Issuu

Onderzoeksrapport Altenbroek en Voervallei met omgeving, Voeren (’s-Gravenvoeren en SintMartens-Voeren) beschermingsdossier cultuurhistorisch landschap

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Altenbroek en Voervallei met omgeving, Voeren (’s-Gravenvoeren en SintMartens-Voeren) – beschermingsdossier cultuurhistorisch landschap REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 135 AUTEURS Nele Vanmaele, Paul Van den Bremt, Erwin Meylemans en Inge Verdurmen. JAAR VAN UITGAVE 2020 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere LEDEN KLANKBORDGROEP Eddy Timmers, Marc De Bie OMSLAGILLUSTRATIE Voer en molenloop naar molen van Lhomme Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Kris Vandevorst FOTO’S EN ILLUSTRATIES: Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Kris Vandevorst agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2020/3241/019 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Beschermingsdossier: Altenbroek en Voervallei met omgeving, Voeren (’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren) – cultuurhistorisch landschap //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

NELE VANMAELE, PAUL VAN DEN BREMT, ERWIN MEYLEMANS EN INGE VERDURMEN

INHOUD 1

BESCHRIJVEND GEDEELTE ............................................................................................ 6

1.1

SITUERING ................................................................................................................................ 6

1.2

HISTORISCH OVERZICHT ........................................................................................................... 7

1.2.1

FYSISCHE GEOGRAFIE .................................................................................................................................... 7

1.2.2

CULTUURHISTORISCH LANDSCHAP ................................................................................................................. 11

1.3

BESCHRIJVING MET INBEGRIP VAN DE ERFGOEDELEMENTEN EN ERFGOEDKENMERKEN ... 22

1.4

FYSIEKE TOESTAND VAN HET ONROEREND GOED ................................................................. 31

EVALUEREND GEDEELTE ............................................................................................ 32

2.1

EVALUATIE VAN DE ERFGOEDWAARDEN............................................................................... 32

2.2

MOTIVERING VAN HET TYPE BESCHERMING ......................................................................... 36

2.3

MOTIVERING VAN DE AFBAKENING VAN DE BESCHERMING ................................................ 36

2.4

JURIDISCHE TOESTAND .......................................................................................................... 38

2.4.1

ONROEREND ERFGOED: .............................................................................................................................. 38

2.4.2

RUIMTELIJKE ORDENING: ............................................................................................................................ 45

2.4.3

NATUUR EN BOS:....................................................................................................................................... 47

2.4.4

LANDBOUW EN VISSERIJ: ............................................................................................................................. 48

2.4.5

WATER: ................................................................................................................................................... 48

2.4.6

STILTE...................................................................................................................................................... 48

2.4.7

ANDERE PROJECTEN: .................................................................................................................................. 48

BEHEERSVISIE ............................................................................................................. 50

3.1

BEHEERSDOELSTELLINGEN VOOR HET BESCHERMD ONROEREND GOED ............................. 50

3.2

BIJZONDERE VOORSCHRIFTEN VOOR HET BESCHERMD ONROEREND GOED ....................... 50

3.3

TOELATINGSPLICHTIGE HANDELINGEN VOOR HET BESCHERMD ONROEREND GOED .......... 51

BRONNEN ................................................................................................................... 52

4.1

CARTOGRAFISCHE BRONNEN................................................................................................. 52

4.2

LITERATUUR ........................................................................................................................... 52

4.3

ONUITGEGEVEN PUBLICATIES................................................................................................ 53

4.4

WEBSITE EN DIGITALE BRONNEN .......................................................................................... 54

4.5

MONDELINGE BRONNEN ....................................................................................................... 55

BIJLAGEN BIJ HET INHOUDELIJK DOSSIER .................................................................. 56

5.1

OMGEVINGSPLAN .................................................................................................................. 56

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 4 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

5.2

FOTOBIJLAGE ......................................................................................................................... 56

5.3

KAARTEN EN FIGUREN ........................................................................................................... 57

5.4

KAART ERFGOEDELEMENTEN ................................................................................................ 70

5.5

KAART HISTORISCH PERMANENTE GRASLANDEN (HPG) ....................................................... 71

5.6

KAART MET ZICHTEN ............................................................................................................. 72

5.7

IHD ......................................................................................................................................... 73

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 5 van 73

1 BESCHRIJVEND GEDEELTE 1.1 SITUERING Het gebied ‘Altenbroek en Voervallei met omgeving’ bevindt zich in de gemeente Voeren, gelegen in het oosten van de provincie Limburg. Voeren is zowel een gemeente als een aparte fysischgeografische streek, dat aansluit bij het Land van Herve. De Limburgse exclave is aan drie zijden begrenst door de provincie Luik en in het noorden is er een grens met Nederlands Limburg. Het voorliggende gebied bevindt zich in de deelgemeenten ’s- Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren en is gelegen in de Voerstreek volgens de indeling van de Traditionele Landschappen van Vlaanderen. Het cultuurhistorisch landschap ‘Altenbroek en Voervallei met omgeving’ is ongeveer 986ha groot. De cultuurhistorische landschap omvat van oost naar west de vallei van de Veurs vanaf Krindaal die in Sint-Martens-Voeren in de Voer over gaat, en de vallei van de Voer van Sint-Martens-Voeren tot aan de westelijke staatsgrens met Nederland. De aanpalende graslanden graftenrijke hellingsgronden vormen samen met de valleigraslanden een belangrijke component binnen het landschap. Gezien de grote erfgoedwaarde en samenhang met de aanpalende (beboste) hellingen en plateaus worden deze gebieden ook mee opgenomen in de afbakening. In het zuiden wordt het gebied begrensd door de spoorlijn (ten oosten van Sint-Martens-Voeren), de verbindingsweg Ottegraven en de oude parallelweg ten zuiden van ’s-Gravenvoeren. De dorpskernen ’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren maken geen deel uit van het cultuurhistorisch landschap. De staatsgrens bepaalt de noordelijke en westelijke begrenzing. De hellingen en plateaus ten noorden van de Voer en Veursvalleien sluiten ruimtelijk aan bij de valleigraslanden. In het noordoosten bevindt zich het beschermde landschap Martelberg. Het bos- en heidegebied van Schophemerheide bevindt zich tussen Sint-Martens-Voeren en Ketten. Ten noorden van ’s-Gravenvoeren ligt een graftenrijke zone met weilanden en akkerlanden. Het dichte wegenpatroon oriënteert zich grotendeels noord-zuid en loopt richting het beschermde Hoogbos met omliggend open landbouwgebied. Altenbroek met centraal de Noorbeekvallei sluit ruimtelijk aan bij de Voervallei. Ter hoogte van Vitschen mondt de Noor uit in de Voer. Ten noorden sluit het gebied Altenbroek aan bij het plateau van Snauwenberg met zichten op het Hoogbos. In het oosten zitten de graslanden van Mosdelle tot aan Ulvend en het deel van het Broekbos ten zuiden ervan binnen het gebied. Het gebied ‘’s Graven-, Sint-Martens- en Sint-Pietersvoeren’ is een vastgesteld in de landschapsatlas. Het voorliggend gebied is het centrale en westelijke deel van deze ankerplaats. Het oostelijke en zuidelijke deel van dit gebied, namelijk het Alsbos, Vrouwenbos, Veursbos, oostelijk deel Broekbos en de gehuchten De Plank, Berg en Veurs en het dorp Sint-Pieters-Voeren maken geen deel uit van dit dossier, en kunnen mogelijk in een latere fase aan bod komen in een aansluitend beschermingsdossier.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 6 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

1.2 HISTORISCH OVERZICHT 1.2.1 Fysische geografie Sint-Martens-Voeren en ’s-Gravenvoeren liggen centraal en westelijk in de gemeente Voeren. Dit gebied ligt ten oosten van de Maas en is een overgangsgebied tussen Droog Haspengouw in het westen en het Land van Herve in het zuidoosten. Het gebied wordt gekenmerkt door een zeer complexe geologie en geomorfologie die zeer bepalend is voor de landschapsgenese. 1.2.1.1

Geologie

Het landschap in Voeren wordt volledig bepaald door het voorkomen van grote pakketten krijtgesteente op geringe diepte of aan het maaiveld. Deze krijtgesteenten werden gedurende miljoenen jaren door de zee in subhorizontale kalklagen afgezet tijdens het mesozoïcum. De kalklagen ontstonden door afzettingen van kleine organismen met kalkskeletten op de bodem van de ondiepe subtropische zee. Dit resulteerde in de huidige kalksteenpakketten die een dikte hebben van tientallen meters. De dikste kalkpakketten bevinden zich in het oosten en nemen af in westelijke richting1. Twee geologische formaties zijn bepalend voor dit gebied: De formatie van Gulpen die bestaat uit zachte, fijnkorrelige kalksteen en de oudere formatie van Vaals, die bekend staat als het Vaalser groenzand. De kalksteen van de formatie van Gulpen wordt ook wel mergel genoemd. Deze formatie dagzoomt in het zuiden van Limburg en dateert uit het boven-krijt. De kalklaag van wit krijt bevat vrij veel glauconiet. Op verschillende plekken komen fossielen van belemnieten, zeeëgels, koralen en schelpen voor. Door de bijmenging van zand, klei en leem is de kalk niet geschikt om in grote hoeveelheden ontgonnen te worden, zoals bijvoorbeeld wel het geval was bij de kalksteengroeven in Riemst. Er zijn wel veel plaatselijke groeven, in functie van het mergelen van akkers en weilanden. Deze nu verlaten mergelkuilen bevinden zich grotendeels in de bovenste helft van de dalhellingen. Ze zijn vaak met bos overgroeid en ter plekke en op het digitaal hoogtemodel in het microreliëf goed herkenbaar. Het Vaalser groenzand (formatie van Vaals) dateert eveneens uit het boven-krijt en bevindt zich onder het krijt van de formatie van Gulpen. Deze kustafzettingen bestaan uit glauconietrijk zand met kleihoudende lagen erin; donkergroene kleinesten (‘Smectiet van Herve’).2 Deze afzetting dagzoomt in de bovenloop van de Noorbeek ter hoogte van het kasteel van Altenbroek, in de Veursvallei ten oosten van Sint-Martens-Voeren en over de volledige lengte van de Gulpvallei. Het grondwater dat stagneert op de kleilagen komt in talrijke bronnen aan de oppervlakte. Dit fenomeen is afwezig in de Voervallei ter hoogte van ‘s-Gravenvoeren, waar door het ontbreken van het dagzomen van het Vaalser groenzand er geen bronwerking is. De aanwezige kalksteenpakketten zijn zeer goed doorlatend, waardoor de grondwatertafel zich veel dieper bevindt.Waar het kalkrijke bronwater in contact komt met de lucht kan calciumcarbonaat worden afgezet op stenen, bladeren en takjes. De afzettingen vormen poreuze laagjes, kalktuf, waar holten in kunnen zitten door rottend organisch materiaal. Dit fenomeen komt voor bij het ‘Waterwegske’ in Sint-Martens-Voeren en bij een perceel met kalktufbronnen ten noorden van Sint-Martens-Voeren. Travertijn of kalktuf of bronsteen is een

BATS H. 1992, 15.

CLAES E., FREDERICKX E., GULLENTOPS F., FELDER W. & DE GEYTER G.., 2001, 29.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 7 van 73

fenomeen dat gebonden is aan het voorkomen van de formatie van Vaals, met bronnen met plaatselijk erg kalkrijk water3 4. De oudste geologische laag die in dit gebied voorkomt dateert uit het primair of paleozoïcum. Deze laag uit het boven-carboon, ooit door de zee afgezet in horizontale lagen, maar later geplooid en gebroken door de Hercynische bergvorming op het einde van het primair, dagzoomt in de vallei van de Veurs ter hoogte van Sint-Martens-Voeren5. De laag uit het boven-carboon bestaat uit schiefers en zandsteen. Dit is, samen met een plek aan de Berwijn, de enige plek in Vlaanderen waar primair gesteente dagzoomt1 6. De quartair geologische kaarten tonen geen holocene of laatglaciale afzettingen bovenop de pleistocene sequenties op de hellingen en de plateaugronden, maar wel op de valleigronden, waar alluvium en colluvium werd afgezet. Eolische afzettingen van löss uit het weichseliaan (laatpleistoceen) en/of het saaliaan (midden-pleistoceen) en mogelijk vroeg-holoceen en/of hellingsafzettingen van het quartair komen voor op de hellingen en plateaus7. De formatie van Gulpen werd tijdens het mesozoïcum afgedekt door de Formatie van Maastricht. Deze afzetting is door erosie en verwering volledig verdwenen, op de vuursteenknollen (silex) na. De silexafzettingen, omgeven met roodbruine tot okerkleurige verweringsklei, bevinden zich in dikke pakketten van 10-15 m dik op de heuveltoppen of in de bovenste helft van de hellingen1. Silexgroeven, waar dit gesteente als bouwmateriaal gewonnen werd, komen voor bij het Hoogbos, in het Broekbos en in Schophemerheide8. De Alpiene gebergtevorming veroorzaakte een opwaartse stuwing van de subhorizontaal afgezette sedimentlagen in de Voerstreek en ver daarbuiten. De verhoging van de grond en de bijhorende regressie van de zeespiegel in noordwestelijke richting maakte dat de huidige landschapsvorming werd ingezet. Onder invloed van exogene krachten zoals wind, regen, water en vorst werd het reliëf geboetseerd. Vooral het regenwater en de rivier- en bronwerking hebben via insnijding en erosie een grote invloed op het krijtlandschap gehad 9. De rivierwerking van de Maas heeft een grote invloed gehad op het Voerense landschap. De Maas heeft verschillende tracés gehad en heeft daarbij grind en zand afgezet. Tijdens het plioceen stroomde de Maas meer oostwaarts. Een bedding van de Oostmaas heeft het landschap van de Noorbeek en Altenbroek geboetseerd. De hiermee samenhangende keizeloölietformaties zijn afzettingen die onder andere in Schophemerheide te vinden zijn. Oölitische kalken uit de Jura zijn als rolstenen in kwartsrijke pliocene grindafzettingen afgezet in een oud Maasterras, dat nu veel hoger ligt dan het huidige alluvium van de Maas10.

AKKERMANS M., BARBIER J., RUYLOFT G. & VANDENABEELE E. 2002, 16-17.

ATHMER 1991.

DE GEYTER e.a. 2000.

DOV Tertiair geologische kaart 1/50 000 (geraadpleegd april 2017).

DOV Quartair geologische profieltypekaart (geraadpleegd in april 2017).

VAN DEN ABEELE 2016, onuitgegeven nota’s.

DIRIKEN P. 2002, 12.

GOOSSENS D. 1984, 141.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 8 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Vanaf het pleistoceen, ongeveer 3 miljoen jaar geleden, heeft de Maas zich meer naar het westen verlegd. De rivierwerking zorgde voor het afzetten van talrijke grindterrassen. De sedimentatiegrens van de oude Maasterrassen bevindt zich halfweg ’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren11. Oudere Maasterrassen zijn op verschillende plekken zichtbaar. De grindgroeve aan de Kinkenberg was een ontginning van Maasgrind. Het Maasgrind werd tijdens de laatste ijstijd door rivierwerking afgezet. Kenmerkend is zijn rolronde vorm. De bovenste laag van de groeve bestaat uit hoekig silex. Dit geremanieerd materiaal komt voort uit hoger in de Voervallei afgezette Maastrichtse kalkformaties. Deze zijn door erosie lager op de helling afgezet in een kleirijke silexlaag12. 1.2.1.2

Bodem

Tijdens het laatste deel van het pleistoceen werd bij de laatste twee ijstijden, namelijk het saaliaan en weichseliaanl, het landschap in een groot deel van Europa door de wind bedekt met löss, een zeer fijnkorrelig materiaal13. In het Maasterrassengebied varieert de dikte ervan tussen de 2 en 4 meter. Ten oosten van de sedimentatiegrens van de pleistocene Maas zijn de lössafzettingen dunner en komen ze enkel voor op de smalle plateaus en de noordelijk georiënteerde zachte hellingen14. Deze pleistocene lösslagen hebben zich onder invloed van het holocene klimaat gedurende de laatste 10 000 jaar ontwikkeld tot vruchtbare leembodems met een hoge landbouwkundige waarde. Op de randen van de plateaus en op de overgangen naar de hellingen komen stenige silexrijke bodems voor. Op de oostelijke sedimentatiegrens van de pleistocene Maas in Altenbroek en Schophemerheide komt leem vermengd met kwartsgrind voor. De erosie op de valleihellingen veroorzaakte een colluviumafzetting in de valleibodem. Die vormt een vrij vlak gebied naast de beekloop. Alluviale afzettingen van leem-, klei-, zand- en grind komen voor. Het huidige bodemgebruik op deze afzettingen wordt gekenmerkt door graslanden en (relicten van) hoogstamboomgaarden. In de vallei van de Veurs worden ook vuursteenbreksies (blokken opgebouwd uit gebroken vuursteen) en conglomeraten van gerolde vuursteen gevonden13. 1.2.1.3

Dolines

Op enkele plaatsen in Voeren komt een zeldzaam geomorfologisch fenomeen voor. Door het kalkrijk substraat ontstaat een karstverschijnsel. Een doline is een ketel- of trechtervormige depressie ontstaan door instorting als gevolg van de oplossing van onderliggende kalksteen door koolzuurhoudend water. Op de hellingen van het Hoogbos en in het Broekbos tussen Kwinten en De Plank komen dolines voor. Ze zijn overgroeid met bosvegetatie, maar zijn wel in het reliëf herkenbaar15. 1.2.1.4

Topografie

Het hoogste punt van dit gebied bevindt zich helemaal in het oosten, ter hoogte van Op-de-Eiken met 235 m. Dit plateau ligt ten noorden van het Broekbos.

BATS H. 1992, 17.

DIRIKEN P. 2002, 86.

Begrippenlijst Landschap (geraadpleegd in april 2017).

BATS 1992, 17-18.

VANDENABEELE E. 2016, onuitgegeven nota's.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 9 van 73

De Veurs heeft ter hoogte van Krindaal een hoogte van 150 m. De samenvloeiing van de Veurs en de Voer net ten westen van Sint-Martens-Voeren gebeurt op een hoogte van 125 m. De Noorbeek stroomt op een hoogte van 120 m de staatsgrens over in Altenbroek. De Voer stroomt op een hoogte van 75 m de gemeente Voeren buiten. De valleien in het oosten erodeerden dalen in het plateau van 80 tot 85 m diep. In het westen is het Voerdal minder diep met een hoogteverschil van 60 m ter hoogte van de Maasterrassen ten noorden van s’-Gravenvoeren. Het gebied tussen de Nederlandse grens en s’-Gravenvoeren wordt gekenmerkt door een bijzonder netwerk van holle wegen en grebben (een greb is een diep ingesneden droge ravijn of delle) in droge valleien die zich loodrecht op de Voervallei bevinden. Bijna alle dalen en valleien in Voeren hebben een asymmetrisch profiel waarbij de noordelijke en oostelijke hellingen de steilste zijn en meestal bebost zijn. De overliggende hellingen op de zuiden westzijde hebben een veel zachtere helling en een ander bodemgebruik, vaak gras- of akkerland. Deze asymmetrische valleien vinden hun oorsprong in een verschil in erosiereactie onder invloed van wind, dooi en bezonning tijdens de polycyclische paleo-valleivorming. De asymmetrische dalen zijn goed ontwikkeld tussen Krindaal en s’-Gravenvoeren op de Veurs en de Voer, in het Noorbeekdal in Altenbroek. De droge dalen werden gevormd tijdens de ijstijden waar regenriviertjes een dal erodeerden op een bevroren ondergrond. Na de dooi werd het water grotendeels ondergronds afgevoerd door de poreuze krijtlagen, de droge dalen blijven geomorfologisch in het landschap bewaard. Dit is een typisch verschijnsel in krijtlandschappen. De meeste beekdalen gaan stroomopwaarts over in droge dalen of hebben zijdelings droge dalen. Dit is onder andere het geval bij Mosdelle tussen Op-de-Eiken en de Martelberg en bij Krindaal13 16. 1.2.1.5

Hydrografie

De drie grotere waterlopen van de gemeente Voeren, namelijk de Berwijn, de Voer en de Gulp, horen allen tot het stroomgebied van de Maas en het Maasbekken. De bron van de meest centrale beek, de Voer, bevindt zich (buiten het voorliggende gebied) ter hoogte van het gehucht ‘De Zwaan’ en de poelen bij ‘Drink’ in Sint-Pieters-Voeren. Een belangrijke bron bevindt zich in het park van de Commanderie van de Duitse Orde. De Veursbron ligt net ten noorden van het gehucht Veurs en ten westen van het Veursbos waar de Kronenbosbeek een belangrijke zijbeek is. De Veurs heeft meer stroomafwaarts één naamloze zijbeek op de rechter oever. Deze beek komt vanuit Martelberg via Kwinten tot aan de Veurs. Net ten westen van Sint-Martens-Voeren stromen de Veurs- en de Voerbeek samen. Net voor ’s-Gravenvoeren ontvangt de Voer op de rechteroever de Noorbeek die via Altenbroek vanuit Nederland komt. Net voorbij ’s-Gravenvoeren is de Horstergrub een watervoerende holle weg die het gebied van het Hoogbos met de Voer verbindt. De atypische zijbeek ‘Beek’, die vanuit het Waalse Warsage (Weerst) komt, vloeit bij Grijzegraaf in de Voer. De Voer stroomt ter hoogte van de Grijzegraaf over de Nederlandse grens richting Eijsden om daar aan het kasteelpark van Eijsden in de Maas uit te monden. De sterk meanderende beken hebben heel vaak een goede structuur- en waterkwaliteit met stroomkuilen en afwisselende stenige en zandige beekbeddingen. De stroomsnelheden zijn groot door

DIRIKEN P. 2002, 20.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 10 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

het sterke verval, het gemiddeld debiet is hoog onder invloed van de bronnen en watervoerende holle wegen. Op de oevers groeien vaak beekbegeleidende beplantingen. Het eerder beperkt hydrografisch netwerk is een gevolg van de zeer goed waterdoorlatende kalk-, grind- en leemsedimenten. Droge dalen komen vaak voor17.

1.2.2 Cultuurhistorisch landschap Verschillende woningen in Voeren van voor de Eerste Wereldoorlog zijn gebouwd met silex. Deze grondstof werd in lokale groeven ontgonnen. De silex is een restant van de geërodeerde krijtlagen van de Formatie van Maastricht dat aan de oppervlakte bleef liggen. Vooral in het centrum van Voeren (Schophem, Sint-Martens-Voeren en Sint-Pieters-Voeren) werd silex gebruikt als bouwmateriaal. Silexgroeven komen voor bij het Hoogbos, in het Broekbos en in Schophemerheide7. De grove, onregelmatige knollen zijn echter niet gemakkelijk te verwerken en werden vooral in grote vlakken van achter- en zijgevels toegepast 18. Verschillende hoeven en woonhuizen in deze omgeving die uit de 18de en 19de eeuw dateren bevatten delen met silexknollen. 1.2.2.1

Graften

Het landschap wordt op vele plaatsen gekenmerkt door de aanwezigheid van graften.19 Graften zijn steile randen op hellingen, die meestal begroeid zijn met bomen of struiken of onder grasland liggen. Gewoonlijk lopen ze evenwijdig aan de hoogtelijnen en verdelen de hellingen in kleinere of grotere terrassen. Vermoedelijk gaat het verschijnsel graft terug op verschillende ontstaanswijzen die nauw samenhangen met de manier van ontginnen. Traditioneel neemt men aan dat de ontstaanswijze gelieerd zou zijn aan al dan niet gefaseerde ontginning van hellingbossen. Smalle stroken bos, vaak de bosranden, zouden gespaard gebleven zijn bij de ontginning. Op die manier probeerden de ontginners de erosie ten gevolge van het latere landbouwgebruik van de hellingen tegen te gaan. Het afgespoelde bodemmateriaal werd immers tegengehouden door de lintvormige smalle overgebleven stroken bos. Door erosie en afzetting ten gevolge van bewerking van akkers, vervlakte de helling tussen het bos hogerop en de uitgespaarde bosstroken en ontstonden terrasachtige hellingen of graften. Op een beperkt aantal graften, vooral die langs holle wegen, komen inderdaad nog steeds flink wat bos- en bosrandplanten voor, waarvan sommige kenmerkend zijn voor oud bos. Een andere hypothese is dat graften hun ontstaan te danken hebben aan de actieve aanleg van grazige stroken, hagen en houtkanten door de vroegere landbouwers op de onder akker gelegde hellinggronden. Hoe dan ook, in beide gevallen betekent dit wel dat de vroegere landgebruikers zich bewust waren van de erosiegevoeligheid van de hellinggronden en er alles aan deden om de erosie te beperken. Dat er ooit actief hout werd aangeplant op de graften bewijzen niet alleen de haagrelicten met naast meidoorn onder meer sleedoorn en sleepruim, maar ook de nog steeds op veel plaatsen aanwezige opgaande bomen en knotbomen. Onder de knotbomen vindt men dikwijls es terug,een boomsoort waarvan niet alleen het hout kon worden benut als geriefhout, maar ook de jonge bebladerde takken als loofvoer in tijden van voedseltekort voor hoefdieren. Dit blijkt uit een 19de-eeuws landbouwverslag uit het aanpalende Herve waarin melding wordt gemaakt van het oogsten van jonge takken tijdens de warme

BATS 1992, 23.

DIRIKEN P. 2002, 103.

BRETELER H.G.M. & VAN DEN BROECK J.M.M. 1968, 119-130; BATS H. 1992, 22; RENES H. 1993, 9-10; VAN WESTREENEN F.S. 2008, 183-184; VAN DEN BALCK & DURINCK 2012, 10; NYSSEN et aL 2014, 164-175. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 11 van 73

droge zomermaanden die voor loofvoedering werden benut 20. Mogelijk werd dit gebruik maar veralgemeend tijdens de 19de eeuw, wanneer akkers grootschalig werden omgezet naar graslanden. Het dateren van de graften is niet eenvoudig. Al in de Romeinse periode vond in deze regio grootschalige ontginning en ontbossing plaats. Tijdens de vroege middeleeuwen nam de natuur terrein terug op de mens. Nadien keerde het tij: het huidige landschap met graften gaat waarschijnlijk al terug tot de middeleeuwen. Het huidige beschermingsdossier sluit aan bij het al eerder beschermde graftengebied van de Martelberg. 1.2.2.2

Holle wegen

Met de introductie van de landbouw in onze streken vanaf het neolithicum (ca. 4000 v.Chr.) kwam de vorming van holle wegen op gang. Bij de bosontginning ontstonden door betreding schaars begroeide paden. d Ten gevolge van de omzetting naar en bewerking van landbouwpercelen, ontwikkelden deze zich mettertijd onder invloed van natuurlijke processen (gecombineerde werking van wind- en stroomerosie) tot holle wegen in reliëfrijke gebieden zoals de Voerstreek. Gedurende droge perioden waaide de wind de onbegroeide bovenste leemlagen weg terwijl tijdens vochtige seizoenen het afstromend regenwater de grond meevoerde 21. De diepste holle wegen in het landschap van de Voervallei zijn steeds loodrecht op de voet van de helling gericht. De vorming van holle wegen wordt versneld onder invloed van een zekere verkeersintensiteit op onverharde wegen. Men neemt dan ook aan de oudste diepe holle wegen in dit gebied teruggaan tot de middeleeuwen wanneer de ontginningsintensiteit van het landschap en de omzetting naar akkers op volle snelheid kwam. In enkele holle wegen binnen het gebied komen bronnen voor. Dit verschijnsel doet zich voor wanneer een holle weg een kleilaag snijdt. Een mooi voorbeeld hiervan is het Waterwegske in Sint-MartensVoeren. Langs deze watervoerende holle weg is ook over een lengte van bijna acht meter kalktuf (bronnenkalk of moeraskalk) waarneembaar 22. 1.2.2.3

Het verschijnsel van de “Vergrünlandung” (omschakeling van akkerland naar grasland)23

In de middeleeuwen was het merendeel van de landbouwgrond in gebruik voor akkerbouw (hoofdzakelijk graanteelt), met uitzondering van de valleigronden die veelal onder grasland lagen. De grote omschakeling naar grasland en veeteelteconomie komt pas volop op gang vanaf de 16de eeuw en dan nog iets ten westen van het hier beschreven gebied in de vallei van de Berwijn. Dit is niet toevallig: de bloei van steden als Luik en Aken deed sedert het begin van de 15de eeuw een afzetgebied voor landbouw- en zuivelproducten in de onmiddellijke omgeving ontstaan. Naar mate de gronden verderaf lagen van het dal van de Berwijn nam echter het weide-overwicht af. De uitgestrekte leemplateaus op de Maasterrassen van ’s-Gravenvoeren en de colluviale gronden in de vallei van de Voer waren nog volledig onder akkerbouw. Zelfs op het einde van de 18de eeuw, ten tijde van de kartering van de Oostenrijkse Nederlanden door graaf de Ferraris (1771-1778) is er nog geen wezenlijke verandering op te merken. De bewoningskernen zijn omgeven door een boomgaardengordel en de dorpen liggen geïsoleerd in een brede zone van bouwlanden. Ze worden in

DAMSEAUX A. 1857, 105.

BATS H. 1992, 21-22

AKKERMANS M. et al. 2002, 16-18

BATS H. 1992, 23-25; Segers Y. 2002, 173, 176-177

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 12 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

het stroomgebied van de Voer en haar zijbeken met elkaar verbonden door een smalle zone van graslanden en bosstroken in de valleien. Een uitzondering vormt de Schophemerheide die zich bevindt in een beginstadium van ontginning. Tot omstreeks 1880 behoudt de akkerbouw onverminderd het overwicht. Dan is er sprake van een invasie van landbouwproducten uit het buitenland. Overzees graan, in hoofdzaak tarwe, overstroomt vanuit de Verenigde Staten van dan af het continent. De aanleg van transcontinentale spoorwegen en de opkomst van het stoomschip maken het mogelijk dat landbouwproducten op een goedkope manier naar Europa worden verscheept. De gevolgen voor de landbouw zijn groot. De prijs van graan daalt in België tussen 1880 en 1894 van 30 BEF naar 13 BEF per 100 kilogram. Het effect laat zich raden. De landbouwsector moet zich heroriënteren, de veeteelt begint aan een enorme expansie. Tussen 1880 en 1895 wordt de omschakeling duidelijk in het Voerdal: in ’s-Gravenvoeren groeit het weidebestand alleen al met meer dan 20%: de “Vergrünlandung” of de omvorming van bouwland naar grasland, komt op gang in de Voervallei. Er ontstaat bovendien een steeds grotere vraag naar vlees- en zuivelproducten. Vooral de aanleg van de spoorweg Aken-Tongeren in 1917 versnelt nog deze tendens. Het tot dan toe relatief open landschap wordt steeds meer een bocagelandschap gekenmerkt door een mozaïek van door hagen omsloten weiden ), boomgaarden, akkers en bossen. De hagen bestaan vooral uit meidoorn waarin nog heel wat sporen van vlechttechnieken waarneembaar zijn. Het weideaandeel stijgt tot ongeveer 1950. Intensief uitgebate hoogstamboomgaarden kenmerken dan vooral de Voervallei. 1.2.2.4

Hoogstamboomgaarden

Vanaf de 14de eeuw werden hoogstamboomgaarden als fruitweide aangelegd bij boerderijen. Voordien kende de fruitteelt vooral bijval bij abdijen. Tot de 17de - 18de eeuw was de fruitteelt vooral gesitueerd in kasteeldomeinen of geestelijke instituten waar veredeling en snoeitechnieken werden verfijnd. In dezelfde periode namen de boomgaarden en toepassingen voor fruitverwerking op het platteland toe. De hoogstamboomgaarden werden aangelegd als schaduwrijke weides voor het vee, fruitweiden of weideboomgaarden, zonder dat er op grote schaal aan fruitproductie werd gedaan. De fruitproductie verliep samen met andere landbouwvormen, zoals akker- en veeteelt, en was hoofdzakelijk bedoeld voor eigen gebruik. Er werden verschillende fruitsoorten en -variëteiten aangeplant en de overschotten werden lokaal verkocht. De 18de-eeuwse tot derde kwart 19de-eeuwse kaarten tonen gordels van hoogstamboomgaarden rond de dorpen, gehuchten en afgelegen hoeven. De aanleg van nieuwe spoorlijnen eind de 19de- begin de 20ste eeuw en de landbouwcrisis vanaf 1880 veroorzaakten een wijziging in teeltkeuze. De commerciële fruitteelt kwam vanaf de tweede helft van de 19de eeuw op gang. Vanaf 1895 tot midden de 20ste eeuw nam het aantal hoogstamboomgaarden sterk toe en werd het Voerense landschap gekenmerkt door grote zones met fruitbomen die zich niet langer enkel onmiddellijk rond de bewoonde zones situeerden. Vooral de helling ten noorden van s’Gravenvoeren tot aan het Hoogbos werd volgeplant met hoogstamboomgaarden. Ook rond Altenbroek, Ulvend, Op de Eiken en Kattenrot kwamen grote hoogstamboomgaarden voor. De valleien van de Voer en Veurs waren bijna volledig ingenomen door hoogstamboomgaarden. De landbouwers combineerden hoogstamboomgaarden met veeteelt. De fruitproductie werd een belangrijke poot van de landbouwactiviteiten. Betere snoeitechnieken, samen met het gebruik van kunstmest zorgende voor een verhoogde productiviteit. Er werd verder toegespitst op commercieel interessante soorten die in grotere aantallen werden aangeplant. De combinatie van fruitteelt en veeteelt weerspiegelde zich in de inrichting van de weideboomgaard. De hoogstambomen vertakten voldoende hoog, om buiten het bereik van het vee te blijven en de boomgaard werd traditioneel /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 13 van 73

omringd door een veekeringshaag van geschoren meidoorn. De plantafstand tussen de bomen was ruim genomen in functie van de groei van het gras. De fruitbomen werden bij voorkeur ingeplant op een licht naar het zuiden afhellend terrein in noord-zuidgeoriënteerde rijen. De bomen werden traditioneel gesnoeid om de opbrengst te maximaliseren en het plukken te vergemakkelijken24. Na de Tweede Wereldoorlog werd de landbouwvoering aangepast en werden er weinig nieuwe hoogstamboomgaarden aangelegd. De overheid reikte ook premies uit voor het rooien van hoogstamboomgaarden, wat het verdwijnen van hoogstamboomgaarden bespoedigde. Tot de topografische kaarten van 1960 was het hoogstamboomgaardenareaal in Voeren zijn hoogste niveau. Op de luchtfoto van 1971 blijkt dat de oppervlakte hoogstamboomgaard nog een klein beetje is toegenomen maar dat tegelijk de bestaande boomgaarden niet meer worden onderhouden zoals voorheen en ze met uitval te maken krijgen. Nadien nam het hoogstamboomgaardbestand stelselmatig af. Op enkele gaaf bewaarde hoogstamboomgaarden na zijn nu op veel weilanden enkel relicten van hoogstamboomgaarden te vinden. 1.2.2.5

Tijdsdiepte graslanden en hoogstamboomgaarden

Wanneer we naar de leeftijd kijken van de bestaande graslanden (bijlage 7 figuur 12) dan blijken veel graslanden in de Noorbeek-, Veurs en Voervallei gekarteerd te zijn met een permanent bodemgebruik als grasland sinds het einde van de 18de eeuw (Kabinetskaart de Ferraris (1777)). Op de kaart van Villaret (1745) is de situatie vrij gelijkaardig. De graslanden op de plateaus zijn jonger en dateren uit midden de 20ste eeuw. De graslanden in de omgeving van oude hoeves of gehuchten zoals bij Snauwenberg, Op-de-Eiken of Ulvend dateren net als de valleigraslanden uit minstens de 18de eeuw. De graslanden op de hellingen dateren voornamelijk uit de tweede helft van de 19de eeuw en begin de 20ste eeuw. De tijdsdieptekaart geeft enkel het ononderbroken bodemgebruik weer. Wanneer een grasland kortstondig werd omgezet in akkerland werd dit niet meer opgenomen in de weergave van de tijdsdiepte op de kaart. De percelen kunnen dus eerder ook reeds in graslandgebruik geweest zijn. Dit geldt eveneens voor de hoogstamboomgaarden. De tijdsdieptekaart voor de hoogstamboomgaarden (bijlage 7 figuur 13) toont dat de nog bestaande vrij volledige hoogstamboomgaarden grotendeels uit de tweede helft van de 19de eeuw en begin de 20ste eeuw dateren. Een (deel van de) boomgaard ten westen van Snauwenberg, bij Ulvend en enkele boomgaarden ten noorden van s’-Gravenvoeren dateren reeds uit het midden van de 18de eeuw. 1.2.2.6

Wegenpatroon

’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren zijn twee straatdorpen ontwikkeld langs de riviertjes de Veurs en de Voer. Tussen en rondom de grote en kleine bewoningskernen ontstond een uitgebreid netwerk van onverharde zijwegen en paden als verbinding tussen boerderijen, kerken en landbouwgronden. Er was een duidelijke link tussen de landbouweconomie en het wegennet. Door de vrij geïsoleerde ligging van de dorpen en het gebrek aan uitgebreide transportinfrastructuur, speelde het lokaal wegennetwerk een belangrijke rol. Een vergelijking van het huidige wegennet met historische kaarten toont dat het netwerk van lokale en vaak onverharde wegen grotendeels intact bleef en nog sterke gelijkenis toont met het wegennet in de 18de eeuw. Vanaf de 19de eeuw gebeurden de eerste verhardingen met kasseien waarna vooral in de loop van de 20ste eeuw veel wegen werden verhard en aangepast aan het autoverkeer, voornamelijk de hoofdstraten in de dorpen

KINNAER A., 2016.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 14 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

en de langeafstand verbindingen. Dit gebied bleef echter gespaard van ruilverkavelingen zodat de historische agrarische structuren en het landelijk uitzicht bewaard bleven. Vanuit de dorpen in de vallei leiden parallelle wegen telkens de helling van het plateau op. Het gaat om verharde wegen die vaak overgaan in aardewegen. De wegen zijn vaak diep ingesneden en lopen tussen steile taluds met hakhout. Deze holle wegen, vaak op vrij steile hellingen, waren bedoeld om de landbouwgronden die ingeplant waren op de plateaus ten noorden en zuiden van de dorpen in de vallei te ontsluiten, . Van op de akkers leiden deze wegen verder naar de naburige dorpen. Vaak werd gekozen voor de kortste weg dwars op de helling. Het netwerk aan holle wegen kwam vermoedelijk tot stand vanaf de late middeleeuwen en kende een sterke uitbreiding in de 18de eeuw met de toename van de verkeersintensiteit op onverharde wegen in combinatie met een grote bevolkingsdichtheid en intensieve landbouw. Het intensief gebruik van deze routes met een lemige ondergrond, versnelde het erosieproces van de wegbedding zodat de wegen een uitgesproken hol karakter kregen. Hoger op het plateau zijn de wegen minder sterk ingesneden en bieden ze vaak open zichten op de omliggende landbouwgronden en de lagergelegen vallei. Van in ’s-Gravenvoeren slingert een reeks min of meer parallelle holle wegen noordwaarts het plateau op langs de Komberg, Kinkenberg en Snauwenberg. Sommige straatnamen verwijzen naar het historisch belang van deze routes als verbindingswegen tussen dorpskernen Sint-Martens-Voeren, ‘s-Gravenvoeren en Aubel waar al vroeg een marktplaats was voor de graanhandel25. Wanneer Aubel in de 18de eeuw een keizerlijke vergunning krijgt om een wekelijkse markt in te richten, wordt beslist de hoofdwegen die naar de markt van Aubel leidden te verharden. Ook de namen Kinkenweg en Moltweg wijzen op historische transportroutes van graan tussen de verschillende dorpen. Een aantal van de holle wegen werden (gedeeltelijk) verhard zoals de weg Snauwenberg die deel uitmaakte van de transportroute tussen Luik en Aken. Het vaste traject van de postkoets in de 16de-17de eeuw passeerde langs deze weg zoals blijkt uit de alternatieve naam Koetsweg. Ontsluitingswegen in functie van de vruchtbare landbouwgronden op het plateau vormen de meerderheid maar ook de boscomplexen en de oorspronkelijke Schohpemerheide werden ontgonnen vanuit de dorpen in de vallei. Zo loopt vanuit Schophem een weg dwars over de steilrand naar de Schophemerheide ('Bruyere de Choppem') en verder oostwaarts naar de historische heideontginning waaraan het toponiem Kattenrot nog refereert. Ook vanuit het Kasteel Altenbroek was er een verbinding met dit heidegebied. Ten zuiden van de Voervallei in ’s-Gravenvoeren wordt het landschap gedomineerd door drie sterk vertakte knooppunten van grotendeels onverharde wegen rond de kapel Oude Linde, de SintAnnakapel en de Wittekapel. Op historische kaarten zijn dit reeds belangrijke kruispunten gemarkeerd met een kruis of kapel al dan niet in combinatie met een boom. Bij het kruispunt met de Sint-Annakapel komen minstens 8, mogelijk 10, wegen samen vanuit alle windrichtingen. Een aantal zijn holle wegen die zijn ingesneden tussen hoge taluds. Deze wegenkruispunten zijn onderling verbonden door een weg die dwars over het plateau parallel loopt met de hoofdweg langs de Voervallei. Langs de wegen werden talrijke kruisen en wegkapellen opgericht als herkenningspunt en om een behouden reis te verzekeren. Ze zijn vaak gelieerd aan bomen. Deze elementen markeren nu nog steeds de historische tracés die bestonden uit een aaneenschakeling van onverharde wegen en paden. Wegkruisen werden vaak opgericht bij een kruispunt van wegen of waar een zijweg uitkwam op de hoofdweg.

PAULISSEN M. 2015

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 15 van 73

De hoofdverbindingsweg tussen de verschillende dorpen loopt in de vallei parallel met de Voer. Oversteekplaatsen waren in het verleden cruciaal als verbinding tussen de linker- en rechteroever en vormden voor het voetverkeer vaak een alternatief voor de hoofdwegen. Nog een aantal onverharde voetwegen leidt van op het plateau naar de vallei naar een doorwaadbare plaats of voorde. In de Voervallei ligt er een voorde net ten oosten van Schophem en ter hoogte van Ketten. In de dorpen en gehuchten vormen smalle graspaden vaak kleine doorsteekjes voor voetgangers als alternatieve weg. Deze voetwegen waren bedoeld om een deel van de weg af te snijden en boden vaak een korter traject dan langs de hoofdweg. De meeste wegels volgen de perceelsgrens en worden nog steeds actief gebruikt door de omwonenden en bewust open gehouden. Een mooi voorbeeld is het Ezelstraatje bij Mennekesput dat bedoeld was om de drukke hoofdweg te vermijden en reeds aangeduid is op historische kaarten. Naast kleine doorsteekwegen zijn er ook tal van parallelwegen die in het verleden een alternatief boden voor de hoofdwegen waarbij factoren zoals een betere begaanbaarheid en een korter traject bepalend waren. Er ontstonden alternatieve routes voor sterk geërodeerde holle wegen of er werd gekozen om de rand van het plateau te volgen. Parallelwegen die dwars door de akkers liepen, boden vaak een korter traject dan de hoofdweg die langs de dorpen passeerde en waar rekening moest gehouden worden met meer verkeer. Veel alternatieve en/of parallelle wegen geraakten in onbruik en zijn verdwenen. Soms zijn deze wegen nog herkenbaar in de percelering of zijn ze deels als relict bewaard gebleven. Voetwegen die het natuurlijk reliëf of de beekvallei volgen, kozen voor een goede begaanbaarheid zoals de voetweg langs de Voer die langs twee wadden passeert en de gehuchten Vitschen, Ketten en Schophem verbindt. Naast de wegen die verdwenen wegens onbruik, werden ook veel van de oorspronkelijke onverharde wegen aangepast en/of verlegd, vaak in functie van een betere begaanbaarheid. Scherpe bochten werden rechtgetrokken of parallel met diep ingesneden holle wegen werd een minder steil traject gekozen dat meer het natuurlijk reliëf volgt. De oude tracés zijn vaak nog steeds herkenbaar in het landschap zoals het relict van een holle weg in Ulvend die het tracé volgt van de voormalige verbindingsweg tussen Ulvend en Sint-Martensvoeren. In de loop van de 20ste eeuw werd het traject deels verlegd, vermoedelijk in functie van een beter begaanbare route die meer het natuurlijk reliëf volgt. 1.2.2.7

Houtige beplantingen met erfgoedwaarde

In Voeren valt de hoge dichtheid aan houtige beplantingen op. Heel typerend zijn de vele geschoren meidoornhagen, aangeplant als veekering bij weilanden. Hier en daar zijn er nog sporen van oud vlechtwerk zichtbaar. Hierbij worden gesteltakken zijdelings in de haag geleid om gaten te dichten. Gemengde houtkanten, hakhout en knotbomenrijen komen voor langs de Voer-,Veurs- en Noorbeek. Nog vaker zie je deze houtkanten op graften. Dit zijn halfnatuurlijke taluds die knikken vormen op steile hellingen. De beplantingen zorgen ervoor dat de erosie op de hellingen wordt beperkt. Hetzelfde speelt mee bij beplantingen op taluds van holle wegen. Sommige wegen in Voeren zijn zeer diep uitgesneden op de hellingen. Ook knotbomenrijen kunnen voorkomen op perceelsgrenzen, zoals zomereiken, haagbeuken en gewone essen. Op de westelijke bosgrens van Schophemerheide komt een kaphaag van haagbeuk voor. Langs de holle weg Bovendorp komt een kaphaag van haagbeuk voor. In het Broekbos komen enkele geknotte haagbeuken voor bij een relict van een holle weg. Aan enkele bomen werd een kapel bevestigd, andere werden bij een kapel geplant. Deze kapelbomen kunnen zowel knotbomen als opgaande bomen zijn. Kruisbomen zijn aangeplant bij een wegkruis,

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 16 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

meestal betreft het opgaande loofbomen maar ook naaldbomen komen voor. Vaak zie je zo’n ensemble bij een kruispunt van wegen staan. Ook kunnen opgaande bomen, van bijvoorbeeld linde, als baken zijn aangeplant op een kruispunt van wegen. De grens tussen Voeren en Nederland wordt op enkele plaatsen gemarkeerd door bomen. Ter hoogte van Kattenrot staat een opgaande beuk als grensboom. Ten noorden van het Hoogbos staat een indrukwekkende solitaire linde, de Huuskesboom. Deze solitaire boom is al van ver zichtbaar over de akkerlanden ten noorden van het Hoogbos en is een baken in het landschap. De opgaande zomerlinde (Tilia platyphyllos) staat in de hoek van een akkerland ingeplant en staat op een talud bij een kruispunt van wegen. De boom staat op de grens tussen 'sGravenvoeren (Voeren) en Sint Geertruid (Eijsden-Margraten). De weg is Nederlands grondgebied, de staatsgrens ligt op het wegtalud waarop de boom staat. De grensboom markeerde de grens tussen het Land van Daalhem (waartoe Voeren behoorde) en het Land van Valkenburg. Vermoedelijk dateert de huidige boom uit de 18de eeuw, een exacte plantdatum is niet bekend. Het is waarschijnlijk dat deze boom teruggaat op een ouder exemplaar. De boom wordt 'Huuskesboom' genoemd, omdat er ooit een huisje ('huuske' in het Limburgs) stond. Reeds in de 15de eeuw wordt op deze plek een boom vermeld. Op de Kabinetskaart van de Ferraris staat op de plaats van de huidige boom 'Libeecker Strauch' vermeld. Andere bronnen vermelden 'Libekerbömke'. Bij de grensafpaling in 1839 werd de grensboom gerecycleerd, en werd de grens tussen België en Nederland erdoor verankerd. Op de topokaart van 1872 staat enkel een kruis vermeld, op de topokaart van 1898 staat de grenslinde ingetekend. De kaart van 1933 vermeldt 'tilleul'. De Nagelboom in ’s-Gravenvoeren (ID 132372) is een spijkerboom; een soort fetisjboom, die vereerd wordt. Men gelooft in de heilzame werking van de boom: door spijkers in de boom te slaan denkt men van pijn verlost te worden. Eerst moet je met de spijker over de pijnlijke plek wrijven, om hem daarna in de boom te slaan. Het hout zou de pijn overnemen. De Nagelboom is een witte paardenkastanje op een talud aan een kruising van twee paden. In de boom hangt een kruis aan de zijde van de weg. Markant is het voorkomen van zware hakhoutstoven van beuk, bijvoorbeeld in Schophemerheide en in het Broekbos. Beuk is een soort die zich maar zelden goed als hakhout laat beheren. Beuk komt ook voor als bruine beuk in bosranden, als verlengde parkaanleg horende bij een bepaald kasteeldomein, zoals in de omgeving van het kasteel van Altenbroek. In de omgeving van het kasteel staan ook andere parkbeplantingen als focusboom. Dit zijn onder andere platanen en lindes. Deze zijn omwille van hun vorm en kleur op een welbepaalde plek aangeplant als parkarchitecturaal accent. Vaak komen bomen en struiken voor in de onmiddellijke nabijheid van erven. Bij de hoeve Kattenrot staan dikke geknotte haagbeuken en een kaphaag van haagbeuk. Bij de hoeve Schophemmerhei 5 staat een zware knotes. Enkele opvallende solitaire bomen komen voor, zoals opgaande eiken als hoekboom ter markering van kadastrale perceelsgrenzen. 1.2.2.8

Zichten

Het landschap in Voeren wordt gekenmerkt door het veelvuldig voor komen van weidse zichten, vaak vanop de plateaus over de helling richting het dal. De hoogte en het open of halfopen landschap maken dat het blikveld zeer ruim is. Andere zichten lopen vanuit het dal richting de (beboste) hellingen. Het zeer gevarieerde, gaaf en kleinschalige landschap maakt dat de belevingswaarde hoog ligt. In Sint-

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 17 van 73

Martens-Voeren is er een zeer gevarieerd zicht tussen de bossen van Schophemerheide en Kattenrot over de dorpskern en het spoorwegviaduct. 1.2.2.9

Bouwkundig erfgoed

Kenmerkend voor Voerense gebouwen is het gebruik van lokale materialen, zoals leem en hout voor vakwerk en silex. Het gebied wordt kenmerkt door het voorkomen van kleine bouwkundige relicten, zoals de gietijzeren grenspalen en natuurstenen tussengrenspalen op de Nederlandse grens, en ijzeren, houten of natuurstenen wegen ongelukskruisen. De watermolensites zijn verweven met het landschap. De molenlopen zijn ingenieus in het landschap aangelegd. Enkele kleine gehuchten, alleenstaande sites (bijvoorbeeld hoeves) en kastelen met bijhorend domein komen voor binnen het landschap. De belangrijkste gehuchten en sites worden hieronder gesproken: 1.2.2.9.1

Hoeve Op de Eiken (ID 37855)

Deze hoeve, afhankelijk van het leenhof Van den Bongart, was op de Ferrariskaart aangeduid als Uvormig, met de open zijde naar het zuidwesten. Midden de 19de eeuw ontwikkelde ze zich tot een volledig gesloten hoeve. De oude kern dateert waarschijnlijk uit de 18de eeuw (woonhuis) en is vrijwel volledig aangepast eind de 19de eeuw. In de 20ste en begin 21ste eeuw werden nieuwe stallen en landbouwinfrastructuur toegevoegd. 1.2.2.9.2

Hoeve Den Hof (ID 37842)

Deze hoeve is een voormalige zetel van het leenhof Van den Bongart, een groot leen van het leenhof van Dalhem. Van de verschillende gebouwen bleef slechts één bewaard, een gebouw van baksteen onder zadeldak, in kern van de eerste helft 18de eeuw. Er zijn muurpanden van silex in de zijgevel. In het grasland tegenover het gebouw bleven het tracée van grachten en muurresten van de middeleeuwse donjon bewaard. De mottestructuur is in het microreliëf afleesbaar. 1.2.2.9.3

Kattenroth (ID 37640)

Kattenroth werd ook wel Kaltenrot genaamd. De plaatsnaam op -roth of -rode verwijst naar een 11de tot 12de-eeuwse ontginning van een bebost gebied. De sterk verbouwde langgestrekte hoeve dateert van 1727. Op de Villaret- en Ferrariskaart wordt ze vermeld als Catenrot en Maison Cattenroth. Ze wordt aangeduid als een langgestrekte hoeve, gelegen in een ontgonnen enclave van respectievelijk het Bois Rouge of Bovenhoutbos. De hoeve wordt op beide kaarten weergeven met een omhaagde hoogstamboomgaard. 1.2.2.9.4

Schophemerhei:

Van het gehucht Schophemerhei dat in 1865 nog een tiental kleine huizen telde, resten slechts twee woningen. Eén ervan Schophemmerhei nr. 5 (ID 37709) is een gesloten hoeve met oude kern met muurpanden van silex en resten van vakwerkbouw. Dit was een stichting vanuit het kasteel Altenbroek, reeds aangeduid op het primitief kadaster (1835). Schophemmerhei nr. 3 (ID 37710) is een breedhuis van het dubbelhuistype, uit de tweede helft van de 19de eeuw - eind 19de eeuw. Enkele resten van dienstgebouwen zijn opgetrokken in silexblokken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 18 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

1.2.2.9.5

Schophem:

Het gehucht Schophem kent eveneens een vrij dichte concentratie. Een groot gedeelte van de woningen zijn of waren gesloten hoeven (het aantal was groter op de Ferrariskaart, confer supra), met een aan de straat gelegen boerenburgerhuis voorzien van een inrijpoort naar de achterliggende dienstgebouwen. 1.2.2.9.6

Altenbroek (ID 37625)

Het kasteel is gelegen in een groot park met zes vijvers en drie bronnen, en door een dreef met de weg verbonden. Eén van de bronnen is voorzien van een reliëf met voorstelling van Sint-Lambertus en een chronogram met de naam van de toenmalige eigenaar, ridder de Winckel en het jaartal 1718. Het huidige kasteel is grosso modo L-vormig, de huidige plattegrond wordt voor het eerst weergegeven in 1904. Het oudste gedeelte is een rechthoekig gebouw ten westen, daterend uit de eerste helft van de 18de eeuw. Haaks aansluitend op dit gedeelte, ten noorden, bevindt zich een bakstenen vleugel met kern van circa 1775. Dit is de zogenaamde "bergerie", een voormalige schaapsstal, die voorzien is van een gevelsteen met voorstelling van een schaap en datering 1809. De hoeve uit de 19de eeuw bevindt zich ten zuiden van het kasteel. Ze is ongeveer U-vormig, met de open zijde van het erf naar het noorden gericht; dit erf is bereikbaar via een korfboogvormige, bakstenen inrijpoort in de oostvleugel. Op een heuvel ten noorden van het kasteel ligt een vervallen tuinpaviljoen van hout op zuilen van silexblokken in beton, voorzien van het opschrift IN WATERLOO. 1.2.2.9.7

Watermolen Meulenberg (ID 37665)

De watermolen op de Voer was oorspronkelijk een papiermolen (1574-1630) en later een graanmolen; in de 20ste eeuw was het metalen bovenslagrad nog aanwezig. Aan de straat is er een aaneenschakeling van gebouwen uit verschillende perioden. De kern dateert uit midden 18de eeuw, zoals aangegeven door een gevelsteen in het woonhuis (1755). 1.2.2.9.8

Elektriciteitscabine Boomstraat (ID 216507)

De beeldbepalende elektriciteitscabine is opgebouwd in een verzorgde baksteenarchitectuur en gelegen ten zuiden van de dorpskern van ’s-Gravenvoeren op de kruising met Mennekensput tegen de ommuring van een cottagehuis. De cabine werd opgericht tijdens het interbellum en is gebouwd in een voor Voeren typerende bouwstijl. Deze torenachtige elektriciteitscabines vindt men ook terug in Moelingen, Remersdaal en Teuven en zijn beeldbepalend in de streek door hun torenvolume en verzorgde uitwerking in baksteen. 1.2.2.9.9

Grenspalen (ID 304168)

Gietijzeren grenspalen op de grens tussen de gemeente Voeren en Nederland, geplaatst als gevolg van het traktaat van Maastricht van 8 augustus 1843 waarbij langs heel de Belgisch-Nederlandse grens grenspalen geplaatst werden. De grens tussen de gemeente Voeren en Nederland wordt gevormd door 31 grenspalen vanaf grenspaal nummer 14 in Teuven tot en met grenspaal nummer 45 in Moelingen. Tussen de gietijzeren palen liggen ook nog hardstenen hulpstenen of tussengrenspalen. Tweejaarlijks vindt er een schouwing van de grenspalen plaats, die wordt uitgevoerd door de gemeente en waarbij de toestand van de palen in kaart wordt gebracht. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 19 van 73

Kegelvormige gietijzeren palen rustend op een achthoekige gecementeerde sokkel en bekroond met een gestileerde dennenappel. Op de palen zijn de wapenschilden van Nederland en België, het volgnummer en het jaartal 1843 aangebracht. 1.2.2.9.10 Kruisen Het gebied wordt gekenmerkt door een opvallend dicht patroon van smeedijzeren, gietijzeren en houten wegkruisen vaak uit de eerste helft van de 20ste eeuw. De 18de- en 19de- eeuwse kaarten tonen vaak reeds kruisen op deze locaties. In de kerkhofstraat staat een kalkzandstenen 17de-eeuws grafkruis als ongelukskruis ter herdenking van een moord. 1.2.2.9.11 Op-de-Eiken (ID 37855) Belangrijke hoeve, oorspronkelijk van het leenhof Van den Bongart. De hoeve staat op de Ferrariskaart aangeduid als U-vormig, met de open zijde naar het zuidwesten en reeds midden 19de eeuw ontwikkeld tot een volledig gesloten hoeve. De oude kern dateert waarschijnlijk uit de 18de eeuw (woonhuis), en werd aangepast eind 19de eeuw en, grondiger, eind de 20ste eeuw (onder andere toevoeging van zeer ruime stallen). 1.2.2.10 Molenlopen De watermolens en de molenlopen en -vijvers tonen de ontwikkeling van een molenlandschap in de vallei. De voormalige molenloop (ID 304681) verbindt de Voer met de watermolen aan Meulenberg, en de watermolen terug met de Voerbeek. Het tracé van de molenloop wordt door het voorkomen van houtkanten en knotbomen geaccentueerd. De molenloop werd ten westen van het gehucht Schophem afgetakt van de Voer. De bypass volgt de Voerbeek gedurende een lange tijd parallel net ten noorden ervan. Ter hoogte van het gehucht Meulenberg loopt de molenloop aan de voet van de valleihelling alvorens af te buigen naar de watermolen en kort daarna naar de Voer. Het tracé is zichtbaar vanaf de kaart van Villaret midden de 18de eeuw. Op alle latere 18de, 19de en 20ste-eeuwse kaarten is de molenloop duidelijk gekarteerd. De huidige watermolen dateert uit 1755, en gaat terug op een oudere papiermolen (1574-1630). Mogelijk dateert de bypass uit deze periode. Meer stroomafwaarts bevindt zich een tweede molenloop (ID 304845) die in verbinding staat met de watermolen van Lhomme. Het tracé van de molenloop wordt door het voorkomen van houtkanten en knotbomen geaccentueerd. De molenloop werd ten westen van het gehucht Meulenberg afgetakt van de Voer. De bypass buigt naar het westen af, de Voer volgt ten noorden hiervan een meanderend tracé. Net voorbij de molen van Lhomme komen beide terug samen. Langs de molenloop staan beekbegeleidende beplantingen. De molenloop is in functie van de molen aangelegd. Het tracé is zichtbaar vanaf de Kabinetskaart van Ferraris eind de 18de eeuw en is op alle latere kaarten en luchtfoto's duidelijk zichtbaar. De watermolen dateert uit de tweede helft van de 18de eeuw. 1.2.2.11 Archeologie In het gebied werd tot op heden slechts in zeer beperkte mate archeologisch onderzoek uitgevoerd, wat vooral een gevolg is van de weinige bodemingrepen die er zijn gebeurd. Het gaat voornamelijk om veldkarteringen, die vooral vindplaatsen uit de steentijd aan het licht brachten, en enkele opgravingen van voornamelijk Romeinse sites. Deze weinige gegevens wijzen echter op een groot archeologisch potentieel van het gebied. Met name het aantal vindplaatsen uit het midden- paleolithicum is relatief groot. De meeste vondsten werden /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 20 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

verzameld op de plateaus van het Hoogbos en de Snauwenberg, net buiten het afgebakende gebied. Op verschillende plaatsen op de flanken van de hellingen, zowel ten noorden als ten zuiden van de Voervallei (bij de Roetsgraaf, Mescherheide, Hoeneveldje, Schophemerheide) kwamen eveneens vondsten uit deze periode aan het licht. Op deze hellingen werden eveneens op diverse locaties vondsten uit het neolithicum aangetroffen. We kunnen dan ook met zekerheid stellen dat naast deze gekende vindplaatsen het gebied een groot aantal nog niet gekende sites uit deze periodes herbergt. Bij de ‘Voerenberg’ werden in het verleden resten van een Romeinse constructie (een villa?) aangetroffen. Ook bij het Steenbosch werd in de 19de eeuw reeds een Romeinse villa onderzocht. Recent (2011 & 2012) werden van deze locatie nog bouwresten en een Romeinse fibula gemeld. Tijdens de 19de-eeuwse opgravingen werd hier eveneens vroegmiddeleeuwse bewoning vastgesteld. Ook de nog bestaande historische bewoningskernen hebben uiteraard een belangrijk archeologisch potentieel. Het kasteel van Altenbroek bezit uiteraard een belangrijke archeologische waarde. In de bossen kunnen er zich nog sporen van WOII-loopgraven bevinden. 1.2.2.12 Huidig bodemgebruik Het areaal van de graslanden die een continue gebruik kennen als hooi- of graasland hangt deels samen met de terreinen waar de hoogstamboomgaarden zich op bevinden of bevonden. De beekvalleien kennen reeds vanop de 18de-eeuwse kaarten een constant gebruik als grasland, vaak in combinatie met hoogstamboomgaarden in de omgeving van de dorpen. Eind de 19de eeuw en eerste helft 20ste eeuw nam het hoogstamboomgaardareaal toe en tevens de graslanden. Vanaf de jaren 1960 zijn de boomgaarden beginnen degraderen terwijl de bijhorende graslanden grotendeels intact zijn gebleven. De dalen en de hellingen kennen grotendeels een bodemgebruik als permanent grasland. De gaaf en volledig bewaarde hoogstamboomgaarden bevinden zich verspreid op verschillende locaties in het dal, op de helling en op de plateaurand of in de omgeving van hoeves. De hellingen en delen van het plateau liggen onder bos. In Schophemerheide en in Altenbroek gebeuren omzettingen in functie van het verhogen van de natuurwaarde van de terreinen. Sommige delen van de bossen worden omgezet naar wastineterreinen of naaldhoutbestanden worden omgezet naar gemengde loofhoutbestanden. In Altenbroek werden enkele graslanden geplagd in het kader van natuurherstel. Het doel is typerende soorten voor kalkgraslanden uit de zaadbank te reactiveren. Het deel van het Broekbos dat binnen bosreservaat gelegen is heeft een nulbeheer. De plateaus worden overwegend gekenmerkt door open grootschalige akkerlanden. Het voorkomen van lijnvormige beplantingen is zeldzaam en is dan gekoppeld aan het voorkomen van perceelsrandbeplantingen op taluds of in relatie met hoogstamboomgaarden. De graslanden omvatten nog steeds een uitgebreid netwerk van geschoren veekeringshagen van meidoorn. Ze zijn beter bewaard gebleven dan de hoogstamboomgaarden. Er zijn plaatsen waar de veekeringshagen niet meer volledig zijn doordat er de laatste decennia niet meer werd ingeboet. De holle wegen en de graften zijn beplant met gemengde houtkanten. Op verschillende plaatsen is het hakhout reeds geruime tijd niet meer beheerd waardoor vele hakhoutstoven uit zeer zwaar hout bestaan. De oude in onbruik geraakte groeven zijn vaak goed herkenbaar aan het reliëf. Vaak liggen ze in bossen en zijn ze begroeid met bosvegetatie. De groeves aan de Kinkenberg (Botkoel) en aan Meulenberg hebben wel nog sporen van recente ontginningen. Dolines zijn afleesbaar in het micro-reliëf en hebben een andere vorm dan de groeven.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 21 van 73

Het wegennetwerk is vrij gaaf en herkenbaar. De wegverhardingen op wandelpaden varieert tussen half- en onverharde paden. Op enkele locaties, zoals aan Ulvend is de oude weg nog herkenbaar in het landschap maar is hij niet meer in gebruikt als verbinding.

1.3 BESCHRIJVING MET INBEGRIP VAN DE ERFGOEDELEMENTEN EN ERFGOEDKENMERKEN De erfgoedkenmerken en -elementen van het cultuurhistorisch landschap ‘Altenbroek en Voervallei met omgeving’ worden opgesomd per deelgebied of per type erfgoed (zie kaartenbijlagen 3 en 4.1, 4.2 en 4.3): 1. Dal a. Gevarieerd open tot halfopen kleinschalig landschap; b. Complex van graslandpercelen, vaak met microreliëf, met open tot halfopen karakter op het oorspronkelijke maaiveld, de hooi- en weilanden zijn vaak historisch permanent grasland; • Uitgebrikte gronden Voervallei (ID 304821) c. Hoogstamboomgaarden, inclusief gedegradeerde en jonge, soms in de onmiddellijke omgeving van erven; d. Netwerken van geschoren veekeringshagen van meidoorn rond weilanden en hoogstamboomgaarden, soms met (sporen van) vlechtwerk; e. Sterk meanderende beken met een goede structuur- en waterkwaliteit met stroomkuilen en afwisselende stenige en zandige beekbeddingen. Grote stroomsnelheden en sterke vervallen, hoge gemiddeld debieten; f. (Kalktuf)Bronnen en watervoerende holle wegen; • Kalktufbronnen (ID 304822) • Bron- en kalktufafzettingen (ID 304823) g. Beekbegeleidende houtkanten op de oevers; h. Sterk meanderende beken met zandige bodem en oevers met goede structuurkwaliteit en beekbegeleidende beplantingen: • Voerbeek • Veursbeek en zijbeek • Noorbeek i. Onverharde en half verharde (holle) wegen en paden, bij kruising met de Voerbeek aanwezigheid van een wad, oude wegenknooppunten zoals bij Oude Linde; j. Graften vaak beplant met knotbomen of houtkanten; k. Perceelsrandbeplantingen en -grachten; l. Molenlopen bij watermolens: • Molenloop (ID 304681) • Molenloop (ID 304845) m. Fetisjbomen Nagelboom; n. Beekbegeleidende bossen bij de Veursbeek; o. Archeologische sites waaronder: • Steenbosch • Altenbroek 2. Helling a. Gevarieerd halfopen tot gesloten kleinschalig landschap; /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 22 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

b. Complex van graslandpercelen, vaak met microreliëf, met open tot halfopen karakter op het oorspronkelijke maaiveld, de hooi- en weilanden zijn vaak historisch permanent grasland; • Grasland met microreliëf (ID 304834) • Weidepoel (ID 304836) c. Hoogstamboomgaarden, inclusief gedegradeerde en jonge, in de onmiddellijke omgeving van erven; d. Netwerken van geschoren veekeringshagen van meidoorn rond weilanden en hoogstamboomgaarden, soms met (sporen van) vlechtwerk: e. Gesloten en halfopen hellingbossen met zure stenige bodems aan de bovenzijde en voedselrijke colluviale bossen aan de onderzijde, lokaal met houtige beplantingen met erfgoedwaarde; • Broekbos • Schophemmerheide-Kattenrot • Voerenberg-Altenbroek f. Droogdalen g. Taluds in het bos; h. Microreliëf binnen bos, oude groeven of dolines; • Dolines Sint-Martens-Voeren (ID 304983) • Grindgroeven (ID 304829) • Kiezeloölietgroeven Schophemerheide (ID 304825) • Krijtgroeven (ID 304831) • Krijtgroeven (ID 304984) • Krijtgroeve Altenbroek (ID 304833) • Kruisgraef (ID 304765) • Roetsgraaf (ID 304766) • Silexgroeven (ID 304820) • Silexgroeven Schophemerheide (ID 304826) • Wynantsgrebbe (ID 304832) i. (Kalktuf)Bronnen en watervoerende holle wegen; • Bronpoelen (ID 304824) j. Onverharde en half verharde (holle) wegen en paden, soms watervoerend; k. Graften vaak beplant met knotbomen of houtkanten; l. Perceelsrandbeplantingen en -grachten; m. Archeologische sites; 3. Plateau a. Hoger gelegen open landschap met droge leemgronden, met een bodemgebruik hoofdzakelijk bestaand uit akkerland, overwegend vrij van houtige beplantingen; b. Gesloten hellingbos; c. Microreliëf binnen bos; d. Complex van graslandpercelen, vaak met microreliëf, met open tot halfopen karakter op het oorspronkelijke maaiveld, de hooi- en weilanden zijn vaak historisch permanent grasland. Deze graslanden liggen vaak op de rand van het plateau of op of in de omgeving van erven; e. Hoogstamboomgaarden, inclusief gedegradeerde en jonge, vaak in de onmiddellijke omgeving van erven;

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 23 van 73

Netwerken van geschoren veekeringshagen van meidoorn rond weilanden en hoogstamboomgaarden, soms met (sporen van) vlechtwerk: g. Gesloten en halfopen bossen met zure stenige bodems, lokaal met houtige beplantingen met erfgoedwaarde; h. Verschillende types groeven, vaak nu onder bos gelegen; i. Microreliëf binnen bos, oude groeven of dolines; j. Onverharde en half verharde (holle) wegen en paden; k. Graften vaak beplant met knotbomen of houtkanten; l. Archeologische sites; 4. Gebouwen en bebouwde sites met erfgoedwaarde, met inbegrip van de bijhorende (moes)tuinen, parken en erven: a. Begraafplaats 's-Gravenvoeren (ID 304324) b. Boerenburgerhuis (ID 37662) c. Douanekantoor (ID 37722) d. Dwarsschuur gedateerd 1721 (ID 37664) e. Elektriciteitscabine (ID 216507) f. Gesloten hoeve (ID 37704) g. Gesloten hoeve (ID 37705) h. Hoeve (ID 37641) i. Hoeve (ID 37679) j. Hoeve (ID 37707) k. Hoeve (ID 37709) l. Hoeve (ID 37854) m. Hoeve Den Hof (ID 37842) n. Hoeve en veldhek (ID 304318) o. Hoeve Kattenrot (ID 37640) p. Hoeve Op de Eiken (ID 37855) q. Hoeve Snauwenberg (ID 37712) r. Huis Born (ID 37626) s. Kasteel Altenbroek (ID 37625) t. Koetsierswoning van het kasteel Altenbroek (ID 37627) u. Langgestrekte hoeve (ID 37706) v. U-vormige hoeve (ID 37723) w. Villa Frésar (ID 37666) x. Watermolen (ID 37665) y. Watermolen Het Meuleke (ID 37684) z. Woonhuis (ID 37710) 5. Kapellen en wegkruisen, vaak met houtige beplantingen of stinzenbeplantingen: a. Gietijzeren kraan (ID 37721) b. Gietijzeren kruisbeeld (ID 37720) c. Gietijzeren wegkruis (ID 304322) d. Gietijzeren wegkruis (ID 304325) e. Gietijzeren wegkruis (ID 304350) f. Houten kruisbeeld (ID 37719) g. Houten wegkruis (ID 304349) h. Houten wegkruis (ID 304351) i. Kapel (ID 37682) /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 24 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

j. k. l. m. n. o. p. q. r. s. t. u.

Kapel Denisekrüske (ID 37718) Kapel Trichterbeeldje (ID 37717) Kruis (ID 37659) Kruis van de Dries (ID 37683) Ongelukskruis (ID 304246) Smeedijzeren wegkruis (ID 304017) Smeedijzeren wegkruis (ID 304250) Smeedijzeren wegkruis (ID 304330) Smeedijzeren wegkruis (ID 304891) Sokkel van verdwenen kruisbeeld (ID 37701) Steenboskapel (ID 37713) Wegkruis Oude Linde (ID 304348)

6. Zichten binnen het cultuurhistorisch landschap: 1. Zicht vanaf Ulvend over de hellingen bij Op-de-Eiken en Martelberg 2. Zicht vanaf Eiken over de hellingen bij Op-de-Eiken en Martelberg 3. Zicht vanaf Kattenrot richting dorpskern Sint-Martens-Voeren 4. Zicht vanaf Ottegraeven op graslanden Voervallei en hellingbossen 5. Zicht vanaf Ottegraeven op graslanden Voervallei en hellingbossen 6. Zicht vanaf bosrand over de Voervallei en Ketten 7. Zicht vanaf plateau bij Schophemerheide over de Voervallei 8. Zicht vanaf plateau bij Schophemerheide over de Noorvallei en Altenbroek 9. Zicht richting westen over de Noorvallei en Altenbroek 10. Zicht vanaf plateau bij Snauwenberg over de Noorvallei en Altenbroek 11. Zicht vanaf de Voerenberg over de Noorvallei en Altenbroek 12. Zicht vanaf Snauwenberg over plateau richting Hoogbos en Sint-Pieters-Berg 13. Zicht vanaf Huuskesboom op plateau en Hoogbos 14. Zicht vanaf weg op plateau richting Hoogbos 15. Zicht vanaf weg op plateau over Roetsgraaf en omgeving 16. Zicht vanaf weg op plateau over Horstergrub en omgeving 17. Zicht vanaf Deniskapl richting Voervallei en Horstergrub 18. Zicht vanaf Trichterbeeldje richting Voervallei 19. Zicht vanaf parallelweg met de Voer op de Voervallei 20. Zicht vanaf wegkruis op kruispunt op de weilanden in de omgeving van het kerkhof 7. Wegen met erfgoedwaarde binnen het cultuurhistorisch landschap: a. Doorsteekweg naar Mennekesput (ID 304300) b. Doorsteekweg naar Schophem (ID 304917) c. Doorsteekweg op plateau bij wegkruis (ID 305011) d. Ezelstraatje Mennekesput (ID 304298) e. Graspad als doorsteekweg (ID 304232) f. Holle weg Altenbroek (ID 304266) g. Holle weg Altenbroek (ID 304973) h. Holle weg bij Kruisgraaf (ID 304210) i. Holle weg bij Kruisgraaf (ID 304212) j. Holle weg bij Wijnantsgrebbe (ID 304231) k. Holle weg Grijzegraaf (ID 304761) l. Holle weg Heuvelke (ID 304244) m. Holle weg Jolette (ID 305013) /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 25 van 73

n. Holle weg Kinkenberg (ID 304233) o. Holle weg Kinkenberg (ID 304235) p. Holle weg Komberg (ID 304312) q. Holle weg naar De Plank (ID 304320) r. Holle weg naar Kattenrot (ID 304289) s. Holle weg naar Krindaal (ID 304892) t. Holle weg naar Oude Linde (ID 304238) u. Holle weg naar Schophemerheide (ID 304901) v. Holle weg naar Sint-Annakapel (ID 304241) w. Holle weg naar Ulvend (ID 304317) x. Holle weg naar Wittekapel (ID 304291) y. Holle weg parallel met Roetsgraaf (ID 304214) z. Holle weg Snauwenberg (ID 304261) aa. Holle weg van Ulvend naar Sint-Martens-Voeren (ID 304893) bb. Landbouwweg bij Maastrichtkapel (ID 304225) cc. Landbouwweg parallel met Roetsgraaf (ID 304227) dd. Molenweg Vitschen (ID 304280) ee. Parallelweg Komberg (ID 304313) ff. Parallelweg met de Voer (ID 304213) gg. Parallelweg naar Schophem (ID 304337) hh. Toegangsweg Kasteel Altenbroek (ID 304934) ii. Verbindingsweg naar Oude Linde (ID 304239) jj. Voetweg langs de Voer tussen Vitschen en Schophem (ID 304286) kk. Voetweg naar Hoogbos (ID 304345) ll. Voetweg naar Krindaal (ID 304327) mm. Weg naar kapel Oude Linde (ID 304297) nn. Weg naar Schophemerheide en Kattenrot (ID 304347) oo. Weg naar Steenboskapel (ID 304287) 8. Houtige beplantingen met erfgoedwaarde binnen het cultuurhistorisch landschap: • Beekbegeleidende houtkant langs Noorbeek (ID 132297) • Beplantingen bij Steenboskapel (ID 132347) • Bomengroep in bosrand bij poel (ID 302150) • Bomengroep met opgaande zomereiken (ID 132312) • Brede houtkant (ID 132291) • Brede houtkant op talud (ID 132262) • Bruine beuken in bosrand (ID 301946) • Bruine beuken in bosrand (ID 304850) • Drie opgaande eiken bij de Oude Linde (ID 132366) • Drie opgaande okkernoten (ID 132381) • Geknotte essen langs de Voer (ID 304763) • Geknotte haagbeuken op perceelsgrens (ID 304851) • Geknotte meidoorn op talud holle weg (ID 302065) • Geknotte wintereik op perceelsgrens (ID 132151) • Geknotte winterlinde (ID 304886) • Gelegde meidoornhaag aan zevensprong 'Aan de Ling' (ID 131473) • Gemengde hoogstamboomgaard (ID 304779) • Gemengde houtkanten op taluds (ID 304777) /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 26 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Geschoren afsluitingshaag van liguster (ID 131985) Geschoren meidoornhaag als veekering (ID 131984) Hakhout van gewone beuk (ID 132145) Hakhout van gewone beuk (ID 132146) Hakhout van gewone beuk (ID 132147) Hakhout van winterlinde (ID 132148) Hakhout van winterlinde (ID 132149) Hakhoutbosje met houtkant op talud (ID 132282) Hakhoutbosje met robinia (ID 132244) Hakhoutbosje met robinia (ID 132275) Hakhoutstoof van zwarte els (ID 132298) Hakhoutstoof zwarte els (ID 132299) Hakhoutstoven van beuk, haagbeuk en wintereik (ID 304889) Hoog geknotte eik op perceelsgrens (ID 304774) Hoogstamboomgaard (ID 304781) Hoogstamboomgaard (ID 304782) Hoogstamboomgaard (ID 304783) Hoogstamboomgaard (ID 304784) Hoogstamboomgaard (ID 304837) Hoogstamboomgaard (ID 304838) Hoogstamboomgaard (ID 304839) Hoogstamboomgaard (ID 304840) Hoogstamboomgaard (ID 304841) Hoogstamboomgaard (ID 304842) Hoogstamboomgaard (ID 304844) Hoogstamboomgaard (ID 304848) Hoogstamboomgaard (ID 304853) Hoogstamboomgaard (ID 304885) Hoogstamboomgaard en knotes (ID 304849) Houtkant als erosiebestrijding (ID 131825) Houtkant als erosiebestrijding (ID 131859) Houtkant en opgaande bomen op talud (ID 304884) Houtkant langs de Voerbeek (ID 132380) Houtkant langs de Voerbeek (ID 304830) Houtkant langs de Voerbeek (ID 304852) Houtkant langs holle weg (ID 131857) Houtkant met knotbomen van es en veldesdoorn (ID 301954) Houtkant met knoteiken en essen op talud (ID 132328) Houtkant op talud (ID 131860) Houtkant op talud (ID 132226) Houtkant op talud (ID 132240) Houtkant op talud (ID 132241) Houtkant op talud (ID 132242) Houtkant op talud (ID 132243) Houtkant op talud (ID 132245) Houtkant op talud (ID 132247) Houtkant op talud (ID 132248)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 27 van 73

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Houtkant op talud (ID 132249) Houtkant op talud (ID 132250) Houtkant op talud (ID 132253) Houtkant op talud (ID 132254) Houtkant op talud (ID 132255) Houtkant op talud (ID 132257) Houtkant op talud (ID 132259) Houtkant op talud (ID 132260) Houtkant op talud (ID 132261) Houtkant op talud (ID 132265) Houtkant op talud (ID 132266) Houtkant op talud (ID 132267) Houtkant op talud (ID 132270) Houtkant op talud (ID 132277) Houtkant op talud (ID 132279) Houtkant op talud (ID 132280) Houtkant op talud (ID 132281) Houtkant op talud (ID 132283) Houtkant op talud (ID 132287) Houtkant op talud (ID 132294) Houtkant op talud (ID 132295) Houtkant op talud (ID 132296) Houtkant op talud (ID 132303) Houtkant op talud (ID 132330) Houtkant op talud (ID 132332) Houtkant op talud (ID 132333) Houtkant op talud (ID 132353) Houtkant op talud (ID 132369) Houtkant op talud (ID 304772) Houtkant op talud (ID 304776) Houtkant op talud (ID 304854) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132252) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132268) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132271) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132278) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132286) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132319) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132324) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132334) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132357) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132373) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132374) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132375) Houtkant op talud holle weg (ID 132258) Houtkant op talud holle weg (ID 132274) Houtkant op talud holle weg (ID 132289) Houtkant op talud holle weg (ID 132293)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 28 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Houtkant op talud holle weg (ID 132302) Houtkant op talud holle weg (ID 132359) Houtkant op talud holle weg (ID 132371) Houtkant op talud langs holle weg (ID 131824) Houtkant op talud langs holle weg (ID 131838) Houtkant op talud langs holle weg (ID 131855) Houtkant op talud langs spoorweg (ID 131840) Houtkant op talud langs verlaten holle weg (ID 131830) Houtkant op talud langs weg (ID 131828) Houtkant op talud langs weg (ID 132239) Houtkant op talud langs weg (ID 132284) Houtkant op talud langs weg (ID 132304) Houtkant op talud langs weg (ID 132306) Houtkant op talud langs weg (ID 132349) Houtkant op talud van holle weg (ID 132238) Houtkant op talud verlaten holle weg (ID 132273) Houtkant op taluds bij holle weg (ID 132335) Houtkant van hazelaar op talud (ID 131826) Houtkant van hazelaar op talud (ID 304883) Houtkanten langs holle weg (ID 131835) Kaphaag van haagbeuk (ID 131833) Kaphaag van haagbeuk (ID 132150) Kaphaag van haagbeuk (ID 304828) Knot- en opgaande bomenrij (ID 304859) Knotbomenrij langs Veursbeek (ID 304857) Knotbomenrij met onder meer veldesdoorn (ID 131858) Knotbomenrij van es (ID 304846) Knotbomenrij van es (ID 304858) Knoteik in houtkant (ID 304775) Knotels (ID 131841) Knotes (ID 132229) Knotes (ID 132272) Knotes als hoekboom (ID 131843) Knotes als hoekboom (ID 132246) Knotes als hoekboom (ID 132325) Knotes met boomkapel (ID 131823) Knothaagbeuk (ID 304856) Knothaagbeuken (ID 304888) Knotwilg (ID 131827) Knotwilg (ID 132378) Knotwinterlinde (ID 132358) Knotwinterlinde (ID 302066) Lindenhakhoutstoof in Broekbos (ID 132144) Lork als kapelboom (ID 302152) Middelhoutbos (ID 132292) Nagelboom van 's-Gravenvoeren (ID 132372) Opgaande beuk als grensboom (ID 132323)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 29 van 73

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Opgaande Canadapopulier als hoekboom (ID 132228) Opgaande eik als hoekboom (ID 131839) Opgaande eik als hoekboom (ID 304778) Opgaande eiken als hoekboom (ID 132376) Opgaande es (ID 132301) Opgaande es als hoekboom bij wegkruis (ID 132269) Opgaande es als kruispuntboom (ID 132256) Opgaande es als schermboom (ID 132285) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep (ID 132307) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep bij poel (ID 132311) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep bij poel (ID 132313) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep bij poel (ID 132318) Opgaande essen op talud (ID 304773) Opgaande grensboom Huuskesboom (ID 132382) Opgaande Hollandse linde bij wegkruis (ID 132227) Opgaande linde in dorpskern (ID 131853) Opgaande olm in houtkant (ID 304769) Opgaande plataan (ID 132331) Opgaande plataan in bomengroep bij poel (ID 132308) Opgaande plataan in bomengroep bij poel (ID 132309) Opgaande schietwilg als hoekboom (ID 131836) Opgaande tamme kastanje met boomkruis (ID 132225) Opgaande winterlinde (ID 132305) Opgaande winterlinde (ID 132320) Opgaande witte paardenkastanje in bomengroep bij poel (ID 132310) Opgaande witte paardenkastanje in bomengroep bij poel (ID 132314) Opgaande witte paardenkastanje in bomengroep bij poel (ID 132316) Opgaande zomereik (ID 132251) Opgaande zomereik (ID 132321) Opgaande zomerlinde (ID 132300) Opgaande zomerlinde in bomengroep bij poel (ID 132315) Opgaande zomerlinde in bomengroep bij poel (ID 132317) Rij knotessen (ID 304771) Twee knotessen (ID 304887) Twee mispels als relict van een haag (ID 131856) Twee op enen stam gezette meidoornen (ID 304770) Twee opgaande zomereiken (ID 132263) Veekering met oud vlechtwerk (ID 132322) Veekeringen in 's-Gravenvoeren (ID 132162) Vier geknotte haagbeuken (ID 304855)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 30 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

1.4 FYSIEKE TOESTAND VAN HET ONROEREND GOED De fysieke toestand van het onroerend goed waarvoor dit beschermingsdossier wordt opgemaakt is vastgesteld tijdens meerdere plaatsbezoeken op 18, 19 en 20 april 2016, 02, 03 en 04 mei 2016, 23 en 24 augustus 2016 en 16 februari 2017. De fysieke toestand is op dat moment fotografisch gedocumenteerd. Deze registratie is als bijlage bij het ministerieel besluit gevoegd en geeft een beeld van de toestand van het onroerend goed op het moment van de bescherming. De gebouwen met erfgoedwaarde binnen het beschermde landschap bevinden zich in het algemeen in goede bouwfysische toestand behoudens verborgen gebreken. Het pomphuisje in de graslanden bij Ulvend dat hoort bij hoeve Op de Eiken heeft scheuren en openingen in de muren. Bij enkele actieve landbouwzetels zijn recenter grote gebouwen of constructies geplaatst. De houtige beplantingen met erfgoedwaarde bestaan uit verschillende types. In het algemeen is de vitaliteit en conditie goed. De geschoren veekeringshagen van meidoorn zijn meestal periodiek geschoren. Enkele hagen hebben de laatste tijd geen onderhoud meer gehad waardoor ze zijn uitgegroeid. Verschillende hagen zijn niet meer ingeboet en hierdoor onvolledig. Andere hagen werden recent ingeboet. Enkele gevlochten hagen worden geschoren maar niet meer actief gevlochten. Enkele hoogstamboomgaarden zijn volledig en worden goed onderhouden. De meeste hoogstamboomgaarden zijn echter relicten van de vroegere hoogstamboomgaarden en werden lange tijd niet meer onderhouden. Ze bestaan uit enkele oude fruitbomen met restanten van meidoornhagen op de perceelsgrenzen. De houtkanten zijn in goede fysische toestand. Vaak hebben ze achterstallig onderhoud doordat hakhout niet meer periodiek werd afgezet. De groeven zijn, met uitzondering van de groeven aan Kinkenberg en Meulenberg, verlaten en liggen meestal onder een bosvegetatie. Het wegennet is vrij volledig toegankelijk en in goede staat. Het Ezelstraatje wordt weinig gebruikt waardoor de toegankelijkheid verminderd is. De weg tussen Ulvend en Kwinten is niet meer toegankelijk maar is wel herkenbaar op het terrein. De graslanden zijn in goede toestand. Er zijn wel grote verschillen in vegetatietypes en microreliëf tussen de graslanden. De bossen en wastines zijn in goede staat. Er zijn lokaal sporen van bosbeheer of omvormingsbeheer. De Nagelboom vertoont enkele gebreken. Een deel van de achterzijde van de stam is afgestorven, voornamelijk de plek waar de oude nagels zich bevinden. De opgaande tamme kastanje met boomkruis in Greb bevindt zich in slechte gezondheid. In het algemeen is het landschap gaaf en herkenbaar. Hier en daar komen enkele verwaarloosde percelen voor met kleinere constructies. Ten noorden van ’s-Gravenvoeren komt een groot gasstation voor met afsluitingen en schermbeplantingen. Op enkele plaatsen zijn de taluds van de graften of holle wegen onderhevig aan erosie door het verwijderen van de beplantingen of herbicidenbestrijding. Lokaal werden maatregelen getroffen om de waterafvoer in holle wegen te reguleren bijvoorbeeld door het aanleggen van bufferbekkens. In de Noorbeek werden trappen aangebracht om de waterstand te verhogen. In Altenbroek en Schophemerheide werden enkele (delen van) percelen geplagd of ontgrond in het kader van natuurherstelprojecten (Interreg Habitat (2011) of LIFE- Héliantheme (2012).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 31 van 73

2 EVALUEREND GEDEELTE 2.1 EVALUATIE VAN DE ERFGOEDWAARDEN Altenbroek en Voervallei met omgeving bezit een archeologische waarde die als volgt wordt gemotiveerd: Ondanks het weinige archeologische onderzoek biedt het gebied een zeer belangrijk potentieel voor de aanwezigheid van archeologisch erfgoed. Met name voor het midden paleolithicum en neolithicum werd dit potentieel van de plateaus en hellingen al aangetoond, door verschillende oppervlaktevondsten. Ook uit de Romeinse periode werden in het gebied in het verleden reeds resten onderzocht, onder andere de villa van het Steenbosch. Daarenboven bieden ook de gekende historische centra zoals het kasteel van Altenbroek een belangrijke archeologische waarde; Altenbroek en Voervallei met omgeving bezit een esthetische waarde die als volgt wordt gemotiveerd: Het gebied wordt gekenmerkt door een sterk en gevarieerd gaaf landschap met een hoge dichtheid aan verschillende erfgoedelementen die onderling een grote samenhang vertonen. Het traditionele cultuurlandschap is zeer herkenbaar. Het coulissenlandschap is rijk aan diverse landschapselementen zoals poelen, bronnen, molenlopen, groeven, dolines, kapel-, kruis-, grens- en fetisjbomen waaronder een nagelboom, kaphagen, knotbomen en geriefhoutbosjes die allemaal onderling een grote ensemble- en contextwaarde hebben. De graslandrijke valleien worden geflankeerd door hellingbossen die door een netwerk van holle wegen wordt doorsneden. Tussen s’-Gravenvoeren en het Hoogbos loopt loodrecht op de hoogtelijnen een stelsel van watervoerende holle wegen en grubben. Het kleinschalige en dichte netwerk van paden en wegen maakt dat de landschappelijke belevingswaarde zeer hoog is. De paden omvatten soms bronvoerende holle wegen, of ze lopen langs of door de waterlopen (wadden of voordes), wat zeer zeldzaam voorkomt in Vlaanderen. Het gebied kent weinig tot geen verstoring door grootschalige infrastructuur, wat bijdraagt tot een hoge beleving van rust en stilte. De typerende flora en fauna draagt bij tot een verhoging van de landschapsbeleving. De hoogstamboomgaarden bij hoeven, in de valleien en op de hellingen, in samenhang met een netwerk aan geschoren veekeringshagen van meidoorn (met relicten van leghagen en gevlochten hagen) dragen bij tot de landschappelijke beleving. Dit verhoogt nog in de bloesemperiode. De graslanden en hoogstamboomgaarden in de valleien bezitten een ander karakter dan de hellingen van de asymmetrische valleien. Deze zijn semi-gesloten door het voorkomen van de beplante holle wegen en graften. De bossen op de hellingen hebben een gesloten karakter. Op de hellingen zijn er op verschillende plaatsen zichten op en over de vallei en dorpen en gehuchten. De aansluitende leemplateaus hebben een open karakter met zeer weidse zichten over Voeren, tot in de Maasvallei. Kasteeldomeinen zijn verweven met het omliggende landschap en hebben ontworpen gerichte zichten (vista’s) op het omliggende gebied. De losse bebouwing, vaak hoeven of watermolens, en de kleinschalige gehuchten zijn verweven met het landschap. De typerende vakwerkbouw en het netwerk van wegkruisen zijn zeer zeldzaam; Altenbroek en Voervallei met omgeving bezit een historische waarde die als volgt wordt gemotiveerd: Altenbroek en de Voervallei met omgeving is een bijzonder voorbeeld van een gaaf en herkenbaar kleinschalig en continue ontwikkeld traditioneel cultuurlandschap. Het gebied heeft duidelijke structuren die teruggaan op historische ontginnings- en nederzettingspatronen. De historische percelering en cultuurzonatie zijn duidelijk zichtbaar in het landschap en landgebruik. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 32 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

De waterlopen de Noor, Veurs- en Voer zijn reeds op 18de-eeuwse kaarten duidelijk herkenbaar. Ze worden omgeven door stroken met graslanden die een langdurig en continu gebruik als hooi- of graasweide hebben. De dorpskernen en gehuchten situeren zich rond de waterlopen. Door de afwezigheid van bronnen (behalve bij Sint-Martens-Voeren en Altenbroek) en de diepliggende grondwatertafel was men voor het oprichten van nederzettingen afhankelijk van de beken. Bronnen bij Sint-Martens-Voeren en bij Altenbroek zijn ingericht als waterafneempunt voor de aanpalende gemeenschappen. De woonkernen zijn vanaf minstens de 18de eeuw omgeven door boomgaardengordels die door geschoren veekeringshagen van meidoorn worden afgeboord op de perceelsgrenzen. Dit opvallend uitgebreide netwerk aan geschoren veekeringshagen is goed bewaard. Op sommige plaatsen zijn nog sporen van vlechtwerk aanwezig. Hierbij worden gesteltakken zijdelings in de haag geleid om gaten te dichten. Enkele mooie vrij volledige en gave hoogstamboomgaarden zijn verspreid op verschillende plaatsen in het landschap nog aanwezig, ook op de hellingen en op het plateau waar ze vaak in de omgeving van historische hoeves staan. De hoogstamboomgaarden hebben vaak een (metalen) veldhek dat toegang geeft tot de fruitweide. Wijzigende evoluties in de landbouwsector op het einde van de 19de eeuw maakten dat de landbouw evolueerde van een gemengde economie naar een veeteelteconomie. De graslanden en hoogstammen op de valleihellingen zijn sterk uitbreid en brachten een vergroening van het landschap met zich mee. De hellingen hebben hun areaal aan historisch permanente graslanden behouden. De percelen worden vaak van elkaar scheiden door steile en met houtkanten beplante taluds, de graften. De hellingbossen Schophemerheide-Kattenrot, de bossen op Voerenberg - Altenbroek en het Broekbos zijn grotendeels oud-boscomplexen. Deze bossen zijn al minstens vanop de midden 18de-eeuwse kaarten continue als bos gekarteerd. De helling bij Schophemerheide-Kattenrot was op de 18deeeuwse kaarten deels ontgonnen als wastine. Van deze heidevegetaties zijn nog relicten aanwezig. Het gebied is rijk aan typologisch zeer verscheiden types van houtige beplantingen met erfgoedwaarde, zoals kapelbomen, kruispuntbomen, kaphagen, knotbomenrijen, hoekbomen, houtkanten op taluds en beekoevers, grensbomen, hakhoutstoven en positiebomen bij kasteelparken. De perceelsgrenzen zijn vaak beplant, het zij door houtkanten, knotbomenrijen of geschoren veekeringshagen. De oude wegenstructuur met inbegrip van holle wegen en voorden, wegkruisingen over de Voer, zijn gaaf en herkenbaar bewaard. De dichtheid van intact bewaarde holle wegen is uniek. In vergelijking met 18de- en 19de-eeuwse kaarten is het historisch wegennetwerk vrijwel intact bewaard gebleven. De wegen en paden hebben hun half- of onverhard karakter goed bewaard. Deze nog steeds functioneel zijnde wegen zijn getuigen van een eeuwenoude ontsluiting van het gebied. Opvallend is de aanwezigheid van verschillende kruispunten met een hoge wegendichtheid. Het gebied is rijk aan karakteristiek bouwkundig erfgoed, zoals hoeves, kastelen, kapellen, grenspalen en wegkruisen. Voeren maakt deel uit van het Maasland, een historische en culturele entiteit die zich door de eeuwen heen wist te karakteriseren. Het gebruik van bepaalde materialen en technieken is aan de streek verbonden, bijvoorbeeld vakwerk en silex. Belangrijke historische kastelen zoals Altenbroek zijn nauw met het landschap verweven en hebben eveneens vista’s op het landschap. De watermolens en de molenlopen en -vijvers tonen de ontwikkeling van een molenlandschap in de vallei.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 33 van 73

De gehuchten zoals Ulvend, Schophem, Ketten en Meulenberg worden gekenmerkt door kleinschalige agrarische architectuur. Enkele alleenstaande hoeven op de plateaus zoals Snauwenberg, Kattenrot en Op-de-Eiken zijn in oorsprong ontginningshoeven. De noordzijde van het gebied wordt afgeboord door kegelvormige gietijzeren grenspalen uit het tweede kwart van de 19de eeuw. Tussen de gietijzeren palen liggen hardstenen hulpstenen of tussengrenspalen. Het gebied wordt gekenmerkt door een opvallend dicht patroon van smeedijzeren, gietijzeren en houten wegkruisen vaak uit de eerste helft van de 20ste eeuw. De 18de- en 19de-eeuwse kaarten tonen vaak reeds kruisen op deze locaties. In de Kerkhofstraat staat een kalkzandstenen 17de-eeuws grafkruis als ongelukskruis ter herdenking van een moord. In de Boomstraat staat een beeldbepalende interbellum elektriciteitscabine in een voor Voeren typerende baksteenarchitectuur. Op verschillende plaatsen komen groeven voor. Grind-, kalk-, silex- en kiezeloölietgroeven zijn relicten van vroegere ontginningen. De groeven liggen voornamelijk in de omgeving van wegen. De in onbruik geraakte groeven zijn vergroeid met bosvegetatie. De sites zijn goed in het reliëf herkenbaar als ontginningsplek. Krijt werd gebruikt in de landbouw om de akkers en weilanden te mergelen, ze vruchtbaarder te maken. Silex werd gebruikt in de woningen wegenbouw. Enkele percelen weilanden zijn uitgebrikt en hebben hierdoor een opvallend microreliëf. Altenbroek en Voervallei met omgeving bezit een technische waarde die als volgt wordt gemotiveerd: De watermolens op de Voer- en Noorbeek met bijbehorende molenlopen hebben een technische waarde. De watermolen en molenloop op de Noor bij Huis Born in Altenbroek, de watermolens en molenlopen op de Voer bij het kasteel van Ottegraven, Meulenberg, het Meuleke en de molenloop van Molen van Lhomme maken samen deel uit het een molenlandschap. In functie van de aanvoer van proceswater voor de aandrijving van de watermolens werden molenlopen aangelegd in de beekvalleien. Het zijn rechte waterlopen die parallel met de beek lopen. Sommige molenlopen zijn honderden meters lang, afhankelijk van het verval van de beek. De specifiek hiervoor aangelegd waterloop werd door middel van waterbouwkundige ingrepen in het landschap steeds hoger opgestuwd zodat het gewenste verval bereikt werd, een technische verbetering waardoor de molen met grotere kracht kon draaien. De molenlopen zijn op de Villaretkaarten duidelijk aanwezig in het landschap. Voeren werd eind de 19de eeuw voorzien van een waterleidingnetwerk. Een waternetwerk en gietijzeren waterpompen voorzagen dorpen en gehuchten zonder bron van bronwater uit SintMartens-Voeren, bijvoorbeeld in Meulenberg. De graslanden op de hellingen ten noorden van ’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren en bij Opde-Eiken hadden geen natuurlijke bronnen of watervoorziening. Een netwerk van betonnen veedrinkbakken werd aangelegd. Bij de hoeve Op-de-Eiken ligt ten noorden van het erf een pomphuisje; Altenbroek en Voervallei met omgeving bezit een ruimtelijk-structurerende waarde die als volgt wordt gemotiveerd: De Voer, Noorbeek en Veurs met bijbehorende valleibodem zijn belangrijke waterlopen met duidelijk structurerende waarde. De nederzettingen ontstonden langs deze waterlopen omwille van de watervoorziening: s’-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren en de gehuchten Meulenberg, Ketten, Schophem liggen langs de Voer en Veurs, het gehucht Vitschen ligt langs de Noorbeek en Voer. Het kasteeldomein van Altenbroek ligt ter hoogte van bronnen bij de Noorbeek. Verschillende watermolensites liggen langs de Voer- en Noorbeek. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 34 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Rond de dorpen en de gehuchten bevonden zich boomgaardengordels. De boomgaardpercelen worden begrensd door geschoren veekeringshagen van meidoorn. Andere percelen zijn graslanden. De beeklopen worden geaccentueerd door beekbegeleidende beplantingen. Bij afsplitsing van een gekanaliseerde waterloop kondigt zich een watermolensite aan. Op de aansluitende hellingen bevinden zich holle wegen, graslanden, hoogstamboomgaarden. Andere delen van de hellingen zijn bebost. De meeste dalen zijn asymmetrisch: de zuidelijk geëxposeerde hellingen zijn over het algemeen steil en bebost, terwijl de hellingen met noordelijke expositie zachter en vlakker zijn. Het bodemgebruik op de vlakkere leemplateaus wordt gekenmerkt door grootschalige akkerlanden. Enkele delen van het plateau zijn bebost aansluitend op het hellingbos. Wegkruisen bevinden zich voornamelijk op kruispunten van wegen. Ten zuiden van s’-Gravenvoeren bevinden zich twee knooppunten van (holle) wegen bij oude zevensprongen. Het duidelijke patroon van asymmetrische groene valleien met dorpen, kasteeldomein en gehuchten aan de beken, de open akkerlanden op plateaus en de hellingen met hellingbossen of graftenrijke graslanden en hoogstamboomgaarden is nog steeds zeer duidelijk zichtbaar in het huidige landschap; Altenbroek en Voervallei met omgeving bezit een volkskundige waarde die als volgt wordt gemotiveerd: In het gebied bevinden zich tientallen wegkruisen of kruisbomen, vaak op kruispunten van wegen of paden. De kruisen zijn uit devotie opgesteld langs de weg, of om iets te herdenken, zoals een 17deeeuws ongelukskruis. Het betreffen kalkzandstenen, houten, giet- of smeedijzeren kruisen die in verschillende types kunnen worden onderverdeeld. Bij sommige kruisen staat een stinzenflora die verwijst naar een religieuze symboliek. Het gaat om beplantingen zoals akelei, buxus, prikneus, iris, vrouwenmantel of gladiolen en voorjaarsbloeiers zoals sneeuwklokje en blauwe druifjes. Het aanplanten van naaldbomen zoals fijnspar of Westerse levensboom bij wegkruisen heeft te maken met de Overmase tradities die aanhaken bij de Germaanse symboliek rond levensbomen en kruisbomen. Bij Heuvelke in s’-Gravenvoeren staat de Nagelboom, een witte paardenkastanje op een talud van een holle weg bij een kruising van twee paden. Deze fetisjboom, een boom die vereerd wordt en waarvan men in de heilzame werking gelooft, werd via het kloppen van een nagel aangesproken om van bepaalde pijnen verlost te worden; Altenbroek en Voervallei met omgeving bezit een wetenschappelijke waarde die als volgt wordt gemotiveerd: Het gebied heeft een hoog aardkundig belang. Het voorkomen van verschillende types van geologische ontsluitingen en groeven toont de diversiteit van de ondergrond. Het voorkomen van bronnen en kwelzones, kalktufbronnen en een kalktufbronbos, dolines, het voorkomen van watervoerende holle wegen (grubben), een fossiele Maasbedding en het lokaal dichte netwerk aan graften (cultuurtaluds) en andere taluds maken dat de valleien van de Voer en de Noorbeek en het omgevend landschap een zeer grote diversiteit aan geologisch en geomorfologisch unieke en zeldzame fenomenen bezit. Het grote verval van de Voer, Veurs en de Noor en de steile erosiehellingen zijn veroorzaakt door de grote en snelle tektonische opheffing van deze gebieden. Dit is een voor Vlaanderen zeer zeldzaam geologisch fenomeen. Het voorkomen van historisch permanente, soorten- en microreliëfrijke, graslanden met een kalkgebonden flora is voor Vlaanderen zeer zeldzaam. De kalkrijke kamgraslanden bevinden zich op de overgang van het Atlantische naar het Midden-Europese flora-element. Voeren is door zijn ligging uniek op floristisch gebied voor Vlaanderen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 35 van 73

De bosflora op de hellingen is gekenmerkt door soorten van enerzijds kalkrijke droge gronden, en anderzijds door soorten van zure en voedselarme gronden. Op bepaalde stukken, zoals in Schophem komen zones met heiderelicten voor. Diverse graften en taluds langs holle wegen bevatten een grote verscheidenheid aan houtig erfgoed met voor Vlaanderen unieke soorten, waaronder diverse soorten wilde rozen. Opvallend is ook de voor Vlaanderen unieke hoge dichtheid aan hakhout, hoge en lage knotbomen. De waterlopen, met typerende waterplanten zoals de opvallende vlottende waterranonkels, zijn niet gekanaliseerd of beschoeid. De sterk en vrij meanderende beken hebben een goede structuurkwaliteit met stroomkuilen en afwisselende stenige en zandige beekbeddingen. De bijzondere abiotische kenmerken in combinatie met de kenmerken van het kleinschalige gecompartimenteerde landschap zorgen voor een typerende fauna, bijvoorbeeld de grauwe klauwier, de wijngaardslak, het vliegend hert, de hazelmuis en de das.

2.2 MOTIVERING VAN HET TYPE BESCHERMING ‘Altenbroek en Voervallei met omgeving’ wordt beschermd als cultuurhistorisch landschap. Het Onroerenderfgoeddecreet definieert een cultuurhistorisch landschap als volgt: “een begrensde grondoppervlakte met een geringe dichtheid aan bebouwing en een onderlinge samenhang waarvan de verschijningsvorm en de samenhang het resultaat zijn van natuurlijke processen en van maatschappelijke ontwikkelingen van algemeen belang wegens de erfgoedwaarde(n).” Gezien de hoge erfgoedwaarde van Altenbroek, de Voervallei en het omgevende landschap wordt voorgesteld dit geheel als cultuurhistorisch landschap te beschermen. Het landschap met de graslanden in de valleien, de holle wegen, hellingbossen, hoogstamboomgaarden, gehuchten en houtige beplantingen vormt een samenhangend gebied dat het resultaat is van natuurlijke processen enerzijds en maatschappelijke ontwikkelingen anderzijds.

2.3 MOTIVERING VAN DE AFBAKENING VAN DE BESCHERMING De afbakening van het beschermd onroerend goed is opgenomen op het plan dat als bijlage bij het ministerieel besluit is gevoegd. Alle kadastrale percelen gevat door de bescherming zijn opgenomen in artikel 1 van het ministerieel besluit. Voor de begrenzing werd er zoveel mogelijk gebruik gemaakt van fysische grenzen onder de vorm van wegen, perceelsgrenzen, taluds en de grens met de bebouwde omgeving. Lokaal is hiervan afgeweken omwille van aaneengesloten gedeelten met een belangrijke erfgoedwaarde waar geen fysische grens voorkomt of waar er anders te verstoorde of minder gave landschappelijke gedeelten zouden worden opgenomen. De afbakening van het gebied vertrekt vanuit de graslandrijke valleien van de Voer, Noorbeek en Veurs en aanpalende graslanden graftenrijke hellingsgronden. Gezien de grote erfgoedwaarde en samenhang met de aanpalende (beboste) hellingen en plateaus worden deze gebieden ook mee opgenomen in de afbakening. De ankerplaats ‘’s Graven-, Sint-Martens- en Sint-Pietersvoeren’ is een vastgesteld landschapsatlasrelict. Het voorliggend gebied is het centrale en westelijke deel van deze ankerplaats. Het oostelijke en zuidelijke deel van deze ankerplaats, namelijk het Alsbos, Vrouwenbos, Veursbos, oostelijk deel Broekbos en de gehuchten De Plank, Berg en Veurs en het dorp Sint-Pieters-Voeren en omgeving maken geen deel uit van dit dossier, en kunnen mogelijk in een latere fase aan bod komen in een aansluitend beschermingsdossier.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 36 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

De afbakening omvat de vallei van de Veurs vanaf Krindaal die in Sint-Martens-Voeren in de Voer over gaat, en de vallei van de Voer van Sint-Martens-Voeren tot aan de westelijke gemeente- en landgrens ter hoogte van Grijzegraaf. De zuidelijke grens van het gebied wordt ten oosten van Sint-Martens-Voeren gevormd door de spoorlijn Antwerpen-Tongeren-Visé-Aken. Tussen Sint-Martens-Voeren en Schophem, ter hoogte van Ottegraeven, is de verbindingsweg tussen ’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren de grens. De kleinschalige gehuchten van Schophem, Ketten en Meulenberg die zich langs de Voer ontwikkelden, en Vitschen langs de Noorbeek en Voer liggen binnen de afbakening. Vanaf Schophem is de oude zuidelijke parallelweg, die langs de Steenboskapel loopt, de begrenzing. Het containerpark en de aansluitende geplande ontwikkeling van een nieuwbouw voor de politie waarvoor een gemeentelijk RUP loopt is buiten de afbakening gehouden. De afbakening volgt deze weg ten zuiden van ’s-Gravenvoeren richting Mennekesput en de oude kruispunten bij de SintAnnakapel en de Oude Linde. Vanaf de Oude Linde is het verlengde van de Grijzegraaf de zuidgrens. Het geplande rioolwaterzuiveringsinstallatie ter hoogte van Grijzegraaf ligt buiten de afbakening. In het westen en noorden is de staatsgrens de begrenzing van het gebied. De hellingen en plateaus ten noorden van de valleien sluiten ruimtelijk aan bij de valleien. In het noordoosten sluit de grens aan op het beschermde landschap Martelberg. Het bos en heidegebied van Schophemerheide bevindt zich tussen Sint-Martens-Voeren en Ketten. Ten noorden van ’s-Gravenvoeren ligt een graftenrijke zone met weilanden en akkerlanden. Een dicht wegenpatroon oriënteert zich grotendeels zuid-noord en loopt richting het Hoogbos, waar de grenzen aansluiten op het beschermd landschap Hoogbos. Het open landbouwgebied rond het Hoogbos wordt tot aan de gemeentegrens mee opgenomen. Het Hoogbos is reeds beschermd als landschap en sluit volledig aan bij het voorliggende gebied. Het open landbouwgebied rond het Hoogbos wordt in de afbakening opgenomen. De grens wordt gemarkeerd door de grenspalen en de solitaire grenslinde Huuskesboom. Altenbroek met centraal de Noorbeekvallei sluit ruimtelijke aan bij de Voervallei in het zuiden ter hoogte van Vitschen, waar de Noor uitmondt in de Voer. Ter hoogte van Altenbroek vormt de staatsgrens de begrenzing van het cultuurhistorische landschap. In het noorden sluit Altenbroek aan bij het plateau van Snauwenberg met zichten op het Hoogbos. De oostelijke grens wordt gevormd door de weg van Krindaal naar Ulvend die door het Broekbos en over De Plank loopt. Dit is een duidelijke fysische grens die het gebied Mosdelle begrenst. Het plateau bij De Plank is met het aanpalende deel van de vastgestelde ankerplaats niet meegenomen binnen de evaluatie van dit omvangrijke gebied en dient bij het oostelijke Broekbos meegenomen te worden. De aanpalende grotere beschermde landschappen de Martelberg en het Hoogbos sluiten ruimtelijk aan bij dit beschermingsvoorstel. Een kleinere beschermde landschap van de Kruisgraaf valt binnen dit beschermingsvoorstel omdat het er volledig door omsloten wordt. Het beschermde monument ‘Hoeve Den Hof’, het dorpsgezicht ‘Hoeve Den Hof met omgeving’, een deel van het dorpsgezicht ‘Parochiekerk Sint-Martinus met omgeving’ en ‘Dorpskern ’s-Gravenvoeren’ en het beschermde monument ‘Kasteel van Ottegraven’ worden niet mee beschermd, de beschermingsperimeters sluiten op elkaar aan. De dorpskernen van ’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren maken geen deel uit van de scope van dit dossier. De kleinschalige dorpskernen hebben een hoge erfgoedwaarde en zijn deels beschermd. Een verdere evaluatie van de erfgoedwaarden van de dorpskernen dient te gebeuren.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 37 van 73

2.4 JURIDISCHE TOESTAND 2.4.1 Onroerend Erfgoed: Op het omgevingsplan in bijlage bij dit dossier zijn de beschermingen opgenomen die in de buurt liggen van het onroerend goed waar dit dossier over gaat. Volgende beschermde sites vallen binnen de perimeter van de voorgestelde afbakening (toestand 19/07/2017): 2.4.1.1 • • • •

2.4.1.2 • 2.4.1.3 • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Beschermde monumenten Smeedijzeren wegkruisen (MB 04/11/2002) Steenboskapel (MB 04/11/2002) Twee gietijzeren kranen (hier kraan op de Meulenberg) (MB 04/11/2002) Eénstijlige meidoornshaag (MB 05/07/2010): Gelegde meidoornhaag aan zevensprong 'Aan de Ling', Hoeneveldje, ’s-Gravenvoeren Beschermde landschappen De Kruisgraef (MB 03/07/1985) Vastgestelde inventaris bouwkundig erfgoed Douanekantoor (ID 37722) Dwarsschuur gedateerd 1721 (ID 37664) Elektriciteitscabine (ID 216507) Gesloten hoeve (ID 37704) Gesloten hoeve (ID 37705) Gietijzeren kraan (ID 37721) Gietijzeren kruisbeeld (ID 37720) Hoeve (ID 37641) Hoeve (ID 37679) Hoeve (ID 37707) Hoeve (ID 37709) Hoeve (ID 37854) Hoeve Kattenrot (ID 37640) Hoeve Op de Eiken (ID 37855) Hoeve Snauwenberg (ID 37712) Houten kruisbeeld (ID 37719) Huis Born (ID 37626) Kapel (ID 37682) Kapel Denisekrüske (ID 37718) Kapel Trichterbeeldje (ID 37717) Kasteel Altenbroek (ID 37625) Koetsierswoning van het kasteel Altenbroek (ID 37627) Kruis (ID 37659) Kruis van de Dries (ID 37683)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 38 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

• • • • • • • • 2.4.1.4 • • • • • • • • • • • • • 2.4.1.5 • 2.4.1.6 • • • • • • • • • • • • • • • • •

Langgestrekte hoeve (ID 37706) Sokkel van verdwenen kruisbeeld (ID 37701) Steenboskapel (ID 37713) U-vormige hoeve (ID 37723) Villa Frésar (ID 37666) Watermolen (ID 37665) Watermolen Het Meuleke (ID 37684) Woonhuis (ID 37710) Niet -vastgestelde inventaris bouwkundig erfgoed Begraafplaats 's-Gravenvoeren (ID 304324) Gietijzeren wegkruis (ID 304322) Gietijzeren wegkruis (ID 304325) Gietijzeren wegkruis (ID 304350) Hoeve en veldhek (ID 304318) Houten wegkruis (ID 304349) Houten wegkruis (ID 304351) Ongelukskruis (ID 304246) Smeedijzeren wegkruis (ID 304017) Smeedijzeren wegkruis (ID 304250) Smeedijzeren wegkruis (ID 304330) Smeedijzeren wegkruis (ID 304891) Wegkruis Oude Linde (ID 304348) Vastgesteld Landschapsatlasrelict 's Graven-, Sint-Martens- en Sint-Pietersvoeren (MB 24/12/2008) (ID 4567) Niet-vastgestelde landschapsatlasrelicten Doorsteekweg naar Mennekesput (ID 304300) Doorsteekweg naar Schophem (ID 304917) Doorsteekweg op plateau bij wegkruis (ID 305011) Ezelstraatje Mennekesput (ID 304298) Graspad als doorsteekweg (ID 304232) Holle weg Altenbroek (ID 304266) Holle weg Altenbroek (ID 304973) Holle weg bij Kruisgraaf (ID 304210) Holle weg bij Kruisgraaf (ID 304212) Holle weg bij Wijnantsgrebbe (ID 304231) Holle weg Grijzegraaf (ID 304761) Holle weg Heuvelke (ID 304244) Holle weg Jolette (ID 305013) Holle weg Kinkenberg (ID 304233) Holle weg Kinkenberg (ID 304235) Holle weg Komberg (ID 304312) Holle weg naar De Plank (ID 304320)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 39 van 73

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Holle weg naar Kattenrot (ID 304289) Holle weg naar Krindaal (ID 304892) Holle weg naar Oude Linde (ID 304238) Holle weg naar Schophemerheide (ID 304901) Holle weg naar Sint-Annakapel (ID 304241) Holle weg naar Ulvend (ID 304317) Holle weg naar Wittekapel (ID 304291) Holle weg parallel met Roetsgraaf (ID 304214) Holle weg Snauwenberg (ID 304261) Holle weg van Ulvend naar Sint-Martens-Voeren (ID 304893) Landbouwweg bij Maastrichtkapel (ID 304225) Landbouwweg parallel met Roetsgraaf (ID 304227) Molenweg Vitschen (ID 304280) Parallelweg Komberg (ID 304313) Parallelweg met de Voer (ID 304213) Parallelweg naar Schophem (ID 304337) Toegangsweg Kasteel Altenbroek (ID 304934) Verbindingsweg naar Oude Linde (ID 304239) Voetweg langs de Voer tussen Vitschen en Schophem (ID 304286) Voetweg naar Hoogbos (ID 304345) Voetweg naar Krindaal (ID 304327) Weg naar kapel Oude Linde (ID 304297) Weg naar Schophemerheide en Kattenrot (ID 304347) Weg naar Steenboskapel (ID 304287) Grasland met microreliëf (ID 304834) Grindgroeven (ID 304829) Kalktufbronnen (ID 304822) Kiezeloölietgroeven Schophemerheide (ID 304825) Krijtgroeve Altenbroek (ID 304833) Krijtgroeven (ID 304831) Krijtgroeven (ID 304984) Kruisgraef (ID 304765) Molenloop (ID 304681) Molenloop (ID 304845) Roetsgraaf (ID 304766) Silexgroeven (ID 304820) Silexgroeven Schophemerheide (ID 304826) Uitgebrikte gronden Voervallei (ID 304821) Weidepoel (ID 304836) Wynantsgrebbe (ID 304832)

2.4.1.7 • • • •

Niet-vastgestelde inventaris houtige beplantingen met erfgoedwaarde Beekbegeleidende houtkant langs Noorbeek (ID 132297) Beplantingen bij Steenboskapel (ID 132347) Bomengroep in bosrand bij poel (ID 302150) Bomengroep met opgaande zomereiken (ID 132312)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 40 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Brede houtkant (ID 132291) Brede houtkant op talud (ID 132262) Bruine beuken in bosrand (ID 301946) Bruine beuken in bosrand (ID 304850) Drie opgaande eiken bij de Oude Linde (ID 132366) Drie opgaande okkernoten (ID 132381) Geknotte essen langs de Voer (ID 304763) Geknotte haagbeuken op perceelsgrens (ID 304851) Geknotte meidoorn op talud holle weg (ID 302065) Geknotte wintereik op perceelsgrens (ID 132151) Geknotte winterlinde (ID 304886) Gelegde meidoornhaag aan zevensprong 'Aan de Ling' (ID 131473) Gemengde hoogstamboomgaard (ID 304779) Gemengde houtkanten op taluds (ID 304777) Geschoren afsluitingshaag van liguster (ID 131985) Geschoren meidoornhaag als veekering (ID 131984) Hakhout van gewone beuk (ID 132145) Hakhout van gewone beuk (ID 132146) Hakhout van gewone beuk (ID 132147) Hakhout van winterlinde (ID 132148) Hakhout van winterlinde (ID 132149) Hakhoutbosje met houtkant op talud (ID 132282) Hakhoutbosje met robinia (ID 132244) Hakhoutbosje met robinia (ID 132275) Hakhoutstoof van zwarte els (ID 132298) Hakhoutstoof zwarte els (ID 132299) Hakhoutstoven van beuk, haagbeuk en wintereik (ID 304889) Hoog geknotte eik op perceelsgrens (ID 304774) Hoogstamboomgaard (ID 304781) Hoogstamboomgaard (ID 304782) Hoogstamboomgaard (ID 304783) Hoogstamboomgaard (ID 304784) Hoogstamboomgaard (ID 304837) Hoogstamboomgaard (ID 304838) Hoogstamboomgaard (ID 304839) Hoogstamboomgaard (ID 304840) Hoogstamboomgaard (ID 304841) Hoogstamboomgaard (ID 304842) Hoogstamboomgaard (ID 304844) Hoogstamboomgaard (ID 304848) Hoogstamboomgaard (ID 304853) Hoogstamboomgaard (ID 304885) Hoogstamboomgaard en knotes (ID 304849) Houtkant als erosiebestrijding (ID 131825) Houtkant als erosiebestrijding (ID 131859) Houtkant en opgaande bomen op talud (ID 304884) Houtkant langs de Voerbeek (ID 132380)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 41 van 73

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Houtkant langs de Voerbeek (ID 304830) Houtkant langs de Voerbeek (ID 304852) Houtkant langs holle weg (ID 131857) Houtkant met knotbomen van es en veldesdoorn (ID 301954) Houtkant met knoteiken en essen op talud (ID 132328) Houtkant op talud (ID 131860) Houtkant op talud (ID 132226) Houtkant op talud (ID 132240) Houtkant op talud (ID 132241) Houtkant op talud (ID 132242) Houtkant op talud (ID 132243) Houtkant op talud (ID 132245) Houtkant op talud (ID 132247) Houtkant op talud (ID 132248) Houtkant op talud (ID 132249) Houtkant op talud (ID 132250) Houtkant op talud (ID 132253) Houtkant op talud (ID 132254) Houtkant op talud (ID 132255) Houtkant op talud (ID 132257) Houtkant op talud (ID 132259) Houtkant op talud (ID 132260) Houtkant op talud (ID 132261) Houtkant op talud (ID 132265) Houtkant op talud (ID 132266) Houtkant op talud (ID 132267) Houtkant op talud (ID 132270) Houtkant op talud (ID 132277) Houtkant op talud (ID 132279) Houtkant op talud (ID 132280) Houtkant op talud (ID 132281) Houtkant op talud (ID 132283) Houtkant op talud (ID 132287) Houtkant op talud (ID 132294) Houtkant op talud (ID 132295) Houtkant op talud (ID 132296) Houtkant op talud (ID 132303) Houtkant op talud (ID 132330) Houtkant op talud (ID 132332) Houtkant op talud (ID 132333) Houtkant op talud (ID 132353) Houtkant op talud (ID 132369) Houtkant op talud (ID 304772) Houtkant op talud (ID 304776) Houtkant op talud (ID 304854) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132252) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132268)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 42 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Houtkant op talud bij holle weg (ID 132271) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132278) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132286) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132319) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132324) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132334) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132357) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132373) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132374) Houtkant op talud bij holle weg (ID 132375) Houtkant op talud holle weg (ID 132258) Houtkant op talud holle weg (ID 132274) Houtkant op talud holle weg (ID 132289) Houtkant op talud holle weg (ID 132293) Houtkant op talud holle weg (ID 132302) Houtkant op talud holle weg (ID 132359) Houtkant op talud holle weg (ID 132371) Houtkant op talud langs holle weg (ID 131824) Houtkant op talud langs holle weg (ID 131838) Houtkant op talud langs holle weg (ID 131855) Houtkant op talud langs spoorweg (ID 131840) Houtkant op talud langs verlaten holle weg (ID 131830) Houtkant op talud langs weg (ID 131828) Houtkant op talud langs weg (ID 132239) Houtkant op talud langs weg (ID 132284) Houtkant op talud langs weg (ID 132304) Houtkant op talud langs weg (ID 132306) Houtkant op talud langs weg (ID 132349) Houtkant op talud van holle weg (ID 132238) Houtkant op talud verlaten holle weg (ID 132273) Houtkant op taluds bij holle weg (ID 132335) Houtkant van hazelaar op talud (ID 131826) Houtkant van hazelaar op talud (ID 304883) Houtkanten langs holle weg (ID 131835) Kaphaag van haagbeuk (ID 131833) Kaphaag van haagbeuk (ID 132150) Kaphaag van haagbeuk (ID 304828) Knot- en opgaande bomenrij (ID 304859) Knotbomenrij langs Veursbeek (ID 304857) Knotbomenrij met onder meer veldesdoorn (ID 131858) Knotbomenrij van es (ID 304846) Knotbomenrij van es (ID 304858) Knoteik in houtkant (ID 304775) Knotels (ID 131841) Knotes (ID 132229) Knotes (ID 132272) Knotes als hoekboom (ID 131843)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 43 van 73

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Knotes als hoekboom (ID 132246) Knotes als hoekboom (ID 132325) Knotes met boomkapel (ID 131823) Knothaagbeuk (ID 304856) Knothaagbeuken (ID 304888) Knotwilg (ID 131827) Knotwilg (ID 132378) Knotwinterlinde (ID 132358) Knotwinterlinde (ID 302066) Lindenhakhoutstoof in Broekbos (ID 132144) Lork als kapelboom (ID 302152) Middelhoutbos (ID 132292) Nagelboom van 's-Gravenvoeren (ID 132372) Opgaande beuk als grensboom (ID 132323) Opgaande Canadapopulier als hoekboom (ID 132228) Opgaande eik als hoekboom (ID 131839) Opgaande eik als hoekboom (ID 304778) Opgaande eiken als hoekboom (ID 132376) Opgaande es (ID 132301) Opgaande es als hoekboom bij wegkruis (ID 132269) Opgaande es als kruispuntboom (ID 132256) Opgaande es als schermboom (ID 132285) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep (ID 132307) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep bij poel (ID 132311) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep bij poel (ID 132313) Opgaande esdoorn met bonte bladeren in bomengroep bij poel (ID 132318) Opgaande essen op talud (ID 304773) Opgaande grensboom Huuskesboom (ID 132382) Opgaande Hollandse linde bij wegkruis (ID 132227) Opgaande linde in dorpskern (ID 131853) Opgaande olm in houtkant (ID 304769) Opgaande plataan (ID 132331) Opgaande plataan in bomengroep bij poel (ID 132308) Opgaande plataan in bomengroep bij poel (ID 132309) Opgaande schietwilg als hoekboom (ID 131836) Opgaande tamme kastanje met boomkruis (ID 132225) Opgaande winterlinde (ID 132305) Opgaande winterlinde (ID 132320) Opgaande witte paardenkastanje in bomengroep bij poel (ID 132310) Opgaande witte paardenkastanje in bomengroep bij poel (ID 132314) Opgaande witte paardenkastanje in bomengroep bij poel (ID 132316) Opgaande zomereik (ID 132251) Opgaande zomereik (ID 132321) Opgaande zomerlinde (ID 132300) Opgaande zomerlinde in bomengroep bij poel (ID 132315) Opgaande zomerlinde in bomengroep bij poel (ID 132317) Rij knotessen (ID 304771)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 44 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

• • • • • • •

Twee knotessen (ID 304887) Twee mispels als relict van een haag (ID 131856) Twee op enen stam gezette meidoornen (ID 304770) Twee opgaande zomereiken (ID 132263) Veekering met oud vlechtwerk (ID 132322) Veekeringen in 's-Gravenvoeren (ID 132162) Vier geknotte haagbeuken (ID 304855)

Binnen de voorgestelde afbakening zijn er geen goedgekeurde erfgoedbeheersplannen, herwaarderingsplannen of eerder vernietigde beschermingsbesluiten.

2.4.2 Ruimtelijke Ordening: Het gewestplan kleurt de vallei van de Veurs en de aansluitende helling in als natuurgebied. De daar aangrenzende delen van het dal, helling en plateau zijn landschappelijk waardevol agrarisch gebied. De Voervallei tussen Sint-Marten-Voeren en Meulenberg ligt grotendeels in natuurgebied, evenals de aansluitende helling en een deel van het plateau. De daaraan grenzende delen van het dal, helling en plateau zijn landschappelijk waardevol agrarisch gebied. Het kasteeldomein Altenbroek is parkgebied met semi-agrarische functie. De woonkern van Vitschen ligt in woongebied met landelijk karakter. Het dal van de Noorbeek en de aansluitende hellingen zijn grotendeels natuurgebied met aansluitend landschappelijk waardevol gebied. De zone ten zuiden van ’s-Gravenvoeren is grotendeels landschappelijk waardevol agrarisch gebied, met uitzondering van de zone tussen Heuvelke en de Oude Linde dat agrarisch gebied is. De zone ten noorden van ’s-Gravenvoeren is volledig landschappelijk waardevol agrarisch gebied, behalve het Hoogbos en de delen aan de Kinkenberg die natuurgebied zijn en het kerkhof en het gasonderstation die liggen in gebieden voor gemeenschapsvoorzieningen of openbaar nut. Het agrarisch gebied ten noorden en zuiden van ’s-Gravenvoeren, met uitzondering van het Habitatrichtlijngebied, is Herbevestigd Agrarisch Gebied (HAG). Er zijn volgende BPA’s van kracht binnen dit gebied: BPA “Politielogement”, BPA “Hoogsteyns”,. De percelen van het ontwerpRUP ‘Openbare Voorzieningen’ aan Schietekamer ligt net buitende afbakening. Binnen het RUP ‘Boomstraat-Berneauweg’ is er wat betreft de holle wegen van Heuvelke een overlap. Aan de Grijzegraaf is er een gemeentelijk RUP ‘RWZI Voeren’ in functie van de bouw van een nieuw landschappelijk geïntegreerd waterzuiveringsstation, dat net buiten de afbakening ligt. Voor dit gebied komt de gewenste ruimtelijke structuur binnen het Vlaamse planningsproces overeen met de beheersdoelstellingen zoals opgenomen in het beschermingsbesluit van dit beschermingsdossier. Er zijn binnen de AGNAS-planprocessen geen acties op korte termijn gepland voor Voeren. Ruimtelijke concepten voor Deelruimte Voeren : •

Ruimtelijk-functioneel samenhangende gebieden vrijwaren voor land- en tuinbouw op maat van het landschap:

Het weide- en akkergebied van Voeren vormt een samenhangend landbouwgebied waarin grondgebonden landbouw (in hoofdzaak melkvee) als ruimtelijke drager van het gevarieerde en reliëfrijke cultuurlandschap wordt erkend. Het landbouwgebruik moet aangepast zijn aan de kenmerken van het fysisch systeem en de landschappelijke structuur: de structuurbepalende landschapselementen (steile hellingen, beekvalleien, netwerk van hagen, houtkanten en holle

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 45 van 73

wegen...) bepalen het kader waarbinnen de landbouwfunctie zich kan ontwikkelen, zonder het behoud van deze elementen in het gedrang te brengen. Het deelconcept is van toepassing op volgende gebieden: 27.1 land- en tuinbouwgebied van Moelingen-’s-Gravenvoeren 27.2 land- en tuinbouwgebied van Sint-Martens-Voeren-Sint-Pieters-Voeren •

Beekvalleien versterken als natuurontwikkelingsgebieden:

De Voer, de Gulp en de Berwijn en hun zijbeken zijn structuurbepalende waterlopen in de Voerstreek. In belangrijke delen van deze scherp ingesneden en asymmetrische beekvalleien staat behoud en ontwikkeling van de natuuren waterbergingsfunctie voorop. Deze samenhangende natuurcomplexen worden opgenomen in het Vlaams Ecologisch Netwerk. Het herstel van de verbindende functie van de beekdoorgangen in de dorpskernen is een bijzonder aandachtspunt. Het deelconcept is van toepassing op volgende gebieden: 28.2 valleien van de Voer, Veurs, Noorbeek en Beek •

Vrijwaren en versterken van landschappelijke waardevolle gebieden met erfgoedelementen als landschappelijke eenheden

Het typische bocagelandschap van Voeren wordt gevrijwaard als drager van de landschapsecologische structuur. De instandhouding en het herstel van kleine landschapselementen zoals holle wegen, waardevolle hellinggraslanden, graften en poelen met interessante moeras- en waterplanten of amfibieën moet gegarandeerd worden. De specifieke geologie en geomorfologie van het gebied is zeer bepalend voor de diversiteit aan milieus die in stand gehouden moet worden. Markante reliëfovergangen zijn belangrijke structuurbepalende componenten in het landschap. Kastelen en hun bijhorende parken (o.m. kasteel Altembroek en de Commanderie in Sint-PietersVoeren) zijn belangrijke te vrijwaren erfgoedbakens binnen het landschap van Voeren. Een aantal belangrijke erfgoedelementen, onder meer het bodemarchief met relicten van prehistorische vuursteenmijnbouw, de mergelen grindgroeven moeten maximaal gevrijwaard en in stand gehouden moeten worden. Het deelconcept is van toepassing op volgende gebieden: 29.2 ‘s-Gravenvoeren, Sint-Martens-Voeren en Sint-Pieters-Voeren met het dal van de Voer •

Samenhangende boscomplexen en patronen van verspreide bosfragmenten behouden en versterken als structuurbepalende natuuren/of landschapselementen

De vaak op kalkgrond gelegen continentale bossen (onder meer Alserbos, Veursbos en VrouwenbosStroevenbos) en de bossen op de cuesta’s moeten behouden blijven als structuurbepalende natuuren landschapselementen. Versterken van de boskernen kan door op een beperkt aantal locaties de historische bosstructuur te herstellen. Ecologisch meest waardevolle voor de natuurlijke structuur bepalende boscomplexen maken deel uit van Vlaams Ecologisch Netwerk. De meerderheid van de bestaande bos- en parkgebieden worden opgenomen in natuurverwevingsgebieden. Het deelconcept is van toepassing op volgende gebieden: 30.5 de bossen op de cuesta’s bij ’s-Gravenvoeren en Sint-Martens-Voeren 30.6 bossen Altembroek 30.7 Hoogbos Het gemeentelijke ruimtelijk structuurplan (GRS) van Voeren (2008) geeft als beleidsdoelstellingen voor de gewenste landschappelijke het tegengaan van de verdere versnippering en banalisering van /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 46 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

het landschap als identiteitsdrager, het verhogen van de landschappelijke herkenbaarheid en oriënteerbaarheid, het aanwijzen van plaatsen waar het netwerk van kleine landschapselementen kan worden versterkt en het vrijwaren van landschappelijk waardevolle gebieden door de afbakening van bouwvrije agrarische gebieden. Elementen van de landschappelijke structuur zijn het gecompartimenteerde waardevol landschap met hoge cultuurhistorische waarde, gesloten boslandschappen, halfopen traditioneel landbouwlandschap met golvend reliëf, open akkerbouwkouters, herkenbare rivier- en beekvalleien als groene linten, markante reliëfovergangen, compacte dorpskernen en gehuchten, cultuurhistorische bakens en landschappelijke bakens. Het uitwerken van ontwikkelingsperspectieven voor hoogstamboomgaarden, het afbakenen van bouwvrije agrarische gebieden en ontwikkelingsperspectieven voor het cultuurhistorisch bebouwd erfgoed, het hergebruik van oude hoeves, molens en kastelen wordt vooropgesteld. Het provinciaal ruimtelijke structuurplan van Limburg (PRS) (2012): Voeren wordt ontwikkeld als een rustig en groen onderdeel van een Drielandenpark: een knooppunt voor natuur en laagdynamisch toerisme en recreatie. Globaal gezien zijn landbouw en natuurontwikkeling de hoofdfuncties in dit gebied. Toerisme en recreatie zijn aanwezig als kwaliteitsvol recreatief medegebruik, bijvoorbeeld als kleinschalig hoeve- en kasteeltoerisme. Toeristische fietsverbindingen met Haspengouw, met het Nederlands Zuid-Limburg en met het Land van Herve worden tot stand gebracht. Tot deze deelruimte behoren (delen van) de gemeente Voeren. Volgende ruimtelijke principes worden voorgesteld: rivier- en beekvalleien Voer, Berwijn, Gulp,…als natuurlijke en landschappelijke dragers, langgerekte beperkte nederzettingen evenwijdig met de valleien een landschappelijk waardevol graftenlandschap met zeer waardevolle beekjes en bossen, holle wegen, weiden, kerkdorpjes, kastelen en hoeven.

2.4.3 Natuur en Bos: Erkend natuurreservaat ‘Altenbroek’ (E-152), in beheer bij Natuurpunt, situeert zich in het dal en op de hellingen rond de Noorbeekvallei, op het plateau bij Schophemerheide en Kattenroth en op de helling van de Voervallei. Het Broekbos is een Bosreservaat (Broekbos, nr. 5, 2003) dat gedeeltelijk binnen de afbakening van de cultuurhistorische landschapsbescherming valt. Voor het bosreservaat Broekbos is er een beheerplan (2008). Het Hoogbos en graftengebied ten zuiden ervan, Altenbroek, Schophemerheide-Kattenroth, delen van de Voervallei, het Broekbos en de Veursvallei behoort tot Habitatrichtlijngebied Voerstreek (BE2200039). Het Hoogbos, delen van Altenbroek, Schophemerheide-Kattenroth en het Broekbos en de Veursvallei horen bij GEN 421. De bescherming van het onroerend erfgoed respecteert het stand-still principe volgens Natura 2000, wat impliceert dat achteruitgang van natuur en milieu in deze gebieden tegengegaan wordt. Voor de SBZ worden specifieke natuurdoelen of instandhoudingsdoelstellingen (s-IHD) opgesteld, waarbij algemene maatregelen voorgesteld worden om de natuurwaarden van deze gebieden in stand te houden of te verbeteren. De concrete invulling van deze maatregelen (exacte locaties voor o.a. bosuitbreiding, soortenkeuze, beheervorm) moet wel eerst getoetst worden aan de erfgoedwaarden binnen het cultuurhistorisch landschap, waarbij behoud en versterking van deze waarden voorop staan.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 47 van 73

2.4.4 Landbouw en Visserij: Er zijn geen ruilverkavelingen uitgevoerd in Voeren. De landbouwgebruiksgegevens van 2016 tonen grote delen met graslanden in de valleien en op de hellingen. De gewassen, voornamelijk op de plateaus, bestaan uit voedergewassen, groenten, kruiden en sierplanten, fruit en noten, aardappelen, suikerbieten, maïs, graan, zaden en peulvruchten en overige gewassen. De Potentiële Bodemerosiekaarten (2017) op perceelsniveau tonen dat de meeste percelen op de hellingen en in het dal hoog tot zeer hoog scoren op vlak van erosiegevoeligheid. De percelen op het plateau en enkele percelen in het vlakkere deel van het dal hebben een medium of lage tot zeer lage erosiegevoeligheid. In verschillende delen van Voeren kunnen via de VLM beheersovereenkomsten worden afgesloten voor werken aan natuuren landschapsdoelstellingen.

2.4.5 Water: De Voerbeek tussen Meulenberg en de grens ter hoogte van Grijzegraaf is een waterloop van eerste categorie. De Molenarm bij Meulenberg en de Horstergrub zijn niet geklasseerde waterlopen. De Noorbeek en de Voerbeek tussen Sint-Martens-Voeren en Meulenberg zijn waterlopen van tweede categorie. De Veursbeek is een waterloop van derde categorie. De noordelijke zijbeek van de Veurs die vanaf de Martelberg komt is niet geklasseerd. In het bekkenbeheerplan van het Maasbekken (2016-2021) worden verschillende acties voorzien voor de Voer- en Noorbeek. Gewenste acties zijn o.a. de aanleg van overstromingszone en structuurherstel van de Noorbeek, onderzoek naar waterbescherming van Voeren en aanleg van een bypass en het stimuleren van erosiecoördinatoren en bedrijfsplanners in het Maasbekken.

2.4.6 Stilte: Het gebied tussen Noorbeek, Mheer en 's-Gravenvoeren heeft bij het departement Omgeving het ‘kwaliteitslabel stiltegebied’ gekregen. Sommige gemeenten en provincies voeren een actief stiltebeleid. Ze kunnen dit bekrachtigen met een kwaliteitslabel Stiltegebied. Tussen Mheer, Noorbeek (NL) en 's-Gravenvoeren ligt het gebied dat beschermd wordt tegen 'geluidsvervuiling'. De rust en stilte laat de bezoeker toe te luisteren naar natuurgeluiden.

2.4.7 Andere projecten: LIFE Pays Mosan (2014-2020) Het LIFE-project ‘Pays Mosan’ is een internationaal project dat zich situeert rond het Maasgebied tussen de Ardennen en Maastricht. Het project heeft als doel te streven naar herstel en het verbeteren van de beschermingsstatus van een mozaïek van bedreigde biotopen en soorten. De doelhabitats zijn voornamelijk gerelateerd aan voormalige, eeuwenoude begrazingspraktijken van halfnatuurlijke graslanden op kalkhoudende bodems en hun overgangsvormen naar glanshavergraslanden of soortenrijke heischrale graslanden. Het verbeteren van de ecologische verbindingen van de graslanden, zowel binnen het Natura 2000 netwerk als tussen de verschillende gebieden en het verbeteren van de beschermingsstatus van vier vleermuissoorten zijn andere belangrijke doelstellingen. Leader Plaatselijke Groep Haspengouw (2015-2020) /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 48 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

LEADER is een subsidieprogramma uit het Europese Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling. De provincies, de Vlaamse Overheid en de EU werken samen om het plattelandsweefsel te versterken. Via de Plaatselijke Groepen wordt een lokale ontwikkelingsstrategie opgemaakt. Voeren maakt van 2015 tot 2020 deel uit van de Plaatselijke Groep Haspengouw. Thema’s zijn leefbare dorpen, bodem- en waterbeheer en landbouw- en natuureducatie. Drielandenpark Het Drielandenpark zet sinds 2001 in op samenwerking over de grenzen heen. Het gebied dat zich tussen grenssteden in Duitsland, Nederland en België bevindt is rijk aan natuur en cultuur. Het behoud en versterken van de open ruimte in dit gebied staat centraal. Plattelandsonderzoek “Versterken van streekidentiteit via landbouw, natuur, erfgoed en toerisme” INBO, ILVO en VITO (10/11/2014-10/05/2017) Samen met de bestaande projectgroep Voeren met lokale stakeholders formuleert dit plattelandsonderzoek innovatieve oplossingen (landbouwmodel, samenwerkingsverbanden, financiële instrumenten,…) voor het verdwijnende landschap binnen de huidige beleids- en planningscontext en realiteit op het terrein. Focusgebied is Voeren waar het bestaande samenwerkingsverband een rijke, actuele en beleidsrelevante casus biedt met gedreven en betrokken stakeholders. Projecten Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren (RLHV) Het regionaal landschap heeft verschillende projecten lopen in Voeren, onder andere ‘Hooi van hier’, ‘fruitlandschap’, ‘Klein historisch erfgoed’, ‘Kortweg natuur’, ‘Hagendorser’, ‘Landschapsbedrijfsplanner’ en ‘Samenaankoop zaadmengsels voor bloemrijke akkers en weides’. Onroerend Erfgoed Richtplan (OERP) Hoogstamboomgaarden (2016-2019) Het OERP onderzoekt en inventariseert de problematiek van de onder druk staande hoogstamboomgaarden in Haspengouw. Voeren is één van de 17 gemeenten waar het OERP zich op focust. Het OERP heeft als doel een actieprogramma voor te bereiden en uit te voeren door alle betrokken partners. Boom van het jaar (2014) De nagelboom van ’s-Gravenvoeren (ID 132372) werd in 2014 nationaal verkozen tot Boom van het Jaar. Deze wedstrijd zoek jaarlijks de meest interessante en opmerkelijke boom van België. Het zijn vooral bomen met een verhaal die belangrijk is voor zijn omgeving. De Belgische laureaat neem nadien deel aan de Europese boom-van-het-jaar-verkiezing.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 49 van 73

3 BEHEERSVISIE 3.1 BEHEERSDOELSTELLINGEN VOOR HET BESCHERMD ONROEREND GOED In het beschermingsbesluit zijn beheersdoelstellingen opgenomen. Je vindt die terug onder artikel 3 van het besluit. De beheersdoelstellingen moeten de zakelijkrechthouders (eigenaars, erfpachthouders, opstalhouders en leasinggevers) en gebruikers op weg helpen om de erfgoedwaarden maximaal in stand te houden of te verbeteren. Ze hebben de optimale verwezenlijking van de erfgoedwaarden voor ogen. Ze geven richting aan of vormen een kader voor toekomstig beheer van het beschermd onroerend goed. Zakelijkrechthouders en gebruikers dienen rekening te houden met deze beheersdoelstellingen als ze werken wensen uit te voeren aan het beschermd goed. Ook de overheid houdt met deze doelstellingen rekening als ze over deze werken advies moet geven of als ze toelating moet geven voor die werken. De beheersdoelstellingen spelen in op de erfgoedwaarden, erfgoedelementen en erfgoedkenmerken opgenomen in artikel 2 van het beschermingsbesluit.

3.2 BIJZONDERE VOORSCHRIFTEN ONROEREND GOED

VOOR

HET

BESCHERMD

Voor elk beschermd onroerend goed geldt het actief en passief behoudsbeginsel. Dit betekent dat de zakelijkrechthouders en gebruikers het beschermd goed in goede staat moeten houden door de nodige instandhoudings-, beveiligings-, beheers-, herstellings- en onderhoudswerken uit te voeren en dat het verboden is om een beschermd onroerend goed te ontsieren, te beschadigen, te vernielen of de erfgoedwaarden er van aan te tasten. Het betekent ook dat een zakelijkrechthouder en gebruiker verplicht is het beschermd onroerend goed als een goede huisvader te beheren en het dus niet te verwaarlozen. Alle voorschriften voor de instandhouding en het onderhoud van het beschermd onroerend goed die van toepassing zijn op het beschermd goed zijn opgenomen in artikel 4 van het beschermingsbesluit. In het Onroerenderfgoeddecreet en Onroerenderfgoedbesluit zijn een aantal algemene voorschriften voor de instandhouding en het onderhoud van beschermd onroerend erfgoed opgenomen. Dat zijn deze: het goed als een goede huisvader beheren en de nodige voorzorgsmaatregelen nemen tegen schade ten gevolge van brand, blikseminslag, diefstal, vandalisme, wind of water; de toestand van het goed regelmatig controleren; regulier onderhoud uitoefenen; onmiddellijk passende consolidatie- en beveiligingsmaatregelen nemen in geval van nood. Om de erfgoedwaarden van het onroerend goed dat met dit besluit wordt beschermd in stand te houden legt het besluit een aantal bijkomende bijzondere voorschriften op. Deze zijn opgenomen in artikel 4 van het besluit. Deze bepalingen zijn op maat van de bescherming.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 50 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

3.3 TOELATINGSPLICHTIGE HANDELINGEN VOOR HET BESCHERMD ONROEREND GOED Voor sommige werken aan het beschermd onroerend goed moet een toelating worden gevraagd. Sommige werken kunnen namelijk een negatief effect hebben op de erfgoedwaarden. Voor alle werken die stedenbouwkundig vergunningsplichtig zijn, of waarvoor een verkavelingsvergunning, milieuvergunning of natuurvergunning nodig is vraagt de vergunningverlener (de gemeente of de Vlaamse overheid) advies aan het agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse overheid. Voor een aantal werken die niet vergunningsplichtig zijn, moeten de zakelijkrechthouders en gebruikers, voorafgaand aan de uitvoering van de werken, toelating vragen aan het agentschap Onroerend Erfgoed of aan de erkende Onroerenderfgoedgemeente. Een overzicht van alle erkende onroerenderfgoedgemeenten is te vinden op www.onroerenderfgoed.be. De werken waarvoor u toelating moet vragen zijn opgesomd in artikel 5 van het beschermingsbesluit.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 51 van 73

4 BRONNEN 4.1 CARTOGRAFISCHE BRONNEN •

Carte topographique de la partie de la Belgique comprise entre Gand et Tournay, Maestricht et Liège, levée par Villaret, Ingénieur du Roi, Institut National de l’Information Géographique et Forestière-Saint-Mandé (France), CH 292, kaartbladen 55 en 56, 1745-1748, schaal 1:14.400.

•

Carte manuscrite de la rive droite de la Meuse à hauteur de Maastricht, et des environs de Herve, attribuée aux ingénieurs géographes français, chevalier de Soupire, Paris, Arsenal, ms. 4748, 1749, schaal 1:57.600.

•

Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden voor Zijn Koninklijke Hoogheid de Hertog Karel Alexander van Lotharingen, Jozef Jean François de Ferraris, Koninklijke Bibliotheek van België, uitgegeven in 1770-1778, schaal 1:11.520 herleid naar 1:25.000.

•

Atlas van de Buurtwegen, opgesteld naar aanleiding van de wet op de buurtwegen van 10 april 1841, schaal 1:2500 (overzichtsplannen schaal 1:10.000).

•

Gereduceerde Kadasterkaart van België, Dépôt de la Guerre, uitgegeven tussen 1845-1855, schaal 1:20.000.

•

Topografische kaart van België, Philippe Vandermaelen, uitgegeven tussen 1846-1854, schaal 1:20.000.

•

Atlas Cadastral parcellaire de la Belgique, Philippe-Christian Popp, uitgegeven tussen 1842-1879, schaal 1:5.000.

•

Topografische kaarten van België, Eerste editie, Krijgsdepot, uitgegeven in 1865-1880, schaal 1:20.000.

•

Topografische kaarten van België, Herziening derde editie, Militair Cartografisch Instituut, uitgegeven in 1900-1930, schaal 1:20.000.

•

Kaart van België, Militair Cartografisch Instituut, uitgegeven tussen 1928-1950, schaal 1:20.000.

•

Kaart van België, Militair Geografisch Instituut, uitgegeven tussen 1949-1970, schaal 1:25.000.

•

DE GEYTER e.a. 2001: Geologische kaart van België (Vlaams Gewest), kaartblad 34, ‘Tongeren’.

4.2 LITERATUUR AKKERMANS M., BARBIER J., RUYLOFT G. & VANDENABEELE E. 2002: Holle wegen: een venster op de ondergrond, Likona jaarboek 2002 12, 16-17. ATHMER W. e. a. 1991: Hydrogeologisch onderzoek in het stroomgebied van de Voer bovenstrooms van 'sGravenvoeren (B), delen 1 en 2, Landbouwuniversiteit Wageningen. BATS. H. 1992: Het Voerense Landschap, M&L 11.5, 14-33. BATS H. 2001: Ankerplaats ‘’s Gravenvooeren, Sint- Martens-Voeren en Sint-Pieters-Voeren – deel Snauwenberg, Hoogbos in: HOFKENS E. & ROOSENS I. (red.), Nieuwe impulsen voor de landschapszorg. De landschapsatlas, baken voor een verruimd beleid, M&L Cahier 5, Brussel, 145-154. BRETELER H.G.M. & VAN DEN BROECK J.M.M. 1968: Graften in Zuid-Limburg, Boor en Spade XVI, 119-130. BROUWERS R. 2015: Altenbroek een korte geschiedenis, D'r Koeënwoof 36, 22-23. CLAES E., FREDERICKX E., GULLENTOPS F., FELDER W. & DE GEYTER G. 2001: Kaartblad 34 Tongeren, Toelichtingen bij de geologische kaart van België – Vlaams Gewest, Brussel , 29.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 52 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

DAMSEAUX A. 1857: Rapport sur une excursion agricole en Campine, en Hesbaye, dans le pays de Herve et en Ardenne, entreprise par des élèves de l'École d'agriculture de Thourout, 53 – 133 in: LEJEUNE P. 1860: Du défrichement des bruyères, Bruxelles. DE CUYPER, J. 1996: De Middenpaleolithische oppervlaktevindplaats Snauwenberg, thesis KUL. DEWYSPELAERE J. & PALMANS R. 2015: Altenbroek: een natuurreservaat in de dalen van de Noor en Voer in: Natuurhistorisch maandblad 104.12, 231-235. DIRIKEN P. 2002: Geogids Voeren, Kortessem, 128. DEL VAUX H. 1851: Découverte du Steenbosch et l'origine de sa chapelle à Fouron-le-Comte, Luik. FELDER W. & P. BOSCH 2000: Krijt van Zuid-Limburg, Geologie van Nederland 5, TNO Delft / Utrecht. GOOSSENS D. 1984: Inleiding tot de geologie en geomorfologie van België, s.l., 141. GROENENDIJK, A.J. & J.P. DE WARRIMONT 1995: Middenpaleolithische vondsten in de Voerstreek, Archeologie in Limburg 65, 33-45. LEMOINE-ISABEZU C. & HELIN E. 1980: Cartes inédites du pays de Liège au XVIIIe siècle. Gemeentekrediet, Brussel. NIJSSEN J. 1990: De ondergrond van de kerkheuvel van Sint-Martensvoeren, D'r Koeenwoof 3. NYSSEN J., DEBEVER M., POESEN J. & DECKERS J. 2014: Lynchets in eastern Belgium – a geomorphic feature resulting from non-mechanised crop farming, Catena 121, 164-175. OMGEVING cvba 2008: Het gemeentelijk ruimtelijk structuurplan, 278. PANNEKOEK A. & VAN STRAATEN L. 1992: Algemene geologie, Groningen, 401-402. PAULISSEN M. 2015: Kinkenwegen en kinkenvoerders, Wageningen. PEETERS H. 1985: Nieuwe Paleolithische vondsten uit Zuid-Limburg, Archeologische Berichten 16. RENES H. 1993: Het cultuurlandschap in Mergelland-Oost, Natuurhistorisch Maandblad 82.1, 3-27. SCHLUSMANS F. 1992: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Tongeren, Kanton Voeren, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 14N2, Brussel - Turnhout. SCHLUSMANS F. 1992: De Voergemeenten. Agrarische nederzettingsmodellen en hun componenten, M&L 11.5, 34-62. SEGERS Y. 2002: De 'Agricultural invasion’ aan het einde van de 19de eeuw: een onderschatte motor van landschapsveranderingen, De Levende Natuur 103.5, 173-178. S.N. 2012: Het provinciaal ruimtelijk structuurplan, 558. S.N. 2016: Bekkenbeheersplan Maas 2016-2021, 158-160. VANDEKERKHOVE K., DE KEERSMAEKER L., BRYS R., JACQUEMYN H. & CRÈVECOEUR L. 2015: Beheer in de Voerense hellingbossen in: Natuurhistorisch maandblad 104.12, 248-254. VANDENABEELE E. 2016: Inventarisatie aardkundige waarden, onuitgegeven nota's. VAN DEN BALCK E. & DURINCK P. 2012: Actieplan ter herstel van graften in Voeren, Hoofdrapport, Grontmij. VAN WESTREENEN F.S. 2008: Graften en graven in het Heuvelland, Natuurhistorisch Maandblad 97.9, 183-189. WOUTERS A. 1982: Een nieuwe midden-paleolithische concentratie in Libeek, Archeologische Berichten 11 en 12.

4.3 ONUITGEGEVEN PUBLICATIES ANDENABEELE E. 2016: Inventarisatie aardkundige waarden, onuitgegeven nota's.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 53 van 73

4.4 WEBSITE EN DIGITALE BRONNEN Begrippenlijst Landschap, geconsulteerd op https://www.onroerenderfgoed.be/assets/files/projects/downloads/Begrippenlijst_feb2013.pdf, april 2017. Centrale Archeologische Inventaris, geconsulteerd op http://cai.erfgoed.net/cai/index.php, april 2017. Databank Inventaris Bouwkundig Erfgoed, geconsulteerd op https://inventaris.onroerenderfgoed.be , mei 2017. Inventaris van houtige beplantingen met erfgoedwaarde, geconsulteerd op https://inventaris.onroerenderfgoed.be , mei 2017. KINNAER A. 2016: Fruitteelt in Haspengouw [online], https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/133 (geraadpleegd op 26 april 2017) Landschapsatlas, geconsulteerd op https://inventaris.onroerenderfgoed.be , mei 2017. Ruimtelijke visie voor landbouw, natuur en bos, regio Haspengouw en Voeren, 2005: http://www2.vlaanderen.be/ruimtelijk/planningsprocessen/plpr_bg/agnas/docs/hv/HV_eindvoorstelGRS_200 50218.pdf Per beleidsdomein werden volgende GIS-datalagen van Vlaamse administraties geraadpleegd (beschikbaar gesteld via centrale servers van het interne netwerk):

•

Natuur o Ramsargebieden o Groenkaart o Vogelrichtlijngebieden o Habitatrichtlijngebieden o Bosreservaten o Vlaams ecologisch netwerk, VEN/IVON o Natuurreservaten o Autochtone bomen en struiken o Historisch bos o Biologische Waarderingskaart Landbouw o Landbouwgebruikspercelen o Ruilverkavelingen o Herbevestigd Agrarisch Gebied (HAG) Ruimtelijke planning o Plannen van aanleg o Gewestelijke RUP’s o Provinciale RUP’s o Gemeentelijke RUP’s o Gewestplan Wegen en water o Hydrografische atlas o Straten o Beschermingszones o Rivierbekkens

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 54 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

•

Fysisch systeem o Databank ondergrond Vlaanderen (DOV) o Quartair kaart o Bodemkaart o Digitale hoogtemodel Vlaanderen II (DSM 1m), Informatie Vlaanderen Percelen en administratieve grenzen o Grootschalig referentiebestand (GRB) o Gemeentegrenzen

4.5 MONDELINGE BRONNEN • • •

Mondelinge informatie verkregen van Elza Vandenabeele (03 mei 2016). Mondelinge informatie verkregen van Rik Palmans (23 augustus 2016). Mondelinge informatie verkregen van Eddy Timmers, Erfgoedconsulenten Landschappen, Onroerend Erfgoed Limburg.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 55 van 73

5 BIJLAGEN BIJ HET INHOUDELIJK DOSSIER 5.1 OMGEVINGSPLAN Omgevingsplan Altenbroek en Voervallei met omgeving met weergave van bestaande beschermingen en vastgestelde landschapsatlas.

5.2 FOTOBIJLAGE De fotoregistratie bij het ministerieel besluit bevat alle relevante foto’s voor dit dossier.: https://besluiten.onroerenderfgoed.be/besluiten/14748.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 56 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

5.3 KAARTEN EN FIGUREN Overzicht van de historische kaarten en orthofoto’s, het digitale hoogtemodel, een actuele luchtfoto en tijdsdieptekaarten voor graslanden en hoogstamboomgaarden.

Figuur 1: Herschaalde uitsnede uit de kaart van Villaret, Institut National de l’Information Géographique et Forestière, SintMande (France), CH 292, uitgegeven 1745.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 57 van 73

Figuur 2: Herschaalde uitsnede uit Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden voor Zijn Koninklijke Hoogheid de Hertog Karel Alexander van Lotharingen, Jozef Jean François de Ferraris, Koninklijke Bibliotheek van België, uitgegeven in 17701778.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 58 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Figuur 3: Herschaalde uitsnede uit de Topografische kaart van België, Philippe Vandermaelen, uitgegeven in 1846-1854.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 59 van 73

Figuur 4: Herschaalde uitsnede uit de Topografische kaarten van België, Eerste editie, Krijgsdepot, uitgegeven in 1865-1880, kartering 1872.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 60 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Figuur 5: Herschaalde uitsnede uit de Kaart van België, Militair Cartografisch Instituut, uitgegeven in 1889-1900, kartering 1898 en 1903.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 61 van 73

Figuur 6: Herschaalde uitsnede uit de Kaart van België, Militair Cartografisch Instituut, uitgegeven in 1928-1950, kartering 1931 en 1937.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 62 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Figuur 7: Herschaalde uitsnede uit de Kaart van België, Militair Cartografisch Instituut, uitgegeven in 1949-1970.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 63 van 73

Figuur 8: Herschaalde uitsnede uit de Orthofotomozaïek (zomeropnamen, panchromatisch) 1971 (grondresolutie 1 m).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 64 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Figuur 9: Herschaalde uitsnede uit de Topografische basiskaart numerieke reeks, Nationaal Geografisch Instituut, uitgegeven in 2009.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 65 van 73

Figuur 10: Herschaalde uitsnede uit de Orthofotomozaïek (zomeropnamen, middelschalig) augustus 2016.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 66 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Figuur 11: Herschaalde uitsnede uit het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II, DTM, raster, 1m. Hillshade A315, H35.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 67 van 73

Figuur 12: tijdsdieptekaart voor het bodemgebruik als grasland op basis van de orthofoto van 2016, de topografische kaarten van 1960, 1931, 1903, 1872, de kaart van Vandermaelen (1854) en de Kabinetskaart van de Ferraris (1777).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 68 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

Figuur 13: tijdsdieptekaart voor het bodemgebruik als hoogstamboomgaard op basis van de orthofoto van 2016, de topografische kaarten van 1960, 1931, 1903, 1872 en de Kabinetskaart van de Ferraris (1777).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 69 van 73

5.4 KAART ERFGOEDELEMENTEN Kaart met alle erfgoedelementen die in het inhoudelijk dossier en ministerieel besluit vermeld worden. De kaart geeft de toestand weer zoals vastgesteld tijdens de eerder vermelde terreinbezoeken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 70 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

5.5 KAART HISTORISCH PERMANENTE GRASLANDEN (HPG) Kaart met de historisch permanente graslanden waarnaar in het inhoudelijk dossier en ministerieel besluit verwezen wordt. De kaart geeft de toestand weer zoals vastgesteld tijdens de eerder vermelde data van de terreinbezoeken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 71 van 73

5.6 KAART MET ZICHTEN Kaart met alle zichten die in het inhoudelijk dossier en ministerieel besluit vermeld worden. De kaart geeft de toestand weer zoals vastgesteld tijdens de eerder vermelde terreinbezoeken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 72 van 73

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

2020

5.7 IHD Kaart met de beheersdoelstellingen vanuit de bescherming als cultuurhistorisch landschap, voor de gebieden binnen de zoekzones voor instandhoudingsdoelstellingen Natura 2000.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2020

Beschermingsdossier Altenbroek en Voervallei

pagina 73 van 73