreden in de ruilverkaveling Vissenaken. (foto Marc Herremans)

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

51

Figuur 20: Dagpauwoog: een akelige rups die zich voedt op een vervloekte plant wordt een van onze prachtigste dagvlinders (foto: Marc Herremans).

2.5.5. Bespreking per ecologische soortgroep Broedvogelbestanden worden vaak opgedeeld in groepen, waarbij soorten die ongeveer dezelfde ecotoopeisen hebben, worden geclusterd. Dan worden de verbanden met de aanwezige terreinkenmerken vaak sneller duidelijk. Bovendien wordt door het gebruik van deze zgn. ecologische vogelgroepen de hoeveelheid aan data meer overzichtelijk. Hoewel elke soort qua habitatpreferentie verschilt van een andere soort, kunnen toch grote gemeenschappelijke lijnen worden onderkend. Relevant voor de ruilverkaveling van Vissenaken zijn de clusters van volgende categorieën: • •

soorten van kleinschalig akkerlandschap: Torenvalk, Patrijs, Holenduif, Steenuil, Ringmus, Putter, Kneu, Geelgors soorten van open akkerlandschap: Kwartel, Kievit, Veldleeuwerik, Gele Kwikstaart

Op basis van het rapport van Dochy & Hens (2005) werd ervoor geopteerd om de opdeling te weerhouden tussen soorten van kleinschalig akkerlandschap en soorten van open akkerlandschap. Dochy & Hens (2005) stellen dat soorten van open landschap broeden op minstens 100 meter van opgaand groen en bebouwing, wat individueel neerkomt op open ruimtes van minstens 4 ha. Hoe groter deze open ruimte, hoe meer territoria er van deze ecologische soortgroep kunnen worden vastgesteld en hoe groter de lokale populatie kan zijn. Ook in de winter kiezen deze zgn. OLA’s (Open Landschappen Akkervogels) steeds voor ‘open’ gebieden. Vogels gebonden aan kleinschalige landschappen, de KLA’s (Kleinschalige Landschappen Akkervogels) komen voor waar hagen, houtkanten, knotbomen, boomgaarden, … talrijk zijn en het aspect van het landschap bepalen. Perceelsranden vormen altijd een essentieel onderdeel in het habitat van deze soorten (hoe meer, hoe beter). Deze ecologische soortgroep haalt de hoogste dichtheden indien zich ook

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

52

verspreide, ruige overhoekjes (graften, nattere plaatsen, onbewerkte beekmeanders, …) in het habitat bevinden.

2.5.5.1.

Soorten van kleinschalig akkerlandschap (KLA’s)

Deze groep is in het gebied vertegenwoordigd door Torenvalk, Patrijs, Holenduif, Steenuil, Ringmus, Putter, Kneu en Geelgors. Daarvan werden alle soorten waargenomen in het noordelijke deelgebied en slechts vier in het zuidelijke. In totaal waren er van deze KLA soorten 21 territoria in Vissenaken Noord en 15 in het veel grotere gebied Vissenaken Zuid. Indien we daar ook Roodborsttapuit zouden aan toevoegen als KLA, wordt het 24 tegen 15. Vissenaken Noord is duidelijk veel meer geschikt voor KLA soorten dan Vissenaken Zuid. De aantallen territoria van Geelgors, Patrijs, Ringmus, Roodborsttapuit en Steenuil vormen goede indicatoren om te bepalen in welke zones inrichtingsmaatregelen voor KLA’s best kunnen worden uitgevoerd. Dat is onmiskenbaar van toepassing op de omgeving van de Billighouthoeve en in mindere mate de holle wegen in het noorden van Vissenaken Zuid. Er zijn vooral territoria van doelsoorten verdwenen in het zuidelijke deel van Vissenaken Noord, wellicht omdat dit gebied nog mossel noch vis is: te open en grootschalig voor KLA’s en te gesloten voor OLA’s.

2.5.5.2.

Soorten van open akkerlandschap (OLA’s)

Deze groep is in het gebied vertegenwoordigd door Kwartel, Kievit, Veldleeuwerik en Gele Kwikstaart. In totaal waren er van deze OLA soorten 18 territoria in Vissenaken Noord en 44 in het veel grotere gebied Vissenaken Zuid. Vissenaken Zuid, en dan vooral het Zijpveld en het Elzenbosveld zijn duidelijk veel meer geschikt voor OLA soorten dan Vissenaken Noord. Braakland vormt een favoriet foerageergebied. Gebieden met een hoge openheidsindex (uitgestrekte, open akkergebieden) halen doorgaans de hoogste dichtheden terwijl graslandgebieden, beekvalleien en zones met een dicht netwerk aan kleine landschapselementen worden gemeden. Ook in zones waar de open ruimte deels is aangetast door lintbebouwing of verharde wegen, zijn deze soorten minder prominent aanwezig. Een hoge mate aan gewasdiversiteit (met een sterke voorkeur voor zomergranen) en een aanzienlijke lengte aan (bermen langs) onverharde wegen zijn van belang, zeker voor Veldleeuwerik, de meest kritische van dit viertal (Dochy & Hens, 2005). (De aantallen territoria van) Veldleeuwerik vormen één van de betere indicatoren om te bepalen in welke zones inrichtingsmaatregelen voor OLA’s kunnen worden uitgevoerd.

2.5.6. Illustratie van de teloorgang van natuurwaarden In het algemeen viel het op dat er bijzonder “proper” geboerd wordt in de ruilverkaveling Vissenaken. Ruimte voor inheemse planten (“onkruid”) in gewassen was er amper, maar er was ook een heel veralgemeende “bermvrees” vast te stellen. Daarmee bedoelen we een vrees voor beduidende bermen langs de randen van percelen, ook langs wegen en grachten. Soms tot in het extreme (figuren 20, 21 en 22). Verder viel op dat een aantal van de structureel aanwezige bermen langs afwateringsgrachten of ook graften nog systematisch met herbiciden behandeld werden. (figuren 23 en 24). Hierdoor worden precies de overblijvende kruiden die hergroeien van een wortelstok (zoals netels en distels) bevorderd ten koste van een meer diverse flora. Waar er dan al natuur voorzien wordt, blijkt die soms bijzonder minimaal ingevuld te worden en letterlijk weinig ruimte te krijgen (Figuur 25 - “de smalste haag van Vlaanderen”). Er zijn zeer veel illustraties in Vissenaken van een sterke intensivering van de landbouw en een sterke degradatie van de natuurwaarden. Zoals in bovenstaande bespreking aangetoond is het verdwijnen van al deze kleine elementen dramatisch voor akkervogels zoals Patrijs. We stellen ons

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

53

sterk de vraag wat de meerwaarde is voor de landbouwproductiviteit. Het lijkt vaak om dwangmatig anti-natuur te gaan. Elk plekje spontane vegetatie wordt als “onkruid” en “vuiligheid” beschouwd. Terwijl we al decennia weten dat een goed bermbeheer niet alleen hoge natuurwaarden oplevert, maar ook leidt tot een gras-kruidenmix met slechts een beperkt voorkomen van distels en brandnetels. Om nog maar te zwijgen over wettelijke kaders rond gebruik van herbiciden en de totale afwezigheid van enig handhavingsbeleid. Het ziet er naar uit dat de verbeterde natuurwaarden waaraan het landbouwgebied algemeen zo dringend nood heeft in de ruilverkaveling Vissenaken zeker ook aan de orde zijn. Bovendien zijn een aantal van die verbeteringen van natuurwaarden makkelijk te realiseren, zonder veel inspanningen. Vaak moet men gewoon leren dingen niet te doen. Een aantal diep gewortelde gewoontes afleren zou al veel helpen.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

54

Figuur 21: Landbewerking is in de ruilverkaveling Vissenaken verheven tot een kunst: er is vakmanschap nodig om zo weinig berm over te laten. (foto Marc Herremans)

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

55

Figuur 22: De ruimte voor natuur is vaak erg beperkt in de ruilverkaveling Vissenaken: “bermvrees” blijkt er epidemisch. (foto Marc Herremans)

Figuur 23: De ruimte voor natuur is vaak erg beperkt in de ruilverkaveling Vissenaken: een tweede voorbeeld van “bermvrees” . (foto Marc Herremans)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

56

Figuur 24: Smetvrees is blijkbaar intens aanwezig. Deze graft werd volledig met herbicide behandeld. Een nest van Geelgors kwam hierdoor “bloot” te zitten en rupsen van Dagpauwoog moesten elders op zoek naar nog levende netels (maar die waren er niet meer binnen de 200 m). (foto Marc Herremans)

Figuur 25: Ook hier de nodige smetvrees: gebruik van herbicide op bermen is nog courant in de ruilverkaveling Vissenaken, zelfs langs waterlopen. (foto Marc Herremans)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

57

Figuur 26: De ruimte voor natuur blijft zo beperkt mogelijk. Deze smalle, schrale haag krijgt letterlijk amper ruimte om uit te groeien tot een landschappelijk gegeven van enige ecologische betekenis. (foto Marc Herremans)

Figuur 27: De ruimte voor natuur blijft zo beperkt mogelijk. Terwijl een graft aan de ene

kant wordt doodgespoten, wordt ze aan de andere kant opgevuld. (foto Marc Herremans)

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

58

2.6. Evaluatie van de natuurdoelen van de Ruilverkaveling (T-1 versus T+2) Het zal de aandachtige lezer niet ontgaan zijn bij het lezen van de “veranderingen” bij de doelsoortteksten dat het slecht tot dramatisch slecht gaat met de meeste akkervogels in grote delen van Europa. De over heel Europa gewogen index voor 37 soorten landbouwvogels staat op -52% over de afgelopen 30 jaar (http://www.ebcc.info/index.php?ID=487). De index van 33 bosvogels daarentegen staat lichtjes positief en de index van alle 148 gewone vogelsoorten staat op -14 %. Daarmee doen de landbouwvogels het opvallend veel slechter dan eender welke andere vogelgroep en de achteruitgang is nog niet gestopt.

Figuur 28: Het gaat in heel Europa dramatisch slecht met de meeste landbouwvogels.

Tabel 5 vat de veranderingen van de basisopdrachtsoorten in de ruilverkaveling Vissenaken samen tegen een Europese context. Daarbij valt op dat het in Vissenaken minder slecht ging dan elders met Patrijs en Veldleeuwerik en niet noodzakelijk slechter dan elders met Kievit, Geelgors, Grauwe gors en Gele kwikstaart. Tabel 5: Samenvatting van de veranderingen van de doelsoorten tegen een Europese context.

Europa

Nederland

Vlaanderen

soort

RVK Vissenaken aantal

verspreiding

Patrijs

-94%

-80%

-50%

=

=

Kievit

-50%

-40%

-28%

-47%

gehalveerd

Veldleeuwerik

-48%

-60%

-95%

=

=

Gele kwikstaart

=

=

+12%

-14%

=

Geelgors

-42%

+50%

toename

=

=

Grauwe gors

-63%

uitgestorven

-75%

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

uitgestorven ? uitgestorven ?

59

Opmerking: de cijfers slaan niet voor alle gebieden op dezelfde tijdsperiode en zijn dus slechts in grootte-orde vergelijkbaar. Cijfers voor Vlaanderen uit Hens & Dochy (2005). We kunnen ons daarbij natuurlijk afvragen hoe realistisch het is om te verwachten dat een gebied van een paar honderd hectaren zomaar dwars tegen de Europese trend in zou kunnen gaan varen. In algemene termen heeft de ruilverkaveling dus kennelijk geen impact gehad die meer negatief is dan wat er in de rest van Europa met deze soorten aan de hand is. Landbouwsoorten hebben zwaar te lijden van de intensivering van de landbouw en een ruilverkaveling is precies een instrument in de verdere intensivering van het landbouwlandschap, zodat trends die gelijklopen met de rest van Europa eigenlijk te verwachten zijn. Dat lijkt een comfortabele conclusie, ware het niet dat de natuurdoelstellingen voor de ruilverkaveling Vissenaken helemaal anders geformuleerd zijn. De natuurdoelstellingen zijn nl. niet om gelijke tred te houden met het akkervogeldrama in de rest van Europa, maar wel in lijn met de mondiale biodiversiteitsobjectieven om “een standstill voor de T-1 populaties van akkervogels” te bereiken (Boyen et al., 2004). Dat is heel eenvoudig te interpreteren, ook al is de set doelsoorten met kwantitatieve gegevens zowel uit T-1 als T+2 heel beperkt. Deze doelstellingen worden duidelijk niet gehaald voor Kievit en Grauwe gors. Gele kwikstaart is een twijfelgeval. Omdat de dichtheden nog behoorlijk hoog zijn in Vlaamse context is er wellicht niet echt een groot probleem voor deze soort. Wat de relatief hoge dichtheden van Geelgors, Veldleeuwerik en Gele kwik betreft, dient opgemerkt dat tijdens de ruilverkaveling een substantiële oppervlakte (meerdere hectaren) gedurende een paar jaar braak heeft gelegen in Vissenaken. Daar hebben zich belangrijke populaties akkervogels opgebouwd en het is mogelijk dat er nog een na-ijl effect is, waarbij vogels van die populaties nog overleven en nog trouw blijven aan het gebied, ook al zijn de condities ondertussen veranderd (geen succesvolle voortplanting meer). We vrezen dan ook een verdere en mogelijk meer dramatische afname gedurende de volgende jaren, wanneer de mogelijke na-ijleffecten van de schaalvergroting tot uiting komen. Schaalvergroting is een van de aspecten van intensivering die ook in een ruilverkaveling sterk spelen. Grotere percelen nemen niet alleen veel geschikt randhabitat weg, maar hebben ook een groot risico ivm veranderingen in teeltkeuze. Als om één of andere (economische) reden plots massaal overgeschakeld wordt op een andere teelt, dan zijn er ineens hele grote happen in het landbouwlandschap die voor de aanwezige soorten ongeschikt riskeren te worden. De negatieve impact van de maïsteelt op de meeste akkervogels is in deze context goed gekend. Welke maatregelen vallen er zoal aan te bevelen om in de ruilverkaveling Vissenaken de akkervogeldoelstellingen wel te halen ? Voor Kievit is verdere verdroging zeer nefast. De soort heeft nood aan percelen (met naakte grond of lage vegetatie) die niet bewerkt worden tot half mei, zodat de eieren de kans krijgen om uit te komen en de kuikens zich in veiligheid kunnen brengen wanneer het land bewerkt wordt. Als alternatief kan men gericht nesten met eieren of jonge kuikens beschermen door ze op te sporen en te verleggen/verzetten tijdens het bewerken van het land. Dat is wel arbeidsintensief en vergt de nodige deskundigheid of ervaring. Voor Geelgors bevat de studie van Lewylle & Veraghtert (2010) volgende belangrijke conclusies: - dat de lengte aan hagen in het landschap bepalend voor is de dichtheid aan geelgorsterritoria, - dat het aantal territoria gecorreleerd is aan het percentage graanteelten, - dat de aanwezigheid van een strook kruidige vegetatie grenzend aan een houtkant een belangrijke invloed heeft op de territoriadichtheid: perceelsranden met grassen en onkruiden vormen immers een belangrijke voedselbron voor Geelgorzen tijdens het broedseizoen. Het is zeker mogelijk om via kleine maatregelen de populatie Geelgors nog verder te versterken. We denken onder meer aan het in beperkte mate aanplanten van struweel langs de bovenloop van de Kleinbeek.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

60

Voor Grauwe gors geldt zeker niet (helemaal) hetzelfde. Als OLA soort zijn meer hagen niet zo zijn ding, maar meer kruidige vegetaties, winterstoppel, of beter nog overstaand graan als wintervoer zou zeker zijn nut hebben. Er zijn zeker diverse beheerovereenkomsten die deze soort ten goede kunnen komen. Het afsluiten daarvan in de ruilverkaveling Vissenaken dient actief gepromoot te worden. Vooral de zuidelijke helft van deelgebied Vissenaken Zuid heeft nog potentie voor deze soort, mits de nodige maatregelen genomen worden. Verder is het essentieel dat men er het nodige respect opbrengt voor normale bermen en randstroken (liefst zelfs extra brede bermen en randen) en deze door regelmatig maaibeheer botanisch divers maakt. Ceresa et al. (2012) benadrukken voor een gebied in Italië dat zelfs bepaalde marginale elementen in een verarmd landbouwlandschap toch nog het verschil maken voor Grauwe klauwier. Ze geven aan dat het onderhoud en toename van beschikbaarheid van deze elementen cruciaal is voor broedende Grauwe klauwieren, en potentieel ook voor andere soorten. En we eindigen met een aantal relevante citaten door Ramaekers (2012) in De Vlaamse Jager met betrekking tot Patrijs. ÎWe moeten een aantal maatregelen treffen om en verdere achteruitgang van de patrijzenpopulaties in het grootste deel van Vlaanderen tegen te gaan. Wat het ruimtegebruik betreft, is kleinschaligheid zeer belangrijk. ÎMet betrekking tot kuikenoverleving schrijft hij "Hoe dichter geschikt kuikenhabitat (met veel insecten) bij de nestlocaties ligt, hoe beter voor de kuikenoverleving. Perceelsranden rond akkers zijn zeker een gunstige maatregel. ÎDe voornaamste oorzaken van het mislukken van het eerste legsel zijn verstoringen en landbouwactiviteiten. ÎUit ons onderzoek bleek dat de voornaamste nestlocaties grasranden, randzones van graanvelden en (ruige) wegbermen zijn. Belangrijk dus om ons daarop te focussen. Daarbij denken we dan aan de aanleg van permanente perceelsranden met grasstroken, graanranden, hagen, enzovoort." ÎHet zou een goede zaak zijn om meer landbouwers te overhalen om beheerovereenkomsten af te sluiten met de VLM.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

61

3. Module 2 - Rugstreeppad 3.1. Inleiding De tweede module betreft een ecotoopkartering van een nieuw, voor Rugstreeppad ingericht leefgebied en een onderzoek naar het voorkomen van dit amfibie in dit gebied. Het gebied is opgenomen in www.waarnemingen.be onder de naam ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’ en dit beschrijft de precieze ligging. De Rugstreeppad is Europees bedreigd en beschermd (Habitatrichtlijn), opgenomen in de geüpdate Vlaamse Rode lijst (Jooris et al., 2012) als ‘kwetsbaar’ en geadopteerd als koesterbuur door de stad Tienen. Soortenfiche Rugstreeppad De Rugstreeppad is een middelgrote pad, heeft een robuuste lichaamsbouw en een kenmerkende, geelgekleurde lengtestreep over de rug. Deze soort heeft een typische manier van voortbewegen; ze rent zoals een muis (mede door haar bouw en korte poten). De huid is meestal grijsbruin met groenige vlekken en (oranje)rode wratten (Nöllert & Nöllert, 2001). De Rugstreeppad komt voornamelijk voor in dynamische milieus: natuurlijke leefgebieden zoals duin- en overstromingsgebieden, maar ook ruderale terreinen zoals groeves en bouwterreinen. Zowel het landhabitat als het voortplantingshabitat bevinden zich meestal in het pioniersstadium: een schrale vegetatie op het land als in het water. De Rugstreeppad is een warmteminnende soort (van extreem microklimaat). Belangrijk is dat er voldoende schuilgelegenheid voor overdag en voor het overbruggen van de winterperiode aanwezig moet zijn. De Rugstreeppad graaft zich dan (diep) in of houdt zich op onder stenen of dood hout (Creemers & Van Delft, 2009). Het voortplantingsbiotoop bestaat vaak voornamelijk uit droogvallende plassen en depressies, meestal niet dieper dan 50 cm, eerder 5 – 20 cm. Zowat alle inheemse kikkers en padden zijn predatoren van de eieren en larven van de Rugstreeppad, wat maakt dat de soort aanzienlijk minder succesvol is in permanente waterpartijen. De predatiedruk is in ondiepe, doorgaans tijdelijke wateren meestal veel lager (Andrén & Nilson, 1985).

3.2. Methodiek 3.2.1. Vegetatiekartering In de periode mei – juli 2012 werd elke homogene vegetatie-eenheid binnen de Bovenloop Kleinbeekvallei volgens de BWK-methodiek gekarteerd. Per homogene vegetatie-eenheid werden de meest dominante en de meest zeldzame plantensoorten besproken, evenals de soorten die kenmerkend zijn voor een bepaald vegetatietype.

3.2.2. Onderzoek voorkomen Rugstreeppad De Rugstreeppad is een soort die meerdere voortplantingspieken per jaar heeft en een lange periode in het voortplantingsbiotoop aanwezig is. In mei en juni 2012 werd ’s avonds telkens bij geschikte weersomstandigheden (> 20° C, weinig wind en vochtig) op terrein gegaan om de soort al dan niet waar te nemen door de kenmerkende luide ‘zang’ die mannetjes gebruiken om vrouwtjes te lokken. Het lokaliseren en tellen van roepkoren wordt wijd verspreid als standaardmaat gebruikt voor populatieschattingen en het populatieverloop in kaart te brengen In juni en juli werd er in alle waterpartijen binnen het op de kaart in het bestek aangeduide studiegebied gericht gezocht naar legsels en larven van de Rugstreeppad. Er werd ook naar adulte of juveniele dieren onder stenen, bouwmaterialen, dood hout en dergelijke gezocht.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

62

3.3. Resultaten 3.3.1. Ecotoopkartering Figuur 30: Kaart T-1 Figuur 31: Kaart T+2

We overlopen de ecotopen van zuidwest naar noordoost. Aanplant (n) en soortenarm permanent grasland (Hp) Î wachtbekken (Ae; poel 13) en ruigte (Ku) In dit ecotoop staat een mix van droogteminnende soorten (op de dijken) en vochtminnende soorten. Dominante soorten in de oeverzone zijn Kruipende boterbloem, Geknikte vossenstaart, Rietzwenkgras en Witte klaver. De eerste 2 zijn typische soorten van natte voedselrijke situaties. Interessante soorten aldaar zijn Echte koekoeksbloem, Beekpunge, Margriet, Kantig hertshooi en Rode klaver. Ook Kleine watereppe, een kenmerkende soort van kleine beekjes in de Leemstreek, is waargenomen en op de dijk ook Zwarte toorts. De vegetatie kan hier (verder) evolueren tot een bloemrijk zilverschoongrasland (Hp*) voor de lagergelegen delen langs het bezinkingsbekken en tot een bloemrijk droog grasland (Hp* + Hu) op de dijken. Begrazing is hiervoor de aangewezen beheervorm. Akker (Bl) Î ruigte (Hr/Ku) met 3 plassen (Ae) nl waterpartijen 8, 9 en 10 In de waterpartij 8 is Veenwortel als waterplant aanwezig. Op de oever van deze plas, die doorheen het jaar sterk schommelt in waterpeil, is een zeer kleurrijke oevervegetatie aanwezig, met in mei 2012 veel Kruipende boterbloem, Beekpunge, Krulzuring en Geknikte vossenstaart en voorts ook Zeegroene rus, Ruige zegge en Zilverschoon. In juli en augustus 2012, wanneer een groot deel van waterpartij 8 droog gevallen was, bleek Moerasdroogbloem abundant aanwezig als pionier, Heelblaadjes frequent, Kluwenzuring, Gevleugeld helmkruid en Wollige munt occasioneel. Op 24 augustus 2012 zijn hier een 40 tal exemplaren van het zeldzame Fraai duizendguldenkruid (Centaurium pulchellum) ontdekt door Robin Guelinckx. Deze pioniersoort van open plekken op natte vochtige bodem komt in Vlaanderen vooral voor aan de kust en langs de Beneden-Schelde voor. De soort is recent toegenomen in het binnenland, waar ze vooral op met kalkrijk zand opgespoten terreinen gevonden wordt. Dezelfde dag is ook een forse bies type Mattenbies of Ruwe bies (Schoenoplectus spec) ontdekt. Het talrijk opduiken van heel wat interessante soorten wijst erop dat hier een oude zaadbank van voormalig grasland is aangesproken bij de inrichtingswerken (med. Robin Guelinckx). Waterpartij 9 en 10 zijn sterk aan het verbossen met wilgen. Ten zuidoosten van de ze waterpartijen is de voormalige akker ontwikkeld tot een droge ruigte (Ku) met als abundante soorten Kruipende boterbloem, Rietzwenkgras en Gestreepte witbol en frequent Speerdistel. Begrazing is ons inziens ook hier de aangewezen beheervorm, zowel om: • de ongewenste boomopslag in de poelen tegen te gaan • de zilverschoonvegetaties op de oever te ontwikkelen • de droge ruigte te laten ontwikkelen richting bloemrijk grasland. We kunnen besluiten dat dit gebied veel beter ontwikkeld is vergeleken met de T0 situatie en dat er waardevollere ecotopen aanwezig zijn.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

63

Figuur 29: langs de oever van waterpartij 8 was op 25 mei 2012 een kleurrijke vegetatie met veel Beekpunge en Kruipende boterbloem aanwezig. Foto Jorg Lambrechts.

Hr blijft Hr, maar met elementen van soortenrijk grasland (Hu) en met 2 poelen (Ae of Kn; 11 en 12) Dit betreft een sterk verruigd grasland met dominantie van Grote brandnetel en plaatselijk ook Rietgras. Vooral in de directe omgeving van de poelen staan echter tal van interessante soorten, zoals veel: • Zeegroene rus, Heelblaadjes en Koninginnekruid als kenmerkende soorten van natte terreinen met eerder basenrijke (grond)water; • Biezenknoppen • Veldlathyrus, Knoopkruid en Groot streepzaad als interessante soorten van glanshavergrasland (Hu) en Scherpe boterbloem en Gewone hoornbloem als algemene vertegenwoordigers van dit type. De huidige verruigde toestand van een groot deel van het perceel is een gevolg van achterstallig beheer en weerspiegelt in geen geval de inherente natuurwaarde. Dit perceel is namelijk een historisch permanent grasland dat geen intensief agrarisch gebruik gekend heeft en waar het middels natuurbeheer zeker mogelijk is om een bloemrijk, soortenrijk grasland te creëren. Het perceel is slechts in beperkte mate gewijzigd ikv de RVK. De aanleg van poelen heeft de botanische waarde plaatselijk verhoogd. Hr blijft Hr maar met elementen van soortenrijk grasland (Hp*) en een waterpartij (Ae, nr 14) Deze strook grasland net ten noordwesten van de Kleinbeek bevat een aantal interessante soorten zoals plaatselijk veel Veldlathyrus. In poel 14 groeit Gele lis, een fijn fonteinkruid (Potamogeton spec) en plaatselijk veel wilgen. Reeds op 25 mei was er veel algenontwikkeling. ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

64

Het perceel is slechts in beperkte mate gewijzigd ikv de RVK. De aanleg van de poel heeft de botanische waarde enigszins verhoogd. De relictsoort Veldlathyrus wijst er op dat er goede potenties zijn voor ontwikkeling naar soortenrijk grasland meer bepaald glanshavergrasland (Hu). N blijft n, Hp blijft Hp Ten noorden van de Kleinbeek liggen een soortenarm permanent grasland en een aanplant die niet van ecotoop veranderd zijn. Het grasland wordt intensief begraasd door paarden wat ons niet toeliet de actuele natuurwaarde ervan in te schatten. Hp wordt b Een deel van een permanent grasland is in kader van RVK mee opgenomen in een grote akker.

3.3.1.1. Algemeen besluit vegetatiekartering De natuurwaarde van het natuurontwikkelingsgebied in functie van Rugstreeppad is verhoogd ten opzichte van de situatie voor de RVK. De aanleg van waterpartijen heeft niet alleen een aanzienlijke faunistische meerwaarde, zoals hieronder verder toegelicht wordt, maar ook botanisch is dit waardevol gebleken. Daarnaast betekent ook de omvorming van een akker tot ruigte een verhoging van de natuurwaarde. Voor het verruigde grasland Hr is de situatie vergelijkbaar met voordien, maar zal het natuurbeheer, dat anno 2012 gestart is, op termijn tot waardevolle graslandtypes leiden. Een verlies in natuurwaarde is de omvorming van een stukje permanent grasland tot akker.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

65

Figuur 30: Situatie ecotopen volgens de BWK in de situatie T-1

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

66

Figuur 31: Situatie ecotopen volgens een BWK kartering in 2012

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

67

3.3.2. Onderzoek voorkomen Rugstreeppad 3.3.2.1.

Historisch en actueel voorkomen in de regio

De Rugstreeppad kwam tot de jaren ’90 relatief wijdverspreid voor in het zuidoosten van VlaamsBrabant (Hyladatabank en mond. med. Robin Guelinckx). De soort werd er aangetroffen in (zand- en klei)groeves (in verschillende gemeentes), ruderale terreinen en industriegebieden (vnl. gemeente Tienen), maar ook op akkers en in wachtbekkens (vnl. gemeente Landen). Het merendeel van de waarnemingen gebeurden in de kleigroeve van Nelissen in Tienen. Begin jaren negentig (1990-1992) waren hier tientallen Rugstreeppadden in het voortplantingseizoen te horen zelfs in die mate dat tot in de aanpalende woonwijk het concert van de Rugstreeppadden hoorbaar was. Eén van de weinige gepubliceerde waarnemingen is die van een 10tal roepende mannetjes op 4 juni 1992 (Guelinckx 1992). De groeve werd later uit bedrijf genomen en de kleiputten verbosten. Vanaf 2000 waren er al maar minder waarnemingen en vanaf 2004 waren er geen meldingen meer tot de vondst van een adulte Rugstreeppad in 2011 door een buurtbewoner in de Galgenstraat, nabij de kleigroeve van Nelissen. De dichtstbijzijnde, gekende populatie houdt zich op in de gemeente Landen (uitgezonderd de vondst in de Galgenstraat). Ook in deze gemeente waren er weinig waarnemingen in de periode 2000 - 2010. In 2011 en 2012 werden er meerdere adulten en larven waargenomen in en nabij twee nieuw gegraven wachtbekkens en kleine depressies in de verderop gelegen akkers in Landen. Zie Figuur 33: Kaart voorkomen Rugstreeppad regio Tienen - Landen.

3.3.2.2.

Actueel voorkomen in het studiegebied

Er werden in totaal 7 specifieke bezoeken gebracht: ‐ Vier inventarisatierondes met als specifiek doel het waarnemen van roepende mannetjes. ‐ Twee inventarisatierondes met als specifiek doel het vinden van larven (inclusief de schepnetronde, inventarisatie voor module 3). ‐ Eén inventarisatierondes met als specifiek doel het vinden van adulte en juveniele dieren door het omdraaien van stenen en houtig materiaal (aansluitend op vegetatiekartering). Daarnaast vonden er nog twee fuikenrondes plaats en vier aanvullende inventarisaties (vrijwilligers en collega’s op terrein in het kader van de broedvogelinventarisatie) plaats: Zie Tabel 6 voor overzicht Tijdens een inventarisatieronde naar roepende mannetjes (07/05/2012) werden er minstens 45 larven aangetroffen in een uitdrogende plas in de ‘verbindingsgracht’ tussen waterpartijen 13 en 14. Er werden acht larven ingezameld voor determinatie bij gebrek aan een sterke zaklamp (batterijen waren quasi leeg). Ter plaatse was het niet mogelijk om de larven te onderscheiden van Gewone Pad. De plas was op 09 mei 2012 volledig uitgedroogd en zonder twijfel zijn alle larven dus gestorven. De ingezamelde larven hebben de verplaatsing helaas ook niet overleefd (waarschijnlijk door een hitteschok), ondanks het feit dat ze ongeveer 24u werden bijgehouden om te determineren. De acht larven zijn bewaard op alcohol, wat het mogelijk maakt dat de specimens voor DNA-analyse kunnen worden gebruikt. Zie Figuur 32: voorkomen Rugstreeppad omgeving Bovenloop Kleinbeekvallei

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

68

Figuur 32: Het voorkomen van de Rugstreeppad ten noorden van Tienen.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

69

Figuur 33: Het voorkomen van de Rugstreeppad in het zuidoosten van Vlaams-Brabant.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

70

Tabel 6: Overzicht data, locaties en resultaten van inventarisatierondes Rugstreeppad. Aanvullend auditieve waarnemingen amfibieën van vrijwilligers en projectmedewerkers in natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei.

Datum 26/03/2012 27/04/2012 5/05/2012 7/05/2012 19/05/2012 25/05/2012

Methode Fuikenronde Module 3 Luisterronde Fuikenronde Module 3 Luisterronde Luisterronde Zoekronde

25/06/2012 Luisterronde 1/07/2012 Schepnetronde Module 3 18/07/2012 Extra larvenronde

Iwan Lewylle Iwan Lewylle Iwan Lewylle en Jorg Lambrechts

Locatie Bovenloop Kleinbeek Galgenstraat Bovenloop Kleinbeek Bovenloop Kleinbeek Galgenstraat en groeve Nelissen Bovenloop Kleinbeek Galgenstraat, groeve Nelissen en Bovenloop Kleinbeek Bovenloop Kleinbeek Bovenloop Kleinbeek

31/05/2012 10/06/2012 29/06/2012 19/07/2012

Griet Nijs Marc Herremans Marc Herremans Jurgen Bernaerts

Bovenloop Kleinbeek Bovenloop Kleinbeek Bovenloop Kleinbeek Bovenloop Kleinbeek

Auditieve waarnemingen Auditieve waarnemingen Auditieve waarnemingen Auditieve waarnemingen

Waarnemers Iwan Lewylle Iwan Lewylle en Kurt Boux Iwan Lewylle Iwan Lewylle Iwan Lewylle en Kurt Boux Jorg Lambrechts

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

71

Rugstreeppad / / / ong. 45 larven / /

Opmerking Geen 'Groene Kikkers' Geen 'Groene Kikkers' 1 'Groene Kikker' Geen 'Groene Kikkers' 4 Bastaardkikkers en 1 Meerkikker 5 'Groene Kikkers'

/ / /

10 Bastaardkikkers en 3 Meerkikkers 2 Meerkikkers 2 adulte 'Groene Kikker'

/ / / 5 roepers

2 Meerkikkers sensu lato 10 Meerkikkers sensu lato 15 Meerkikkers sensu lato

3.3.2.3.

Knelpunten Rugstreeppad

Er zijn meerdere knelpunten die dienen te worden verholpen, wil men een (middel)grote populatie Rugstreeppad bekomen: ‐

Voortplantingsbiotoop: de Rugstreeppad heeft een voorkeur voor ondiepe, weinig tot niet begroeide waterpartijen. De meeste aangelegde waterpartijen in natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei zijn anno 2012 ongeschikt voor Rugstreeppad omdat ze te diep en te groot (waterpartij 14) zijn, en daardoor wel erg geschikt voor andere amfibieën, of omdat ze zijn dichtgegroeid met wilgenopslag (waterpartijen 9, 10, 11 en 12). Het wachtbekken en de nabijgelegen depressies/plassen (waterpartij 13), en waterpartij 8 zijn momenteel wél geschikt voortplantingshabitat voor Rugstreeppad. Specifiek beheer is hier evenwel vereist, zoniet dreigen deze plassen op termijn ook te verlanden en verbossen. Begrazing buiten de voortplantinsgperiode is een geschikte beheervorm.

Figuur 34: Dergelijke ondiepe plassen zijn geschikt voortplantingshabitat voor de Rugstreeppad. Ze zijn het resultaat van recente inrichtingswerken en verlanden of verruigen vaak op korte termijn. Op korte tijd kan zich hier een dichte vegetatie ontwikkelen die de plassen ongeschikt maakt voor de doelsoort. Begrazing is een goede beheermaatregel (foto Jorg Lambrechts – 25 mei 2012)

‐

Landbiotoop: Meer dan in het voortplantingsbiotoop moet er in het landbiotoop weinig tot geen vegetatie aanwezig zijn. Het omringende landbiotoop is als ruderaal terrein anno 2012 redelijk geschikt voor de Rugstreeppad, maar is (sterk) aan het verruigen.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

72

Figuur 35: Het landbiotoop rondom Waterpartij 13 is anno 2012 nog redelijk schraal en open vanwege herinrichtingswerken in 2011. Rondom de andere, oudere waterpartijen is het leefgebied al grotendeels verruigd. (foto Jorg Lambrechts – 25 mei 2012).

De omliggende akkers zijn niet geschikt als landbiotoop. Reguliere akkers worden te intensief beheerd: pesticiden decimeren het aanbod aan ongewervelden, de meeste gewassen staan te dicht opeen (geen schrale vegetatie) en door de vele bewerkingen door landbouwvoertuigen vallen er waarschijnlijk ook slachtoffers (dieren die worden ondergeploegd, plat gereden, …). ‐

Landschapsschaal: Het natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei ligt relatief geïsoleerd van andere natuurgebieden door woonkernen, uitgestrekte akkercomplexen en niet in het minst door steenwegen. Daarenboven is het merendeel van de nabijgelegen natuurgebieden niet geschikt als leefgebied voor Rugstreeppad (valleigebieden, natte hooilanden, enz.).

3.3.2.4.

Beheer Rugstreeppad

Het beheren van leefgebied van de Rugstreeppad is relatief makkelijk maar tevens ook intensief qua frequentie van uitvoering. Het beheer bestaat er grotendeels uit het bewaren van het pionierkarakter van het landbiotoop en dit geldt in mindere mate ook het voortplantingsbiotoop. ‐

Voortplantingsbiotoop: Aangezien de Rugstreeppad zich vooral voortplant in zeer dynamische waterpartijen is het aangewezen dat het wachtbekken (waterpartij 13) bijna (twee)jaarlijks wordt geleegd. Eventueel zelfs meermaals per jaar. Het wachtbekken is voorzien van een sluis, en hierdoor is het wachtbekken makkelijk te legen of kan men de waterkolom lager zetten zodat de waterpartij kan uitdrogen. Zo ontstaan er waarschijnlijk ondiepe, vegetatiearme plassen en/of depressies op de bodem van het wachtbekken. Daarnaast kan het slib regelmatig inklinken zodat verlanding door Grote lisdodde beperkt blijft en worden concurrerende soorten verwijderd.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

73

Figuur 36: Waterpartij 8 lag er in mei 2012 optimaal bij voor Rugstreeppad: ondiep, helder water en een zeer schrale vegetatie (foto Jorg Lambrechts - 25 mei 2012).

‐

Landbiotoop: Het landhabitat kan zonbeschenen en schraal worden gehouden door begrazing; de Rugstreeppad prefereert extreem microhabitat. Begrazing door paarden of pony’s wordt daarom sterk geadviseerd. Paarden houden de vegetatie vaak zeer kort. Aangezien de bodem niet makkelijk vergraafbaar is (leem en in mindere mate klei) , is de aanwezigheid van bijvoorbeeld steenhopen een belangrijk element (ondanks het kunstmatig karakter). Ook dood hout en een holle weg (met veel muizenholen) kunnen dienen als schuilplaats voor Rugstreeppad (zowel dagrustplaats als overwintering). De aanleg van een ecologisch beheerd graanakkertje vlakbij het natuurgebiedje zou een enorme meerwaarde voor de Rugstreeppad kunnen betekenen (zie onder). Hier kunnen padden zich overdag ingraven en ’s nachts actief jagen op invertebraten.

‐

Landschapsschaal: In de directe omgeving van de Bovenloop Kleinbeekvallei kunnen bijkomende maatregelen de situatie voor Rugstreeppad nog versterken. Ondiepe, tijdelijke plassen op ruderale terreinen en urbane infrastructuur.

Een gevarieerde, maar grotendeels schrale vegetatie en de aanwezige steenhopen, aangevuld met (droge) takkenhopen zijn bovendien ook gunstig voor de lokale populatie Levendbarende hagedis (2 exemplaren op 22/03/2012 door Robin Guelinckx). Graanakkertjes = multifunctioneel!? De regio Tienen – Hoegaarden is de bakermat van de akkerreservaten. Sinds eind jaren ’90 worden er een tiental graanakkertjes voornamelijk aangelegd in functie van (zeldzame) akkerflora en overwinterende akkervogels. De aanleg van dit netwerk akkertjes blijkt bijzonder succesvol: heel wat zeldzame plantensoorten (Groot Spiegelklokje, Eironde Leeuwebek, enz…) worden op dergelijke percelen aangetroffen, naast de hoge aantallen overwinterende akkervogels die zich hier komen voeden met de aanwezige granen en zaden van akkerkruiden. Naast bovengenoemde soorten(gemeenschappen) zou de aanleg van een graanakkertje in het natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei een meerwaarde kunnen betekenen voor de populatie Rugstreeppad. Indien graangewassen vrij open worden ingezaaid en/of er een ruderale zone kan worden voorzien, dan creëert men geschikt landbiotoop waarin Rugstreeppadden kunnen foerageren en zich waarschijnlijk ook kunnen ingraven (al dan niet in muizenholen). ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

74

3.3.2.5.

Algemeen besluit voorkomen Rugstreeppad

In tegenstelling tot verhoopt heeft er zich nog geen (grote) populatie Rugstreeppad in het natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei gevestigd. De soort heeft dit gebied wel bereikt en aangezien de Rugstreeppad een pioniersoort is, kan succesvolle kolonisatie op korte termijn plaatsvinden. De staat waarin het natuurgebied zich anno 2012 bevond, nl. een grote oppervlakte ruderaal terrein en minstens 2 waterpartijen in pioniersstadium is optimaal voor (massale) ei-afzet en de ontwikkeling van tientallen juvenielen. Het enige (waargenomen) legsel ging helaas verloren door uitdroging van de waterplas waarin het eisnoer werd afgezet. Het was desondanks toch enigszins verrassend dat er slechts eenmalig roepende Rugstreeppadden werden waargenomen. De waarneming van het legsel, het adulte exemplaar in de Galgenstraat in 2011 en een waarneming (van meerdere exemplaren?) in een tuin in Boutersem in 2010 tonen aan dat er waarschijnlijk nog meer individuen dan oorspronkelijk vermoed in de (wijde) omgeving aanwezig zijn. Het zal zaak zijn om het landbiotoop in optimale staat te behouden d.m.v. van (stoot en/of na)begrazing. Daarnaast kan een graanakkertje het oppervlak ‘ruderaal terrein’ vergroten. Vooral waterpartij 8 en 13 komen in eerste instantie in aanmerking als voortplantingsbiotoop indien het waterpeil (zeer) dynamisch wordt beheerd. De overige waterpartijen zullen pas na verwijdering van de wilgenopslag en begrazing, en enkel in voorjaren met veel neerslag in aanmerking voor eiafzet komen, maar zijn daarom niet minder belangrijk.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

75

3.3.3. Libellen 3.3.3.1.

Inleiding

Deze diergroep maakte geen onderdeel uit van voorliggende studie-opdracht, maar omdat we deze goed kennen en het belangrijke indicatoren zijn, hebben we als extra een inventarisatie uitgevoerd. Alle waterpartijen zijn door ons bezocht en alle aanwezige libellensoorten evenals (een inschatting van) hun aantallen zijn genoteerd op 25 mei 2012 en 18 juli 2012. Daarnaast nemen we de waarnemingen door onze vrijwillige specialisten mee op in onderstaande bespreking, ook uit voorgaande jaren.

3.3.3.2.

Algemene bevindingen

In totaal zijn er in 2012 niet minder dan 19 libellensoorten aangetroffen in het gebied ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’ (Tabel 7). Al de genoemde soorten zijn op de meest recente Vlaamse Rode lijst (De Knijf et al. 2006) opgenomen in de categorie ‘momenteel niet bedreigd’, behalve Gaffelwaterjuffer die ‘onvoldoende gekend’ is. Toch zijn enkele libellensoorten voor de regio minder algemeen tot zeldzaam te noemen en we overlopen deze in onderstaande bespreking. Bij een eerste terreinbezoek op 25 mei 2012 waren er al niet minder dan 11 libellensoorten vastgesteld door Jorg Lambrechts. Tabel 7: Overzicht waargenomen libellensoorten

Soort

Wetenschappelijke naam

Rode lijst

Waterjuffers (Zygoptera) Zwervende pantserjuffer Bruine winterjuffer Azuurwaterjuffer Gaffelwaterjuffer Grote roodoogjuffer Kleine roodoogjuffer Vuurjuffer Lantaarntje Tengere grasjuffer Watersnuffel

Lestes barbarus Sympecma fusca Coenagrion puella Coenagrion scitulum Erythromma najas Erythromma viridulum Pyrrhosoma nymphula Ischnura elegans Ischnura pumilio Enallagma cyathigerum

‘Echte libellen’ (Anisoptera) Blauwe glazenmaker Paardenbijter Grote keizerlibel Smaragdlibel Platbuik Viervlek Gewone oeverlibel Zwervende heidelibel Bruinrode heidelibel

Aeshna cyanea Aeshna mixta Anax imperator Cordulea aenea Libellula depressa Libellula quadrimaculata Orthetrum cancellatum Sympetrum fonscolombii Sympetrum striolatum

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

76

3.3.3.3.

Soortbesprekingen

De Zwervende pantserjuffer (Lestes barbarus) is een zuidelijke soort met een zeer wisselend voorkomen: in sommige jaren is ze volledig afwezig, maar tijdens warme zomers kunnen er invasies optreden. Ze kan vervolgens enkele jaren standhouden en vrij algemeen zijn (Bos & Wasscher, 1997). Sinds een grote invasie in 1995 is ze algemeen in Nederland (NVL, 2002) en in grote delen van Vlaanderen (De Knijf et al., 2006), maar laatstgenoemde literatuurbron geeft aan dat het nog de vraag is of de soort ook standhoudt. De Zwervende pantserjuffer komt voor aan periodiek droogvallende vennen, duinplassen en nieuwe plasjes. De soort is in 2001 en 2005 waargenomen aan poelen in de vallei van de Grote Gete, respectievelijk te Tienen (Tiens Broek) en Linter, en koloniseerde ook snel Het Vinne te Zoutleeuw (2005), alwaar ze ook weer snel verdween (Lambrechts & Hendrickx, 2009). Deze uitgesproken pioniersoort is reeds in 2010 in het gebied vastgesteld (3 ex op 9 juli, door J. Mergeay) en de aanwezigheid is bevestigd in 2011 (3 ex op 12 augustus, door Robin Guelinckx); In 2012 was de soort volop aanwezig: Robin Guelinckx meldde een pas uitgeslopen ex op 29 mei en stelde tijdens ieder bezoek in de zomer van 2012 de aanwezigheid vast, met een maximum van een dertigtal exemplaren eind juli, evenals veel eiafzet in meerdere poelen. Wij noteerden minstens 7 dieren (waarvan 1 copula) op 18 juli, aan drie verschillende poelen. De Bruine winterjuffer (Sympecma fusca) werd in 1996 nog als ‘bedreigd’ beschouwd in Vlaanderen (De Knijf & Anselin, 1996) maar is momenteel plaatselijk algemeen in de Kempen en wordt steeds vaker daarbuiten waargenomen. We noteerden in het studiegebied telkens 1 exemplaar op 25 mei, 28 mei en 18 juli 2012 aan poel 8. De Gaffelwaterjuffer (Coenagrion scitulum) kent haar hoofdverspreiding in de landen rond de Middellandse Zee, hoewel ze daar ook overal zeldzaam blijkt te zijn. In België was ze uiterst zeldzaam. In 1998 werd de soort na 25 jaar afwezigheid weer waargenomen en nadien is ze op meerdere plaatsen gevonden, vooral nabij de grens met Frankrijk, onder andere aan de Westkust. In 2004 is ze ook gemeld uit Averbode (Zuiderkempen). Er is in het verleden geen enkele populatie bekend die meer dan 10 jaar standhield (De Knijf et al., 2006), maar anno 2008 zijn er forse populaties op vele plaatsen aan de kust én dook de soort voor het eerst op tal van plaatsen in het binnenland op. In Vlaams-Brabant is (na Averbode) een tweede waarneming verricht in 2007, in het Grootbroek in St-Agatha-Rode en in 2008 waren er 4 nieuwe vindplaatsen in Vlaams-Brabant: 2 plaatsen in Tienen (waaronder het studiegebied: 1 wijfje op 5 juli door Peter Collaerts e.a.), Molenstede en Pepingen. Sinds 2008 gaat de kolonisatie langzaam verder, hoewel de soort in Limburg schaars blijft (bron: www.waarnemingen.be). De recente vindplaatsen in België zijn zowel stilstaande wateren als beken en worden gekenmerkt door helder water en een goed ontwikkelde drijvende en ondergedoken waterplantenvegetatie. Op 18 juli 2012 konden we de aanwezigheid van de Gaffelwaterjuffer in het studiegebied bevestigen: we vonden al snel 2 imago’s van dit kleine onopvallende juffertje. Wellicht betekent dit de aanwezigheid voor het 5de opeenvolgende jaar in dit gebied! De Tengere grasjuffer (Ischnura pumilio) is een uitgesproken pioniersoort van ondiep water zonder beschaduwing door bomen of struiken. Het is een soort die vaak zwerfgedrag vertoont en op die manier gunstige, nieuw ontstane terreinen kan koloniseren. In de periode 1990-1995 is deze soort maar op 11 plaatsen gevonden in Vlaanderen en kwam ze als bedreigd op de Rode lijst te staan (De Knijf & Anselin, 1996)! Ook in Nederland is de soort vrij zeldzaam (Bos & Wasscher, 1997; NVL, 2002) en ze komt vooral op de hogere zandgronden voor. Gericht onderzoek op meerdere plaatsen in Vlaanderen leidde tot heel wat nieuwe vindplaatsen, zodat de soort thans als niet bedreigd wordt beschouwd (De Knijf et al., 2006). De soort is inmiddels al heel wat jaren present in de regio Zuidoost-Brabant. Na de ontdekking van een eerste populatie in de regio in 2001, leverde een gerichte zoekactie in 2002 niet minder dan 10 vindplaatsen op in Zuidoost-Brabant (Lambrechts & Guelinckx, 2004). De Tengere grasjuffer dook al in 2008 op in het studiegebied en in 2010 is de aanwezigheid bevestigd. Op 25 mei 2012 noteerden wij minstens 6 exemplaren, waarvan 1 copula. Op 18 juli ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

77

zagen we 2 exemplaren waarvan 1 pas uitgeslopen dier en eind augustus 2012 zijn er nog 3 dieren gezien. Samenvattend kunnen we stellen dat er in 2012 een populatie aanwezig was in het gebied die er vermoedelijk al vanaf 2008 zit. De Grote roodoogjuffer (Erythromma najas) is vrij algemeen in België en recent lijkt er een toename te zijn die wellicht (groten)deels een effect is van toegenomen waarnemingsintensiteit. Ze komt voor aan allerlei waterplassen die gekenmerkt worden door een goed ontwikkelde drijvende en ondergedoken waterplantenvegetatie, vooral Gele plomp en Witte waterlelie. Ze vliegt heel frequent aan oude rivierarmen en plant zich ook voort aan langzaam stromend water met veel waterplanten zoals fonteinkruiden (De Knijf et al., 2006). We noteerden op 25 mei 2012 één mannetje en deze waarneming is enkele dagen later door een andere waarnemer bevestigd. De Smaragdlibel (Cordulia aenea) leeft in Nederland in matig voedselrijke, neutrale tot zwak zure laagveenmoerassen en vennen/plassen op de hogere zandgronden. De directe omgeving van bomen wordt steeds vastgesteld, ook in Groot-Brittannië. Voortplanting in stromend water is niet bekend in Nederland (NVL, 2002). Volgens De Knijf & Anselin (1996) is het een typische soort voor stilstaand water met venige bodem (laagveenplassen, heideplassen, vijvers) waar drijvende en ondergedoken waterplanten aanwezig zijn. Het wijfje legt de eipaketten graag af in veenmossen (in het water, maar nabij de oever). Op 25 mei 2012 noteerden we 2 territoriale mannetjes Smaragdlibel aan poel 14 en de volgende dagen zijn die nog door diverse waarnemers gezien. Deze waterpartij is zonder twijfel de meest geschikte voor Smaragdlibel (waterhoudend). De Viervlek (Libellula quadrimaculata) is in Zuidoost-Brabant een soort die we geregeld als zwerver aantreffen, maar vaste populaties kenden we niet tot de vestiging in het Vinne te Zoutleeuw in 2005 (Lambrechts & Hendrickx 2009). Het is een mobiele soort, die grote afstanden kan afleggen en sommige jaren massale trek kan ondernemen (Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie, 2002). Deze literatuurbron geeft aan dat de Viervlek zijn cyclus in 1 jaar kan voltooien, maar er meestal 2 tot 3 jaar over doet. Op 25 mei 2012 ontdekten we een kleine populatie Viervlekken in het studiegebied: aan plas 14 een ei-afzettend wijfje, bewaakt door een mannetje, plus 2 ex, waarvan 1 teneraal dier ('vers', met blinkende vleugels) en aan plas 8 een ei-afzettend wijfje en een tweede exemplaar.

De Zwervende heidelibel (Sympetrum fonscolombii) is een zuidelijke soort die pas sinds 1991 jaarlijks wordt waargenomen in België en sinds een grote invasie in 1996 frequenter voorkomt (De Knijf et al., 2006). Deze soort kan men best zoeken in de maand mei, vooraleer de andere heidelibellen vliegen, die het zoeken anders sterk bemoeilijken. Het is bekend dat voortplanting van Zwervende heidelibel in het voorjaar reeds in de (na)zomer van hetzelfde jaar tot een volgende generatie leidt ! In mei 2007 was de soort talrijk in Het Vinne in Zoutleeuw (Lambrechts et al., 2009). Op 25 mei 2012 telden we minstens 2 mannetjes Zwervende heidelibel in het studiegebied.

3.3.3.4.

Besluit

De recent aangelegde waterpartijen in de noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’ zijn waardevol voor libellen. Anno 2012 zijn er niet minder dan 19 soorten aangetroffen en dan hebben we nog een aantal in Vlaanderen zeer algemene soorten niet waargenomen (vb. Bloedrode heidelibel, Houtpantserjuffer) daar het hier slechts een zeer beperkt onderzoek betrof. De aangetroffen soorten zijn op de meest recente Vlaamse Rode lijst opgenomen als ‘momenteel niet bedreigd’ maar enkele zijn op regionaal gebied minder algemeen tot zeldzaam, met name Bruine winterjuffer, Zwervende pantserjuffer, Tengere grasjuffer, Smaragdlibel, Viervlek en Zwervende heidelibel. Een aantal van deze soorten zijn waardevol in kader van natuurbehoud. Voorliggend onderzoek bevestigt eerdere vaststellingen die in andere gebieden (het Vinne, Catselt, Averbode Bos en Heide) gedaan zijn: als een gebied goed ingericht wordt voor libellen, slagen de soorten er blijkbaar in deze te koloniseren. ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

78

Er is een zekere variatie tussen de 7 aanwezige poelen. Het wachtbekken en plas 8 hebben een uitgesproken pionierkarakter: ondiep, (deels) droogvallend, met weinig vegetatie in en rond de poel en dus snel opwarmend. Vooral plas 8 is zeer geschikt voor de typische pioniersoorten als Bruine winterjuffer, Zwervende pantserjuffer, Tengere grasjuffer, Platbuik en Zwervende heidelibel, die tevens goede kolonisatoren zijn. Waterpartij 14 daarentegen is dieper en goed voor soorten als Smaragdlibel en Viervlek. Het is de variatie aan waterpartijen die bijdraagt tot de vastgestelde soortenrijkdom aan libellen. Het zal zaak zijn via beheer deze variatie in stand te houden. Sommige waterpartijen, met name nrs 9, 10 en 11 zijn anno 2012 al sterk aan het verlanden en ‘verwilgen’. Begrazing is ons inziens de ideale manier om boomopslag en sterke verlanding door Riet en lisdodde tegen te gaan. We kunnen besluiten dat vooral de aangelegde plassen 8, 12 en 14 interessant zijn voor libellen en dat de natuurinrichting op deze locatie een grote meerwaarde is voor libellen ten opzichte van de situatie voorheen (T0).

Figuur 37: Een Viervlek aan waterpartij 14 op 25 mei 2012. Foto Jorg Lambrechts.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

79

3.3.4. Dagvlinders Deze diergroep maakte geen onderdeel uit van voorliggende studie-opdracht en we beperken ons tot een korte bespreking van de voorliggende waarnemingen. Er zijn 13 dagvlindersoorten gekend van het gebied. Hiervan zijn er 2 opgenomen op de recente Vlaamse Rode lijst (Maes et al. 2011). • • •

Kwetsbaar: Klaverblauwtje, Zwartsprietdikkopje; Bijna in gevaar: Kleine vos; Momenteel niet in gevaar: Koninginnepage, Oranjetipje, Groot koolwitje, Oranje luzernevlinder, Kleine vuurvlinder, Icarusblauwtje, Distelvlinder, Dagpauwoog, Landkaartje en Bruin zandoogje.

Van Zwartsprietdikkopje (Thymelicus lineola) zijn er waarnemingen van 18 juli 2012 (1 ex) en 24 augustus 2012 (2ex.). Meest spectaculair is de waarneming van een mannetje Klaverblauwtje (Cyaniris semiargus) op 24 augustus 2012 door Robin Guelinckx. Deze soort is uiterst zeldzaam in Vlaanderen en enkel gekend van zuidoost-Limburg. Wellicht betreft het in ons studiegebied een zwerver, mogelijk afkomstig van de bermen van de HST-lijn. Langs de HST-lijn in Hoxem is in mei 2012 bijvoorbeeld een populatie Dwergblauwtje ontdekt, een nog zeldzamere dagvlindersoort (Vandeput 2012). Vermits de waardplant Rode klaver talrijk aanwezig is op de dijken van het wachtbekken in het studiegebied, valt niet uit te sluiten dat een populatie zich vestigt. Van het algemene Icarusblauwtje is een populatie aanwezig in het gebied. We kunnen besluiten dat dit gebied momenteel als een zekere waarde heeft voor dagvlinders (aanwezigheid populaties Icarusblauwtje en Zwartsprietdikkopje) en potentie heeft om verder te ontwikkelen.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

80

3.3.5. Overige Op 18 juli 2012 zijn 3 zangposten genoteerd van de in Vlaanderen zeldzame Gouden sprinkhaan (Chrysochraon dispar). De Gouden sprinkhaan was tot vrij recent slechts van 2 locaties in Vlaams-Brabant bekend. In 1998 is een populatie ontdekt in een overstromingsgebied (wachtbekken) van de Velpe in Miskom (Lambrechts & Guelinckx, 2000) en in 2001 in een overstromingsgrasland langs de Winterbeek in het Vlaams natuurreservaat ‘Vallei van de Drie Beken’ te Deurne-Diest (Lambrechts, 2007). In de provincie Antwerpen waren er op dat moment 3 vindplaatsen, o.a. in het natuurreservaat ‘De Goren’ (Heist-op-den-Berg) in sterk vergraste heide. Voorts waren er anno 2000 enkel heel wat vindplaatsen in Limburg én in West-Vlaanderen. Het is erg opvallend dat de soort ten zuiden van Samber en Maas algemeen is en er ook in (heel) droge ecotopen (kalkgraslanden, droge wegbermen) voorkomt (Decleer et al., 2000). In 2005 is er een grote populatie ontdekt in het Vinne te Zoutleeuw (Lambrechts et al. 2007) en in 2006 zijn 2 nieuwe populaties gevonden in het Getebekken in Vlaams-Brabant: in natte graslanden in het Natuurpunt-reservaat ‘Tiens broek’ in de Grote-Getevallei te Tienen en in het Natuurpuntreservaat Rosdel te Hoegaarden, waar recent een vernattingsproject plaatsvond in de Schoorbeekvallei (=Nermbeek) (med. Robin Guelinckx). De eerste populaties in het zuiden van Limburg zijn pas in 2006 ontdekt: in de Broekbeemd in Wellen (med. David Beyen) en in de Kevie in Tongeren (med. Robin Guelinckx). De soort wordt sinds 2006 in de regio Zuidoost-Brabant geregeld op droge locaties waargenomen. Meestal betreft het dan zwervers, maar in 2007 en 2008 is een populatie ontdekt in een droog grasland midden in uitgestrekt, intensief akkerland (Natuurpuntreservaatje Bosdel te Outgaarden) en anno 2012 zijn er meerdere populaties in droge ecotopen in landbouwgebieden. In Nederland heeft de soort, net als in Vlaanderen, een versnipperde verspreiding en ze is vermoedelijk afgenomen. Ze is als ‘kwetsbaar’ in de Rode lijst opgenomen (Kleukers et al., 1997). In Vlaanderen liggen de meeste vindplaatsen in vochtige tot natte gebieden, zoals natte heide en vochtige tot natte graslanden. De Gouden sprinkhaan zet haar eieren af in beschadigde plantenstengels (braam, lisdodde, russen, ...) of vermolmd hout aan de rand van dichte, hogere vegetaties.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

81

4. Module 3 – Poelen 4.1. Inleiding Module 3 behandelt in totaal 26 waterpartijen: ‐ zeven waterpartijen die reeds werden onderzocht gedurende ‘situatie T-1’, ‐ 14 waterpartijen die tussen de periode T-1 en T = 2 werden aangelegd in het kader van de uitvoering van Ruilverkaveling Vissenaken, ‐ vijf waterpartijen die in de periode 2009-’10 werden aangelegd in erkend natuurreservaat ‘de Paddepoel’. De rapportage van module 3 is als volgt opgevat: eerst bespreken we de basisprincipes en schematische overzichten, vervolgens gaan we in op de detailgegevens.

4.1.1. Achtergrondinformatie bij de aangetroffen soorten In dit paragraafje geven we enige achtergrondinformatie bij de in het studiegebied aanwezige soorten. De Rugstreeppad is in module 2 al besproken. De soortengemeenschap die in het projectgebied en de Paddepoel wordt aangetroffen, bestaat uit de (meest) algemene soorten salamanders, kikkers en de Gewone Pad, plus de Rugstreeppad. De Rugstreeppad is opgenomen in de ‘IUCN Rode Lijst van de amfibieën en reptielen in Vlaanderen’ (Jooris et al., 2012) als ‘kwetsbaar’, alle overige soorten als ‘momenteel niet bedreigd’. De Kleine watersalamander en de Alpenwatersalamander stellen relatief weinig eisen aan hun (voortplantings)biotoop. De eerst genoemde heeft een voorkeur voor meer zonbeschenen poelen, terwijl de tweede zich eerder in meer beschaduwde waterpartijen voortplant. De Kamsalamander is veel kritischer wat zijn habitatvereisten betreft (zie verder). Alle drie soorten mijden waterpartijen met vis om zich in voort te planten, omdat vissen belangrijke predatoren van eieren en larven van alle drie soorten salamanders zijn. De Bruine kikker komt in een breed scala aan biotopen voor. Wel belangrijk is een hoog aandeel aan bos in het landbiotoop, terwijl het voortplantingshabitat bestaat uit eerder zonbeschenen, ondiepe oeverzones van waterpartijen zonder (grote) vissen. De Bastaardkikker en de Meerkikkers zijn beiden sterk aan (eerder grote) waterpartijen gebonden. De eerstgenoemde soort heeft wel een voorkeur aan een gevarieerde onderwatervegetatie. Kadertekst: het ‘Groene kikker-complex’ De Bastaardkikker en Meerkikker zijn respectievelijk een hybride en een soort die samen met de soort Poelkikker het Groene kikker-complex vormen. De Poelkikker komt amper tot niet voor in de provincie Vlaams-Brabant (Jooris & Holsbeek, 2010). In Vlaams-Brabant komen zuivere Bastaardkikkerpopulaties (triploïden), Europese en Anatolische Meerkikkerpopulaties voor. Daarnaast hebben er zich mengpopulaties gevormd. Dit bemoeilijkt vaak de determinatie op soortniveau (enkel op basis op de voortplantingsroep van de mannetjes en d.m.v. de vorm van de metatarsusknobbel). De larven van ‘Groene kikkers’ zijn nauwelijks tot niet van elkaar te onderscheiden. De Gewone pad komt voor in de meest uiteenlopende leefgebieden, als er maar voldoende schuilmogelijkheden en voedsel voorhanden zijn. Idem voor het voortplantingsbiotoop; in poelen, sloten, greppels, vijvers, enz… worden eisnoeren afgezet. De soort heeft een voorkeur voor eerder diepe waterpartijen met een verticale vegetatie. Dankzij een natuurlijk gif worden larven amper gepredeerd door vis. In tegenstelling tot andere amfibieënsoorten heeft de Gewone pad bijgevolg weinig tot geen last van de aanwezigheid van vis.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

82

4.1.2. Enkele basisprincipes i.v.m. amfibievriendelijke waterpartijen Er is geen specifiek beheer vereist in functie van de amfibieënsoorten die in het projectgebied voorkomen, uitgezonderd voor de Rugstreeppad (zie module 2). De meest algemene soorten weten te overleven in een leefgebied met een basiskwaliteit. Amfibievriendelijke waterpartijen zijn in één zin samengevat: zonbeschenen waterpartijen met een structuurrijke vegetatie en ondiepe oeverzones. De meeste amfibiesoorten kunnen zich amper tot niet voortplanten in de aanwezigheid van vis, dus dat blijft een belangrijk aandachtspunt naar privé-eigenaars die een amfibievriendelijke waterpartij wensen. Veel poelen hebben te lijden onder vermesting/eutrofiëring, wat resulteert in snelle verlanding (bv. versnelde groei van Grote lisdodde, Liesgras, enz.). Daarnaast zorgen algen vaak voor een verminderde zuurstofbeschikbaarheid wat minstens een negatieve invloed op de ontwikkeling van de larven heeft. Een hoge hoeveelheid drijvende vegetatie (bv. kroos) en microalgen zorgen er bovendien ook voor dat de waterpartij minder snel/goed opwarmt. Vis- en nutriëntenverwijdering kunnen gebeuren d.m.v. droogleggingen. De (slib)bodem blootstellen aan lucht zorgt voor inklinken van de bodem van de waterpartij (oxidatie- en mineralisatieprocessen). Voornamelijk wachtbekkens kunnen relatief makkelijk worden droog gezet. Amfibieënpoelen worden idealiter zo uitgegraven dat ze af en toe (om de paar jaar) eens van nature droogvallen. (Kleine) waterpartijen die niet droogvallen, worden best regelmatig geschoond. Het beheer van het landbiotoop omvat voornamelijk het verwijderen van struweel. Vooral wilgenopslag kan op korte termijn een hele waterpartij doen verbossen. Begrazing door koeien en/of paarden kan een hulpmiddel zijn bij het inperken van struweelvorming. Toch dient wilgenopslag vaak handmatig te gebeuren. Begrazing van het landbiotoop gebeurt best extensief (laag aantal veeeenheden of tijdelijke (stoot)begrazing). Uitgezonderd de Rugstreeppad hebben de overige soorten baat bij een structuurrijke vegetatie met veel variatie. De Rugstreeppad heeft dan weer nood aan een kale of nauwelijks begroeide bodem.

4.2. Methodiek veldonderzoek 4.2.1. Inventarisatie De projectinventarisatie bestond hoofdzakelijk uit twee fuikenrondes en een schepnetronde per waterpartij. Voor ontoegankelijke waterpartijen of waterpartijen waar door praktische belemmeringen (bv. zeer lage waterstand) niet kon worden geïnventariseerd volgens de vooropgestelde methode werd een andere methodiek toegepast. In poelen met zeer weinig water werden de fuikenrondes vervangen door ‘zichtrondes’ en ‘luisterrondes’. Ontoegankelijke (privé) poelen werden enkel van op openbare wegen op geluid (roepkoren) geïnventariseerd. In het geval deze waterpartijen naast natuurgebied lagen, vond hier een beknopte inventarisatie plaats. Voor elke waterpartij werd een ‘poelenfiche’ opgesteld (zie hoofdstuk 4.4). Hierin wordt ook een bondige omschrijving over de inventarisatiemethode van de desbetreffende waterpartij gegeven (zie ook leeswijzer poelenfiche). Het waarnemingsformulier zoals opgemaakt in het kader van het project van het Vlaams Impulsprogramma Natuurontwikkeling (VLINA) wordt in voorliggend rapport licht anders weergegeven (waarnemingen van de drie inventarisatierondes werden gebundeld in tabellen, en de het luik poelenkarakteristieken (vak A en C) kregen een andere layout). (zie ook leeswijzer poelenfiche) Zie Tabel 8 voor schematische weergave van de toegepaste methodiek voor alle 26 onderzochte waterpartijen

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

83

Tabel 8: Overzicht toegepaste methodiek over drie inventarisatierondes

HylaID 324.040 324.026 224.049 324.027 324.046 324.017 324.018 328.046 328.044 328.043 328.042 328.041 328.047 328.045 323.045 323.044 324.050 324.047 324.048 324.045 324.051 324.053 324.054 324.057 324.055 324.056 Legende

Poelnr. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 A B C D E

1 ste inventarisatieronde Fuiken Schepnet Zicht Auditief niet toegepast extra inventarisatiemethode

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

2de inventarisatieronde Fuiken Schepnet Zicht Auditief belangrijkste inventarisatiemethode inventarisatie niet mogelijk 84

3de inventarisatieronde Fuiken Schepnet Zicht

Auditief

4.3. Algemene bevindingen inventarisatie In de onderstaande paragrafen worden samenvattingen gegeven van de ligging van de verschillende waterpartijen, de verschillende types waterpartijen, voorkomen van de verschillende soorten amfibieën, aantal soorten amfibieën per waterpartij en de status van alle 26 geïnventariseerde waterpartijen. In het kader van voorliggende opdracht dienden 21 waterpartijen onderzocht te worden. Natuurpunt Studie heeft vijf extra waterpartijen onderzocht als referentie, met name 5 amfibieënpoelen in natuurgebied ‘De Paddepoel’. In hoofdstuk 3.4 – Poelenfiches wordt elke waterpartij in detail beschreven. De achterliggende data die zijn gebruikt om de grafieken en tabellen samen te stellen, zijn ofwel in de poelenfiches ofwel in bijlagen te vinden. Noot: In de volgende paragrafen worden alle waarnemingen van Bastaardkikker en Meerkikker behandeld als ‘Groene kikker’.

4.3.1. Ligging waterpartijen in relatie met omliggend landschap Van de 26 waterpartijen ligt net de helft in natuurgebied. Van de overige 13 waterpartijen liggen er zeven in een akkercomplex, drie in woonkernen (inclusief tuin), twee in bos en één in een weidelandschap. De drie waterpartijen in woonkern zijn wel sterk verschillend; gaande van een bezinkingsput gelegen naast een serre, tot een jachtvijver en een weinig beheerde visvijver. Van de 13 waterpartijen in natuurgebied zijn er vijf exemplaren die weilanden liggen waarop natuurbeheer wordt uitgevoerd. De overige acht waterpartijen zijn in een gevarieerd, kleinschalig landschap gelegen. Tabel 9: Overzicht ligging waterpartijen

Ligging waterpartij Natuurgebied Akkercomplex Woonkern (tuin) Bos Weidelandschap

Aantal 13 7 3 2 1

De status van de waterpartij en de bijhorende amfibieëngemeenschap hangen vaak sterk af van de ligging van de desbetreffende waterpartij. De locatie bepaalt in grote mate welke kwaliteit van water (bv. hypertroof of van nature voedselrijk) en welke hoeveelheden water er in de waterpartijen zit of belandt. In natuurgebieden zorgt specifiek natuurbeheer er meestal voor dat de aanwezige waterpartijen in kwaliteit toenemen of status quo blijven. De toevoer en de kwaliteit van het water in deze waterpartij wordt vaak specifiek gereguleerd.

4.3.2. Type waterpartijen In het projectgebied komen verschillende types waterpartijen voor. Deels door een verschil qua oorsprong en/of functie/doeleinden hebben de verschillende types waterpartijen een andere amfibieëngemeenschap. Het type waterpartij wordt natuurlijk ook in grote mate bepaald door het (huidige) beheer van de waterpartij en/of het landbiotoop rondom de waterpartij. Maar liefst 11 waterpartijen zijn oorspronkelijk ingericht als amfibieënpoelen. Acht waterpartijen hebben een functie als wachtbekken. De zes ‘tuinvijvers’ zijn een verzameling van een visvijver, een jachtvijver en vier voormalige weekendvijvers (met in sommige gevallen waarschijnlijk ook ooit een functie als visvijver).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

85

Figuur 38: De verschillende types waterpartijen.

4.3.3. Voorkomen amfibieën over aantal waterpartijen De verschillende soorten amfibieën die gedurende de projectstudie werden waargenomen, hebben elk een verschillende verspreiding binnen de projectperimeter én de Paddepoel. De Rugstreeppad komt voor zover geweten in slechts één waterpartij voor terwijl de Bruine kikker en de Gewone pad in respectievelijk 16 en 14 van de onderzochte waterpartijen werden aangetroffen. Daarnaast kwamen ‘Groene kikkers’ in 12, Alpenwatersalamanders in 11 en Kleine watersalamanders in 10 waterpartijen voor.

Figuur 39: Het voorkomen van de verschillende amfibieënsoorten over het aantal waterpartijen binnen de projectperimeter en de Paddepoel.

Wanneer men echter een opdeling maakt in het aantal waterpartijen waarin een bepaalde amfibiesoort zich voortplant en waarin niet, dan krijgen we een beter beeld qua ‘verspreiding’. In het merendeel van de waterpartijen waarin Bruine kikker en Gewone pad worden aangetroffen, worden ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

86

ook eiklompen, eisnoeren en/of larven gevonden. Ook ‘Groene kikker’ scoort relatief goed. Wat salamanders betreft, zowel Kleine Watersalamander als Alpenwatersalamander, resulteert de aanwezigheid van adulte individuen niet altijd in (succesvolle) voortplanting. Voor Kleine watersalamander werden er slechts zes voortplantingspoelen opgetekend, voor Alpenwatersalamander amper vier.

Figuur 40: Het voorkomen van de verschillende amfibieënsoorten over het aantal waterpartijen binnen de projectperimeter met duiding over het voorkomen van voortplanting of niet.

Voor Bruine kikker en Gewone pad werd wel aangenomen dat eiklompen en eisnoeren steevast resulteren in succesvolle voortplanting. Voor salamanders zijn eieren moeilijk detecteerbaar (de methodiek was ook niet gericht op het vinden van salamandereieren). Op plaatsen waar geen salamanderlarven werden aangetroffen, werden vaak ook maar één of twee volwassen individuen in de fuiken gevangen.

4.3.4. Aantal soorten amfibieën over aantal waterpartijen In deze paragraaf nemen we de soortenrijkdom van de verschillende waterpartijen onder de loep. Er is maar één waterpartij met (minstens) vijf soorten. Daarna volgen drie waterpartijen met vier soorten, negen waterpartijen met drie soorten en zeven waterpartijen met twee soorten. Zes van de 26 waterpartijen hebben maar één soort. Geen enkele waterpartij laat geen enkele soort optekenen, hoewel in en rond drie waterpartijen amper één amfibie werd gevonden. De methodiek liet niet (altijd) toe om Bastaardkikker van Meerkikker te onderscheiden: ‐ ‘groene kikkers’ zijn niet op het zicht te determineren, ‐ ze laten zich moeilijk door middel van fuiken vangen, ‐ en larven zijn zelfs in hand niet te determineren. Er werden in minstens drie (vier) waterpartijen Bastaardkikkers waargenomen, meer bepaald waar er luisterrondes werden ingelast om roepende Rugstreeppadden waar te nemen en waar ze toevallig in het schepnet belandden.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

87

Figuur 41: Aantal waterpartijen versus soortenrijkdom. Het aantal soorten is in sommige waterpartijen een minimum, omdat er geen onderscheid werd gemaakt tussen Bastaardkikker en Meerkikker.

Wanneer we het aantal waterpartijen uitzetten over het aantal soorten waarvoor voortplanting is vastgesteld, krijgen we een licht verschillend resultaat dan in figuur x. In twee waterpartijen planten zich vier soorten voor, terwijl er in vier waterpartijen geen eieren of larven werden waargenomen. Hierbij dient wel te worden opgemerkt dat in drie van deze vier poelen niet kon worden geschept vanwege private eigendom. Voor het overige werden er in vijf waterpartijen bewijs van voortplanting van drie soorten gevonden, voor acht waterpartijen van twee soorten en voor zeven waterpartij van slechts één soort.

Figuur 42: Aantal waterpartijen versus het aantal soorten waarvan voortplanting werd vastgesteld.

4.3.5. Kwaliteit waterpartijen De status of de kwaliteit van de waterpartijen werd niet louter subjectief bepaald. Hiervoor werden vier objectieve criteria voor aangewend: ‐ Uitzicht (score van 1 t/m 3); ‐ Aantal soorten amfibieën (score 1 t/m 3); ‐ Beheer (score 1 t/m 3); ‐ Aanwezigheid vis ( geen vis =1; vis = 0) ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

88

Het criterium ‘uitzicht’ bestaat uit vegetatie(structuur), de helderheid van de waterkolom en de staat van het omliggend landbiotoop. Het criterium ‘aantal soorten’ werd als volgt opgesteld; 0-1 soort = 1 punt, 2-3 soorten = 2 punten, en > 4 soorten = 3 punten. Het criterium ‘beheer’ hanteert de volgende scores: 1 = grootschalige beheerwerken noodzakelijk, 2 = beheer bijsturen en 3 = huidig beheer behouden. De waterpartijen krijgen zo een score tussen minimum 3/10 en maximum 10/10: ‐ 3 tot 4 op 10 = zeer slecht ‐ 5 tot 6 op 10 = slecht ‐ 7 op 10 = middelmatig ‐ 8 tot 9 op 10 = goed ‐ 10 op 10 = zeer goed Maar liefst acht waterpartijen kregen de status ‘zeer slecht’, en negen kregen het etiket ‘slecht’. Dit maakt dat 17 op 26 waterpartijen een negatieve waardebepaling hebben. Vier waterpartijen hebben de status ‘middelmatig’ en vijf waterpartijen de status ‘goed’. Geen enkele waterpartij kreeg het etiket ‘zeer goed’.

Figuur 43: De 26 waterpartijen en hun beoordeling (kwaliteit). Heel wat meer waterpartijen krijgen een ‘slechte’ dan een ‘goede’ beoordeling.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

89

4.4. Poelenfiches 4.4.1. Leeswijzer Elk van de 26 onderzochte waterpartijen wordt door middel van een poelenfiche beschreven. Met behulp van twee tabellen (schematische beschrijving waterpartij én dichtheidsklassen waarnemingen) geeft elke poelenfiche een beknopte beschrijving van de omgeving, uitzicht van de waterpartij, methode en resultaten inventarisatie, belang, en knelpunten en beheer voor elke waterpartij. Beschrijving omgeving: het omliggend landschap en de directe omgeving rondom de waterpartij wordt hier kort en bondig beschreven. Het grondgebruik van nabijgelegen percelen wordt toegelicht (o.a. d.m.v. BWK-codering). Het aanbod of gebrek aan schuilmogelijkheden wordt geduid. In bepaalde gevallen wordt een woordje uitleg over de graad van isolatie gegeven. Beschrijving waterpartij: het type waterpartij en de metriek (vorm, grootte, …) wordt besproken. Verder wordt de vegetatie(structuur) en de helderheid van de waterkolom besproken. Overzichtsfiche: de overzichtsfiche is een herwerkte versie van het standaardformulier van VLINA (Vlaams Impulsprogramma Natuurontwikkeling). De aantallen waargenomen amfibieën werden in deze studie in twee types tabellen herwerkt (zie verder). Verschillend van het VLINA-formulier is de beoordeling. Deze werd opgemaakt zoals beschreven in paragraaf 4.3.5 –kwaliteit waterpartijen. Methode inventarisatie: indien de methodiek van de drie inventarisatierondes verschilt van de vooropgestelde methodes, dan wordt dit toegelicht. Waarom werd een andere methode gebruikt en hoeveel keer werd er voor een alternatieve methode gekozen? Waargenomen soorten: naast een tabel met ‘dichtheidsklassen’ wordt tekst en uitleg gegeven over de verschillende soorten amfibieën die in de desbetreffende waterpartij werden aangetroffen. Een hoge of lage soortenrijkdom en/of bijzonder (hoge) aantallen werden verder belicht. Legende tabel dichtheidsklassen

Legende geen waarnemingen A 0 t/m 10 exemplaren L 11 t/m 24 exemplaren E > 25 exemplaren niet waarneembaar

Adulten Larven Eieren

Data en exacte aantallen van de verschillende inventarisatierondes worden weergegeven in tabellen 36 t/m 38. Vergelijking ‘situatie T – 1’: voor waterpartijen 1 t/m 7 werd een vergelijking qua waarnemingen gemaakt t.o.v. die van de periode 2002-’03 (= situatie T – 1) (Boyen et al., 2005). Voor waterpartijen 8 t/m 21 en A t/m E was dergelijke vergelijking niet mogelijk aangezien deze waterpartijen nog niet bestonden op ‘situatie T-1’. Belang: Op basis van het aantal soorten en de aantallen per soort werd het belang van de desbetreffende waterpartij t.o.v. de overige waterpartijen binnen het projectgebied geduid. Daarnaast werd de waterpartij ook in een ruimer kader besproken (bv. in het geval van het voorkomen van een Rode Lijstsoort). Knelpunten en beheer: hier worden de factoren opgelijst die het voortplantings- en landbiotoop negatief beïnvloeden (bemesting, instroom vervuild water, beschaduwing, verlanding, enz…). Een eerste reeks beheermaatregelen en bijhorende ‘inspanning’ geven een eerste schets hoe de verschillende waterpartijen in de toekomst best worden beheerd. Voor bepaalde poelen zal extra beheeradvies noodzakelijk zijn. Verschillende wachtbekkens en poelen zijn recent aangelegd of ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

90

heringericht en gepast beheeradvies is deels afhankelijk hoe deze waterpartijen evolueren of hoe doeltreffend het nabeheer is. Voor een aantal waterpartijen zijn grootschalige werken vereist vooraleer ze kunnen fungeren als (optimaal) voortplantingsbiotoop. Zie figuren 72 t/m 75 voor overzichtskaarten ligging waterpartijen binnen de projectperimeter en natuurgebied de Paddepoel.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

91

4.4.2. Waterpartij 1 – HylaID 324.040 Beschrijving omgeving: Deze waterpartij ligt op noordelijke flank van de Velpevallei, net op de rand van de dorpskern van Wever (Attenrode-Wever). De vijver ligt in een tuin, die waarschijnlijk ook een functie als jachtterrein heeft. Er liggen twee populierenaanplanten en een struweel nabij deze vijver. De ruime omgeving bestaat voornamelijk uit akkers (bl) en soortenarme graslanden (Hp). Beschrijving waterpartij: Waterpartij 1 is een voormalige eendenkweekvijver (weekendvijver?). Waarschijnlijk dient hij nog steeds als jachtvijver. De vijver bevat meer dan waarschijnlijk bodemwoelende vis: het water is zeer troebel en er is geen watervegetatie aanwezig. Rondom de poel staat een treurwilg en is er bamboe aangeplant. Overzichtsfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

1 96 m jachtvijver tuin

opp: siervijver onder water 0

HylaID: ouderdom: 448,5 m² Oorsprong: drijvend 0

< 33% type: kleine hoeveelheid bodemwoelende vissen en eenden / geen Water: zeer slecht Beheer:

324.040 > 10 jaar diepte: >1m weekendvijver? verticaal 0

algen micro

treurwilg en bamboe

zeer troebel jachtvijver

Figuur 44: Waterpartij 1 is een relatief grote (vis)vijver met een aangeplante oevervegetatie. De vijver is weinig toegankelijk voor amfibieën vanwege de steile oevers. De waterkolom is zeer troebel en bevat amper tot geen watervegetatie. (foto Iwan Lewylle)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

92

Methode inventarisatie: Inventarisatie bleef beperkt tot twee bezoeken. Eind maart werd er op zoek gegaan naar roepende Gewone Padden en Bruine Kikker. Het tweede bezoek vond eind juli plaats met als doel het aantreffen van roepende ‘Groene kikkers’. Waarnemingen/aanwezige soorten: In en rondom deze waterpartij werden geen amfibieën aangetroffen. Dit was de enige waterpartij waar gedurende het project geen amfibieën werden waargenomen. Op nabijgelegen percelen werd één Gewone pad gevonden. Tabel 10: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

E

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

Vergelijking ‘situatie T – 1’: Deze waterpartij werd in de periode 2003-2004 niet onderzocht. Er werd toen gesteld dat ‘de kans om hier amfibieën aan te treffen zo goed als onbestaande is’ (Boyen et al., 2005). Belang: Het belang van deze waterpartij is (zeer) gering. Deze waterpartij ligt echter nabij een relatief groot natuurgebied, nl. De Paddepoel. De dichtstbijzijnde tuinvijvers liggen op respectievelijk 560 en 750 m. Kolonisatie vanuit andere waterpartijen wordt bijgevolg mogelijk geacht, mocht deze waterpartij heringericht worden. Knelpunten en beheer: De aanwezige vissen houden deze waterpartij troebel en begrazen de watervegetatie. Het afvissen van het aanwezig visbestand zou een meerwaarde betekenen. Daarnaast zou het troebele hypertrofe in deze waterpartij door een tijdelijke drooglegging kunnen worden verbeterd. Tijdelijke drooglegging zou de afvissing vergemakkelijken Het opnieuw vullen met regen- en/of kwelwater (dus geen sterk eutroof (beek)water) zou de omslag naar een heldere waterkolom mogelijk kunnen maken.

4.4.3. Waterpartij 2 – HylaID 224.026 Beschrijving omgeving: Waterpartij 2 ligt in natuurgebied de Rozendaalbeekvallei en is in beheer bij Natuurpunt afdeling Velpe-Mene. De vijver ligt naast een voormalig sparrenbestand met enkele loofbomen (zowel aanplant als natuurlijke aanwas), en maakte ooit deel uit van een weekendverblijf. Dit natuurgebied bestaat verder uit soortenrijke, natte graslanden (grote zegge vegetatie (mc) en dottergrasland (hc)), ruigte en struwelen (moerasspirearuigte en natuurlijke opslag van loofbomen). Deze waterpartij ligt quasi in het brongebied van de Vlietende beek. Beschrijving poel: Deze vijver is een voormalige weekend/visvijver en heeft een rechthoekige vorm met steile oevers. Het water in deze vijver is vrij helder. Waterplanten zijn Waterlelie Nymphaea alba, Gele Plomp Nuphar lutea, Grote Lisdodde, Hoornblad Ceratophyllum spec., enz… Rondom de poel staat o.a. nog een treurwilg en andere uitheemse boomsoorten, maar niet in hoge dichtheden.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

93

Overzichtsfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

2 130 m opp: visvijver natuurgebied onder water 75

HylaID: ouderdom: 1111 m² Oorsprong: drijvend 5

324.026 > 10 jaar diepte: >1m weekendvijver verticaal 5

algen 5

< 33% type: Zwarte elzen, wilg en spar kleine hoeveelheid riet/blankvoorn, waterhoen, libellenlarven tijdelijk geen vrij helder Water: slecht natuurbeheer Beheer:

Figuur 45: Waterpartij 2 ligt anno 2012 in het natuurgebied Rozendaalbeekvallei. Het landbiotoop is in vrij goede staat; heel divers en heeft een relatief hoge natuurwaarde. De onderwatervegetatie in de vijver bestaat grotendeels uit hoornblad. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: Het plaatsen van de fuiken was mogelijk ondanks de steile oevers. Het scheppen naar larven werd in beperkte mate bemoeilijkt door de hoge biomassa hoornblad. Waarnemingen/aanwezige soorten: In deze waterpartij werden de hoogste aantallen Gewone pad waargenomen (41 ex. in één fuik). Later op het seizoen werden er echter geen larven Gewone pad aangetroffen. De larven waren op het moment dat de schepnetronde plaatsvond waarschijnlijk al gemetamorfoseerd. De plassen/depressies in het nabijgelegen broekbosje werden massaal gebruikt door Bruine kikker om eiklompen af te zetten. Hier werden meer dan honderd eiklompen gevonden in maart 2012 (het was onmogelijk om het exacte aantal eiklompen te tellen).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

94

Gedurende twee inventarisatierondes werden verschillende Meerkikkers waargenomen (gevangen met schepnet en gedetermineerd in de hand, en later ook op roep). Scheppen leverde meerdere larven van ‘Groene kikker’ op. Er wordt aangenomen dat deze Meerkikkerlarven waren. Tabel 11: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

E

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

Figuur 46: Visvijvers zijn vaak geschikt als voortplantingsbiotoop voor Gewone pad. In waterpartij 2 werden de hoogste aantallen Gewone pad binnen het projectgebied opgetekend. (foto Iwan Lewylle)

Er werden daarnaast meerdere juveniele vissen gevonden: Riet- of Blankvoorn (Scardinius erythrophthalmus of Rutilus rutilus). Determinatie was niet sluitend. Er wordt vermoed dat er ook bodemwoelende vissoorten in de vijver leven; het diepste deel van de vijver is alvast troebeler. Vergelijking ‘situatie T – 1’: Deze waterpartij werd in de periode 2003-2004 bemonsterd d.m.v. een schepnet. Toen werden er enkel larven Gewone pad opgetekend (waarschijnlijk momentopname). Belang: Deze vijver is een belangrijke voortplantingspoel van Gewone pad. Meerkikker komt ook in vrij hoge aantallen voor in deze waterpartij. De omliggende broekbossen en vochtige struwelen blijken zeer belangrijk voortplantingsbiotoop voor Bruine kikker. Deze waterpartij scoort relatief ‘slecht’ als voortplantingsbiotoop voor amfibieën omdat salamanders zich hier niet zullen voortplanten door het aanwezige visbestand. Zowel Riet- als Blankvoorn zijn inheemse soorten. Mogelijk leven in deze vijver nog andere inheemse vissoorten. Er is een betere inventarisatie van het visbestand noodzakelijk vooraleer grootschalige beheerwerken worden uitgevoerd (zie onder). ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

95

Knelpunten en beheer: Het afschuinen van de oevers zou de waterpartij toegankelijker voor amfibieën maken, en zou tevens ook zorgen voor snel opwarmende ‘plassen’ langsheen de oever. Dergelijke ondiepe zones zijn tevens interessant voor de ontwikkeling van het visbroed en larven van Bruine kikker en Gewone pad. Afvissen van de vijver kan worden overwogen, maar zal weinig meerwaarde bieden. Het lijkt er sterk op dat er geen Giebels en/of Brasems in waterpartij 2 voorkomen, want door hun foerageergedrag vertroebelen ze vaak de hele waterkolom. Ook karpers kunnen een omslag van helder naar troebel water veroorzaken, maar slagen er slechts zelden in om in Vlaanderen succesvol voort te planten. Dit lukt hen quasi uitsluitend in (zeer) warme lentemaanden. Op plaatsen waar karpers worden uitgezet, verdwenen ze vaak na enkele tientallen jaren. Indien ze hier voorkomen, zullen ze op termijn wellicht verdwijnen. Het lokale beheerteam heeft de voorgaande jaren sparrenaanplanten rondom de vijver en ter hoogte van het huidige broekbos/-struweel verwijderd. Deze beheermaatregelen hebben ontegensprekelijk een zeer gunstig effect gehad op het lokale amfibieënbestand. Het huidige beheer in de Rozendaalbeekvallei dient te worden voortgezet.

4.4.4. Waterpartij 3 – HylaID 224.049 Beschrijving omgeving: Waterpartij 3 ligt net buiten het natuurgebied de Rozendaalbeekvallei en is particuliere eigendom. De vijver ligt te midden van een gemengd bosbestand (voornamelijk berken en sparren). Verderop liggen enkele akkers (bl) en soortenarme graslanden (hp). Beschrijving poel: De vijver is waarschijnlijk een voormalige weekendvijver en is vrij troebel (vis?). De poel wordt sterk beschaduwd door de omringende bomen. Er werd in deze waterpartij geen watervegetatie aangetroffen, wel veel bladval en slib.

Figuur 47: Waterpartij 3 is waarschijnlijk een voormalige weekendvijver met vis. Ondanks de beperkte inventarisatie-inspanning lijkt deze waterpartij een zeer beperkte waarde voor de aanwezige herpetofauna te hebben. (foto Iwan Lewylle)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

96

Overzichtsfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

3 97 m tijnvijver tuin

HylaID: ouderdom: 530 m² Oorsprong:

opp:

onder water 0 > 33% grote hoeveelheid / / geen zeer slecht

drijvend 0

224.009 > 10 jaar diepte: >1m weekendvijver? verticaal 0

type:

naaldhout/berk

Water: Beheer:

zeer troebel geen

algen 0

Opmerkingen inventarisatie: Aangezien de vijver zich in een private tuin bevindt, beperkte de inventarisatie gedurende de eerste ronde zich tot auditieve waarnemingen van op een nabijgelegen wandelpad. Gedurende de derde ronde werden er in de nabijheid van de waterpartij naar amfibieën gezocht. Er vond geen schepnetronde plaats. Waarnemingen/aanwezige soorten: In de waterpartij werden geen amfibieën waargenomen. In het omringende landbiotoop werd een volwassen Bruine kikker waargenomen. Tabel 12: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker

Gewone Pad

Groene kikker

Rugstreeppad

Meerkikker

Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

L

E

Vergelijking ‘situatie T – 1’: Gedurende de vorige inventarisatieperiode (2003-’04) werden er in waterpartij 3 geen amfibieën waargenomen. Belang: Anno 2012 is het herpetologisch belang van deze waterpartij zeer beperkt. Knelpunten en beheer: Het herstel van deze vijver zou enorme inspanningen vragen. Zowel het optimaliseren van het landbiotoop als van het waterpartij vergt grote herinrichtingswerken (grootschalige kapping, en tijdelijke drooglegging van deze waterpartij).

4.4.5. Waterpartij 4 – HylaID 324.027 Beschrijving omgeving: Waterpartij 4 ligt eveneens net buiten het natuurgebied de Rozendaalbeekvallei en is in particuliere eigendom. De vijver ligt in een tuin (met wilgenbos en struweel er rond) en grenst aan enkele eerder soortenrijke weilanden (hp*) en akkers. Beschrijving poel: De vijver is een visvijver en is zeer troebel. Er werd geen watervegetatie aangetroffen, uitgezonderd Grote lisdodde en Liesgras. Rondom de vijver groeien voornamelijk bramen en wilgenstruweel.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

97

Figuur 48: Waterpartij 4 is een zeer troebele visvijver met wilgenstruweel er rond. In een aangrenzend perceel is een grote zeggevegetatie (mc) aanwezig. (foto Iwan Lewylle)

Overzichtsfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

4 125 m visvijver tuin

opp:

onder water 0

HylaID: ouderdom: 800 m² Oorsprong: drijvend 0

< 33% type: kleine hoeveelheid bodemwoelende vissen en eenden / geen Water: zeer slecht Beheer:

324.027 > 10 jaar diepte: >1m weekendvijver verticaal 10

algen 0

wilgen

zeer troebel tuin/visvijver

Opmerkingen inventarisatie: De inventarisatie bleef beperkt tot auditieve en visuele waarnemingen. Het plaatsen van fuiken en scheppen naar larven kon niet gebeuren vanwege privaateigendom. Waarnemingen/aanwezige soorten: Er werd maar één amfibieënsoort waargenomen, nl. de Meerkikker. Er werden twee roepende mannetjes waargenomen op een warme avond begin mei.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

98

Tabel 13: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

L

E

Vergelijking ‘situatie T – 1’: Waterpartij kon in de periode 2003-’04 niet worden bemonsterd vanwege de ligging in een afgesloten tuin. Belang: Anno 2012 is het herpetologisch belang van deze waterpartij zeer beperkt. Enkel Meerkikker lijkt voor te komen in deze waterpartij. Knelpunten en beheer: Het herstel van deze vijver zou enorme inspanningen vragen. Het afvissen van deze vijver is gezien de grootte van deze waterpartij een enorme klus.

4.4.6. Waterpartij 5 – HylaID 324.046 Beschrijving omgeving: Waterpartij 5 ligt in een woonwijk, tegen een serrecomplex. De omgeving bestaat uit grotendeels uit akkers, tuinen en huizen. Beschrijving poel: Deze waterpartij is een bezinkingsput voor regenwater. Zowel de oevers als bodem zijn volledig kunstmatig, bestaan uit beton en zijn zeer steil (hoek 90°) en hoog (+/- 75 cm). De vegetatie bestaat quasi uitsluitend uit Grote lisdodde en een aantal wilgen. In de waterkolom werd sterrenkroos aangetroffen. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

5

HylaID: ouderdom: 172 m² Oorsprong:

65 m opp: regenwaterbekken naast serrecomplex onder water drijvend 0 0 Grote Lisdodde en wilgen < 33% type: weinig/geen / / valt droog, plastic afval Water: zeer slecht Beheer:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

324.046 > 10 jaar diepte: 0-10 cm

verticaal 75

algen 5

wilgenopslag

helder geen

99

Figuur 49: Waterpartij 5 is een regenwaterput. De vegetatie bestaat grotendeels uit Grote Lisdodde. Verspreid over deze waterpartij zijn er ondiepe plassen waarin Gewone Pad eisnoeren afzet. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: De inventarisatie bleef beperkt tot auditieve en visuele waarnemingen. Het waterpeil was nooit hoger dan 20 cm en bijgevolg was het plaatsen van fuiken onmogelijk. Waarnemingen/aanwezige soorten: Tijdens de derde inventarisatieronde werden een honderdtal larven Gewone pad waargenomen. De eerste twee inventarisatierondes leverde geen waarnemingen van amfibieën op. Tabel 14: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

L

E

Vergelijking ‘situatie T – 1’: Gedurende de vorige inventarisatieperiode (22 april 2003) werden er in waterpartij 4 geen amfibieën waargenomen. Waterpartij 5 stond op dat moment volledig droog. Belang: Anno 2012 is het herpetologisch belang van deze waterpartij eerder beperkt. Desalniettemin lijkt het waarschijnlijk dat Gewone pad zich hier frequent kan voortplanten (werd bevestigd door de eigenaar). Knelpunten en beheer: Gezien de oorspronkelijke functie van deze waterpartij beperken we beheeradvies tot het afschuinen van één oeverwand zodat deze bezinkingsput toegankelijker voor Gewone padden en mogelijk andere amfibieënsoorten wordt. De eigenaar maakte melding dat de bezinkingsput waarschijnlijk lek is en bijgevolg slecht water houdt.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

100

4.4.7. Waterpartij 6 – HylaID 324.018 Beschrijving omgeving: Waterpartij 6 ligt in de Velpevallei. De wijde omgeving rondom deze vijver is relatief kleinschalig en bestaat voornamelijk uit soortenrijke weilanden. Een deel van de omringende percelen zijn in (natuur)beheer bij het Agentschap voor Natuur en bos. Beschrijving poel: Deze waterpartij dient als visvijver. De waterkolom was (zeer) troebel wat wijst op de aanwezigheid van bodemwoelende vis (zie verder). De vijver heeft een rechthoekige vorm en steile oevers. De vegetatie (o.a. Waterlelie) is grotendeels aangeplant door de eigenaar. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

6 138 m visvijver weiland

opp:

HylaID: ouderdom: 554 m² Oorsprong:

324.017 > 10 jaar diepte: >1m visvijver

onder water drijvend verticaal 0 25 10 Waterlelie, Gele lis, Grote lisdodde, Riet, … < 33% type: / kleine hoeveelheid Brasem, Snoek, Zeelt, Rietvoorn, karpers, … / zeer troebel Water: zeer slecht visvijver Beheer:

algen micro

Figuur 50: Waterpartij 6 is een rechthoekige visvijver met verschillende uitgezette vissoorten en aangeplante ‘sierplanten’. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: In waterpartij 6 werden geen fuiken geplaatst (private eigendom en steile oevers). Gedurende de eerste inventarisatieronde werd er op zoek gegaan naar roepende Bruine kikkers en Gewone padden, en legsels van deze twee soorten. De tweede ronde kon niet plaatsvinden vanwege de aanwezigheid van lokale jagers. De schepnetronde gebeurde in ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

101

aanwezigheid van de eigenaar. Er werd niet uitvoerig geschept omdat de eigenaar op dat moment aan het hengelen was. Waarnemingen/aanwezige soorten: In waterpartij 6 werden drie soorten amfibieën opgetekend, weliswaar niet in hoge aantallen. Tabel 15: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

De eigenaar vertelde dat hij verschillende soorten vis in deze vijver heeft uitgezet. Verschillende soorten karper, Brasem, Rietvoorn en mogelijk ook Riviergrondel (over de precieze soortnamen was nogal wat onduidelijkheid) werden hier geïntroduceerd. Ook de vegetatie was gedeeltelijk aangeplant; dit ging van Riet en Gele lis afkomstig uit nabijgelegen percelen tot Waterlelies en Gele plomp. Vergelijking ‘situatie T – 1’: Een inventarisatie in 2003 d.m.v. een schepnet leverde hetzelfde soortengamma op. Bemonstering d.m.v. fuiken leverde toen relatief hoge aantallen Gewone pad (37 ex.) en zes Bruine kikkers op. Belang: Waterpartij 6 is relatief belangrijk voor Gewone pad en ‘Groene kikker’, deels omdat waterpartij 7, die op ongeveer 280 m ligt, weinig belangrijk is voor amfibieën (zie verder). Gezien het huidige visbestand leent deze waterpartij zich echter niet als voortplantingsbiotoop voor salamanders. Knelpunten en beheer: Op basis van foto’s uit de periode 2003-’04 lijken we te kunnen concluderen dat waterpartij 6 anno 2012 aan kwaliteit heeft ingeboet. Tijdens ‘situatie T -1’ was deze vijver sterk verland, maar de ondiepe plassen waren meer dan waarschijnlijk zeer geschikt voortplantingshabitat voor verschillende soorten (mogelijk ook salamanders). In de daaropvolgende jaren (jaartal niet precies gekend) werd de vijver ongeveer een 0,5 m uitgediept, werd de vegetatie aangeplant en werden de vissoorten uitgezet.

4.4.8. Waterpartij 7 – HylaID 324.018 Beschrijving omgeving: Waterpartij 7 ligt in de Velpevallei. De wijde omgeving rondom deze vijver is vrij kleinschalig en bestaat voornamelijk uit soortenrijke weilanden (waaronder grote zeggenvegetatie (mc)) en bosfragmenten (ook aanplant (n)). Op de valleiflanken liggen dan weer relatief grote akkers. Waterpartij 7, een voormalige weekendvijver, wordt omringd door een aanplant van verschillende boomsoorten: rode beuk, treurwilg, verschillende sparrensoorten, tamme kastanjes, enz… Het omringende bos is bijgevolg vrij onnatuurlijk ondanks het feit dat het perceel niet intensief wordt beheerd. Beschrijving poel: Deze vijver dient anno 2012 als jachtvijver. Rondom de waterpartij staan verschillende voederemmers voor jachtwild. De waterkolom is vrij troebel wat mogelijk wijst op de aanwezigheid van bodemwoelende vis. Er was tevens zeer weinig watervegetatie aanwezig. De oevers zijn vrij steil. Naast dit perceel liggen hooilanden (hp*) en ruigtes in beheer bij het Agentschap Natuur en Bos. De ecologische waarde van deze percelen is relatief hoog en de aanwezige depressies (vooral in het aangrenzende broekbosje) doen mogelijk dienst als voortplantingshabitat voor Bruine kikker.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

102

Overzichtfiche: Waterpartij

7

HylaID:

Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee:

160 m jachtvijver bosaanplant

opp:

Onderwater 0 / > 33% kleine hoeveelheid

Oorsprong:

> 10 jaar diepte: weekendvijver

drijvend 5

verticaal 0

type:

loof-/naaldhout

Water:

zeer troebel

Beheer:

jachtvijver

>1m

algen 0

/

Status: Beoordeling:

ouderdom: 1290 m²

324.018

zeer slecht

Figuur 51: Waterpartij 7 is voormalige weekendvijver die deel uitmaakt van een jachtterrein. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: De 1ste inventarisatieronde bleef beperkt tot auditieve en visuele waarnemingen. De 2de ronde vond niet plaats vanwege de aanwezigheid van jagers. Waarnemingen/aanwezige soorten: Er werd enkel één dood exemplaar van Gewone pad gevonden. Er werden verder geen roepkoren Gewone pad of Bruine kikker, noch eisnoeren of eiklompen aangetroffen. Bij de inventarisatie met schepnet werden Zonnebaars (1 ex.) en Blauwband (11 ex.) gevangen (steeds juveniele exemplaren).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

103

Tabel 16: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

E

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

Belang: Anno 2012 is het herpetologisch belang van deze waterpartij zeer beperkt. Er werd enkel Gewone pad waargenomen; slechts één exemplaar. Knelpunten en beheer: De omvorming van dergelijke, oude weekendvijver dient ingrijpend te gebeuren vooraleer de natuurwaarde ervan voor amfibieën zal toenemen. De vijver kan in theorie worden geleegd door de aanleg van een kanaal met sluizen en/of buizen naar de Velpe. Een eenmalige, kortstondig drooglegging kan zeer nuttig zijn om het exotische visbestand te verwijderen. Het landhabitat kan een meer natuurlijk karakter krijgen door de uitheemse boomsoorten (voornamelijk zwarte den) te verwijderen.

4.4.9. Waterpartij 8 – HylaID 328.046 Beschrijving omgeving: Waterpartij 8 ligt in het gebied Bovenloop Kleinbeekvallei (of meer volledig ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’) en maakt deel uit van de zes amfibieënpoelen die nabij het wachtbekken (waterpartij 13) aanliggen. Dit gebied ligt aan de zuidoostrand van het projectgebied ‘Ruilverkaveling Vissenaken’. Het gebied Bovenloop Kleinbeekvallei bestaat anno 2012 uit pioniervegetaties, ruderaal terrein en ruigte, met een beperkte oppervlakte wilgenopslag in een aantal waterpartijen (zie verder), enkele populieren en haagkanten (zie ecotoopkartering Bovenloop Kleinbeekvallei, module 2). Beschrijving poel: Deze waterpartij bevatte in het voortplantingsseizoen 2012 steeds helder water. Bij de inrichting werden zowel diepe als ondiepe delen aangelegd wat een (zeer) positieve invloed leek te hebben op de watervegetatie, amfibieënlarven en aanwezige invertebraten. Waterpartij 8 en 9 vormden een groot deel van het voortplantingsseizoen 2012 (maart t/m mei) één waterlichaam. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

8 ? opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water 5

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong: drijvend 0

328.046 2 jaar (2010) diepte: max. 1 m

verticaal 0

algen 5

< 33% type: / weinig/geen libellenlarven, bootsmannetjes, wilde eend en meerkoet tijdelijk valt grotendeels droog (vrij) helder Water: goed natuurbeheer Beheer:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

104

Figuur 52: Waterpartij 8 is een grote amfibieënpoel , die bij hoge waterstand ‘samensmelt’ met waterpartij 9. In deze twee waterpartijen werden o.a. zeer hoge aantallen eisnoeren Gewone pad en eiklompen Bruine kikker afgezet. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: Het resultaat van zowel de 1ste als de 2de inventarisatieronde voor waterpartij 8 is hetzelfde als dat voor waterpartij 9. Door de hoge waterstand vormden ze één waterpartij. Waarnemingen/aanwezige soorten: Gedurende de eerste inventarisatieronde werden er maar liefst 46 Kleine Watersalamanders in de fuiken aangetroffen. In de oeverzones werden 27 eiklompen Bruine Kikker en minstens 50 eisnoeren Gewone Pad opgetekend. Een zeer groot deel van de larven was al uit het ei geslopen, wat een exacte telling onmogelijk maakte (voornamelijk voor Gewone Pad). De tweede fuikenronde leverde een extra soort op voor waterpartij 8 en 9, nl. twee mannetjes Meerkikker werden gehoord. Begin mei lagen er honderden larven Bruine Kikker en duizenden larven Gewone Pad op te warmen en te foerageren in de ondiepe oeverzones. De schepnetronde leverde 18 + 1 larven ‘Groene kikker’ en 16 larven Kleine Watersalamander op. Gedurende de inventarisaties in functie van de Rugstreeppad werden roepende Meerkikkers (max. 15 ex.) en Bastaardkikkers (max. 10 ex.) waargenomen (zie module 2). Tabel 17: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Anno 2012 is het herpetologisch belang van deze waterpartij zeer groot. Er werden maar liefst vijf amfibieënsoorten waargenomen, zowel adulten als larven. Het lijkt er sterk op dat deze waterpartij in droge jaren geheel kan droogvallen. Dat maakt dat deze poel in aanmerking komt als voortplantingsbiotoop voor de Rugstreeppad indien het landbiotoop voldoende open en schraal blijft.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

105

Rugstreeppadden werden aangetroffen in kleine plassen tussen waterpartij 8, 13 en 14 (zie module 2). Waterpartij 8 (en 9) is (zijn) een belangrijk voortplantingsbiotoop voor Gewone Pad, Bruine Kikker en Kleine Watersalamander. Ter hoogte van waterpartij 8, 9, 13 en 14 werd het grootste koor Bastaardkikker in het projectgebied opgetekend. Knelpunten en beheer: De toekomstige staat van deze waterpartij zal in grote mate worden bepaald door het toekomstige beheer van gebied Bovenloop Kleinbeekvallei. Indien het landhabitat in pioniersstadium kan worden gehouden en de waterpartij af en toe droogvalt of kan worden drooggelegd, dan kan deze poel door Rugstreeppadden worden gekoloniseerd. Begrazing is sowieso een goede beheermaatregel om de vegetatie voldoende open en schraal te houden, en om wilgenopslag in o.a. waterpartij 9 tegen te gaan.

4.4.10.

Waterpartij 9 – HylaID 328.044

Beschrijving omgeving: Waterpartij 9 ligt in het gebied Bovenloop Kleinbeekvallei (of meer volledig ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’) en maakt deel uit van de zes amfibieënpoelen die nabij het wachtbekken (waterpartij 13) aanliggen. Dit gebied ligt aan de zuidoostrand van het projectgebied ‘Ruilverkaveling Vissenaken’. Zie ook vegetatiekartering Bovenloop Kleinbeekvallei, module 2, en beschrijving omgeving van waterpartij 8. Beschrijving poel: Waterpartij 8 en 9 vormden een groot deel van het voortplantingsseizoen 2012 één waterlichaam. De waterkolom is vrij helder tot licht troebel, maar de valt vrij vroeg droog op het jaar en heeft te lijden onder wilgenopslag. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

9

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

328.044 2 jaar (2010) diepte: max. 0,5 m

? opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water drijvend verticaal 0 0 25 o.a. kranswieren < 33% type: wilgenopslag weinig/geen libellenlarven, waterhoen, wilde eend en meerkoet tijdelijk bootsmannetjes verlanding valt droog vrij helder Water: goed natuurbeheer Beheer:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

algen 5

106

Figuur 53: Waterpartij 9 viel in de nazomer van 2012 bijna volledig droog. Indien begrazing en/of maaibeheer in de toekomst uitblijft, dan dreigt deze waterpartij en het landbiotoop er rond te verruigen/verbossen. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: De resultaten van de eerste twee inventarisatierondes van waterpartij 8 en 9 werden samengevoegd. Op het moment dat de schepnetronde plaatsvond waren de waterpartijen opnieuw gescheiden. Waarnemingen/aanwezige soorten: zie ook waarnemingen waterpartij 8 voor resultaten van de fuikenrondes. In deze waterpartij werd slechts één larve Groene kikker gevangen. Tabel 18: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Anno 2012 is het herpetologisch belang van deze waterpartij vrij groot. Er werden minstens drie amfibieënsoorten waargenomen, zowel adulten als larven. Knelpunten en beheer: zie knelpunten en beheer voor waterpartij 8. Waterpartij 9 heeft meer te lijden onder struweelvorming.

4.4.11.

Waterpartij 10 – HylaID 328.043

Beschrijving omgeving: Waterpartij 10 ligt in het gebied Bovenloop Kleinbeekvallei (of meer volledig ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’) en maakt deel uit van de zes amfibieënpoelen die nabij het wachtbekken (waterpartij 13) aanliggen. Dit gebied ligt aan de zuidoostrand van het projectgebied ‘Ruilverkaveling Vissenaken’. Zie ook vegetatiekartering Bovenloop Kleinbeekvallei, module 2.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

107

Beschrijving poel: Deze waterpartij maakt deel uit van een serie ‘kleine amfibieënpoelen’ (waterpartijen 10, 11 en 12) in het noordelijke deel van gebied Bovenloop Kleinbeekvallei. Poel 10 is anno 2012 aan het verbossen door wilgenopslag. De oeverzones beginnen te verruigen met braamstruweel. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

10 ? opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water 0 < 33% weinig/geen waterslakken tijdelijk verlanding valt droog slecht

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong: drijvend 0

328.043 2 jaar (2010) diepte: 0-30 cm

verticaal 50

type:

wilgenopslag

Water: Beheer:

vrij helder natuurbeheer

algen 0

Figuur 54: Waterpartij 10 valt in de nazomer bijna volledig droog. Indien begrazing en / of maaibeheer in de toekomst uitblijft, dan dreigt deze waterpartij en het landbiotoop er rond te verruigen/verbossen. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: Door het lage waterpeil kon er maar één fuik worden geplaatst tijdens de eerste en tweede inventarisatieronde. De derde inventarisatieronde kon niet doorgaan vanwege vroegtijdig droogvallen van deze waterpartij. Waarnemingen/aanwezige soorten: Op 26 maart ’12 werd er één vrouwtje Kleine watersalamander aangetroffen in de fuik. De tweede fuikenronde leverde daarentegen acht Kleine watersalamanders en twee Alpenwatersalamanders op. Er werden daarnaast tientallen larven Gewone pad waargenomen in deze poel. De schepnetronde kon niet gebeuren omdat de poel in juni al volledig was uitgedroogd. ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

108

Tabel 19: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Anno 2012 is het herpetologisch belang van deze waterpartij matig. Knelpunten en beheer: Aangezien deze poel waarschijnlijk jaarlijks droogvalt, komt hij in aanmerking als voortplantingshabitat voor de Rugstreeppad. Anderzijds speelt de verruiging en het verbossen van waterpartij 10 momenteel eerder in de kaart van Bruine Kikker en Gewone Pad, en in mindere mate Alpenwatersalamander. Deze laatste 2 soorten hebben dan weer eerder baat bij een diepere waterpartij. De poel dient ingericht te worden in functie van de doelsoort Rugstreeppad. In het natte jaar 2012 was de poel nog net voldoende waterhoudend om voor Rugstreeppad geschikt te zijn. Vermits dit in droge jaren niet zo zal zijn, wordt deze poel best lichtjes uitgediept.

4.4.12.

Waterpartij 11 – HylaID 328.041

Beschrijving omgeving: Waterpartij 11 ligt in het gebied Bovenloop Kleinbeekvallei (of meer volledig ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’) en maakt deel uit van de zes amfibieënpoelen die nabij het wachtbekken (waterpartij 13) aanliggen. Dit gebied ligt aan de zuidoostrand van het projectgebied ‘Ruilverkaveling Vissenaken’. Zie ook vegetatiekartering Bovenloop Kleinbeekvallei, module 2. Beschrijving poel: Deze waterpartij maakt deel uit van een serie ‘kleine amfibieënpoelen’ (waterpartijen 10, 11 en 12) in het noordelijke deel van gebied Bovenloop Kleinbeekvallei. Poel 10 is anno 2012 aan het verbossen door wilgenopslag. De oeverzones beginnen te verruigen met braamstruweel. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

11

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

? opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water 0 wilgen < 33% kleine hoeveelheid waterslakken tijdelijk verlanding valt droog middelmatig

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

drijvend 0

328.042 2 jaar (2010) diepte: 0-30 cm weekendvijver

verticaal 50

type:

wilgenopslag

Water: Beheer:

vrij helder natuurbeheer

algen 0

109

Figuur 55: Waterpartij 11 valt in de nazomer bijna volledig droog. Begrazing en / of maaibeheer zijn nodig om deze waterpartij en het landbiotoop er rond te behoeden voor verruigen/verbossen. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: De twee fuikenrondes konden keurig worden uitgevoerd, weliswaar met slechts één fuik. Op het moment van de schepnetronde was de poel volledig uitgedroogd. Waarnemingen/aanwezige soorten: Het resultaat van de eerste fuikenronde was beperkt; drie vrouwtjes Kleine Watersalamander. De tweede ronde werd er een mannetje Kleine watersalamander gevangen, naast 5 larven Bruine kikker en 7 larven Gewone pad. Tabel 20: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

L

E

Belang: Poel 11 is matig belangrijk voor de amfibieënrijkdom in Vissenaken. Knelpunten en beheer: Zonder regulier beheer dreigt de poel wilgenopslag groeit over de ganse bodem van de poel en zorgt voor te sluiten dat de wilgen het waterpeil bovendien sneller doen zakken deze waterpartij zal de verlanding deels tegenwerken en maakt salamanderlarven kunnen metamorfoseren.

volledig te verbossen. Jonge beschaduwing. Het valt niet uit door evaporatie. Uitdiepen van het mogelijk dat hier (meer)

Indien de wilgenopslag regelmatig wordt verwijderd of (zeer) kort wordt gehouden door bv. vee, dan heeft deze poel potentie als voortplantingsbiotoop voor Rugstreeppad. Het lijkt er sterk op dat deze poel quasi jaarlijks droogvalt (vaststelling voorgaande jaren). Het is wenselijk om hier in te zetten op de doelsoort Rugstreeppad en dan dient het landbiotoop grondig te wijzigen: verwijderen braamstruweel en grote populieren.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

110

4.4.13.

Waterpartij 12 – HylaID 328.041

Beschrijving omgeving: Waterpartij 12 ligt in het gebied Bovenloop Kleinbeekvallei (of meer volledig ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’) en maakt deel uit van de zes amfibieënpoelen die nabij het wachtbekken (waterpartij 13) aanliggen. Dit gebied ligt aan de zuidoostrand van het projectgebied ‘Ruilverkaveling Vissenaken’. Zie ook vegetatiekartering Bovenloop Kleinbeekvallei, module 2. Beschrijving poel: De oevers zijn goed afgeschuind en de aanwezige vegetatie is vrij divers. Er is steeds open water aanwezig (gevarieerde structuur). Poel 12 heeft allures van de standaardtype amfibieënpoel, ondanks zijn kleine oppervlakte.

Figuur 56: Waterpartij 12 kan als voorbeeld van een goede ‘standaardpoel’ voor amfibieën dienst doen. Het landbiotoop rond de poel dient wel voldoende open te blijven zodat de waterpartij zonbeschenen blijft. (foto Iwan Lewylle)

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

12

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

328.041 2 jaar (2010) diepte: 20-50 cm weekendvijver

? opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water drijvend verticaal 0 10 40 Grote liddo, sterrenkroos, Pitrus, Rietgras, mannagras,… < 33% type: wilgenopslag kleine hoeveelheid Libellen- en waterkeverlarven, bootsmannetjes tijdelijk helder Water: middelmatig natuurbeheer Beheer:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

algen 20

111

Opmerkingen inventarisatie: De twee fuikenrondes konden keurig worden uitgevoerd. Op het moment van de schepnetronde stond het waterpeil redelijk laag (diepste punt +/- 30 cm). Waarnemingen/aanwezige soorten: De eerste inventarisatieronde leverde geen waarnemingen op, wat zeer opmerkelijk was. De tweede fuikenronde was goed voor vijf Kleine watersalamanders en één Alpenwatersalamander. Over vijf schepbeurten werden 11 larven Kleine watersalamander en zeven larven Alpenwatersalamander gevangen. Tabel 21: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Deze waterpartij is anno 2012 vooral belangrijk als voortplantingsbiotoop voor Alpenwatersalamander en Kleine watersalamander. Knelpunten en beheer: Zonder regulier beheer dreigt ook deze poel volledig te verlanden. Naast wilgenopslag op de oevers groeien er Grote lisdodde en Mannagras in de poel. Aangezien deze poel potentie heeft als ‘Kamsalamanderpoel’, valt het te overwegen om deze poel te vergroten. Uitdiepen wordt daarentegen eerder afgeraden. Het vergroten van deze poel zou de verlandingsprocessen vertragen en de draagkracht van de poel voor Kleine Watersalamander en Alpenwatersalamander vergroten. Poel 12 ligt wel in de schaduwkegel van de aanwezige populieren aan de zuidzijde. Deze bomen worden vanuit herpetologisch oogpunt beter verwijderd zoals ook gesteld bij poel 11.

4.4.14.

Waterpartij 13 – HylaID 328.047

Beschrijving omgeving: Deze waterpartij is een wachtbekken en maakt deel uit van het natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei. Dit wachtbekken grenst verder aan een akker maar er tussen ligt een dijklichaam. Het landhabitat rondom het wachtbekken is anno 2012 (nog) vrij ruderaal. Beschrijving poel: Waterpartij 13 is een wachtbekken. Deze relatief grote waterpartij kende in het voorjaar van 2012 een bloei van (bruin)wieren. Later op het jaar was deze bloei quasi volledig verdwenen en was de waterkolom vrij helder. Er was later op het seizoen zeer weinig submerge of emerge vegetatie aanwezig. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

13

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

? opp: wachtbekken akkercomplex onder water drijvend 0 0 bruinwieren < 33% type: weinig/geen wilde eenden en waterhoen / bemest Water: middelmatig Beheer:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

328.047 2 jaar (2010) diepte: >1m

verticaal 1

algen 15

/

troebel wachtbekken

112

Figuur 57: Waterpartij 13 is een wachtbekken met enkele relatief grote plassen in de periferie (linksmidden). (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: De fuikenrondes werden vervangen door een zoekronde en een schepnetronde. Iemand had de fuiken gedurende de eerste ronde geopend en heeft ze mogelijk ook geleegd. Nadien werden de fuiken verwijderd uit vrees dat ze zouden worden weggenomen. Ook de 2de inventarisatieronde werden er geen fuiken geplaatst. Waarnemingen/aanwezige soorten: De eerste en tweede fuikenrondes werden vervangen door zoektochten naar eiklompen en eisnoeren, maar zonder resultaat. De schepnetronde had wel enig succes; 17 laren ‘Groene kikker’. Tijdens de zoektocht naar roepende Rugstreeppadden werden er Meerkikkers (max.15 ex.) en Bastaardkikkers (max. 10 ex.) waargenomen (zie ook Module 2). De vondst van de larven van Rugstreeppad vond in de ‘aanvoergracht’ van dit wachtbekken plaats: in de ondiepe delen van de verbindingsgracht tussen waterpartij 8, 9, 13 en 14. Tabel 22: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

L

E

Belang: Dit wachtbekken is vrij belangrijk, ondanks de lage aantallen amfibieën die gedurende het project werden opgetekend. Het is namelijk de enige locatie waar er voortplanting van de Rugstreeppad werd waargenomen. Knelpunten en beheer: Dit wachtbekken heeft een afwateringsfunctie (opvang overtollig water), wat deels maakt dat eutroof tot hypertroof water vanuit de akkers afspoelt tot in het wachtbekken. Dit kan er toe leiden dat er frequent algenbloei voorkomt, wat als nefast wordt beschouwd. De stuw maakt het mogelijk om het waterpeil te regelen. Deze waterpartij is bijgevolg zeer interessant voor Rugstreeppad.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

113

Aangezien deze waterpartij en de nabijgelegen depressies als voortplantingspoel door Rugstreeppad wordt gebruikt, is het aangewezen om een zeer dynamisch beheer te handhaven. Door middel van de stuw kan het waterbekken (grotendeels) droog worden gezet, waarbij bovendien het (zeer) voedselrijke water kan worden verwijderd. Door droogzetten kan de sliblaag mineraliseren én kan men tijdelijke plassen creëren die kunnen fungeren als voortplantingshabitat voor Rugstreeppad. Het natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei bestaat uit twee uitgerasterde blokken. Waterpartij 13 ligt in het meest westelijk gelegen blok en waterpartijen 8 t/m 12 en 14 liggen in het oostelijke blok. Bijgevolg is het mogelijk om een meer intensieve begrazing toe te passen rondom waterpartij 13.

4.4.15.

Waterpartij 14 – HylaID 328.045

Beschrijving omgeving: Waterpartij 14 ligt in het gebied Bovenloop Kleinbeekvallei (of meer volledig ‘noordoostelijke tak van de Kleinbeek in het Zijpveld in Kumtich’) en maakt deel uit van de zes amfibieënpoelen die nabij het wachtbekken (waterpartij 13) aanliggen. Dit gebied ligt aan de zuidoostrand van het projectgebied ‘Ruilverkaveling Vissenaken’. Zie ook vegetatiekartering Bovenloop Kleinbeekvallei, module 2. Beschrijving poel: Waterpartij 14 is aangelegd als amfibieënpoel en is in vergelijking met de andere nabijgelegen waterpartijen relatief diep (> 1 m). Deze poel heeft een beperkte oppervlakte wilgenopslag, maar ontwikkelt een hoge biomassa (draad)algen (Cladophora spec.). De waterkolom is desondanks vrij helder. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

14

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

? opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water drijvend 5 0 wilg en Gele lis < 33% type: kleine hoeveelheid wilde eenden en waterhoen / bemest Water: slecht Beheer:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

328.045 2 jaar (2010) diepte: >1m weekendvijver verticaal 20

algen 25

wilgenopslag

vrij helder natuurbeheer

114

Figuur 58: Waterpartij 14 kende een sterke algengroei, waarschijnlijk draadalgen. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: Zowel de fuiken- als de scheprondes konden zonder problemen worden uitgevoerd. Waarnemingen/aanwezige soorten: In de fuiken werden tijdens de eerste sessie Kleine watersalamanders (5 ex.) en Alpenwatersalamander (1 ex.) aangetroffen. De tweede sessie leverde tien Kleine watersalamanders op. Eind maart werden ook 19 eiklompen Bruine Kikker en minstens 10 eisnoeren Gewone pad in de oeverzones waargenomen. Tabel 23: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Deze waterpartij is redelijk belangrijk voor de aanwezige amfibieënfauna, maar het is de vraag hoe lang deze waterpartij nog geschikt als voortplantingsbiotoop blijft. Knelpunten en beheer: De aanwezige macroalgen beïnvloeden het zuurstofpeil van het water, wat zeer waarschijnlijk een negatief effect heeft op de amfibieënlarven. Waterpartij 14 heeft in zijn huidige staat weinig tot geen potentie voor zeldzame soorten zoals Rugstreeppad of Kamsalamander. Er wordt verwacht dat de instroom van (zeer) voedselrijk water tot een quasi permanente algenbloei zal leiden en dat de waterpartij uiteindelijk een dikke sliblaag zal ontwikkelen. Waterpartijen met veel algen en een dikke sliblaag zijn doorgaans minder ongeschikt als voortplantingshabitat voor amfibieën, zelfs voor de meer algemene soorten. Waterpartij 13 watert af in waterpartij 14, maar regulatie van het waterpeil is niet mogelijk. Het plaatsen van een stuw of sluis zou een tijdelijke of gedeeltelijk droogleggen mogelijk maken. De afvoer van het voedselrijke water (en mineralisatie van het slib) zou de kwaliteit van waterpartij 14 ten goede komen. ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

115

4.4.16.

Waterpartij 15 – HylaID 323.045

Beschrijving omgeving: Deze waterpartij ligt net buiten de dorpskern van Breisem en grenst aan een laagstamboomgaard, een akker en een kleine oppervlakte loofbos (zuur eikenbos (qs)). Het loofbos bestaat voornamelijk uit Tamme Kastanje Castanea sativa en Amerikaanse eik Quercus rubra. Dit loofbosje is belangrijk aangezien het hoge aanbod aan schuilplaatsen (boomholtes, takkenhopen, dikke laag bladval, …) in een voorts redelijk ‘uitgekleed landschap’. Beschrijving poel: Waterpartij 15 is een wachtbekken. De waterkolom is matig helder en ontwikkelde in de lente een vegetatie bestaande uit Veenwortel, een soort fonteinkruid en Mannagras. In juli echter kende deze waterpartij echter een massale bloei van draadalgen.

Figuur 59: Waterpartij 15 bevatte in de lentemaanden relatief helder water, maar transformeerde in juli in een dikke ‘erwtensoep’ (hoge biomassa algenflab). Rechts op de foto is een afgedekte fuik ‘zichtbaar’. (foto Iwan Lewylle)

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

15

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

323.045 ? diepte: <1m

? opp: wachtbekken akkercomplex onder water drijvend verticaal 2 5 3 Veenwortel, fijn fonteinkruid, sterrenkroos,… < 33% type: / weinig/geen libellenlarven / bemest troebel Water: goed wachtbekken Beheer:

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

algen 80

116

Opmerkingen inventarisatie: Zowel de fuiken- als de scheprondes konden zonder problemen worden uitgevoerd. De schepnetronde werd matig bemoeilijkt door de hoge biomassa algenflab. Waarnemingen/aanwezige soorten: Eind maart ’12 werden in de fuik 1 adulte Bruine Kikker en zeven adulte Alpenwatersalamanders aangetroffen. Toen de fuiken in mei ’12 werden geleegd werden dan weer 17 Kleine watersalamanders en twee Alpenwatersalamander gevonden, naast een adulte Bruine Kikker. Gedurende de laatste inventarisatieronde werd een relatief hoog aantal larven verzameld: 27 larven ‘Groene kikker’ en 43 larven Kleine watersalamander. Er werden tevens vier Bastaardkikkers gevangen en op basis van de metatarsusknobbel en pootlengte gedetermineerd. Tabel 24: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

E

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

Belang: Deze waterpartij is redelijk belangrijk voor de aanwezige amfibieënfauna in het projectgebied, maar het is de vraag of deze waterpartij in de toekomst nog geschikt als voortplantingsbiotoop blijft. Knelpunten en beheer: Op basis van de eerste twee bezoekrondes werd de waarde/kwaliteit van deze waterpartij als vrij goed omschreven, met hoge aantal larven Kleine Watersalamander. De verbijstering was groot toen het wachtbekken op 1 juli quasi volledig was dichtgegroeid met (draad)algen. Er wordt aangenomen dat meststoffen van op de hogerop gelegen akker (massaal) waren afgespoeld in het wachtbekken. Een frequente of langdurige eutrofiëring zal een nadelig effect hebben op aantallen salamanderlarven in de toekomst. Regelmatig droogleggen buiten de periode maart- augustus, al dan niet gedeeltelijk, is een gunstige maatregel. Aangezien het hier om een wachtbekken gaat, is het reguleren van het waterpeil perfect mogelijk.

4.4.17.

Waterpartij 16 – HylaID 324.050

Beschrijving omgeving: Deze waterpartij ligt net buiten de dorpskern van Breisem en grenst aan verschillende tuinen, een paardenweide en een akker. Het omringend landschap bestaat uit een kleine dorpskern en een groot akkercomplex. Beschrijving poel: Waterpartij 16 is een wachtbekken. De waterkolom is doorgaans vrij troebel maar ontwikkelde in 2012 naarmate de zomer vorderde een redelijke structuurrijke onderwatervegetatie bestaande uit mannagras en een ‘smal fonteinkruid’. De troebele waterkolom wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van Giebel Carassius gibelio en/of Brasem (zie onder).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

117

Figuur 60: Dit wachtbekken, waterpartij 16, heeft een structuurrijke vegetatie, maar wordt begraasd door bodemwoelende vissen. Tijdens het scheppen werden 25 juveniele Giebels of Brasems gevangen. Eenmaal volwassen dreigen deze vissen de waterkolom volledig te vertroebelen. (foto Iwan Lewylle)

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

16

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

? opp: wachtbekken akkercomplex onder water drijvend 50 0 fijn' fonteinkruid, mannagras < 33% type:

323.044 ? diepte: <1m

verticaal 5

algen 5

/

bodemwoelende vissen / slecht

Water: Beheer:

troebel wachtbekken

Opmerkingen inventarisatie: Zowel de fuiken- als de schepronde(s) kon zonder problemen worden uitgevoerd. Waarnemingen/aanwezige soorten: Het uitzetten van de fuiken leverde enkel adulte Alpenwatersalamanders op (slechts 2 ex.). Het ontbreken van legsels van Gewone pad en Bruine kikkers was opmerkelijk. Gedurende de schepronde werden 43 larven ‘Groene kikker’ gevonden. Er kon slechts één adulte ‘groene kikker’; een Meerkikker, vastgesteld worden. Er werden 25 juveniele Giebels/Brasems gevangen.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

118

Tabel 25: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

L

E

Belang: Deze waterpartij is niet bijzonder belangrijk voor de aanwezige amfibieënfauna in het projectgebied, aangezien er slechts van één soort voorplanting werd vastgesteld. Hier kan men verandering in brengen omdat het waterpeil waarschijnlijk(?) te reguleren is (de afvoer staat veel hoger dan de bodem van het wachtbekken). Knelpunten en beheer: Het aanwezige visbestand zorgt ervoor dat de waterkolom vrij troebel is en zal blijven. Door het foerageergedrag van Giebel/Brasem wordt modder in suspensie gebracht. Dit heeft een nadelig effect op de biodiversiteit en vooral op waterplanten, salamanderlarven en in mindere mate op kikkerlarven doordat het water minder zonlicht doorlaat en dus minder snel opwarmt. Daarnaast zullen de aanwezige vissen zowel de eieren als larven van salamandersoorten opeten. Drooglegging staat gelijk aan visverwijdering. De belangrijkste vraag luidt of deze waterpartij geheel kan worden drooggelegd.

4.4.18.

Waterpartij 17 – HylaID 324.050

Beschrijving omgeving: Deze waterpartij ligt net buiten de dorpskern van Sint-Pieters-Vissenaken, op de rand van een grootschalig akkergebied. Dit wachtbekken ligt ter hoogte van een kruising van twee verharde ruilverkavelingswegen, en wordt grotendeels omringd door een grote akker. Beschrijving poel: Waterpartij 17 is een wachtbekken dat weinig water lijkt te houden. Er is vaak een plasdras situatie aanwezig, maar het is onduidelijk of deze waterpartij in jaren met minder neerslag langdurig droog staat of niet. Deze waterpartij is bovendien volledig aan het verbossen (jonge wilgenopslag). Op de bodem, op de langst waterhoudende plaatsen, van het wachtbekken groeit voornamelijk Mannagras en Rietgras.

Figuur 61: Dit wachtbekken, waterpartij 17, is bijna volledig aan het verlanden. Tussen de wilgenopslag zijn er (tijdelijke?) waterplassen te vinden. (foto Iwan Lewylle)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

119

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek

17

omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

? opp: wachtbekken akkercomplex onder water drijvend 0 30 Mannagras, wilg, Rietgras, ruigtekruiden > 33% type: weinig/geen waterslakken / verlanding Water: zeer slecht Beheer:

324.050 ? diepte: < 20 cm

verticaal 50

algen 5

wilgenopslag

troebel wachtbekken

Opmerkingen inventarisatie: Het plaatsen van fuiken was niet mogelijk aangezien het waterpeil meestal lager dan 10 cm was. Er werd één uitgebreide schepronde ingelast als alternatieve methode voor de fuikenrondes. Waarnemingen/aanwezige soorten: Er werden respectievelijk tientallen en honderden larven van Bruine kikker en Gewone pad waargenomen. Tabel 26: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Deze waterpartij is niet onbelangrijk voor de aanwezige amfibieënfauna in dit deel van het projectgebied, maar lijkt wel enkel geschikt voor Bruine kikker en Gewone pad. Het valt niet uit te sluiten dat dit wachtbekken in jaren met minder neerslag in het voorjaar volledig droogstaat en bijgevolg amper tot geen herpetologisch belang als voortplantingsbiotoop heeft. Knelpunten en beheer: Wachtbekken 17 houdt weinig water, waarschijnlijk geen in (zeer) droge jaren. De waterpartij is in sneltempo aan het verbossen, wat waarschijnlijk een indirect negatief effect zal hebben op het vroegtijdig uitdrogen door een verhoogde evaporatie door de wilgen en andere boomopslag. Het (lokaal) uitdiepen van de bodem zou de poel geschikt kunnen houden als voortplantingshabitat voor Bruine kikker en Gewone Pad, mogelijk ook voor andere soorten. Met uitdiepen bedoelen we slechts enkele tientallen centimeters, geen 0,5 m of meer.

4.4.19.

Waterpartij 18 – HylaID 324.047

Beschrijving omgeving: Dit wachtbekken, waterpartij 18, ligt net als waterpartij 17 ter hoogte van een kruispunt van ruilverkavelingswegen in een relatief grootschalig akkerlandschap. In de nabije omgeving zijn er quasi geen schuilmogelijkheden aanwezig. Beschrijving poel: Waterpartij 18 is een wachtbekken, dat in het voorjaar van 2012 grotendeels droog stond. Centraal ligt een depressie met Grote lisdodde die doorgaans wel wat water bevatte.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

120

Figuur 62: Waterpartij 18 is bijna volledig aan het verlanden. Tijdens de droge warme maand maart ’12 stond deze waterpartij al volledig droog. Dankzij de hoge hoeveelheid neerslag in april en mei werden er in mei alsnog larven van Bruine kikker en Gewone pad aangetroffen. (foto Iwan Lewylle)

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

18

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

324.047 ? diepte: 30 cm

? opp: wachtbekken akkercomplex onder water drijvend verticaal 0 0 70 Grote lisdodde, Mannagras en wilgenopslag > 33% type: wilgenopslag weinig/geen waterslakken / verlanding troebel Water: slecht wachtbekken Beheer:

algen 0

Opmerkingen inventarisatie: Het was niet mogelijk om fuiken te plaatsen (waterpartij stond langdurig droog en had een zeer laag waterpeil). In de plaats hiervan werden een zoekronde en een extra schepronde ingelast. Waarnemingen/aanwezige soorten: Tijdens de tweede inventarisatieronde werden enkele tientallen larven van Bruine Kikker en een honderdtal larven Gewone pad waargenomen. De derde inventarisatieronde, d.m.v. een schepnet, leverde slechts één adulte Alpenwatersalamander op.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

121

Tabel 27: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

L

E

Belang: Deze waterpartij verliest aan belang doordat hij over lange periodes zo goed als droogstaat. In droge (voor)jaren zal deze waterpartij waarschijnlijk zeer weinig bijdragen als voortplantingsbiotoop voor amfibieën. Knelpunten en beheer: De aanwezige boomopslag kan er voor zorgen dat deze poel amper tot geen water meer zal houden (evaporatie). Verwijderen van de wilgenopslag en licht uitdiepen zijn noodzakelijk, wil men het belang voor amfibieën van deze waterpartij aanzienlijk verhogen.

4.4.20.

Waterpartij 19 – HylaID 324.045

Beschrijving omgeving: Waterpartij 19 verschilt qua omgeving weinig van die van waterpartijen 17 en 18, uitgezonderd de holle weg die meer schuilgelegenheid biedt dan de omliggende akkers en weilanden. Beschrijving poel: Dit wachtbekken houdt weinig water en stond lange tijd droog. Het weinige aanwezige water stond in de ‘verzamelbak’ voor de afvoer. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

19

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

324.048 ? diepte: < 20 cm

? opp: wachtbekken akkercomplex onder water drijvend verticaal 0 0 50 Grote lisdodde, Mannagras en wilgenopslag > 33% type: wilgenopslag weinig/geen waterslakken / verlanding, valt droog troebel Water: zeer slecht wachtbekken Beheer:

algen 0

Opmerkingen inventarisatie: Het was niet mogelijk om fuiken te plaatsen. In de plaats hiervan werden een zoekronde en een extra schepronde ingelast. Waarnemingen/aanwezige soorten: Er werden enkel larven Gewone pad gevonden in de verzamelbak aan de aflaat van dit wachtbekken. Tabel 28: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

E

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander

Bastaardkikker

Alpenwatersalamander

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

L

E

122

Figuur 63: Enkel in deze verzamelbak van de sluis van dit wachtbekken werden amfibieën waargenomen. Enkele tientallen, mogelijk honderden larven Gewone Pad konden dan toch metamorfoseren in waterpartij 19, ondanks het feit dat het wachtbekken het hele voorjaar zo goed als droog stond. (foto Iwan Lewylle)

Belang: Deze waterpartij verliest aan belang doordat hij over lange periodes zo goed als droog staat. Knelpunten en beheer: De aanwezige boomopslag kan er voor zorgen dat deze poel amper tot geen water meer zal houden en bijgevolg weinig tot geen nut als voortplantingshabitat voor amfibieën zal hebben (uitgezonderd de kunstmatige verzamelbak aan de sluis). Verder idem waterpartij 17 en 18.

4.4.21.

Waterpartij 20 – HylaID 324.045

Beschrijving omgeving: Waterpartij 20 ligt te midden van de woonkern van Vissenaken, SintPieters. Rondom deze waterpartij liggen een voetbalveld, tuinen en een akker. Er zijn relatief weinig schuilmogelijkheden aanwezig, en de nabijgelegen woonkern brengt verkeer met zich mee wat mogelijk resulteert in verkeersslachtoffers. Beschrijving poel: Dit wachtbekken houdt doorgaans goed water, maar wordt waarschijnlijk gevuld met huishoudelijk afvalwater. De waterkolom kende lange tijd een bruinwierenbloei. Verbossing blijft beperkt, maar Grote lisdodde en in mindere mate Mattenbies zullen deze waterpartij op termijn doen verlanden. Opmerkingen inventarisatie: De inventarisatierondes werden zoals vooropgesteld uitgevoerd.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

123

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

20

HylaID: ouderdom: opp:

324.045 diepte:

wachtbekken akkercomplex

ong. 50 cm

Oorsprong: onder water 0

drijvend 0

verticaal 50

algen 10

< 33% type: kleine hoeveelheid Tiendoornige stekelbaars, Bermpje en Waterhoen / verlanding troebel Water: middelmatig - slecht wachtbekken Beheer:

Figuur 64: Waterpartij 20 is sterk aan het verlanden. Niet wilgenopslag maar Grote lisdodde en in mindere mate Mattenbies nemen meer dan driekwart van het oppervlak in beslag. Rechtsonder is de bruinwierbloei zichtbaar. (foto Iwan Lewylle)

Waarnemingen/aanwezige soorten: Het aantal waargenomen salamanders was laag; slechts één waarneming mannetje Kleine watersalamander. Er werden over de verschillende rondes meerdere adulte Bruine kikkers en Meerkikkers waargenomen. Het aantal larven, zowel kikkers als salamanders, was echter nihil. In de nabijgelegen gracht, ter hoogte van de afvoersluis, werden wel enkele eiklompen van Bruine kikker gevonden. Tabel 29: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

L

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

E

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

124

In de fuiken werden wel twee vissoorten aangetroffen, nl. Bermpje (max. 5 ex.) en Tiendoornige stekelbaars (max. 15 ex.). Voor beiden soorten werden individuen van meerdere leeftijdsklasses gevangen.

Figuur 65: Eén van de Bermpjes, een in Vlaanderen vrij zeldzame vissoort, die in waterpartij 20 werden gevangen. (foto Iwan Lewylle)

Belang: Dit wachtbekken blijkt weinig geschikt als voortplantingsbiotoop voor amfibieën, maar lijkt des te meer van belang voor de aanwezige vissoorten. Desalniettemin is de waterkwaliteit niet goed, en kan dit op termijn ook een negatieve invloed hebben een relatief zeldzame soort zoals het Bermpje. Knelpunten en beheer: Het water in waterpartij 20 wordt duidelijk vervuild en tijdelijke drooglegging zou dit probleem tijdelijk/deels kunnen verhelpen, maar dit zou eveneens een negatieve impact hebben op het aanwezige visbestand. Dit wachtbekken wordt wel gevoed vanuit een afwateringsgracht. Herkolonisatie zal meer dan waarschijnlijk spoedig plaatsvinden na drooglegging en/of baggerwerken. Een drooglegging gebeurt best kortstondig (best in de wintermaanden en/of lentemaanden), want anders dreigt de volledig waterpartij dicht te groeien met Grote lisdodde. Grote lisdodde kiemt massaal in dikke slibbodems. De instroom van huishoudelijk afvalwater stopzetten is een prioritaire maatregel om de kwaliteit van dit wachtbekken te verbeteren.

4.4.22.

Waterpartij 21 – HylaID 324.045

Beschrijving omgeving: Waterpartij 21, het 6de en laatste wachtbekken binnen het projectgebied ligt in Bunsbeek. Dit wachtbekken ligt ingesloten tussen woonwijken en een akkercomplex. Uitgezonderd enkele nabijgelegen tuinen is er weinig landbiotoop voor amfibieën in de ruime omgeving aanwezig. Beschrijving poel: Dit wachtbekken houdt relatief goed water (+/- 0,4 m), maar de waterkolom is (zeer) troebel, en de vegetatie bestond grotendeels uit macroalgen, kroos en mannagras. Het aandeel macroalgen nam later op het seizoen wel aanzienlijk af.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

125

Figuur 66: Al zeer vroeg in het voorjaar vond er een algenbloei plaats in waterpartij 21. In dit wachtbekken werden eerder lage aantallen amfibieën aangetroffen. (foto Iwan Lewylle)

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

21

HylaID: ouderdom: ? Oorsprong:

? opp: wachtbekken akkercomplex onder water drijvend 0 25 Mannagras, kroos en algenflab < 33% type: kleine hoeveelheid waterslakken / verlanding, bemest Water: slecht Beheer:

324.051 ? diepte: ong. 40 cm

verticaal 25

algen 10

wilgenopslag

troebel wachtbekken

Opmerkingen inventarisatie: De inventarisatierondes werden zoals vooropgesteld uitgevoerd. Waarnemingen/aanwezige soorten: Ondanks het feit dat er vier amfibieënsoorten werden waargenomen, scoort deze waterpartij eerder slecht. Elke soort werd in zeer lage aantallen aangetroffen; ook het aantal larven was zeer laag. Tabel 30: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

126

Belang: Dit wachtbekken lijkt in zijn huidige staat niet al te geschikt als voortplantingsbiotoop voor amfibieën. Knelpunten en beheer: Frequent droogleggen (niet in de periode maart – augustus) kan een gunstige impact hebben op de waterkwaliteit. Het kappen en stapelen van de houtopslag kan het gebrek aan landbiotoop (en bijhorende schuilmogelijkheden) deels compenseren.

4.4.23.

Waterpartij A – HylaID 324.053

Beschrijving omgeving: Waterpartij A ligt centraal in natuurgebied de Paddepoel, ter hoogte van het ‘doorstroommoeras’. Dit zijn meerdere grote, permanente weideplassen die in elkaar overlopen en gevoed worden door de Kleine Velpe. Waterpartij A is een amfibieënpoel en ligt in het centrale weilandencomplex van de Paddepoel, dat voornamelijk uit vochtige tot natte, soortenrijke graslanden (hp*) bestaat. Beschrijving poel: Waterpartij A is een eerder kleine amfibieënpoel met een relatief gevarieerde vegetatie (Klein fonteinkruid, kroos, sterrenkroos, een beperkte hoeveelheid kranswieren,…). De oevervegetatie bestaat grotendeels uit Pitrus en Mannagras, en in mindere mate uit Zeegroene Rus. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

A

HylaID:

ouderdom: 16 m opp: 15 m² amfibieënpoel Oorsprong: natuurgebied onder water drijvend 30 20 Mannagras, Pitrus en kroos < 33% type: kleine hoeveelheid libellenlarven en bootsmannetjes weinig (najaarsbegrazing) bemest Water: middelmatig Beheer:

324.053 3,5 jaar (aanleg op 2/3/4 september 2008) diepte: 60 cm

verticaal 30

algen 10

geen

troebel veedrinkpoel

Opmerkingen inventarisatie: Er werd slechts één fuikenronde (mei ’12) uitgevoerd. De tweede ronde gebeurde door middel van een schepnet (juli ’12). Waarnemingen/aanwezige soorten: Gezien de grootte van de poel werden er een redelijk hoog aantal larven ‘Groene kikker’ en iets minder salamanderlarven gevangen. In maart werd de poel enkel op zicht geïnventariseerd, maar er werden geen legsels Bruine Kikker of Gewone Pad gevonden, wat toch enigszins verrassend was. In het doorstroommoeras van de Paddepoel werden verschillende ‘Groene kikkers’ waargenomen. Geen enkel exemplaar kon worden gevangen en determinatie bleef bijgevolg uit. Tabel 31: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

127

Belang: Waterpartij A heeft een belangrijke functie als amfibieënbiotoop voor minstens drie amfibieënsoorten. Mogelijk wordt deze poel in de toekomst nog gekoloniseerd door Bruine kikker en/of Gewone Pad. Deze poel is belangrijk als voortplantingsbiotoop voor Kleine watersalamander en Alpenwatersalamander aangezien deze soorten zich amper tot niet zullen voortplanten in grote waterpartijen zoals het verderop gelegen moeras.

Figuur 67: Waterpartij A is een relatief kleine amfibieën/veedrinkpoel. In de achtergrond ligt het doorstroommoeras. Dit moeras fungeert waarschijnlijk als voortplantingsbiotoop voor ‘Groene kikkers’, maar amper tot niet voor salamanders. (foto Iwan Lewylle)

Knelpunten en beheer: Ondanks het feit dat het weilandencomplex wordt begraasd, lijkt deze poel weinig tot geen hinder te ondervinden van vertrappeling of ontlasting van vee. Er wordt bv. geen (massale) ontlasting van vee in en rond de poel gevonden. De vlakbij gelegen Hagerotbeek wordt zwaar vervuild door huishoudelijk afval en vormt een constante bedreiging voor de poel en het natuurreservaat in het algemeen.

4.4.24.

Waterpartij B – HylaID 324.054

Beschrijving omgeving: Waterpartij B ligt in een weiland langs een brede sleedoorn/meidoornhaag en nabij het alluviaal elzen-essenbos (va) Scholbos. Deze amfibieënpoel ligt in een vrij vochtig, eerder soortenarm grasland met in de rand waardevolle elementen (Knolsteenbreek en Heggenwikke in de houtkant en een uiterst waardevolle prikkeldraadvegetatie op een uitgeloogd bermpje). Beschrijving poel: Waterpartij B is een kleine amfibieënpoel met een relatief gevarieerde vegetatie (Waterweegbree, veel waterranonkel, sterrenkroos, …), maar kende ook een algenbloei van draadalgen. De nabijgelegen meidoornhaag en populierenrij zorgen voor beschaduwing van deze poel (liggen ten zuidwesten van deze poel). Op deze locatie was een oude veedrinkpoel aanwezig maar deze was dichtgestort. Begin september 2008 is deze poel hersteld (heraangelegd).

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

128

Figuur 68: Waterpartij B is een middelgrote amfibieën/veedrinkpoel. De poel ligt tegen een sleedoorn/meidoornhaag met populieren ertussen die voor beschaduwing en bladval zorgen. (foto Jorg Lambrechts)

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

B

HylaID:

324.054 3,5 jaar (aanleg op 2/3/4 september 2008) diepte: ong. 1 m

ouderdom: 36 m opp: 80 m² amfibieënpoel Oorsprong: natuurgebied onder water drijvend verticaal algen 10 25 25 10 Waterweegbree, algenflab, waterranonkel, sterrenkroos, kroos > 33% type: haag en populieren kleine hoeveelheid bootsmannetjes weinig (najaarsbegrazing) bemest helder Water: goed veedrinkpoel Beheer:

Opmerkingen inventarisatie: Er werd maar één fuikenronde (maart ’12) uitgevoerd. De tweede ronde gebeurde door middel van een schepnet. Waarnemingen/aanwezige soorten: In waterpartij B werden acht Alpenwatersalamanders en twee eiklompen van Bruine kikker aangetroffen. Gezien de ligging en de habitatpreferentie voor ‘beschaduwde waterpartijen’ van bovenstaande soorten geen opmerkelijk resultaat. Het was verrassend dat er geen Kleine watersalamanders of Gewone pad werd waargenomen.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

129

Tabel 32: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

A

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Waterpartij B is belangrijk als amfibieënpoel. Mogelijk wordt deze poel in de toekomst nog gekoloniseerd door Kleine watersalamander en/of Gewone pad. Van alle poelen in de Paddepoel en bij uitbreiding het projectgebied, heeft deze waterpartij zich als een van de beteren ontwikkeld (helder water en een gevarieerde, structuurrijke vegetatie). De abiotiek, het omliggende landbiotoop en mogelijk ook de zaadbank (hier was een relict van een oude poel aanwezig) maken dat deze poel potentie heeft als leefgebied voor de Kamsalamander. Deze topsoort ontbreekt –voor zover bekend- echter in de Paddepoel en directe omgeving. Knelpunten en beheer: In 2010 en 2011 werd deze poel nog iets te veel vertrappeld en geëutrofieerd door de aanwezige koeien. Anno 2012 is dit veel minder het geval. Aangezien deze poel meteen door verschillende waterplanten werd gekoloniseerd en de goede kwaliteit van het omliggende landbiotoop (meerdere bosfragmenten, ruigtes en haagkanten) wordt geadviseerd om extra poelen in dit weiland aan te leggen, liefst uit de schaduwkegel van bos en haagkanten. Een groot aanbod aan zonbeschenen poelen met verschillende dieptes zou hier meteen resulteren ideaal leefgebied voor verschillende soorten amfibieën.

4.4.25.

Waterpartij C – HylaID 324.054

Beschrijving omgeving: Waterpartij C ligt op de valleiflank van de Hagerotbeek in een groot, vochtig weiland. Dit weiland is nog maar recent in natuurbeheer en is eerder soortenarm (Hp). Er zijn amper tot geen schuilmogelijkheden in de ruime omgeving van deze poel te vinden. Beschrijving poel: Deze amfibieën/veedrinkpoel is vrij groot in vergelijking met de overige poelen in natuurgebied de Paddenpoel. De waterkolom is vrij troebel en de aanwezige watervegetatie is weinig gevariëerd. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

C

HylaID: ouderdom: 70 m² Oorsprong:

34 m opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water drijvend 5 50 Mannagras, Pitrus en kroos < 33% type: kleine hoeveelheid bootsmannetjes weinig (najaarsbegrazing) bemest Water: slecht Beheer:

324.057 >10 jaar diepte: 1m

verticaal 25

algen micro

geen

troebel veedrinkpoel

Opmerkingen inventarisatie: Er werd maar één fuikenronde (maart ’12) uitgevoerd. De tweede ronde gebeurde door middel van een schepnet (juli ’12). Waarnemingen/aanwezige soorten: In waterpartij C werden de eerste ronde 10 Kleine watersalamanders en een Alpenwatersalamander gevangen in de fuiken. Tijdens de schepnetronde ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

130

resulteerde dit in relatief hoge aantallen larven Kleine Watersalamander (46 ex.) en in minder mate Alpenwatersalamander (19 ex.). Tabel 33: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: De Kleine watersalamander wordt zeer vaak (in hoge aantallen) aangetroffen in zonbeschenen poelen in kleinschalige, (half)open weidelandschappen. Waterpartij C beantwoordt min of meer aan dat profiel. Deze veedrinkpoel is daarnaast een belangrijke voortplantingspoel voor Alpenwatersalamander. Knelpunten en beheer: De intrinsieke natuurwaarde van deze poel is veel beperkter dan poel B. Het weiland waarin waterpartij C ligt, is jarenlang bemest geweest terwijl deze poel er al lag. Frequent maaibeheer en nabegrazing zullen de nutriëntenbelasting in dit grasland verlagen, maar dit zal (tientallen) jaren vergen. De verwijdering van overtollige nutriënten door het maaibeheer zal wel geen direct effect hebben op waterpartij C. Deze waterpartij zal status quo blijven. De komende jaren zal deze waterpartij wel meer dan waarschijnlijk geschikt blijven als voortplantingsbiotoop voor Kleine watersalamander en Alpenwatersalamander. Een tijdelijke drooglegging (d.m.v. een (tijdelijk) afwateringskanaal) is wenselijk voor de afvoer van (sterk) eutroof water, het inklinken van de slibbodem en geeft kansen aan andere plantensoorten om te kiemen.

Figuur 69: Waterpartij C is niet de meest kwalitatieve poel: weinig gevarieerde vegetatie en sterk eutroof. De poel zal waarschijnlijk niet in kwaliteit toenemen door (intensief) maaibeheer van het omliggende grasland. (foto Iwan Lewylle)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

131

4.4.26.

Waterpartij D – HylaID 324.055

Beschrijving omgeving: Waterpartij D ligt in het meest westelijke weilandencomplex van de Paddepoel. Het grasland rondom deze amfibieënpoel is vrij soortenrijk. In de directe omgeving is een pas aangeplant sleedoornstruweel te vinden. Op minder dan 50 m ligt een loofbos (met populieren dominant in de boomlaag) dat het aanbod aan schuilmogelijkheden verhoogt. Beschrijving poel: Deze amfibieënpoel is redelijk sterk aan het verlanden, voornamelijk met Grote Lisdodde en iets minder met Grote Egelskop. Er is een beperkte hoeveelheid macroalgen aanwezig in de heldere waterkolom. Het is de enige uitgerasterde waterpartij in het natuurgebied. Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

D

HylaID: ouderdom: 24 m² Oorsprong:

324.055 3 jaar (voorjaar 2009) diepte: 75 cm

22 m opp: amfibieënpoel natuurgebied onder water drijvend verticaal 0 5 70 Grote Lisdodde en Grote Egelskop < 33% type: geen kleine hoeveelheid waterslakken, libellenlarven en Tiendoornige stekelbaars weinig (najaarsbegrazing) verlanding, bemest troebel Water: slecht wachtbekken Beheer:

algen 10

Figuur 70: Waterpartij D heeft een redelijk gevarieerde vegetatie maar is aan het verlanden. Een schoning van de poel is aangewezen. (foto Iwan Lewylle)

Opmerkingen inventarisatie: Er werd maar één fuikenronde (maart ’12) uitgevoerd. De tweede ronde gebeurde door middel van een schepnet. Waarnemingen/aanwezige soorten: In waterpartij D werden hoge aantallen larven Bruine kikker aangetroffen. Verder bleef het aantal waarnemingen beperkt tot één adulte Alpenwatersalamander. ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

132

Tabel 34: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Zowel d.m.v. de fuiken als het schepnet werden Tiendoornige stekelbaarzen gevangen (max. 16 juveniele exemplaren). Belang: Waterpartij D is een belangrijk voortplantingsbiotoop voor Bruine kikker en het leefgebied voor de aanwezige populatie Tiendoornige stekelbaars. Het is weinig waarschijnlijk dat deze poel veel waarde zal hebben voor salamanders, zolang er vis aanwezig is. Knelpunten en beheer: Deze poel zal vroeg of laat moeten worden geschoond, anders zal hij volledig verlanden. Indien men eerder wenst in te zetten op amfibieën kan men de poel eerst laten verlanden, en hem pas te schonen nadat de vissen op natuurlijk wijze zijn verdwenen. Een betere, meer aanwezen beheermaatregel is het aanleggen van extra poelen in de ruime omgeving.

4.4.27.

Waterpartij E – HylaID 324.056

Beschrijving omgeving: In een ‘uitloper’ van natuurgebied de Paddepoel, aan het einde van de Koestraat, ligt waterpartij E. Enkele graslanden, een ruigte en een Elzen-Essenbos liggen grotendeels te midden van een akkercomplex. In vergelijking met de andere poelen in dit natuurgebied is deze poel vrij geïsoleerd. Beschrijving poel: Waterpartij E bevat licht troebel water en is vrij klein. De vegetatie is weinig gevarieerd; van enkele grassen tot algenflab. De poel valt droog in de (na)zomer.

Figuur 71: Waterpartij E is een kleine poel die in de (na)zomer droogvalt (foto Iwan Lewylle)

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

133

Overzichtfiche: Waterpartij Metriek omtrek: Type waterpartij: Ligging in: Vegetatie % bedekking: soorten: schaduw: dood plantenmateriaal: Dieren: betreding vee: Status: Beoordeling:

E

HylaID:

ouderdom: 14 m opp: 12m² amfibieënpoel Oorsprong: natuurgebied onder water drijvend 0 0 < 33% weinig/geen waterslakken weinig (najaarsbegrazing) verlanding, bemest middelmatig

324.056 3,5 jaar (aanleg op 2/3/4 september 2008) diepte: 75 cm

verticaal 50

algen 0

type:

struikgewas en struweel

Water: Beheer:

troebel wachtbekken

Opmerkingen inventarisatie: Er werd maar één fuikenronde (maart ’12) uitgevoerd. De tweede ronde gebeurde door middel van een schepnet. Waarnemingen/aanwezige soorten: In waterpartij E werd één adulte Alpenwatersalamander en één adulte Bruine Kikker aangetroffen. Er werden slechts twee legsels Bruine Kikker gevonden. Larven van salamanders of ‘Groene kikker’ bleken afwezig tijdens de schepnetronde. Tabel 35: Dichtheidsklassen waarnemingen amfibieën 2012

Bruine kikker Groene kikker Meerkikker Bastaardkikker

A

L

E

Gewone Pad Rugstreeppad Kleine watersalamander Alpenwatersalamander

A

L

E

Belang: Waterpartij E scoort (voorlopig?) niet al te best als voortplantingsbiotoop voor amfibieën. Knelpunten en beheer: Mogelijk spelen de graad van isolatie en het feit dat de poel pas in 2009 werd gegraven een rol i.v.m. de lage aantallen amfibieën die er werden opgetekend. Door het vergroten van de poel en/of de aanleg van een extra poel kunnen er grote deelpopulaties van verschillende amfibieënsoorten ontstaan.

4.5. Bespreking/conclusie Module 3 Een grondige vergelijking met referentieperiode T-1 was vrijwel onmogelijk aangezien er gedurende de periode T-1 slechts vier waterpartijen (grondig) konden worden onderzocht. Een aantal waterpartijen waren toen niet toegankelijk en dat was in 2012 niet anders. De vier waterpartijen waarvoor een vergelijking mogelijk was, lieten weinig tot geen verschil in aantallen en soortengemeenschap optekenen. In totaal is het aantal waterpartijen, en bijgevolg ook de oppervlakte voortplantingsbiotoop, fors toegenomen t.o.v. de periode 2003-‘04. Over een mogelijke verandering in oppervlakte landbiotoop na de uitvoering van de ruilverkaveling kunnen we geen uitspraken doen. De beoordeling die aan de verschillende waterpartijen werd gegeven, was vooral georiënteerd op het voorkomen van aantallen en (succesvolle) voortplanting van de verschillende amfibieënsoorten. Een tamelijk hoog aantal waterpartijen scoren eerder slecht en geen enkele waterpartij kreeg het etiket ‘zeer goed’. Dit omdat geen enkele waterpartij (voorlopig) op maat is voor bv. een grote populatie Kamsalamander. Anders gezegd geen enkele waterpartij evenaarde de kwaliteit van een ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

134

poel of vijver met een grote populatie van een bedreigde amfibieënsoort, typisch voor van nature voedselrijk water. Enkele waterpartijen (o.a. 8, 9 en B) komen wel in aanmerking. Het algemene uitzicht (gebaseerd op de vegetatiestructuur en soortenrijkdom) werd ook mee in rekening gebracht bij de kwaliteitsbepaling. Een soortenrijke vegetatie gaat vaak ook samen met een soortenrijke amfibieëngemeenschap (en hoge aantallen per soort). Twee van de zeven waterpartijen (waterpartij 2 en D) bevatten vis en kregen een lage score, maar desondanks hebben deze een redelijke natuurwaarde. Deze waterpartijen hebben een vrij natuurlijk visbestand (i.t.t. de andere vijf waterpartijen met vis) en hun slechte beoordeling moet genuanceerd worden. Ondanks de vrij intensieve inventarisatie, was de toegepaste methodiek wel niet (geheel) geschikt om voor elke waterpartij een onderscheid te maken tussen Bastaardkikkers en Meerkikkers. De recente kolonisatie van Anatolische Meerkikker en de vorming van mengpopulaties speelden hierbij ook een rol. Het lijkt er alvast sterk op dat in de ruime omgeving van Tienen verschillende mengpopulaties zijn en nog zullen ontstaan. Qua leefgebied en ecologie verschillen Bastaardkikker en Meerkikker niet bijzonder veel. Beheeradvies is hetzelfde voor beiden soorten. Het regulier beheer voor de meest algemene amfibieënsoorten verschilt danig van wat noodzakelijk is voor het behouden van een populatie Rugstreeppad. Waar soorten zoals Gewone pad, Alpenwatersalamander, enz. eerder gebaat zijn bij een meer extensief beheer van zowel land- als voortplantingsbiotoop, heeft de Rugstreeppad nood een intensief (begrazings)beheer en een (zeer) dynamische waterpeil. Rugstreeppadden is een pionierssoort die in concurrentie met andere soorten meestal het onderspit delft. Het droogleggen van waterpartijen is een eerder ‘atypische’ beheermaatregel, maar is daarentegen bijzonder doeltreffend bij vis- en nutriëntenverwijdering. Het waterpeil van de wachtbekkens is (tot bepaalde hoogte) reguleerbaar, wat net interessant is omdat deze waterpartijen een (zeer) hoge instroom van nutriënten hebben. Indien de verschillende wachtbekkens meer intensief beheerd zouden worden, zijn deze potentieel leefgebied voor Rugstreeppad!! Voor Rugstreeppad zal het er op neer komen optimaal biotoop te voorzien in de hoop dat de laatste individuen zich succesvol weten voort te planten en er opnieuw een populatie wordt gesticht. Een aantal waterpartijen, vooral de oudere vijvers, dienen eerst quasi volledig te worden heringericht (kapping landbiotoop en tijdelijke drooglegging voortplantingsbiotoop) vooraleer de amfibieëngemeenschap in aantal en soortenrijkdom kan toenemen. De ‘amfibieënpoelen’ in de natuurgebieden worden best door middel van schoningen (m.b.v. een kraan) beheerd. De frequentie van deze schoningen is afhankelijk van hoe deze waterpartijen evolueren

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

135

ste

8

26/03/2012

30 16

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

328.044 328.043 328.042 328.041 328.047 328.045 323.045 323.044 324.050 324.047 324.048 324.045 324.051 324.053 324.054 324.057 324.055 324.056 * Extra 100 1000

9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 A B C D E

26/03/2012 30 16 0 0 0 0 0 0 0 0 26/03/2012 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 26/03/2012 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 26/03/2012 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 26/03/2012 / / / / / / / / / / 26/03/2012 3 2 0 0 0 1 0 0 0 0 29/03/2012 0 0 0 0 0 5 2 0 0 0 29/03/2012 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 26/03/2012 / / / / / / / / / / 26/03/2012 / / / / / / / / / / 27/03/2012 / / / / / / / / / / 26/03/2012 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 27/03/2012 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 27/03/2012 / / / / / / / / / / 27/03/2012 0 0 0 0 0 6 2 0 0 0 27/03/2012 8 2 0 0 0 1 0 0 0 0 27/03/2012 0 0 0 0 0 2 0 0 0 0 27/03/2012 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 dood exemplaar heeft betrekking op 'Groene kikkers (L= larve, A = adult exemplaar) is geen exacte telling, maar een schatting/grootteorde is geen exacte telling, maar een schatting/grootteorde

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 4 / / 0 0 0

0 0 / / 0 11 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 4 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0 0 / / 0 0 0

0

0

0

0

27

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 2 0 0 0 0 0 0

27 0 0 0 0 19 0 0 0 0 0 0 1 0 2 1 0 2

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1000 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 4 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

0 0 0 0 / / 0 0 / / / 0 0 / 0 0 0 0

Ex.

328.046

0 0 / / 0 1 0 > 50 > 50 0 0 0 0 >10 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Larven

0 41 / / 0 0 1*

Legsel

0 0 / / 0 0 0

Adult

Legsel

0 30 / / 0 0 0

Vrouw

Adult

/ 0 / / 0 / /

Man

Vrouw

/ 0 / / 0 / /

Larven

Man

/ 0 / / 0 / /

Legsel

Larven

/ 0 / / 0 / /

Adult

Legsel

/ 0 / / 0 / /

Extra

Vrouw

Adult

/ 0 / / 0 / /

Man

Vrouw

/ 0 / / 0 / /

Bastaardkikker

Larven

Man

/ 0 / / 0 / /

Legsel

Larven

/ 0 / / 0 / /

Adult

Legsel

/ 0 / / 0 / /

Meerkikker

Vrouw

Adult

29/03/2012 26/03/2012 / / 26/03/2012 29/03/2012 29/03/2012

Man

Vrouw

1 2 3 4 5 6 7

Larven

Man

324.040 324.026 224.049 324.027 324.046 324.017 324.018

Bruine Kikker

HylaID

Tabel 36: Resultaten 1 inventarisatieronde van de 26 waterpartijen. Kleine Watersalamander Alpenwatersalamander Gewone Pad nr. Datum

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

136

de

Larven

Man

Vrouw

Adult

Legsel

Larven

Man

Vrouw

Adult

Legsel

Larven

Man

Vrouw

Adult

Legsel

Larven

Man

Vrouw

Adult

Legsel

Larven

/ 0 0 0 0 / / 0 3 6 1 5 0 6 11 0 0 0 0 1 1 1 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 1 2 0 0 0 4 6 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 2 0 0 0 0 2 1 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 1000 1000 10 7 0 0 100 0 0 100 100 10 0 9 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 2 0 0 / / / /

/ / 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / / 0 100 0 100 0 0 0 5 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 10 0 10 0 0 0 0 0 5 0 0 / / / / / / / /

/ 5 0 2 0 / / 2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

Ex.

Legsel

Extra

Adult

Vrouw

Bastaardkikker

Man

Larven

Legsel

Meerkikker

Adult

Vrouw

Bruine Kikker

Man

324.040 324.026 224.049 324.027 324.046 324.017 324.018 328.046 328.044 328.043 328.042 328.041 328.047 328.045 323.045 323.044 324.050 324.047 324.048 324.045 324.051 324.053 324.054 324.057 324.055 324.056

HylaID

Tabel 37: Resultaten 2 inventarisatieronde van de 26 waterpartijen. Kleine Watersalamander Alpenwatersalamander Gewone Pad nr. Datum

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 A B C D E

/ 3/05/2012 8/05/2012 8/05/2012 8/05/2012 / / 5/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 8/05/2012 8/05/2012 8/05/2012 3/05/2012 5/05/2012 5/05/2012 / / / /

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

137

/ 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / / /

de

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 100 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / 100

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 6 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 4 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

0 0 0 0 7 0 0 0 46 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 6 0 24 0 19 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

2 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0

Extra

0 0 0 0 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Larven

Snoer

Snoer

Adult

Adult

Vrouw

Vrouw

Man

Man

Larven

/ 0 / / 0 0 0 0 0 / / 11 0 0 0 0 / / /

Larven

Snoer / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Snoer

Adult / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Adult

Vrouw / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Bastaardkikker

Vrouw

Man / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Man

Larven

/ 0 / / 0 0 0 16 0 / / 7 0 32 43 0 / / /

Larven

Snoer / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Snoer

Adult / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Meerkikker

Adult

Vrouw / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Vrouw

Man / 0 / / 0 0 0 0 0 / / 0 0 0 0 0 / / /

Bruine Kikker Man

23/07/2012 22/06/2012 23/07/2012 23/07/2012 22/06/2012 18/07/2012 18/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 1/07/2012 22/06/2012 22/06/2012 22/06/2012

Larven

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

HylaID

Tabel 38: Resultaten 3 inventarisatieronde van de 26 waterpartijen. Kleine Watersalamander Alpenwatersalamander Gewone Pad nr. Datum

324.040 324.026 224.049 324.027 324.046 324.017 324.018 328.046 328.044 328.043 328.042 328.041 328.047 328.045 323.045 323.044 324.050 324.047 324.048

324.045 20 22/06/2012 0 0 0 0 324.051 21 22/06/2012 0 0 0 0 324.053 A 22/06/2012 0 0 0 0 324.054 B 22/06/2012 0 0 0 0 324.057 C 22/06/2012 0 0 0 0 324.055 D 22/06/2012 0 0 0 0 324.056 E 22/06/2012 0 0 0 0 in waterbak voor afvoer/aflaat

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

138

0 55L 0 0 0 4A 0 18L 1L / / 0 17L 20L 27L 45L / / / 3M + 2A 1A 38L 0 0 0 0

Figuur 72: Overzicht ligging waterpartijen ter hoogte van Vissenaken.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

139

Figuur 73: Overzicht ligging waterpartijen ter hoogte van natuurgebied De Paddepoel, Bunsbeek.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

140

Figuur 74: Overzicht ligging waterpartijen ter hoogte van Breisem en velpevallei in Roosbeek en Vissenaken.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

141

Figuur 75: Overzicht ligging waterpartijen ter hoogte van natuurgebied Bovenloop Kleinbeekvallei.

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

142

5. Referenties Andrén, C. & G. Nilson. 1985. Breeding pool characteristics and reproduction in an island population of natterjack toads Bufo calamita Laur. at the Swedish west coast. - Amphibia-Reptilia 6: 137-142. Anselin A., 2004. Blauwe Reiger. In: Vermeersch G., Anselin A., Devos K., Herremans M., Stevens J., Gabriels J. & Van Der Krieken B., 2004. Atlas van de Vlaamse broedvogels 2000-2002. Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud 23, Brussel. pp. 496. Bos F & M. Wasscher. 1997. Veldgids libellen. KNNV. Boyen, M., Dupae E. & H. Stulens. 2004. Ruilverkavelingsproject Vissenaken. Uitvoering monitoringsprogramma. Akkervogels jaar -1 (2003). VLM. Bro E. & A. Crosnier. 2012. Grey Partridges Perdix perdix in France in 2008: distribution, abundance, and population change. Bird Study 59: 320-326. Ceresa F., Bogliani G., Pedrini P. & M. Brambilla. 2012. The importance of key marginal habitat features for birds in farmland: an assessment of habitat preferences of Red-backed Shrikes Lanius collurio in the Italian Alps. Bird Study 59: 327-334. Creemers, R.C.M. & J.J.C.W. van Delft (Ravon) (redactie). 2009. De amfibieën en reptielen van Nederland . – Nederlandse fauna 9. Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis, European Invertebrate Survey – Nederland, Leiden. Decleer, K., Devriese, H., Hofmans, K., Lock, K. Barenburg, B. & D. Maes (2000). Voorlopige atlas en ‘rode lijst’ van de sprinkhanen en krekels van België. Saltabel i.s.m. IN en KBIN, rapport IN2000/10. Devillers, P.; Roggeman, W.; Tricot, J.; Del Marmol, P.; Kerwijn, C.; Jacob, J.-P.; Anselin, A. (1988). Atlas van de Belgische broedvogels. Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen: Brussel. 395 pp. De Knijf, G. & A. Anselin (1996). Een gedocumenteerde Rode Lijst van de libellen van Vlaanderen. Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud, 4, 1-90. De Knijf, G., Anselin, A., Goffart, P. & M. Tailly, 2006. De libellen (Odonata) van België: verspreidingevolutie-habitats. Libellenwerkgroep Gomphus i.s.m. INBO, Brussel. 368pp. Dochy O. & Hens M., 2005. Van de stakkers van de akkers naar de helden van de velden. Beschermingsmaatregelen voor akkervogels. Rapport van het Instituut voor Natuurbehoud IN.R 2005.01. Brussel, i.s.m. het provinciebestuur West-Vlaanderen, Brugge. Econnection, 2007. Ruilverkavelingsproject Fortem. Uitvoering monitoringprogramma Avifauna. Deelrapport wintergasten. Jaar +2 (2006). Gent. pp. 29. Faveyts W. & De Smet G., 2007. Zeldzame roofvogels in Vlaanderen. In: Leysen K.; Robbrecht G., Herremans M., Faveyts W. & Berkvens M., 2007. Themanummer roofvogels in Vlaanderen. Natuur.oriolus, 73 (3), bijlage. Mechelen. pp. 124. Guelinckx, R. (1992). Rugstreeppadden in Oost-Brabant. De Mol 4 (3):11. Afdelingsblad JNM OostBrabant. Guelinckx, R., 2008. Graan voor gorzen: het succes van akkerreservaten. Brakona jaarboek 20062007: 82-99. Guelinckx, R. & Lambrechts, J. (2000). Het voorkomen van de Grauwe Gors (Miliaria calandra) in Oost-Brabant. Jaarboek natuurstudie 1 (1999) : p.44-52. Natuurreservaten Oost-Brabant v.z.w. ’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

143

Herroelen P. & R. De Fraine. 1975. Inventaris van de vogels van Brabant 1900-1974. De WielewaalAfdeling Brussel. Herremans M. 2011. Wordt het bidden voor de torenvalk? Natuur.oriolus 77 (2): 60-67. Herremans M. & Van Nieuwenhuyse D. (2004) De steenuil, indicator voor landschappelijke kwaliteit. Eindverslag. Rapport 2004/01. Natuurpunt Studie in opdracht van ANB, Brussel. Herremans M., 2010. 20 jaar PTT: grootste winnaars en verliezers. In: Herremans M., Berwaerts K., Driessens G., Guelinckx R., Hens M., Jacobs M., Jooris R., Lewylle I., Leysen K., Nijs G., Steeman R., Van de Meutter F., Van Dorsselaer P., Veraghtert W., Verbelen D., Verbeylen G., Verdonckt F. & Vermeersch G., 2010. Jaarverslag 2008 - 2009. Markante resultaten van Natuurpunt Studie. Rapport Natuur.studie 2010/1, Natuurpunt Studie, Mechelen, pp. 108 - 117. Hustings F. 2010. Vogelbalans 2010 – biodiversiteit. Sovon. Jiguet F (2010). Les résultats nationaux du programme STOC de 1989 à 2009. www2.mnhn.fr/vigienature. Kleukers, R.M J.C., E.J. Van Nieukerken, B. Ode, L.P.M. Willemse & W.K.R.E. Van Wingerden, (1997). De sprinkhanen en krekels van Nederland (Orthoptera). Nederlandse fauna l. Nationaal Natuurhistorisch Museum, KNNV Uitgeverij & EIS-Nederland, Leiden. 416 blz., 16 platen. Lambrechts, J. & R. Guelinckx (2004a). De balans na het natuurherstel in Het Vinne te Zoutleeuw (Vlaams-Brabant): in één jaar van 7 naar 27 libellensoorten. Gomphus 20 (2): 3-12. Lambrechts, J. & R. Guelinckx (2004b). Een overzicht van bijzondere waarnemingen in ZuidoostBrabant in 2003. BRAKONA & Natuurpunt Oost-Brabant vzw. Jaarboek Natuurstudie 2003: 82-102. Lambrechts, J., (2006). Twee nieuwe vindplaatsen van Gouden sprinkhaan (Chrysochraon dispar) in Vlaams-Brabant. Brakona nieuwsbrief, 7 (1): 5-6. Lambrechts, J., Stassen, E., Janssen, M. & F. Vankerkhoven (2007). Natuurontwikkeling in Hoegaarden en de effecten op bodembewonende ongewervelden. Verslag van een uitgebreid bodemvalonderzoek. Natuurpunt Velpe-Mene. 56 pp. www.velpe-mene.be Lambrechts, J., Aubroeck, B.; Hendrickx, P.; Gabriëls, J.; Hendig, P.T.; Van Der Wijden, B. & De Vocht, A. (2007). Natuurinrichtingsproject "Het Vinne" - monitoringsprogramma T+2 : monitoring 2006-2007. Monitoringrapport. Vlaamse Landmaatschappij: Leuven. 123 pp. Lambrechts J. (2007). De Vallei van de Drie Beken in Diest: het meest waardevolle natuurreservaat voor sprinkhanen in Vlaams-Brabant. BRAKONA jaarboek 2005 Lambrechts, J. & Hendrickx, P. m.m.v. Van der Wijden, B., Jacobs, M., Janssen, M. & P. Hendig (2009). Opmaak van een natuurbeheerplan voor het provinciedomein het Vinne te Zoutleeuw. Arcadis in opdracht van Provincie Vlaams-Brabant. 185 pp + bijlages + kaartenbundel. Lambrechts, J., Guelinckx, R., Collaerts, P., Van der Wijden, B. & M. Jacobs (2009). De kracht van natuurherstel in Het Vinne. Resultaten van 4 jaar intensieve faunamonitoring. BRAKONA jaarboek 2008: 6-35. Lewylle I., Erens R. & S. Raymaekers. 2011. Verspreiding en ecologie van de Grauwe gors in Limburg. Rapport Natuur.studie 2011/8. Natuurpunt Studie, Mechelen. Lewylle I. & W. Veraghtert. 2010. De Geelgors in Vlaams-Brabant. Verspreiding en beheer. Rapport Natuur.studie 2010/9. Natuurpunt Studie, Mechelen.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

144

Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie, 2002. De Nederlandse libellen (Odonata). Nederlandse Fauna 4. Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis, KNNV Uitgeverij & European Invertebrate Survey-Nederland, Leiden. 440 pp. Nöllert, A. & C., Nöllert . 2001. Amfibieëngids van Europa. - Tirion Uitgevers bv, Baarn. PECBMS. 2012. Population trends of Common European Breeding Birds 2012. CSO, Prague. Ramaekers W. 2012. Hoe is het gesteld met de patrijs in Vlaanderen ? De Vlaamse Jager 103 (8): 12-17. Vandeput, M. (2012). Populatie Dwergblauwtje te Hoksem. Brakona nieuwsbrief 12 (3): 4-5. Van Nieuwenhuyse D., 2004. Steenuil. In: Vermeersch G., Anselin A., Devos K., Herremans M., Stevens J., Gabriëls J., Van der Krieken B. (2004). Atlas van de Vlaamse broedvogels 2000 - 2002. Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud 23, Brussel, pp. 320 - 321. Verbelen D., 2010. Ruilverkavelingsproject Fortem. Uitvoering monitoringprogramma. Avifauna Deelrapport broedvogels. Jaar +5 (2010). Rapport Natuur.Studie, nr. 17, 2010. pp. 112. Verbelen D., Lambrechts J. & Lewylle I. m.m.v. Jacobs I., Steeman R., Decrick L. & Veraghtert W., 2012. Ruilverkaveling Gooik. Studie Avifauna. Rapport Natuurpunt Studie 2012/5, Mechelen. Vermeersch G., 2004a. Roodborsttapuit. In: Vermeersch G., Anselin A., Devos K., Herremans M., Stevens J., Gabriëls J., Van der Krieken B. (2004). Atlas van de Vlaamse broedvogels 2000 - 2002. Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud 23, Brussel, pp. 324 - 325. Wahl, J., Dröschmeister, Langgemach T. & C. Sudfeldt. 2011. Vögel in Deutschland – 2011. DDA, BfN, LAG VSW, Münster.

’Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2’

145

6. Bijlagen

Bijlage 1 : Kaarten per vogelsoort

â&#x20AC;&#x2122;Ruilverkaveling Vissenaken: monitoring T=2â&#x20AC;&#x2122;

146