V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07
2
COLOFON Het Vlaams Indicatorenboek 2007 is een uitgave van het Steunpunt O&O Indicatoren in opdracht van de Vlaamse minister van Economie, Ondernemen, Wetenschap, Innovatie en Buitenlandse Handel. Hoofdredactie:
Prof. Dr. Ir. Koenraad Debackere Prof. Dr. Reinhilde Veugelers (Steunpunt O&O Indicatoren)
ISSN:
1374-6294
Coรถrdinatie en tekstaanpassing:
Dani Vandepoel
Lay-out en druk:
Altera Grafische Vormgeving, Heverlee Drukkerij Van Der Poorten, Kessel-Lo
Copyright 2007
Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35, bus 10 B-1030 Brussel
3
I N H O U D S O P G AV E COLOFON
2
WOORD VOORAF
8
BIJ WIJZE VAN INLEIDING …
9
HOOFDSTUK 1: HET VLAAMS WT&I - SYSTEEM: EEN OVERZICHT EN EEN BESPREKING
11
1.1
Vlaanderen: enkele kerncijfers
13
1.2
De actoren in het Vlaams WT&I-systeem
18
1.2.1
De universiteiten
18
1.2.2
De Vlaamse onderzoeksinstellingen
19
1.2.3
De collectieve centra
20
1.2.4
De bedrijven
20
1.2.5
De hogescholen
20
1.2.6
De herverdelende mechanismen: IWT-Vlaanderen, FWO-Vlaanderen, 20
Het departement Economie, Wetenschap en Innovatie
22
1.2.8
De Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid
23
1.2.9
De adviesorganen
23
1.2.10 De Steunpunten Beleidsrelevant Onderzoek
24
1.2.11 Specifieke acties naar technologietransfer en diffusie
24
1.2.12 Sensibilisering
25
Conclusie
25 25
Noten
HOOFDSTUK 2: HET MENSELIJKE POTENTIEEL IN WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN
27
2.1
Inleiding
28
2.2
Instroom en participatie: kwantificatie en stratificatie
28
2.3
Overzicht van de uitgereikte diploma’s
34
2.4
Internationale vergelijking
42
2.5
Doctoreren aan Vlaamse universiteiten
44
2.5.1
Beschrijving populatie junior onderzoeker
44
2.5.2
Leiden meer afgestudeerden tot meer vorsers en tot meer doctoraten?
45
2.5.3
Doctoraatsefficiëntie: bepalende parameters
46
2.5.4
Duur van het doctoraatsproces
48
2.5.5
Doorstroom van junior naar senior - omkadering
48
2.6
Besluit
50
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 0 0 7 I N H O U D S O P G AV E
1.3
Hercules en BOF 1.2.7
4
HOOFDSTUK 3: O&O-ACTIVITEITEN VAN DE VLAAMSE BEDRIJVEN
51
3.1
Inleiding
52
3.2
Methodologie
52
3.2.1
Populatie
52
3.2.2
Definities
53
3.2.3
Schattingen: inter- en extrapolatie
53
3.3
3.4
3.5
Gerapporteerde resultaten
54
3.3.1
Responsgraad
54
3.3.2
Intramurale O&O-uitgaven
54
3.3.3
O&O-personeel in voltijdse equivalenten
56
3.3.4
O&O-intensiteit
56
Totale resultaten
58
3.4.1
Totale O&O-cijfers
58
3.4.2
Historische evolutie van de O&O-uitgaven van Vlaamse bedrijven
62
3.4.3
Evolutie van de O&O-uitgaven bij bedrijven als % van BBP
62
Conclusie
Bijlage 1: Overzicht van de definities die gebruikt werden in de O&O-enquête 2006
63 63
Bijlage 2: Belangrijkste etappes van de schattingsmethodologie van de O&O-gegevens bij de bedrijven
64
Bijlage 3: de NACE-BEL classificatie
66
Bijlage 4: TOP50-bedrijven
67
HOOFDSTUK 4: ONDERZOEK EN ONTWIKKELING BINNEN DE NON-PROFIT SECTOR
69
4.1
Inleiding
70
4.2
Het O&O-personeel geanalyseerd
71
4.3
De O&O-uitgaven geanalyseerd
75
4.4
Internationale vergelijking
79
4.5
Besluit
83
HOOFDSTUK 5 - DEEL 1: DE TOTALE O&O-UITGAVEN IN VLAANDEREN: GERD
85
5.1
De gebruikte indicatoren
86
5.2
GERD per uitvoeringssector
87
5.3
O&O-intensiteit: GERD als % van het BBRP voor Vlaanderen
89
5.4
Een internationale vergelijking
89
5.5
Conclusies
90
5.6
APPENDIX: Overzicht van de Collectieve Onderzoekscentra (BERD Collectieve Centra), Publieke Onderzoekscentra (GOVERD), en Particuliere Non-profit Instellingen (PNP)
HOOFDSTUK 5 - DEEL 2: HET TOTALE O&O-PERSONEEL BINNEN VLAANDEREN
91
93
5.1
Totaalbeeld en internationale vergelijking
94
5.2
Besluit
98
5
HOOFDSTUK 6: DE OVERHEIDSKREDIETEN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN
99
6.1
Inleiding
100
6.2
Vlaamse overheidskredieten voor wetenschap, technologie en innovatie
101
6.3
Overheidskredieten voor de Vlaamse universiteiten
103
6.4
Besteding van de middelen verdeeld via het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO-Vlaanderen)
105
6.5
Overheidskredieten voor industrieel onderzoek
108
6.6
Besteding van de middelen verdeeld via het instituut voor de aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen (IWT-Vlaanderen)
108
6.7
O&O-input voor de Vlaamse onderzoeksinstellingen IMEC, VITO, VIB en IBBT
109
6.8
O&O-input voor de Vlaamse wetenschappelijke instellingen
111
6.9
O&O-uitgaven in de publieke sector in Vlaanderen: een internationale vergelijking
111
6.10 Referenties
HOOFDSTUK 7: INNOVATIE-INSPANNINGEN VAN VLAAMSE ONDERNEMINGEN: KERNRESULTATEN VAN DE CIS-4 ENQUĂŠTE
115
117
7.1
Inleiding
118
7.2
Methodologie
118
7.3
Analyse
119
7.4
Profiel van de respondenten
119
7.5
Innovatieactiviteit in Vlaanderen
119
7.5.1
De innovatieve onderneming
119
7.5.2
Ontwikkeling van nieuwe of duidelijk verbeterde producten en/of processen
120
7.5.3
Nog niet voltooide en/of stopgezette innovatieactiviteiten
120
Actoren in het innovatieproces van de onderneming
121
7.7
Innovatieactiviteiten in 2004
122
7.8
Onderzoek en ontwikkeling (O&O)
122
7.9
Publieke financiering van innovatie
122
7.10 Samenwerkingspatronen van innovatieve ondernemingen
122
7.11 Informatiebronnen
125
7.12 Resultaten van de innovatieactiviteiten
125
7.13 Belemmering van innovatieactiviteiten
125
7.14 Oorzaken van de afwezigheid van innovatieactiviteiten
126
7.15 Innovatiebelemmerende factoren
126
7.16 Bescherming van innovatie
127
7.17 Besluit
127
7.18 Referenties
128
7.19 Appendix: Sectoren (op basis van de NACE-BEL classificatie) weerhouden door Eurostat
129
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 0 0 7 I N H O U D S O P G AV E
7.6
6
HOOFDSTUK 8: BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT 131 8.1
Inleiding
132
8.2
Bibliometrische studies en de bibliografische gegevensbestanden van de ISI
132
8.3
Databronnen en dataverwerking
133
8.4
Bibliometrische indicatoren
134
8.5
De evolutie van de Vlaamse publicaties in de levens-, natuur- en technische wetenschappen
136
8.6
Het Vlaams publicatieprofiel in de levens-, natuur- en technische wetenschappen
139
8.7
De citatie-impact van de Vlaamse publicaties in de levens-, natuur- en technische wetenschappen
141
8.8
De internationale wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen
144
8.9
Slotbeschouwingen
147
8.10 Referenties
148
8.11 Bijlage
149
HOOFDSTUK 9: DE VLAAMSE TECHNOLOGIEPOSITIE: ANALYSE AAN DE HAND VAN USPTO- EN EPO-OCTROOIEN EN PCT-AANVRAGEN
151
9.1
Het belang van octrooistatistieken
152
9.2
Octrooien in België en Vlaanderen: EPO, PCT en USPTO
153
9.2.1
Belgische/Vlaamse versus buitenlandse aanvragers
156
9.2.2
Internationale vergelijking
156
9.3.
Octrooieren per type organisatie nader bekeken
158
9.3.1
159
Belangrijkste spelers
9.4.
Samenwerkingspatronen
159
9.5
Relatieve technologie-specialisatiepatronen
162
9.6
Conclusie
165
HOOFDSTUK 10: DE VLAAMSE WT&I ACTIVITEITEN IN EEN INTERNATIONALE CONTEXT
167
10.1 Inleiding
168
10.2 De Vlaamse deelname aan het Europese kaderprogramma voor onderzoek
168
10.2.1 Situering
168
10.2.2 Evolutie van de Vlaamse deelname aan de opeenvolgende kaderprogramma’s
169
10.2.3 Conclusies
173
10.3 ERA-NET
176
10.4 Vlaamse deelname in het EUREKA-programma
177
10.4.1 Inleiding
177
10.4.2 EUREKA projecten
177
10.4.3 Verleende steun aan Vlaamse deelnemers in EUREKA (2000 – 2005).
178
10.4.4 Situering in internationale context.
179
10.5 Conclusie
181
7
HOOFDSTUK 11: CONCLUSIES EN NABESCHOUWINGEN
183
11.1 Uitgaven voor O&O
184
11.2 Opleidingen
185
11.3 Resultaten: publicaties, programmadeelname en octrooien
186
11.4 Ter afronding
187
HOOFDSTUK 12: DE 11 VLAAMSE KERNINDICATOREN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE
189
Kernindicator 1
O&O-intensiteit: GERD als % van BBPR
190
Kernindicator 2
Overheidskredieten voor O&O als % van het BBPR
193
Kernindicator 3
Totaal O&O-personeel in % van de beroepsbevolking
195
Kernindicator 4
Nieuwe w&t-gediplomeerden (t.o.v. leeftijdsgroep 20-29 jaar)
197
Kernindicator 5
Totaal aantal innoverende bedrijven (in % van aantal bedrijven in de industrie- en dienstensector)
199
Kernindicator 6
Investeringen in risicokapitaal (‘Venture Capital’)
200
Kernindicator 7
Aantal aangevraagde EPO-octrooien met uitvinder van betreffend land of regio/per miljoen inwoners
Kernindicator 8
Aandeel van innovatieve producten in de omzet (nieuwe producten in % van de totale omzet van de industriële en dienstenbedrijven)
Kernindicator 9
205 207
Tewerkstellingsgraad in medium hightech en hightech industrie en diensten als % van de totale beroepsbevolking
210
Kernindicator 10
Groei van het Bruto Binnenlands Product per Regio (BBPR)
211
Kernindicator 11
Exportaandeel van de hightech sectoren in Vlaanderen
213
Extra indicator
Fiscale maatregelen voor O&O
214
DOSSIERS
217 218
Dossier 2: Vlaamse deelname aan grootschalige internationale onderzoeksinfrastructuur
225
Dossier 3: Technologie en innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten
229
Dossier 4: Samenwerking Universiteiten en Bedrijven: Een studie van de internationale literatuur
235
Dossier 5: Vlaamse Innovatie-Samenwerkingsverbanden - VIS
240
AUTEURSLIJST
245
LIJST VAN VOORNAAMSTE AFKORTINGEN
246
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 0 0 7 I N H O U D S O P G AV E
Dossier 1: Additionaliteit van O&O-subsidies in Vlaanderen
8
WOORD VOORAF De Vlaamse overheid heeft beleidsindicatoren nodig die de
Zo een indicatorensysteem omvat de kredieten en de uitgaven
ontwikkeling van het Vlaams potentieel inzake wetenschap,
voor wetenschap, technologie en innovatie van zowel de
technologie en innovatie in kaart brengen, opvolgen, onder-
overheid als van de private sector, de impact van het Vlaams
steunen en internationaal positioneren, zowel wat de geleverde
wetenschappelijk onderzoek aan de hand van bibliometrische
inspanningen als de behaalde resultaten betreft. Daarnaast moet
indicatoren, de Vlaamse technologiepositie op basis van Europese
Vlaanderen deze gegevens ook systematisch ter beschikking
en Amerikaanse octrooien, het in kaart brengen van het menselijk
stellen van supranationale instanties zoals de Organisatie voor
potentieel op vlak van wetenschap, technologie en innovatie
Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en het
evenals de opleidingsprofielen in deze kennisgenererende
statistisch bureau van de Europese Commissie (EUROSTAT).
activiteiten. Ook de deelname aan internationale programma’s,
De Europese Commissie is alvast erg overtuigd van de noodzaak
zoals de Europese kaderprogramma’s ESA en EUREKA, wordt
om de evolutie van de lidstaten voor wat betreft de investeringen
beschouwd als een belangrijke indicator om het Vlaams
in Onderzoek en Ontwikkeling, zowel op niveau van de financiële
kennisgebeuren internationaal te situeren. De verworven data
middelen als op niveau van het menselijk potentieel, op te volgen
worden maximaal uitgesplitst volgens gender. Naast het
en zo bij te dragen tot de verdere uitbouw van de Europese
aanleveren en het ontwikkelen van deze gevalideerde
onderzoeksruimte. Een instrumentarium van geijkte, valide en
indicatoren, voert het Steunpunt tevens onderzoek uit naar
betrouwbare indicatoren kan deze inspanningen opvolgen en
nieuwe en verbeterde indicatoren en indicatorensystemen.
met mekaar vergelijken. Aan de hand van deze indicatoren wordt sinds 2003 tweejaarlijks De beschikbaarheid van voldoende financiële middelen voor
een Vlaams Indicatorenboek Wetenschap, Technologie en
onderzoek en ontwikkeling is een eerste noodzakelijke
Innovatie samengesteld. Het Steunpunt staat in voor de
voorwaarde om een competitief wetenschaps- en technologisch
coördinatie en de aanmaak. De vorige edities verschenen in
innovatiebeleid te voeren en uit te bouwen. De ontwikkeling
1999, 2003 en 2005. Dankzij de samenwerking tussen de
van instrumenten om het effect van deze inspanningen te
onderzoekers van het Steunpunt, de verschillende bevoegde
kunnen inschatten, onder meer aan de hand van geijkte
administraties en de Vlaamse openbare instellingen beschikken
outputindicatoren in een internationaal vergelijkbare context,
we vandaag met het Vlaams Indicatorenboek Wetenschap,
is een tweede voorwaarde. Naarmate onderzoek en innovatie
Technologie en Innovatie 2007 over een gamma aan indicatoren
belangrijker worden voor de samenleving, is de studie ervan
die het mogelijk maken om het Vlaams beleid inzake wetenschap,
uitgegroeid tot een afzonderlijke wetenschappelijke discipline.
technologie en innovatie op een periodieke basis in kaart te
Het ontwikkelen van kwantitatieve methoden om onderzoeks-
brengen en op te volgen in een internationaal perspectief.
prestaties en -realisaties in kaart te brengen, is daar een belangrijk onderdeel van.
De gegevensbestanden over de verschillende aspecten van het Vlaams potentieel inzake onderzoek en ontwikkeling zijn vanaf
Om haar beleid op een adequate manier te ondersteunen,
nu - met respect voor de intellectuele eigendomsrechten -
besliste de Vlaamse overheid in 2001 tot de oprichting van een
beschikbaar voor al wie betrokken is bij het Vlaams
steunpunt voor beleidsrelevant onderzoek “O&O Statistieken”
wetenschaps- en technologisch innovatiebeleid.
dat operationeel werd in 2002 en dat in 2007 werd omgevormd tot een interuniversitair steunpunt voor beleidsrelevant onderzoek “O&O Indicatoren”. Het Steunpunt “O&O Indicatoren” levert gegevens aan die gebruikt worden om punctuele beleidsvragen
Fientje Moerman
te beantwoorden. Het heeft ook de opdracht gekregen om een systeem van indicatoren op te bouwen dat de omvang en de
Viceminister-president van de Vlaamse Regering
internationale positie van het Vlaams potentieel inzake
Vlaams minister van Economie, Ondernemen,
onderzoek, ontwikkeling en innovatie in kaart moet brengen.
Wetenschap, Innovatie en Buitenlandse Handel
9
BIJ WIJZE VAN INLEIDING … Wetenschap, technologie en innovatie worden onmiskenbaar
Uiteraard kan dergelijk Indicatorenboek slechts tot stand
de voornaamste hefbomen tot economische welvaart en sociaal
komen dankzij de bundeling van de inspanningen van vele
welzijn in de kenniseconomie van dit nieuwe millennium.
enthousiaste medewerkers. De redactie en het schrijven van dit
De Vlaamse overheid heeft dan ook, naarmate ze door de
boek kwam dan ook tot stand onder impuls van een werkgroep
regionalisering van de Belgische Staat over meer bevoegdheden
van experten behorend tot de verschillende beleidsactoren uit
inzake wetenschaps-, technologie- en innovatiebeleid beschikte,
het Vlaams Innovatiesysteem, die de staf van het Steunpunt
veel aandacht besteed aan de verdere ontwikkeling van de
O&O Indicatoren van de Vlaamse overheid bijstond in zijn
kwaliteit en de slagkracht van het Vlaams wetenschaps-,
opdracht dit Indicatorenboek te ontwikkelen. Elk van hen droeg
technologie- en innovatiesysteem. Het brede spectrum van
bij tot de conceptie van dit werk. Wij willen hen dan ook van
wetenschappelijk en technologisch onderzoek werd hierbij verder
harte danken voor de constructieve samenwerking om onder
vervolledigd met maatregelen om het innovatievermogen van
hoge tijdsdruk dit document af te werken:
ondernemingen te verhogen, om de kleine en middelgrote ondernemingen meer innovatiekansen te bieden, en om het
• De Heer Koen Verlaeckt en Mevrouw Ingrid Reynaert van
bredere publiek dichter bij het wetenschaps- en innovatie
het Kabinet van de Vlaamse Vice-minister-president en tevens
gebeuren te betrekken.
voorzitter en ondervoorzitter van de stuurgroep van het Steunpunt O&O Indicatoren,
Het is dan ook nuttig en wenselijk om het geheel aan acties,
• Mevrouw Linda De Kock van de Administratie Hoger Onderwijs,
en hun reeds meetbare resultaten, in een coherent, regelmatig
• Mevrouw Danielle Gilliot van de Vlaamse Interuniversitaire
te verschijnen Indicatorenboek te bundelen. Dit is dan ook de doelstelling van dit werk dat de tijdsreeksen die in het Indicatorenboek 2005 verschenen, verder actualiseert en uitbreidt.
Raad, • Mevrouw Greta Vervliet en Mevrouw Pascale Dengis, Departement Economie, Wetenschap en Innovatie,
Zo wordt het mogelijk, dankzij de inspanningen die de laatste
• De Heren Eric Sleeckx en Olivier De Cock van het IWT,
jaren op het vlak van dataverzameling en regionalisering van
• De Heer Edwin Pelfrene van de Studiedienst van de Vlaamse
wetenschaps-, technologie- en innovatie indicatoren op Vlaams niveau werden geleverd, een valide en internationaal vergelijkbaar overzicht te geven van de situatie in Vlaanderen op vlak van de
Regering, • Mevrouw Daniëlle Raspoet en Mevrouw Kristien Vercoutere van de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid,
bestedingen voor en de resultaten van onderzoek, ontwikkeling en innovatie.
die de nodige expert-inzichten en inbreng geleverd hebben bij het tot stand komen van de Vlaamse O&O-gegevens.
Na een overzicht van het wetenschaps-, technologie- en Daarnaast danken we tevens alle auteurs die op basis van de
actoren, programma’s en hun resultaten in de daaropvolgende
inbreng van de werkgroep, de verschillende hoofdstukken en
hoofdstukken in detail besproken en, waar mogelijk,
dossiers hebben geschreven en gedocumenteerd met relevant
internationaal vergeleken. Alsdusdanig wordt een globaal
en betrouwbaar cijfermateriaal.
overzicht bekomen van de respectievelijke actoren en hun bijdrage tot de werking van het Vlaams Innovatie Systeem.
Zonder hun gezamenlijke inspanning was dit Indicatorenboek
Aan de hand van vijf dossiers, die dit boek afsluiten, worden
nooit tot stand kunnen komen.
bovendien een aantal recente studies inzake wetenschap en innovatie samengevat die in opdracht van de Vlaamse overheid werden uitgevoerd sinds het verschijnen van de vorige editie
Prof. Koenraad Debackere en Prof. Reinhilde Veugelers
van dit Indicatorenboek. Redactie Werkgroep Vlaams Indicatorenboek Leuven, 12 september 2007
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07
innovatie-systeem in Vlaanderen, worden de verschillende
10
11
HET VLAAMS WT&I - SYSTEEM: EEN OVERZICHT EN EEN BESPREKING Door Koenraad Debackere (K.U.Leuven) en Reinhilde Veugelers (K.U.Leuven)
01
12
In dit inleidend hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven
Daarnaast zijn er specifieke overlegorganen tussen actoren,
van de voornaamste actoren in het Vlaams Wetenschap,
zoals de Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR) en de Vlaamse
Technologie en Innovatie (afgekort als WT&I)-systeem en van
Hogescholen Raad (Vlhora) die ook inzake WT&I-materies
hun rol hierin. Sinds het begin van de jaren 1990 heeft dit
coördinerend en adviserend optreden tussen en voor hun
Vlaams WT&I-systeem volop vorm gekregen. Als gevolg van
leden, doch wiens activiteitenspectrum uiteraard ruimer is dan
de continu voortschrijdende federalisering van België werden
enkel WT&I-materies. Tot slot vermelden we ook de Commissie
significante bevoegdheidspakketten inzake het WT&I-beleid en
voor Federale Samenwerking (de CFS) en haar werkgroep CFS-
zijn implementatie ondergebracht bij de Gewesten en
STAT die instaat voor de coördinatie en de afspraken tussen
Gemeenschappen. Bij de analyse van het Vlaamse WT&I-beleid
federale en regionale overheden inzake indicatorontwikkeling
dient men dan ook rekening te houden met de specifieke
en -implementatie.
Belgische federale staatsstructuur, die een onderscheid maakt tussen gewest- en gemeenschapsmateries. Voor wat betreft
Sinds 1995 heeft de Vlaamse overheid een uitgesproken
de betrokkenheid van de “private” sector (bedrijfssector en
stimuleringsbeleid
instellingen zonder winstoogmerk) en de Vlaamse overheid bij
De zogenaamde “inhaalbeweging” die in 1995 werd ingezet,
het “meten” van de resultaten van het WT&I-beleid, wordt het
heeft ervoor gezorgd dat sinds 1995, de Vlaamse overheids-
Vlaams Gewest als territoriale entiteit gehanteerd. Het hoger
kredieten voor Onderzoek en Ontwikkeling (verder afgekort als
onderwijs is evenwel gemeenschapsmaterie. De politieke keuze
O&O) beduidend zijn toegenomen. Dit heeft ertoe geleid dat
van de Vlaamse Gemeenschap bestaat erin de Vlaamse publieke
Vlaanderen anno 2005 een ratio van 2.09% (berekend op
middelen die worden toegekend aan onderwijsinstellingen
Gewestniveau) of 2.13% (berekend op Gemeenschapsniveau)
die in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn gevestigd, bij
van het Bruto Binnenlands Product per Regio besteedt aan
Vlaanderen te tellen en dit zowel voor wat betreft de
O&O-activiteiten, waarbij deze laatste naast onderzoek en
statistieken die worden opgemaakt per financieringsbron als
ontwikkeling uiteraard ook een innovatiecomponent bevatten,
voor wat betreft deze voor de uitvoering van het onderzoek.
zoals verder zal blijken uit de verschillende hoofdstukken van
gevoerd
inzake
WT&I
activiteiten.
dit Indicatorenboek. Daarmee scoort Vlaanderen duidelijk De sleutelactoren in de conceptie en de uitvoering van dit
boven het Europees gemiddelde, al blijven er natuurlijk nog
Vlaams WT&I-beleid zijn vandaag: het departement Economie,
extra-inspanningen te leveren wil men de 3% norm halen die
Wetenschap en Innovatie (EWI), het Vlaams Instituut voor de
Europees Commissaris Busquin in 2002 heeft geïntroduceerd.
bevordering van het Wetenschappelijk-Technologisch onderzoek in de Industrie (IWT), het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek
Bij de implementatie van het Vlaams WT&I-beleid vallen volgende
Vlaanderen (FWO-Vlaanderen), de Hercules-Stichting ter
tendensen op. Ten eerste creëert het beleid aanzienlijke ruimte
financiering middelzware en zware onderzoeksapparatuur, de
voor bottom-up initiatieven. Dit zijn initiatieven die vanuit de
grote Vlaamse strategische onderzoeksinstellingen (IMEC, VITO,
onderzoekswereld (op initiatief van de vorser) of vanuit het
VIB en IBBT), de Vlaamse universiteiten en hun associaties
bedrijfsleven zelf ontstaan. Significante hoeveelheden middelen
(K.U.Brussel, K.U.Leuven met campus Kortrijk, Universiteit
zijn beschikbaar voor bottom-up projectfinanciering (we vinden
Hasselt met als zusteruniversiteit de tUL (transnationale
deze terug bij het IWT, het FWO-Vlaanderen en het Bijzonder
Universiteit Limburg), U. Antwerpen, U. Gent en V.U.Brussel),
Onderzoeksfonds van de universiteiten). Ten tweede heeft
en de competentiepolen die de brug slaan naar de diffusie en
het Vlaams WT&I-beleid op gezette tijdstippen de nood
toepassing van nieuwe technologieën in het bedrijfsleven.
herkend en erkend om op bepaalde, toekomstgerichte
De hogescholen die heel belangrijke actoren zijn in het toegepast
speerpuntdomeinen een voldoende concentratie aan middelen
wetenschappelijk onderzoek, zijn via de vorming van de associaties
te voorzien. Op regelmatige ogenblikken zijn er dus meer
met hun respectievelijke associatie-universiteiten verbonden.
top-down gerichte interventies die de vrijheidsgraden voor
De Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (VRWB) fungeert
bottom-up onderzoek en ontwikkeling aanvullen.
als centraal adviesorgaan van de Vlaamse overheid inzake het WT&I-beleid en staat aldus tussen alle beleidsactoren in.
13
Getuige hiervan zijn de vier grote, strategische onderzoeks-
Ten zevende, de omzetting van onderzoek in innovatie vereist
instellingen IMEC (op het vlak van nano- en micro-elektronica),
vaak een grote inzet van financiële middelen. De Vlaamse
VITO (op brede vlak van technologisch onderzoek), VIB (op
overheid heeft dan ook niet nagelaten om via de Participatie-
het vlak van biotechnologie) en recent het IBBT (op vlak
maatschappij voor Vlaanderen (PMV) de nodige financiële
van breedbandtechnologie). Daarnaast onderkennen we de
hefbomen te creëren in de vorm van de kapitaalvehikels
op innovatie gerichte middelenconcentraties en platformen, de
Arkimedes en VINNOF (het Vlaams Innovatiefonds). Tot slot,
zogenaamde competentiepolen, zoals deze op het vlak van
en meer algemeen, de Vlaamse overheid heeft bij de
technologieontwikkeling voor de automobielindustrie (Flanders'
federaliseringsbeweging snel oog gehad voor het opdrijven van
Drive), voor de mechatronica industrie (Flanders' Mechatronics),
de O&O-intensiteit in Vlaanderen. In 1995 werd daartoe een
voor de ontwikkeling van geografische informatiesystemen
eerste significante “inhaalbeweging” opgestart. Deze wordt
(IncGeo), voor het ondersteunen van de toepassing van
sindsdien continu en op significante wijze verder gezet en
geavanceerde methodologieën voor materiaalonderzoek
geactualiseerd in de uitvoering van het Innovatiepact, dat voor
(Flanders' Materials Research Centre of FLAMAC), voor de
Vlaanderen het streven naar en het bereiken van de zopas
voedingsindustrie (Flanders' Food), en voor de design industrie
vermelde 3% O&O-norm moet onderbouwen. Tot slot vermelden
(Productontwikkeling en productontwerp). Ten derde hebben
we ook nog de fiscale vrijstellingen (vermindering van bedrijfs-
de Vlaamse O&O-actoren, zowel uit de publieke sector als uit
voorheffing) voor onderzoekers aan de kennisinstellingen en in
de private sector, in de loop der jaren ruim aandacht besteed
de bedrijven. Deze federale maatregel is een additionele impuls
aan de grote verscheidenheid en complementariteit aan
voor het innovatiebeleid.
acties die noodzakelijk zijn om een productief en competitief WT&I-landschap (of Regionaal Innovatiesysteem) te creëren. Dit heeft geleid tot het herkennen en erkennen van de nood
1.1 VLAANDEREN: ENKELE KERNCIJFERS
aan netwerking en coördinatie op verschillende niveaus van het De federalisering van de Belgische staat heeft ervoor gezorgd
kan een Vlaams WT&I-beleid onmogelijk plaatsvinden in een
dat een statistisch apparaat op Vlaams niveau werd gecreëerd.
vacuüm. Toetsing van en alertheid voor de Vlaamse aanwezigheid
Dit leidt tot volgende eerste-orde gegevens voor Vlaanderen,
in Europese Kaderprogramma's evenals in de verschillende
relevant voor verdere normalisatie van de WT&I-gegevens.
acties en programma's van de Belgische federale overheid is en
In een eerste tabel wordt de evolutie van het Bruto Binnenlands
blijft dan ook een continu aandachtspunt van het Vlaams
Product per Regio weergegeven. Het Bruto Binnenlands Product
WT&I-beleid. Ten vijfde is de positie die Vlaanderen vandaag
(BBP) is een maat voor de welvaart welke gecreëerd wordt
verworven heeft inzake WT&I-performantie mede het gevolg
binnen een afgebakend gebied. De maat laat zich het eenvoudigst
van de significante bedrijfsinvesteringen voor O&O. De rol van
berekenen voor nationale staten, maar ook het Bruto Binnenlands
de private sector in het Vlaams WT&I-systeem mag dus zeker
Product per Regio (BBPR) voor regio's of deelgebieden binnen
niet worden onderschat, zoals verder zal blijken in dit
nationale staten kan bepaald worden mits een aantal aannames.
Indicatorenboek. Ten zesde, heeft de Vlaamse overheid de laatste jaren expliciet veel aandacht besteed aan de verhoging
Het BBPR moet onderscheiden worden van het Bruto
van de mobiliteit en diversiteit in de onderzoekspopulatie.
Regionaal Product (BRP), wat de tegenhanger is van het Bruto
Zo zijn er gericht maatregelen genomen om beloftevolle
Nationaal Product (BNP). Het BBPR is samengesteld uit de som
evenals performante onderzoekers uit het buitenland naar
van de bruto toegevoegde waarden (tegen basisprijs, in werkelijke
Vlaanderen te halen (het Odysseus programma) en om
prijzen) van alle bedrijfstakken binnen de geografische eenheid,
excellente onderzoekers voldoende financiële armslag te geven
vermeerderd met de BTW op de producten en met de indirecte
(het Methusalem programma). Mobiliteit tussen de Vlaamse
belastingen bij de invoer, en verminderd met subsidies bij de
universiteiten en kenniscentra wordt eveneens structureel
uitvoer. Verdiscontering van de BTW, de indirecte belastingen
aangemoedigd. Ook het stimuleren van diversiteit in de Vlaamse
en de subsidies geschiedt overeenkomstig de verdeling van de
onderzoekspopulatie, door onder andere het structureel
bruto toegevoegde waarde over de gewesten, wat maakt dat
stimuleren van de vervrouwelijking van de onderzoekspopulatie,
het aldus bepaalde BBPR een schatting betreft, weliswaar
staat hoog op de agenda van het WT&I-beleid.
volgens de bepalingen van Eurostat, het Europees Bureau voor de Statistiek.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 1
WT&I-beleid. Het IWT speelt hierin een centrale rol. Ten vierde
14
Tabel 1.1: Gewestelijke verdeling van het Bruto Binnenlands Product per Regio, in lopende prijzen, 1975-2006, in duizend euro. Jaar 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006
Vlaams Gewest 30.823.876 34.987.314 37.828.407 40.504.218 43.668.542 47.423.553 48.872.852 53.414.117 56.940.026 62.002.814 66.965.683 70.602.514 73.930.786 79.913.936 87.517.195 93.851.189 98.100.031 103.584.398 106.636.909 112.540.312 117.908.700 119.849.000 126.623.300 131.010.200 136.379.300 144.135.800 147.999.400 152.714.900 157.115.100 164.948.300 170.600.089 179.409.536
Waals Gewest 15.272.078 17.166.656 18.436.965 19.841.363 21.029.456 23.158.331 24.025.866 25.694.823 27.083.491 28.807.969 30.710.371 32.481.905 33.490.955 35.726.026 38.492.210 40.339.386 42.975.979 45.379.633 46.256.643 48.031.078 49.919.800 50.794.200 52.682.900 54.965.800 56.386.900 59.412.500 60.928.200 62.586.200 64.211.600 67.284.400 70.071.185 73.331.457
Brussel Hoofdstedelijk Gewest 13.173.329 14.508.599 15.747.673 16.843.361 17.857.536 19.404.614 20.534.327 22.019.456 22.888.173 24.825.986 26.270.618 27.889.518 29.237.770 30.540.420 32.156.510 33.922.495 35.025.543 36.789.717 37.552.142 38.600.157 39.512.700 40.415.800 41.554.200 43.268.800 45.141.500 47.873.100 49.624.900 51.953.800 52.969.800 55.625.100 57.133.096 59.207.485
BRON: Studiedienst van de Vlaamse Regering op basis van diverse bronnen. 1975 - 1994: ramingen APS op basis INR-gegevens volgens het oude ESER79 1995-2004: INR 2005-2006: Vlaams Gewest = Raming Studiedienst van de Vlaamse Regering
Tabel 1.1 en tabel 1.2 geven de geschatte waarden van het
Een tweede gegeven, relevant voor de normalisering van
BBPR voor het Vlaamse Gewest (en de andere gewesten) voor
bepaalde WT&I-gegevens, betreffen de bevolkingsgegevens.
opeenvolgende jaren van de periode 1975-2006, in lopende
De basisgegevens voor de bevolking woonachtig in het
prijzen en in constante prijzen. De officiële reeks, zoals bepaald
Vlaamse Gewest zijn afgeleid uit de tabellen van het Nationaal
door de Administratie Planning en Statistiek (APS) van het
Instituut voor de Statistiek (N.I.S.) dat op zijn beurt aangewezen
ministerie van de Vlaamse Gemeenschap op basis van de
is op de registraties van de loop van de bevolking door het
gegevens het Instituut voor Nationale Rekeningen (INR), loopt
Rijksregister. Aangenomen wordt dat de bevolking van de
van 1975 tot en met 1994 volgens de oude ESER79-standaard.
“Vlaamse Gemeenschap” is samengesteld uit de bevolking
Voor de periode 1995-2004 gebeurde een raming op basis
van het Vlaamse Gewest en 20 procent van de bevolking
van INR-gegevens. Voor 2005-2006 betreft het een raming
van het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest. Tabel 1.3 geeft de
van de Studiedienst van de Vlaamse Regering en van IWEPS
bevolkingsgegevens weer per 1 januari 2006.
(Waals Gewest).
15
Tabel 1.2: Gewestelijke verdeling van het Bruto Binnenlands Product per Regio, in constante prijzen, 1975-2006, in duizend euro. Jaar
Vlaams Gewest
Waals Gewest
Brussel Hoofdstedelijk Gewest
Vlaams Gewest
Waals Gewest
1975
70.930.342
35.756.885
30.572.669
76.214.934
38.556.176
1976
32.810.386
75.607.662
37.720.854
31.558.095
81.240.733
40.673.897
33.867.938
1977
76.503.349
37.895.938
32.064.468
82.203.152
40.862.688
34.411.375
1978
78.896.499
39.287.444
33.030.376
84.774.601
42.363.130
35.447.980
1979
81.472.737
39.853.563
33.517.316
87.542.779
42.973.569
35.970.562
1980
84.625.144
42.003.139
34.835.830
90.930.053
45.291.428
37.385.582
1981
82.866.000
41.419.833
35.075.172
89.039.846
44.662.457
37.642.442
1982
84.258.321
41.144.272
34.942.108
90.535.901
44.365.323
37.499.639
1983
85.075.508
41.050.975
34.352.985
91.413.971
44.264.722
36.867.396
1984
87.904.127
41.379.653
35.349.164
94.453.333
44.619.131
37.936.488
1985
90.807.373
42.166.782
35.744.194
97.572.882
45.467.883
38.360.432
1986
91.988.404
42.798.467
36.342.598
98.841.905
46.149.020
39.002.636
1987
94.720.518
43.226.225
37.058.736
101.777.573
46.610.265
39.771.190
1988
99.962.214
44.953.761
38.119.797
107.409.796
48.473.044
40.909.914
1989
104.470.843
46.028.997
38.574.133
112.254.335
49.632.457
41.397.504
1990
108.183.138
46.843.684
39.339.295
116.243.211
50.510.923
42.218.671
1991
109.684.635
48.561.514
39.130.634
117.856.576
52.363.237
41.994.737
1992
111.618.031
49.080.171
39.530.457
119.934.017
52.922.498
42.423.824
1993
110.391.702
48.136.940
38.883.844
118.616.322
51.905.424
41.729.883
1994
114.371.646
48.944.395
39.261.063
122.892.787
52.776.092
42.134.713
1995
117.908.700
49.919.800
39.512.700
126.693.366
53.827.859
42.404.768
1996
118.851.970
50.069.559
39.986.852
127.706.913
53.989.342
42.913.625
1997
123.487.196
51.121.020
40.706.616
132.687.482
55.123.118
43.686.070
1998
125.709.966
51.990.077
41.602.161
135.075.857
56.060.211
44.647.164
1999
129.355.555
53.081.869
42.975.033
138.993.057
57.237.476
46.120.520
2000
134.141.710
55.098.980
44.608.084
144.135.800
59.412.500
47.873.100
2001
135.617.269
55.925.465
46.035.543
145.721.294
60.303.688
49.405.039
2002
137.380.294
56.093.241
47.462.644
147.615.671
60.484.599
50.936.595
2003
139.303.618
56.710.267
47.652.495
149.682.290
61.149.929
51.140.342
2004
142.368.298
57.674.341
48.271.977
152.975.300
62.189.478
51.805.166
2005
144.076.717
58.770.154
48.513.337
154.811.004
63.371.078
52.064.192
2006
148.254.942
60.180.638
49.192.524
159.300.523
64.891.984
52.793.091
van 1995
Brussel Hoofdstedelijk Gewest
van 2000
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 1
BRON: Studiedienst van de Vlaamse Regering op basis van diverse bronnen. 1975 - 1994: ramingen APS op basis INR-gegevens volgens het oude ESER79 + jaren voor 1985: toepassing Belgische deflator om constante groeivoeten te bekomen. 1995-2004: raming op basis gegevens INR. 2005-2006: Vlaams Gewest = raming Studiedienst van de Vlaamse Regering. Waalse Gewest = IWEPS.
16
Tabel 1.3: Bevolking per Gewest per 1 januari 2006 Leeftijd 0 JAAR 1 JAAR 2 JAAR 3 JAAR 4 JAAR 5 JAAR 6 JAAR 7 JAAR 8 JAAR 9 JAAR 10 JAAR 11 JAAR 12 JAAR 13 JAAR 14 JAAR 15 JAAR 16 JAAR 17 JAAR 18 JAAR 19 JAAR 20 JAAR 21 JAAR 22 JAAR 23 JAAR 24 JAAR 25 JAAR 26 JAAR 27 JAAR 28 JAAR 29 JAAR 30 JAAR 31 JAAR 32 JAAR 33 JAAR 34 JAAR 35 JAAR 36 JAAR 37 JAAR 38 JAAR 39 JAAR 40 JAAR 41 JAAR 42 JAAR 43 JAAR 44 JAAR 45 JAAR 46 JAAR 47 JAAR 48 JAAR 49 JAAR 50 JAAR 51 JAAR 52 JAAR 53 JAAR 54 JAAR 55 JAAR 56 JAAR
Vlaams Gewest Mannen Vrouwen 33.024 31.086 32.526 30.839 31.455 30.051 31.524 29.976 31.856 30.463 32.696 31.422 32.584 31.588 33.498 31.900 34.175 32.878 34.172 33.010 34.379 32.954 34.988 33.076 36.158 35.057 37.411 35.906 38.015 36.100 37.577 35.824 36.354 34.579 36.030 34.484 35.636 33.920 35.669 34.059 34.635 33.812 35.496 34.594 36.376 36.083 37.635 36.563 38.875 37.416 38.372 37.953 38.897 37.517 38.018 37.467 37.325 36.963 36.893 36.019 36.117 35.232 37.599 36.857 39.037 37.978 40.809 40.160 42.508 42.165 44.021 43.069 44.088 43.021 44.510 43.376 45.786 43.978 47.349 45.911 48.696 47.107 50.598 49.168 50.066 48.390 49.367 47.678 48.784 47.822 47.841 46.695 48.300 47.185 47.518 45.684 46.504 44.884 45.147 44.256 44.404 43.637 43.455 42.368 42.299 40.892 42.105 40.616 40.152 39.026 39.519 38.921 39.633 38.512
Waals Gewest Mannen Vrouwen 19.828 18.932 19.967 18.927 19.814 19.124 20.053 19.066 20.719 19.971 21.174 20.165 20.648 19.705 20.659 19.718 20.733 19.938 21.069 20.039 20.566 19.721 20.839 19.777 21.615 20.505 22.739 21.763 23.222 22.404 23.031 22.038 23.014 22.038 22.868 21.874 22.182 21.269 22.177 21.127 21.216 20.609 21.031 20.562 20.968 19.791 21.049 20.672 21.033 20.938 21.078 20.675 20.702 19.992 20.309 19.801 20.449 20.050 20.737 20.427 20.849 20.815 21.966 21.666 23.100 22.720 23.975 23.650 24.350 24.244 24.020 23.669 24.005 23.881 23.602 23.857 24.120 23.999 24.847 24.780 25.702 25.426 26.312 26.229 25.891 25.973 25.172 25.375 25.698 25.966 25.833 25.391 25.658 26.046 25.269 25.572 24.846 24.900 24.390 24.744 23.954 24.526 23.828 24.274 23.507 23.774 23.144 23.414 22.302 23.002 23.028 23.137 22.741 22.947
Brussels Hoofdstedelijk Gewest Mannen Vrouwen 7.895 7.601 7.701 7.311 7.132 6.986 6.703 6.572 6.671 6.595 6.493 6.080 6.254 5.982 6.071 5.896 6.156 5.703 5.887 5.710 5.848 5.495 5.854 5.424 5.814 5.488 5.802 5.522 5.758 5.531 5.758 5.496 5.670 5.532 5.746 5.431 5.586 5.784 5.808 6.043 5.784 6.145 6.033 6.766 6.170 7.071 6.635 7.575 7.348 8.287 7.884 9.047 8.332 9.076 8.595 9.305 8.738 9.180 8.865 9.099 8.801 8.788 8.889 8.661 8.979 8.723 9.008 8.549 8.879 8.321 9.005 8.329 8.636 8.025 8.455 7.612 8.130 7.358 7.951 7.430 8.114 7.411 7.963 7.382 7.430 7.121 7.193 6.886 6.967 6.823 6.973 7.002 6.722 6.761 6.443 6.544 6.193 6.493 6.152 6.425 6.096 6.361 5.802 6.202 5.800 6.102 5.794 6.142 5.345 5.698 5.389 5.974 5.222 5.637
Koninkrijk België Mannen Vrouwen 60.747 57.619 60.194 57.077 58.401 56.161 58.280 55.614 59.246 57.029 60.363 57.667 59.486 57.275 60.228 57.514 61.064 58.519 61.128 58.759 60.793 58.170 61.681 58.277 63.587 61.050 65.952 63.191 66.995 64.035 66.366 63.358 65.038 62.149 64.644 61.789 63.404 60.973 63.654 61.229 61.635 60.566 62.560 61.922 63.514 62.945 65.319 64.810 67.256 66.641 67.334 67.675 67.931 66.585 66.922 66.573 66.512 66.193 66.495 65.545 65.767 64.835 68.454 67.184 71.116 69.421 73.792 72.359 75.737 74.730 77.046 75.067 76.729 74.927 76.567 74.845 78.036 75.335 80.147 78.121 82.512 79.944 84.873 82.779 83.387 81.484 81.732 79.939 81.449 80.611 80.647 79.088 80.680 79.992 79.230 77.800 77.543 76.277 75.689 75.425 74.454 74.524 73.085 72.844 71.606 70.768 71.043 70.172 67.799 67.726 67.936 68.032 67.596 67.096
17
Tabel 1.3: Bevolking per Gewest per 1 januari 2006 Leeftijd
Vlaams Gewest Mannen Vrouwen
Waals Gewest Mannen Vrouwen
Brussels Hoofdstedelijk Gewest Mannen Vrouwen
Koninkrijk België Mannen Vrouwen
39.376
38.884
23.129
23.733
5.225
5.644
67.730
68.261
58 JAAR
38.850
38.406
22.911
23.234
5.167
5.723
66.928
67.363
59 JAAR
39.657
38.804
22.071
22.969
5.081
5.549
66.809
67.322
60 JAAR
34.804
34.871
16.466
17.708
4.289
4.886
55.559
57.465
61 JAAR
34.372
34.660
16.370
17.377
4.425
4.994
55.167
57.031
62 JAAR
32.678
33.104
15.049
16.273
4.107
4.669
51.834
54.046
63 JAAR
28.420
28.952
13.174
14.342
3.743
4.141
45.337
47.435
64 JAAR
25.420
26.488
12.231
13.522
3.188
3.613
40.839
43.623
65 JAAR
27.683
29.418
13.620
15.210
3.618
4.238
44.921
48.866
66 JAAR
29.904
32.315
14.317
16.493
3.524
4.267
47.745
53.075
67 JAAR
30.546
32.885
14.039
16.701
3.503
4.192
48.088
53.778
68 JAAR
29.142
31.565
13.526
15.662
3.303
4.010
45.971
51.237
69 JAAR
27.724
30.782
12.826
15.526
3.202
4.085
43.752
50.393
70 JAAR
27.069
30.442
12.360
15.413
3.075
4.092
42.504
49.947
71 JAAR
26.665
30.851
12.592
15.805
3.110
4.004
42.367
50.660
72 JAAR
26.004
30.432
12.381
15.802
2.948
4.073
41.333
50.307
73 JAAR
25.767
31.260
12.554
16.753
3.037
4.222
41.358
52.235
74 JAAR
24.915
30.737
12.338
16.906
2.897
4.140
40.150
51.783
75 JAAR
23.689
30.219
11.768
16.891
2.841
4.492
38.298
51.602
76 JAAR
20.915
27.672
10.687
15.703
2.618
4.123
34.220
47.498
77 JAAR
19.414
26.469
9.964
15.429
2.532
4.083
31.910
45.981
78 JAAR
17.824
24.895
9.338
14.762
2.354
3.931
29.516
43.588
79 JAAR
16.348
24.427
8.697
14.426
2.246
3.938
27.291
42.791
80 JAAR
15.571
23.252
8.068
14.250
2.093
3.823
25.732
41.325
81 JAAR
13.929
21.815
7.295
13.267
2.037
3.835
23.261
38.917
82 JAAR
12.480
20.837
6.372
12.397
1.819
3.737
20.671
36.971
83 JAAR
10.837
18.537
5.649
11.586
1.672
3.505
18.158
33.628
84 JAAR
9.473
17.237
4.926
10.888
1.622
3.320
16.021
31.445
85 JAAR
8.051
15.476
4.199
9.841
1.337
3.161
13.587
28.478
86 JAAR
5.278
10.709
2.568
6.443
911
2.095
8.757
19.247
87 JAAR
3.008
6.776
1.461
4.019
508
1.414
4.977
12.209
88 JAAR
2.404
5.810
1.173
3.449
448
1.208
4.025
10.467
89 JAAR
2.298
5.765
1.084
3.179
329
1.183
3.711
10.127
90 JAAR
2.260
5.775
978
3.341
375
1.228
3.613
10.344
91 JAAR
1.938
5.589
947
3.325
356
1.203
3.241
10.117
92 JAAR
1.371
4.687
679
2.478
250
977
2.300
8.142
93 JAAR
1.009
3.630
457
1.982
193
792
1.659
6.404
94 JAAR
686
2.552
262
1.405
137
562
1.085
4.519
95 JAAR
493
1.928
218
1.059
96
495
807
3.482
96 JAAR
285
1.323
132
740
53
310
470
2.373
97 JAAR
192
1.005
70
533
34
234
296
1.772
98 JAAR
129
678
44
366
17
134
190
1.178
99 JAAR
60
397
24
224
18
125
102
746
100 JAAR
54
286
20
147
15
70
89
503
101 JAAR
26
166
4
75
7
52
37
293
102 JAAR
11
80
4
54
1
27
16
161
103 JAAR
3
53
1
23
0
15
4
91
104 JAAR
0
32
0
16
0
7
0
55
105 JAAR
2
11
0
6
0
3
2
20
106 JAAR
1
6
0
7
1
1
2
14
107 JAAR
0
4
0
2
0
2
0
8
108 JAAR
0
2
0
0
0
0
0
2
109 JAAR
0
0
0
0
0
0
0
0
110 JAAR & +
0
1
0
0
0
0
0
1
2.997.496
3.081.104
1.656.641
1.757.337
489.684
529.120
5.143.821
5.367.561
TOTAAL
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 1
57 JAAR
18
1.2 DE ACTOREN IN HET VLAAMS WT&I-SYSTEEM
Het onderzoek aan de universiteiten wordt daarbij via een veelheid aan kanalen gefinancierd. Naast de werkingstoelagen om het wetenschappelijk onderzoek te financieren, dienen tevens
Het Vlaams WT&I-systeem wordt gekenmerkt door een breed
de belangrijke inspanningen vermeld te worden die geleverd
spectrum aan actoren die elk hun eigen bijdrage leveren tot
worden op niveau van de betoelaging voor het Bijzonder
de implementatie van O&O- en innovatie-activiteiten. We vatten
Onderzoeksfonds, het FWO-Vlaanderen en de specialisatie-
ze hierna kort samen.
beurzen van het IWT, met het oog op een versterking van het fundamenteel onderzoek. Daarnaast is er recent de werking van de Hercules-Stichting bijgekomen, die de financiering van
1.2.1 De universiteiten
middelzware en zware onderzoeksapparatuur voor haar rekening zal nemen. Via het FWO-Vlaanderen werden recent tevens
Zoals verder zal blijken spelen de Vlaamse universiteiten een
belangrijke excellentieprogramma's gefinancierd. Het betreft
cruciale rol in het Vlaams WT&I-systeem. Momenteel telt
het Odysseus-programma (dat excellente onderzoekers
Vlaanderen zes universiteiten: K.U.Brussel, K.U.Leuven, UHasselt,
terughaalt naar Vlaanderen) en het Methusalem-programma
U. Antwerpen, UGent en V.U.Brussel. Deze universiteiten zijn
(dat Vlaamse excellente onderzoekers van een significante
significante spelers in de wetenschapscreatie in Vlaanderen.
onderzoeksfinanciering voorziet).
Meer dan 85% van alle wetenschappelijke publicatie-output in Vlaanderen is immers afkomstig van deze zes universiteiten.
Voor wat betreft de Vlaamse universiteiten worden de voorbije
Ook voor wat betreft de vertaling van academisch onderzoek
vijftien jaar niet enkel gekenmerkt door een significante
naar economisch relevante innovaties toe, wordt de rol van de
toename van de onderzoeksintensiteit, doch tevens door een
universiteiten in toenemende mate erkend en belangrijk geacht
duidelijke aanpak inzake de kwaliteitsbewaking en -opvolging
door de Vlaamse overheid. De laatste tien jaar heeft ze daartoe
van het uitgevoerde onderzoek. Dit kwaliteitsbeleid is en blijft
een passend wettelijk kader gecreëerd dat onder andere de
duidelijk een van de hoofdthema's voor het management van
eigendomsrechten van vindingen gemaakt door universitaire
de Vlaamse universiteiten voor de komende jaren. Temeer daar
onderzoekers toewijst aan de universiteiten.
vanaf het begrotingsjaar 2003 een gedeelte van de onderzoeksmiddelen die toegewezen worden aan de Vlaamse universiteiten,
Het Vlaamse universiteitslandschap heeft de laatste jaren nogal
met name van de middelen voor het Bijzonder Onderzoeksfonds
wat beweging gekend. Zo werd in de periode 2000 - 2002 de
aan de universiteiten, verdeeld worden op basis van de
fusie van de drie Antwerpse universiteiten (RUCA, UFSIA en
publicatie- en citatieoutput van de betreffende instellingen.
UIA) een feit met het ontstaan van de Universiteit Antwerpen (UA) als geïntegreerd geheel. Daarnaast heeft de UHasselt
De Vlaamse overheid heeft verder via verschillende decretale
(UH) een grensoverschrijdende samenwerking met de
bepalingen op de valorisatie van academisch onderzoek sinds
Universiteit Maastricht in Nederland, waarbij de tUL of de
medio de jaren 1990 eveneens een aantal concrete
transnationale Universiteit Limburg werd gecreëerd. Tot slot
beleidslijnen uitgestippeld die het voor universiteiten mogelijk
werden, samen met de Bachelor - Master hervormingen van
maken om de resultaten van hun wetenschappelijk onderzoek
het Hoger Onderwijs in de Europese Unie, samenwerkings-
economisch te exploiteren. Zeer concreet is het nu mogelijk voor
verbanden of associaties tussen de Vlaamse universiteiten en de
de Vlaamse universiteiten op een consistente wijze te investeren in
Vlaamse hogescholen gevormd die de komende jaren het
spin-off bedrijven die universitaire wetenschappelijke kennis
landschap van het hoger onderwijs in Vlaanderen drastisch
commercieel valoriseren. Verschillende Vlaamse universiteiten
zullen hertekenen en beïnvloeden.
hebben daartoe, samen met financiers, participatiefondsen opgericht: het Gemma Frisius Fonds I & II aan de K.U.Leuven
De Vlaamse universiteiten hebben in de context van het
samen met Fortis Private Equity en KBC Private Equity (het
Vlaamse WT&I-systeem een drievoudige opdracht, waarbij ze:
eerste Fonds werd opgericht in 1997, het tweede Fonds werd
(1) wetenschappelijk onderwijs verstrekken, (2) wetenschappelijk
opgericht in 2002), het Baekeland Fonds aan de UGent samen
onderzoek definiëren en uitvoeren, en (3) wetenschappelijke en
met Fortis Private Equity en GIMV (opgericht in 1998) en recent
technologische dienstverlening verzorgen aan de maatschappij
gevolgd door het Baekeland II Fonds dat met ARKIV-steun
in al haar geledingen, zowel sociaal als economisch.
werd opgericht, het Wendelen Fonds aan de UHasselt samen met Fortis Private Equity en KBC-Investco (opgericht in 1998 en
19
stopgezet in 2002), het AIC aan de U.Antwerpen (opgericht
De Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) is
in 2001 samen met Anchis, Fortis Private Equity, GIMV en
ontstaan in 1993 als een gevolg van de diversificatie van de
KBC-Investco), en het Brussels I3 Fund aan de V.U.Brussel
activiteiten van het Studiecentrum voor Kernenergie. De VITO
(opgericht in 2002 samen met de GIMB, Fortis Private Equity,
is actief op de brede domeinen van materiaaltechnologie en -
KBC-Investco, Mercator en OMOB). En, niet minder belangrijk,
onderzoek, milieu-onderzoek en toepassingen, energie, proces-
sinds 1998 heeft de Vlaamse overheid, zoals reeds aangehaald,
technologie, teledetectie en atmosferische processen. De instelling
een wettelijk kader gecreëerd waarbij de eigendomsrechten op
richt zich daarbij zeer sterk op de noden van de industrie.
academische vindingen aan de universiteit worden toegewezen. Dit kader vormt het fundament waarop het valorisatiebeleid
Vervolgens is er het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB)
van de Vlaamse universiteiten is gestoeld.
dat in 1995 als een virtueel instituut werd opgericht waarin de krachten van verschillende uitmuntende biotechnologie
Met het oog op het verder stimuleren en versterken van het
laboratoria aan de Vlaamse universiteiten worden gebundeld.
valorisatiegericht onderzoek, werd door de Vlaamse overheid
Deze bundeling moet niet enkel strategisch basisonderzoek
sinds een drietal jaar voor de universiteiten (en sinds 2006
verder versterken, doch eveneens de valorisatie van de
eveneens voor de hogescholen toegankelijk), het Industrieel
onderzoeksresultaten op een meer effectieve en efficiënte wijze
Onderzoeksfonds (IOF) opgericht. Het IOF financiert onderzoeks-
mogelijk maken. Het VIB is actief op acht toekomstgerichte
mandaten en projecten die de kennistransfer naar het
onderzoeksdomeinen, met name moleculair biomedisch
bedrijfsleven toe moeten ondersteunen en verder uitbouwen.
onderzoek, plantgenetica, transgene technologie en gentherapie, humane genetica, immunologie en parasitologie, ontwikkelingsbiologie, moleculaire genetica en medicinaal proteïne onderzoek.
1.2.2 De Vlaamse onderzoeksinstellingen Recent werd, op basis van de studie en inzichten van Prof. Naast de universiteiten, die qua fundamenteel onderzoek de
Paul Lagasse, het IBBT opgericht (2004), het Instituut voor
voornaamste actor in het Vlaams WT&I-systeem zijn, heeft de
Breedbandtechnologie, dat als een vierde, vraaggedreven
Vlaamse overheid eveneens geopteerd voor een concentratie
innovatie-instituut
van middelen in een aantal strategische domeinen voor
onderzoeksinstellingen opereert. Het IBBT richt zich als virtueel
wetenschappelijk en technologisch innovatieonderzoek. Dit heeft
kennisinstituut op economisch relevante toepassingen van
geleid tot het ontstaan van vier grote Vlaamse onderzoeks-
breedbandtechnologie, zoals e-media en e-health toepassingen
centra. Gemeenschappelijke kenmerken van deze centra zijn:
evenals medische beeldverwerking. Op die manier wil de
hun financiering door de Vlaamse overheid op basis van
Vlaamse overheid zich volop inschakelen in de belangrijke
vijfjaarlijkse beheersovereenkomsten en hun oriëntatie naar de
digitale evoluties van de 21ste eeuw. De complementaire rol
industrie toe. Zowel inhoudelijk als qua opdracht en concrete
van het Vlaamse bedrijfsleven en kenniscentra op dit domein
werking verschillen de vier centra van elkaar.
staat daarbij centraal.
Het Interuniversitair Micro-elektronica Centrum (IMEC) werd
Naast deze vier “grote” onderzoekscentra, beschikt Vlaanderen
opgericht in 1985 in het kader van de DIRV-actie (Derde
nog over vijf instellingen die opgericht werden op basis van
Industriële Revolutie Vlaanderen). Inspirator en oprichter van
het Koninklijk Besluit van 1961 op de wetenschappelijke
IMEC was wijlen Prof. R. Van Overstraeten van het departement
instellingen. Hun opdracht bestaat erin wetenschappelijk
Elektrotechniek van de K.U.Leuven. Het is het “oudste” van de
onderzoek op hun domein op te volgen, de resultaten ervan in
vier onderzoekscentra en het is ondertussen geëvolueerd tot
beleidsgerichte aandachtspunten te vertalen en eveneens zelf
het grootste, onafhankelijke micro-elektronica onderzoekscentrum
beleidsgericht onderzoek uit te voeren. Deze centra zijn: (1) het
in Europa. IMEC voert zowel industrieel basisonderzoek uit als
Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies, (2) het Vlaams
toegepast onderzoek. Een steeds toenemend gedeelte (meer
Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE), (3) het Instituut
dan 80% in 2006) van de inkomsten van IMEC ontstaat uit
voor Landbouw en Visserijonderzoek (ILVO), (4) het Instituut voor
industriële samenwerkingen, waarvan de omvangrijke “Industriële
Natuur- en Bosonderzoek (INBO), en (5) het Koninklijk Museum
Affiliatie Programma's” (de zogenaamde IAPs) internationaal tot
voor Schone Kunsten - Antwerpen (KMSKA). Het Centrum voor
de verbeelding spreken. IMEC ligt eveneens aan de basis van
Bevolkings- en Gezinsstudies werd in 2006 opgeheven en zal
meer dan 20 spin-off bedrijven.
dus vanaf 2007 niet meer in de overzichten verschijnen.
in
het
Vlaamse
landschap
van
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 1
20
Verder dient vermeld dat sinds 2001 het Vlaams Instituut voor
De meeste grote ondernemingen zijn duidelijk innovatie-actief.
de Zee (VLIZ) tenvolle operationeel werd, met als doel het
Sommige onder hen hebben aanzienlijke onderzoeksbudgetten.
aanzienlijk potentieel op het gebied van zeewetenschappelijk
Echter, gelet op de industriële textuur in Vlaanderen, behoort
onderzoek in Vlaanderen verder te bundelen en internationaal
het merendeel van deze grote ondernemingen tot multinationale
te valoriseren door participatie aan belangrijke programma's van
groepen zodat hun onderzoeksbeleid niet enkel in en vanuit
Europese en multinationale organisaties te faciliteren. Het VLIZ
Vlaanderen wordt bepaald. Naast de grote, innovatie-intensieve
omvat eveneens het Vlaams Maritiem Data Centrum.
ondernemingen, is de laatste jaren een groep van hoogtechnologische kleine en middelgrote ondernemingen ontstaan
Verder dienen ook de steeds vaker voorkomende en op innovatie
die gestadig aangroeit, niettegenstaande de tegenslagen (en
gerichte platformen (de zogenaamde “competentiepolen”) te
bijhorende falingen) die zich hebben voorgedaan in de periode
worden vermeld, zoals deze op het vlak van technologie-
2000-2001 die volgde op het barsten van de “internet-bubble.”
ontwikkeling voor de automobielindustrie (Flanders' Drive), voor
Daarnaast is er een grote meerderheid van kleine en
de mechatronica industrie (Flanders' Mechatronics), voor de
middelgrote ondernemingen die zelf niet aan onderzoek doet,
ontwikkeling van geografische informatiesystemen (IncGeo), voor
doch waarvan sommigen tot op zeker hoogte onderzoek
het ondersteunen van kennisopbouw op vlak van logistiek (Vlaams
uitbesteden, of nog, waarvan een aantal zeker innovatiegericht
Instituut voor de Logistiek), voor de toepassing van geavanceerde
kan worden genoemd.
methodologieën voor materiaalonderzoek (Flanders' Materials Research Center of FLAMAC), het kennisinitiatief op vlak van voedingstechnologie (Flanders' Food) en op vlak van product-
1.2.5 De hogescholen
ontwikkeling en -ontwerp. Het betreft hier steeds publiek-private partnerships die voor een belangrijk technologisch toepassings-
In 1997 werd in opdracht van de Vlaamse regering door
domein een complementaire krachtenbundeling nastreven tussen
het IWT de actie “HOBU-Fonds” gelanceerd. Het HOBU-fonds
industriële partners en academische onderzoeksgroepen.
werd ondertussen geactualiseerd en omgevormd tot het TETRA-fonds. Het wil enerzijds een impuls geven aan de opwaardering en de valorisatie van het technologisch
1.2.3 De collectieve centra
onderzoek aan de Vlaamse hogescholen. Anderzijds wil men via de hogescholen (vooral kleinere) bedrijven de mogelijkheid
Deze elf centra (BIL, Centexbel, CORI, CRM, CWOKBN, OCCN,
bieden om op de hoogte te blijven van de mogelijkheden
OCW, TCN, WTCB, WTCM, WTOCD) werden opgericht door
die geboden worden door technologische ontwikkelingen.
de Belgische bedrijfsfederaties, meestal onder de vorm van
Op die manier worden de hogescholen verder gestimuleerd in
vzw's, en doen in de eerste plaats aan toegepast onderzoek dat
hun opdracht om naast onderwijs, ook actief met toegepast
relevant is voor de bedrijven uit hun sector. Daarnaast nemen
technologisch onderzoek bezig te zijn. De Associaties
zij vaak deel aan Europese, federale en Vlaamse onderzoeks-
universiteiten-hogescholen vormen een geschikt kader om in
programma's en - of voeren zij zelf onderzoek uit om hun
de volgende jaren het onderzoekspotentieel van de
kennisniveau op peil te houden. Meer specifiek, in het kader
hogescholen verder uit te bouwen. Ook de ontwikkeling van
van steunverlening via het IWT kunnen deze centra dergelijk
het Industrieel Onderzoeksfonds (IOF) op niveau van de
onderzoek definiëren en uitvoeren. Tevens voeren zij, op vraag
associaties en hun hogescholen, moet hun rol in het toegepast
van individuele bedrijven, contractonderzoek uit.
onderzoek verder ondersteunen en vormgeven.
1.2.4 De bedrijven
1.2.6 De herverdelende mechanismen: IWT-Vlaanderen, FWO-Vlaanderen, Hercules en BOF
De bedrijven zijn niet weg te denken uit het Vlaams WT&Isysteem. Zij nemen een vooraanstaande plaats in voor wat betreft
Het IWT-Vlaanderen (Instituut voor de Aanmoediging van
hun aandeel in het totaal aan WT&I-uitgaven in Vlaanderen.
Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen) is de
Meer bepaald, staan de bedrijven in voor afgerond 70% van
operator voor het technologiebeleid in Vlaanderen. Het instituut
de O&O-financiering in het Vlaams Gewest. Het dient echter
bestaat sinds 1991. De basisfilosofie bestaat erin op te treden als
wel gezegd dat ze een zeer heterogene groep vormen.
“één loket voor de Vlaamse bedrijven.”
21
Het staat in voor de financiering van het onderzoek met een
Belangrijke nieuwe evoluties in de activiteitenportfolio van het
economische finaliteit. Dit betreft zowel onderzoek dat op
IWT, mogelijk gemaakt door het nieuwe financieringsbesluit,
initiatief van een bedrijf wordt aangevraagd als de definitie en
betreffen de Vlaamse Innovatie Samenwerkingsverbanden
de implementatie van instrumenten die gebruikt worden voor
(VIS). Deze samenwerkingsverbanden willen actief innovatie
het stimuleren van technologische innovatie.
in Vlaanderen stimuleren door vier projecttypes te steunen: (1) thematische innovatiestimulering (TIS), (2) subregionale
Ook de Vlaamse kennisinstellingen en intermediairen zijn hierin
innovatiestimulering (RIS), (3) technologische dienstverlening
belangrijke partners en ontvangen daartoe de nodige financiële
(via de technologische adviseerdiensten), en (4) het collectief
steun. Het IWT speelt daarnaast ook een centrale rol bij het
onderzoek. De projecten kunnen ingediend worden door
toekennen van specialisatie-beurzen voor doctoraatsopleidingen
een vereniging van bedrijven (federaties, vzw's, consortia
en post-doctorale vorsers in wetenschappelijk en technologisch
of gelijkgestelde collectieve centra en subregionale actoren).
onderzoek aan de universiteiten. Verder ondersteunt het
Voor de uitvoering van het project kunnen zij een beroep doen
IWT het bedrijfsleven inzake deelname aan internationale
op een brede waaier van kenniscentra (Collectieve Centra,
technologische programma's, inzake de overdracht van
hogescholen, universiteiten en grote onderzoeksinstellingen).
technologie en het zoeken naar partners, evenals inzake
Het VIS-subsidiemechanisme betekende aldus een significante
(eerste lijns)begeleiding. Het IWT coördineert bovendien de
verruiming zowel naar de potentiële projectindieners toe als
werkzaamheden van de technologische adviseerdiensten onder
naar de uitvoerende kenniscentra toe.
andere bij de sectoriële collectieve onderzoekscentra. Via haar eenheid Monitoring & Analyse speelt het IWT tevens een rol
Tevens werd in 2001 het nieuwe KMO-programma
bij het waarnemen en het beleidsgericht evalueren van
geoperationaliseerd dat op 15 december 2000 goedgekeurd
tendensen op het domein van technologische evolutie en
werd door de Vlaamse regering. Dit programma verving en
innovatie in Vlaanderen.
bundelde vijf vroegere steunregelingen met verschillende indienings- en steunmodaliteiten. Dit KMO-programma voorziet vandaag in zes types KMO steunmaatregelen. Dit programma
financieringsbesluit voor steun aan projecten van bedrijfs-O&O
wordt continu geactualiseerd zodat een steeds betere dienst-
definitief goedgekeurd. Dit nieuwe financieringsbesluit
verlening naar de Vlaamse KMO-populatie mogelijk wordt.
vervangt het zogenaamde FIOV-besluit van 23 oktober 1991.
Het succes van het programma kan worden afgeleid uit het
Naast de administratieve vereenvoudigingen en de verruiming
aantal projectvoorstellen dat steeg tot meer dan 300 per jaar
van de subsidieerbare kosten die opgenomen werden in het
sinds 2003, te vergelijken met een jaarlijks gemiddelde van 111
nieuwe besluit, wordt hierbij tevens meer aandacht besteed aan
de jaren daarvoor.
het economisch valorisatiepotentieel in Vlaanderen van de goedgekeurde projecten. Het nieuwe financieringsbesluit
Verder werd als “opvolger” van het STWW programma
besteedt verder bijzondere aandacht aan de KMO's. Naast de
(Strategische Technologieën voor Welzijn en Welvaart) en
vroeger geldende subsidietoeslag van 10%, wordt voortaan
het GBOU-programma (Generisch Basisonderzoek aan de
tevens de mogelijkheid voorzien van het verstrekken van
Universiteiten), in 2002-2003 het SBO-programma opgestart
achtergestelde leningen bovenop de subsidie, samen tot een
(Strategisch Basisonderzoek). In het kader van het SBO-
maximum van 80% van de projectbegroting. Bij samenwerking
programma kunnen Vlaamse onderzoeksgroepen (zowel uit
van minstens drie bedrijven waarvan minstens twee KMO's
de kennisinstellingen als uit het bedrijfsleven) projecten voor
wordt verder 20% extra indirecte kost toegekend. De KMO-
strategisch technologisch en maatschappelijk onderzoek indienen
projecten, evenals projecten die kaderen in de Duurzame
waarvan de resultaten op termijn een duidelijke toegevoegde
Technologie Ontwikkelingsobjectieven van de Vlaamse
waarde creëren op economisch of maatschappelijk vlak.
overheid (DTO, operationeel sinds 2002), genieten naast een
Een basisdoelstelling is het realiseren van een brugfunctie
subsidietoeslag eveneens van een selectieprioriteit. Ook dient hier
tussen de onderzoekswereld enerzijds en de economie en
vermelding gemaakt van de 10% toeslag voor O&O-projecten
maatschappij anderzijds. Het onderzoek wordt gekwalificeerd
ten bate van de Vlaamse automobielsector.
als “strategisch basisonderzoek.” Dit houdt in dat het kwalitatief hoogwaardig onderzoek is, gericht op langere termijn, met een uitgesproken origineel, creatief en grensverleggend karakter.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 1
Op 5 oktober 2001 werd door de Vlaamse regering het nieuwe
22
Tot slot vermelden we naast deze verschillende maatregelen en
Naast het FWO-Vlaanderen, dat een belangrijk financierings-
steunmechanismen ook nog de steun aan de universitaire
instrument is voor het academisch wetenschappelijk onderzoek
interfacediensten ter ondersteuning van de exploitatie van het
op initiatief van de vorser, dient tevens het Bijzonder
onderzoek aan de Vlaamse universiteiten, de Eureka-steunregeling
Onderzoeksfonds (of BOF) te worden vermeld. Het BOF is een
(met de Medea+ projecten, Itea- en Pidea-projecten), de steun-
interuniversitair verdelingsmechanisme dat aan de Vlaamse
regeling voor projecten uit de lucht- en ruimtevaart die sinds
universiteiten een significant onderzoeksbudget ter beschikking
2002 van kracht is en de betrokkenheid van het IWT bij de
stelt, het welk de universiteiten vervolgens intern kunnen
doorlichtingen betreffende meer omvangrijke subsidies voor de
verdelen aan grote (de zogenaamde GOA's) en kleinere
ondersteuning van technologische innovatie (zoals Flanders'
onderzoeksprojecten (projecttoelagen) op basis van een eigen,
Drive, KMO-IT Centrum, Flanders' Mechatronics, Incubatiepunt
intern selectieproces dat vaak op “peer-review“ van een
GeoInformatie, FLAMAC, Flanders' Food).
competitieve projectindiening gebaseerd is. De middelen van het BOF zijn in de periode 1995 - 2006 nagenoeg
Het FWO-Vlaanderen (Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek
vervijfvoudigd. Tot en met 2002 werden de BOF-middelen
- Vlaanderen) verdeelt de middelen voor fundamenteel
interuniversitair verdeeld op basis van drie criteria, met name
onderzoek aan de universiteiten en dit vooral onder de vorm
het aandeel in het aantal afgeleverde tweede cyclusdiploma's
van (1) beurzen voor doctoraats- en post-doctorale onderzoekers,
over een vier jaar tijdsvenster (35%), het aandeel in het aantal
(2) de financiering van onderzoeksprojecten, en (3) de steun
afgeleverde doctoraten over een vier jaar tijdsvenster (50%) en
aan congressen en symposia. Daarnaast financiert het FWO
het aandeel in de werkingsmiddelen van de betreffende
onderzoeksgemeenschappen waarin Vlaamse en buitenlandse
universiteiten (15%). Voor wat de verdeelsleutel vanaf 2003
onderzoekers in een bepaalde discipline elkaar in een
betreft, werden deze drie criteria aangevuld met een criterium
gestructureerd verband kunnen ontmoeten en onderzoeks-
dat het aandeel van elke Vlaamse universiteit in de totale
ervaringen uitwisselen. Dergelijke netwerken laten de
Vlaamse academische publicatie- en citatie-output in de Science
deelnemende onderzoekseenheden toe aan te sluiten bij grote,
Citation Index (geëxtraheerd uit de Expanded Web-of- Science,
prestigieuze internationale netwerken, die ondermeer door
ISI-Thomson)
de European Science Foundation worden opgezet. Via het
tijdsvenster weergeeft. Voor 2003 telden de drie originele
FWO-Vlaanderen werden recent tevens belangrijke excellentie-
criteria hierbij voor 90% mee, terwijl de SCI-output voor
programma's gefinancierd. Het betreft het Odysseus-programma
10% in de verdeelsleutel meetelde. De 90/10 verhouding is
(dat excellente onderzoekers terughaalt naar Vlaanderen) en het
ondertussen geëvolueerd naar de 70/30 verhouding conform
Methusalem-programma (dat Vlaamse excellente onderzoekers
het BOF-besluit.
gedurende
een
tienjaar
voortschrijdend
van een significante onderzoeksfinanciering voorziet). De belangrijke groei vanaf 1996 in de financiële middelen voor
1.2.7 Het departement Economie, Wetenschap
het fundamenteel niet-gericht onderzoek vanwege de Vlaamse
en Innovatie
overheid, heeft het FWO een bijzondere impuls gegeven. Het onderzoekersbestand werd zowel op niveau van de aspirant-
Het departement Economie, Wetenschap en Innovatie maakt
doctorandi als op niveau van de postdoctorale onderzoekers
deel uit van de Vlaamse regering. Het staat in voor de
substantieel versterkt. Ook het aantal onderzoeksprojecten
geïntegreerde ondersteuning van het economisch beleid en het
werd gevoelig opgetrokken. Deze groei wordt de komende
wetenschaps- en innovatiebeleid van de Vlaamse overheid.
jaren verdergezet.
De kerndoelstellingen van het economisch beleid betreffen de proactieve ontwikkeling van het Vlaams economisch weefsel en
Tevens werden recent de krachten ter ondersteuning van de
het stimuleren van ondernemersactiviteit. Wat het wetenschaps-
financiering van middelzware en zware onderzoeksapparatuur
en innovatiebeleid betreft, zijn de aandachtspunten:
gebundeld in de Hercules-Stichting. De Hercules-Stichting zal via geëigende advies- en beslissingsorganen aanzienlijke hoeveelheden
●
het uitbouwen en implementeren van instrumenten voor
middelen investeren in onderzoeksapparatuur. De Stichting zal
effectmeting van het wetenschaps- en technologiebeleid en
opereren als een autonome instelling, echter met sterke banden
de bijdrage van dit beleid tot innovatie;
met zowel IWT als FWO, zowel op niveau van het bestuur van de Stichting als op niveau van haar operationele werking.
23
●
●
●
●
het uitbouwen en onderhouden van een geïntegreerd systeem
De VRWB is bevoegd om (op eigen initiatief of op verzoek)
van wetenschaps-, technologie- en innovatie-indicatoren en
aanbevelingen te formuleren, onderzoek te verrichten en
het organiseren van de gegevensverzameling;
advies uit te brengen. Jaarlijks analyseert en bespreekt de Raad
de federale en bilaterale internationale samenwerking op
het Vlaams begrotingsbeleid voor wetenschap en technologie.
vlak van wetenschap en innovatie;
De VRWB-begrotingsadviezen zijn inmiddels een begrip
de coördinatie van het beleid inzake wetenschappelijk
geworden. De Vlaamse regering is verplicht de VRWB vooraf
onderzoek intern in de Vlaamse regering, met de andere
te raadplegen over alle decreten en besluiten, die algemene
Vlaamse instellingen en met de supranationale en
aangelegenheden inzake wetenschapsbeleid regelen en die
internationale instellingen;
instellingen betreffen die instaan voor de betrokken materies.
de opvolging van de evoluties inzake wetenschap,
Ook alle belangrijke acties en initiatieven op het vlak van
technologie en innovatie op Vlaams, Belgisch en internationaal
wetenschaps- en technologiebeleid moeten aan de VRWB voor
niveau en de terugkoppeling van deze opvolging naar het
advies worden voorgelegd.
beleid van de Minister; ●
de voorbereiding van het beleid van de Minister.
Bij zijn adviesverlening en om de gestelde problemen uit te diepen, doet de VRWB beroep op vier permanente
Om deze veelvuldige opdracht in te vullen, is EWI opgebouwd uit
commissies: Wetenschapsbeleid, Technologiebeleid, Begroting
drie klantgerichte (Beleidsondersteunend & Academisch Beleid,
en Financiën en tot slot Federale en Internationale
Valorisatie & Industrieel Beleid, Sensibilisering & Samenleving)
Samenwerking. Voor bijzondere vraagstukken of voor het
en twee informatiegerichte (Statistieken & Indicatoren,
uitvoeren van onderzoeksopdrachten worden ad hoc
Studiedienst & Prospectief Beleid) entiteiten. Daarnaast zijn er
werkgroepen en externe deskundigen ingeschakeld. Sinds zijn
vijf thematische entiteiten actief (Organisatiebeheersing en
ontstaan heeft de Raad zich continu verder ontplooid en
Externe Relaties, Mobiliteit Privé en Overheid, Begroting,
ontwikkeld. Hij groeide inmiddels uit tot een volwaardig
Communicatie en Europa).
adviesinstrument voor het beleid. Naast de talrijke expliciet gevraagde adviezen, nam de VRWB zelf tal van initiatieven voor studiedagen, onderzoeksstudies en analyses. Daarbij heeft
1.2.8 De Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid
de VRWB steeds een grote belangstelling aan de dag gelegd voor toekomstgerichte vraagstukken van het wetenschaps- en technologiebeleid. Getuige daarvan zijn het onderzoek naar
adviesorgaan voor elke aangelegenheid rond wetenschaps- en
betere deflatoren voor O&O-uitgaven en bestedingen, naar de
technologiebeleid, zowel voor de Vlaamse regering als voor
problematiek van “science sharing” en naar methodologieën
het Vlaams Parlement. De wettelijke basis is het decreet van
voor wetenschaps- en technologieverkenning evenals het in
15 december 1993. Dat versterkte de juridische basis van de
kaart brengen van voor Vlaanderen belangrijke wetenschaps-
Raad, die al in 1985 werd opgericht bij besluit van de Vlaamse
en technologie-evoluties aan de hand van verkenningsstudies.
regering. De Raad is samengesteld uit een voorzitter en 16 leden,
Vermeldenswaard is zeker ook de VRWB studiereeks die een
waarvan 6 uit het academisch milieu afkomstig zijn, 6 uit de
regelmatige output van gedegen studies en analyses inzake
socio-economische middens, en 4 door de regering aangeduid
wetenschaps- en technologiebeleid garandeert.
zijn. Allen worden benoemd op basis van hun deskundigheid of betrokkenheid bij het wetenschaps- en technologiebeleid in Vlaanderen. Vijf hoge ambtenaren uit de Vlaamse administratie
1.2.9 De adviesorganen
nemen met raadgevende stem deel aan de vergaderingen. Tot 2002 was Prof. R. Dillemans voorzitter. Hij werd opgevolgd
De
Koninklijke
Vlaamse
Academie
van
België
voor
door de heer K. Vinck.
Wetenschappen en Kunsten fungeert als de ontmoetingsplaats voor uitmuntende Vlaamse wetenschappers en is het
Deze structuur vormt een uniek forum, waar vooraanstaande
aanspreekpunt voor verschillende gelijkaardige organisaties
actoren uit de academische en uit de sociaal-economische wereld
overal ter wereld. De Academie vervult alsdusdanig de rol van
zich als een “raad van wijzen” beraden over de algemene kracht-
een Vlaams Kennis- en Cultuurforum, een rol die in de loop
lijnen van het wetenschaps- en technologiebeleid in Vlaanderen.
van 1998 werd vastgelegd.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 1
De Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (VRWB) is het hoogste
24
Voor wat de relatie tussen technologie en economie betreft, dienen ook de activiteiten van de SERV (de Sociaal
1.2.11 Specifieke acties naar technologietransfer en diffusie
Economische Raad voor Vlaanderen) met de Stichting Technologie Vlaanderen (STV) te worden vermeld, die zich
Naast de hoger beschreven actoren, wordt het Vlaams WT&I-
vooral richten op het uitvoeren van studies naar het Vlaamse
systeem gekenmerkt door een hoge mate van bekommernis
socio-economisch weefsel, inclusief technologievraagstukken
om de resultaten van wetenschappelijk en technologisch
die zich daarbij kunnen stellen.
onderzoek evenals de innovatieve aanwendingen van deze resultaten, zo goed mogelijk te laten doorstromen naar zoveel mogelijk actoren in Vlaanderen. Daarom wordt vanuit de
1.2.10 De Steunpunten Beleidsrelevant Onderzoek
Vlaamse regering en vanuit het IWT ruime aandacht besteed aan transfer en diffusie van technologie.
Met de oprichting van de steunpunten voor beleidsrelevant onderzoek verzekert de Vlaamse overheid zich van een grotere
Daartoe werden de laatste jaren verschillende mechanismen in
stabiliteit in het beleidsondersteunend onderzoek en, hiermee
het leven geroepen, die hierna kort worden toegelicht.
gepaard gaand, van de gestadige opbouw van een kritische kennismassa omtrent een aantal prioritaire beleidsthema's.
Sinds 1998 wordt door de Vlaamse overheid een subsidie
De werking van de steunpunten wordt opgevolgd door het
toegekend aan de universitaire interfacediensten met de
departement EWI, telkens in samenspraak met de Minister
bedoeling op deze wijze de valorisatie-activiteiten van de
bevoegd voor het beleidsdomein waarop het betreffende
universiteiten een duw in de rug te geven. Het IWT speelt
Steunpunt actief is.
hierbij, zoals hoger vermeld, een coördinerende rol. Aan de Collectieve Centra zijn technologische adviseerdiensten
De veertien Steunpunten voor Beleidsrelevant Onderzoek
verbonden. Hun taak bestaat erin KMO's te sensibiliseren voor
worden gevormd door één of meer onderzoeksgroepen uit
nieuwe of vernieuwende technologische ontwikkelingen en het
één of meer universitaire instellingen die samen gedurende
daarbij horend eerstelijnsadvies. De Vlaamse Innovatie
een 5-jaar periode wetenschappelijke ondersteuning bieden
Samenwerkingsverbanden (zie hoger) geven aan deze diensten
aan de Vlaamse overheid:
sinds 2001 een nieuwe en verruimde impuls.
• Fiscaliteit en Begroting;
Verwant aan de Collectieve Centra werden in de periode
• O&O Indicatoren;
1995-1997 een tiental clusters in het leven geroepen.
• Ondernemen en Internationaal Ondernemen;
Clusters werden daarbij gedefinieerd als een netwerk van
• Welzijn, Volksgezondheid en Gezin;
bedrijven die onderling samenwerken of samenwerken met
• Werk en Sociale Economie;
onderzoeksinstellingen op één of meerdere domeinen (zoals
• Milieu en Gezondheid;
wetenschappelijk onderzoek, productontwikkeling of opleiding).
• Bestuurlijke Organisatie Vlaanderen;
Conform de beleidsopties van de Vlaamse regering, werd
• Buitenlands Beleid, Toerisme en Recreatie;
beslist deze specifieke steunvorm niet verder te verlengen,
• Studie en Schoolloopbanen;
maar de bestaande initiatieven de kans te geven zich in te
• Cultuur, Jeugd en Sport;
schakelen in het ruimer mechanisme van de Vlaamse Innovatie
• Mobiliteit en Openbare Werken;
Samenwerkingsverbanden. Deze evolutie werd in de periode
• Ruimte en Wonen;
2001-2002 met goed gevolg volop in beweging gezet en heeft
• Duurzame Ontwikkeling;
vandaag geleid tot een brede portfolio aan goedgekeurde en
• Gelijkekansenbeleid.
werkende samenwerkingsverbanden.
25
Bij deze veelheid aan acties die ondernomen worden op het
1.3 CONCLUSIE
vlak van transfer en diffusie valt tot slot nog te vermelden dat de Vlaamse overheid steeds meer belang hecht aan valorisatie,
In dit inleidend hoofdstuk werd een overzicht gegeven van
kennistransfer en samenwerking tussen de verschillende actoren
de voornaamste actoren en instrumenten van het Vlaams
in het Vlaams WT&I landschap. Deze centrale beleidsoptie
WT&I-systeem en WT&I-beleid. Dit overzicht, dat in de
komt heel zichtbaar tot uiting in de waaier aan stimulerings-
volgende hoofdstukken verder wordt gedetailleerd, illustreert
maatregelen (bvb. competentiepolen, RIS-platformen, …) die
de inspanningen die in Vlaanderen de laatste jaren werden
vandaag het Vlaams WT&I-beleid kenmerken.
geleverd om het WTI-beleid op een internationaal vergelijkbaar en competitief niveau te brengen. In de volgende hoofdstukken worden deze resultaten verder besproken en wordt, waar
1.2.12 Sensibilisering
mogelijk, eveneens de Vlaamse aanwezigheid in een internationale onderzoeks- en innovatie context bekeken.
Tot slot, de laatste jaren werd eveneens op een gestructureerde wijze aandacht besteed aan het opzetten van een brede publiekssensibilisatie omtrent wetenschap, technologie en
NOTEN
innovatie. De Stichting “Flanders' Technology International” (FTI), Technopolis (een “doe-centrum” voor wetenschap en technologie
• BIL: Belgisch Instituut voor Lastechniek
dat in het najaar 1999 zijn deuren opende en werd voorbereid
• Centexbel: Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de
door FTI), de wetenschapsweek, en diverse communicatie-
Belgische Textielnijverheid
campagnes omtrent innovatie kaderen in die brede
• CoRI: Coatings Research Institute
sensibilisatie activiteit. De meest recente campagne “Flanders'
• CRM: Centrum voor Research in de Metallurgie
Future” is daarvan een voorbeeld. Ook mediaprogramma's
• CWOBKN: Centrum voor Wetenschappelijk Onderzoek
zoals “Jongens en Wetenschap” kaderen in die sensibilisatieaanpak. In 2004 ging tot slot het initiatief Flanders' Districts of Creativity (Flanders' DC) van start dat de creativiteit en innovativiteit van de Vlaamse economie regionaal en internationaal moet ondersteunen.
der Belgische Keramische Nijverheid • OCCN: Centrum voor Wetenschappelijk en Technisch Onderzoek der Cementnijverheid • OCW: Onderzoekscentrum voor de Wegenbouw • TCHN: Technisch Centrum der Houtnijverheid Bouwbedrijf • WTCM: Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Metaalverwerkende Nijverheid • WTOCD: Wetenschappelijk en Technisch Onderzoekscentrum voor Diamant
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 1
• WTCB: Wetenschappelijk en Technisch Centrum van het
26
27
H ET M E N S E LI J K E POTE NTI E E L IN WETENSCHAP, TECHNOLOGIE E N I N N OVAT I E I N V L A A N D E R E N Door Linda De Kock (Administratie Hoger Onderwijs) en Kristien Vercoutere (VRWB)
02
28
2.1 INLEIDING
2.2 INSTROOM EN PARTICIPATIE: KWANTIFICATIE EN STRATIFICATIE
Dit hoofdstuk beoogt door middel van een aantal statistieken en grafieken een beeld te schetsen - huidige situatie en tendensen
Op 1 februari 2006 telde men in het Vlaamse hoger onderwijs
- van de aantrekkingskracht van het Vlaamse hoger onderwijs.
40.968 generatiestudenten. Meer dan de helft van deze
In een eerste deel komt de instroom in het hoger onderwijs aan
generatiestudenten (54,0%) startte een professioneel gerichte
bod. Vervolgens besteedt dit hoofdstuk aandacht aan de
bacheloropleiding aan een hogeschool. De universiteiten en de
gerealiseerde output - in de vorm van uitgereikte diploma’s -
academisch gerichte opleidingen aan de hogescholen trokken
van het hoger onderwijs. Op deze manier wordt getracht een
respectievelijk 33,7% en 12,3% aan van het totaal aantal
overzicht te geven van de ‘kennis’rijkdom waaruit men nu en
generatiestudenten.
in de nabije toekomst zal kunnen putten om het Vlaamse potentieel in WTI te realiseren. Tenslotte wordt in dit hoofdstuk
Een analyse van de evolutie van de generatiestudenten aan
ook dieper ingegaan op doctoreren aan Vlaamse universiteiten.
de Vlaamse universiteiten over de laatste 10 jaar geeft het volgende beeld (tabel 2.1):
De cijfergegevens van de universiteiten tot en met het academiejaar 1998-1999 zijn afkomstig van de interuniversitaire
●
In de beschouwde periode daalde globaal genomen het
databank inzake de Vlaamse universitaire studentenbevolking van
aantal generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten van
de Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR). Alle cijfergegevens
14.128 generatiestudenten in het academiejaar 1996-1997 tot
van de hogescholen, evenals de gegevens van de universiteiten
12.423 generatiestudenten in het academiejaar 2003-2004.
vanaf het academiejaar 1999-2000, komen uit de Databank
Deze gestage afname van het aantal generatiestudenten is
Tertiair Onderwijs (DTO), beleidsdomein Onderwijs en Vorming.
gestopt in het academiejaar 2004-2005. De laatste twee academiejaren nam het aantal generatiestudenten aan de
De gegevens in hoofdstuk 2.4. (internationale vergelijking) zijn
universiteiten toe (+ 752 studenten in 2004-2005 en + 633
afkomstig uit de publicatie “Vlaamse onderwijsindicatoren in
studenten in 2005-2006). Deze ‘trendbreuk’ valt samen
internationaal perspectief”, editie 2005, Departement Onderwijs
met de invoering van de bachelor/masterstructuur. Verdere
en Vorming.
analyse is nodig om na te gaan of hier een - en zo ja, welk - oorzakelijk verband bestaat tussen de introductie van deze
Hoofdstuk 2.5. geeft een beknopt overzicht van de voornaamste
nieuwe structuur en de toegenomen instroom in het
bevindingen van de onderzoeksopdracht ‘Doctoreren aan
universitair onderwijs.
Vlaamse universiteiten’ waarmee de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid het proces van doctoreren in Vlaanderen in
●
De relatieve deelname van de Vlaamse achttienjarigen aan
kaart heeft gebracht. Voormeld project was een vervolg en
het universitair onderwijs kent een enigszins andere evolutie.
uitbreiding van een gelijkaardige studie die eerder in het kader
Terwijl in de tweede helft van de jaren ’90 de participatie-
van het Programma Beleidsgericht Onderzoek werd uitgevoerd
graad afnam, krijgt men al vanaf het academiejaar 2000-2001
voor de K.U.Leuven en de UGent. Deze nieuwe studie bundelt
een stijging. In het academiejaar 1999-2000 was nog slechts
de personeels-, afgestudeerden- en doctoratenbestanden van
16,8% van de potentiële doelgroep ingeschreven aan een
de vijf Vlaamse universiteiten over de periode 1991-2002 tot
Vlaamse universiteit. In het academiejaar 2005-2006 was
een uniek gegevensbestand en voert hierop een kwantitatieve
dit percentage gestegen tot 19,2%. De eerste jaren was
analyse van het doctoraatsproces uit. Voor de uitvoering
deze stijging hoofdzakelijk te wijten aan de daling van het
werd samengewerkt met het Centrum voor Wetenschaps- en
aantal achttienjarigen, de laatste twee academiejaren is de
Technologiestudies (CWTS) van de Universiteit Leiden. Door het
toename van het aantal generatiestudenten aan de
gebruik van bovenvermelde brongegevens kunnen de cijfers
universiteiten evenwel verantwoordelijk voor deze stijging
uit deze studie enigszins afwijken van de DTO-gegevens.
van de participatiegraad.
29
Tabel 2.1: Het aantal generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten en hogescholen (periode 1996-1997 t.e.m. 2005-2006) in verhouding tot het globaal aantal Vlaamse achttienjarigen Generatiestudenten Universiteiten
18 jarigen
Hogescholen
Deelname aan hoger onderwijs (%) Universiteiten
Academiejaar
Kan/ABA
Totaal
HO1C/PBA
HO2C/ABA
1996-1997
14.128
25.268
19.190
6.078
1997-1998
13.856
26.527
20.559
1998-1999
13.495
25.820
1999-2000
12.771
2000-2001
Hogescholen
Kan/ABA
Totaal
HO1C/PBA
HO2C/ABA
74.796
18,9
33,8
25,7
8,1
5.968
75.863
18,3
35,0
27,1
7,9
19.625
6.195
75.863
17,8
34,0
25,9
8,2
26.746
20.260
6.486
75.958
16,8
35,2
26,7
8,5
12.602
26.766
20.592
6.174
73.688
17,1
36,3
27,9
8,4
2001-2002
12.953
26.552
20.851
5.701
72.417
17,9
36,7
28,8
7,9
2002-2003
12.801
25.627
20.253
5.374
70.750
18,1
36,2
28,6
7,6
2003-2004
12.423
25.860
20.600
5.260
69.641
17,8
37,1
29,6
7,6
2004-2005
13.175
26.438
21.199
5.239
71.447
18,4
37,0
29,7
7,3
2005-2006
13.808
27.160
22.140
5.020
71.830
19,2
37,8
30,8
7,0
Bij analyses van de instroom van studenten in het hoger onderwijs wordt meestal de term 'generatiestudent' gehanteerd. De definitie van generatiestudent is in de loop van de laatste 10 jaar meermaals aangepast. Tot en met het academiejaar 1998-1999 werd binnen het universitair onderwijs een andere definitie gebruikt dan bij de hogescholen. De volgende definitie werd gebruikt binnen het universitair onderwijs: 'Een generatiestudent is elke persoon die zich voor de eerste maal inschrijft aan een Belgische universiteit'. In deze groep werd meestal nog een onderscheid gemaakt tussen generatiestudenten ingeschreven in een eerste jaar en die in een niet-eerste jaar. Voor het schetsen van de evolutie van de universitaire studentenbevolking maakte men vooral gebruik van de generatiestudenten in een eerste jaar. Bij de hogescholen werd een generatiestudent als volgt beschreven: ‘Een generatiestudent is een student die zich voor de eerste maal inschrijft in het eerste jaar van een basisopleiding van het Vlaams hoger onderwijs.’ Deze laatste definitie werd vanaf het academiejaar 1999-2000 gebruikt voor het gehele hoger onderwijs. Vanaf de invoering van de bachelor/ masterstructuur in het Vlaamse hoger onderwijs - academiejaar 2004-2005 - wordt een generatiestudent als volgt gedefinieerd: ‘Een generatiestudent is een student die zich voor het eerst inschrijft met een diplomacontract voor een professioneel of academisch gerichte bachelor in het Vlaamse hoger onderwijs en op 1 februari nog is ingeschreven.’ Enige voorzichtigheid is dan ook geboden bij de interpretatie van de gegevens inzake de evolutie van de generatiestudenten in het Vlaamse hoger onderwijs. Deelname aan hoger onderwijs: deze berekening geeft een indicatie voor de vermoedelijke participatiegraad in het hoger onderwijs. Afwijkingen zijn mogelijk onder meer omdat geen statistisch materiaal voorhanden is over het evenwicht tussen de instroom van studenten uit Franstalig België en uit het buitenland en de uitstroom naar Franstalige en buitenlandse universiteiten. Enige voorzichtigheid is hier ook geboden omdat een aantal dubbeltellingen kunnen voorkomen. De cijfers betreffende het aantal 18-jarigen woonachtig in Vlaanderen zijn afkomstig van het Nationaal Instituut voor Statistiek. Zij omvatten het aantal achttienjarigen woonachtig in het Vlaams Gewest + 20% van het aantal achttienjarigen woonachtig in het Brussels Gewest. Vanaf het academiejaar 2004-2005 wordt in het Vlaamse hoger onderwijs de bachelor/masterstructuur ingevoerd. Dit betekent dat vanaf dat academiejaar de generatiestudenten in de nieuwe bacheloropleidingen (de professioneel gerichte en de academisch gerichte) geteld worden.
Bij de hogescholen vindt men twee verschillende evoluties terug.
Globaal genomen kan men stellen dat meer dan de helft van
Enerzijds krijgt men een daling van de relatieve deelname aan
de Vlaamse jongeren een kans waagt in het hoger onderwijs:
de hogeschoolopleidingen van twee cycli, anderzijds krijgt men
in het academiejaar 2005-2006 startte 57,0% van de potentiële
een quasi onafgebroken toename van de relatieve deelname
doelgroep een opleiding in het Vlaamse hoger onderwijs. In het
aan de hogeschoolopleidingen van een cyclus. Globaal genomen
academiejaar 1996-1997 bedroeg dit aandeel 52,7%.
nam het aantal generatiestudenten aan de hogeschoolopleidingen van twee cycli af van 6.078 studenten in 1996-1997 (met een
Op 1 februari 2006 maakten de vrouwelijke generatiestudenten
maximum van 6.486 in het academiejaar 1999-2000) naar
54,8% uit van het totaal aantal generatiestudenten in het Vlaamse
5.020 generatiestudenten in 2005-2006. De participatiegraad
hoger onderwijs (tabel 2.2). Dit vrouwelijk overwicht komt ook
daalde van 8,1% naar 7,0%. Bij de eencyclusopleidingen nam het
sterk tot uiting in de participatiegraad: 64,1% van de potentiële
aantal generatiestudenten toe van 19.190 in het academiejaar
doelgroep (achttienjarige vrouwen wonende in het Vlaams
1996-1997 naar 22.140 in 2005-2006. De relatieve deelname
Gewest + 20% van de achttienjarigen wonende in het Brussels
groeide van 25,7% naar 30,8%.
Gewest) startte in het academiejaar 2005-2006 een opleiding in het hoger onderwijs. Bij de mannen bedroeg dit percentage slechts 50,4%.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
Gebruikte afkortingen: Kan: kandidatuursopleidingen ABA: academische bacheloropleidingen PBA: professionele bacheloropleidingen HO1C: hogeschoolopleidingen van 1 cyclus HO2C: hogeschoolopleidingen van 2 cycli
30
Tabel 2.2: Het aantal generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten en hogescholen (1996-1997 t.e.m. 2005-2006) in verhouding tot het aantal Vlaamse achttienjarigen, uitgesplitst naar geslacht Mannen Academiejaar
Generatie studenten
18 j. Vl.
1996-1997
6.834
38.019
1997-1998
6.649
39.007
1998-1999
6.194
1999-2000
Vrouwen %
Generatie studenten
18 j. Vl.
%
18,0
7.294
36.777
19,8
17,0
7.207
36.856
19,6
38.642
16,0
7.301
37.221
19,6
5.771
39.051
14,8
7.000
36.907
19,0
2000-2001
5.598
37.741
14,8
7.004
35.947
19,5
2001-2002
5.841
36.804
15,9
7.112
35.613
20,0
2002-2003
5.623
36.138
15,6
7.178
34.612
20,7
2003-2004
5.550
35.444
15,7
6.873
34.197
20,1
2004-2005
5.888
36.669
16,1
7.287
34.778
21,0
2005-2006
6.247
36.753
17,0
7.561
35.077
21,6
Universitair onderwijs
Hogescholenonderwijs
1996-1997
11.126
38.019
29,3
14.142
36.777
38,5
1997-1998
11.889
39.007
30,5
14.638
36.856
39,7
1998-1999
11.522
38.642
29,8
14.298
37.221
38,4
1999-2000
12.026
39.051
30,8
14.720
36.907
39,9
2000-2001
12.120
37.741
32,1
14.646
35.947
40,7
2001-2002
11.942
36.804
32,4
14.610
35.613
41,0
2002-2003
11.617
36.138
32,1
14.010
34.612
40,5
2003-2004
11.433
35.444
32,3
14.427
34.197
42,2
2004-2005
11.932
36.669
32,5
14.506
34.778
41,7
2005-2006
12.265
36.753
33,4
14.895
35.077
42,5
Deze grotere deelname van vrouwen vindt men zowel terug
periode de relatieve deelname van de achttienjarige mannen af
bij de hogeschoolopleidingen als bij de universiteiten. Toch zijn
van 18,0% naar 15,6% (2002-2003) om daarna terug toe te
er een aantal verschillen. Tot en met het academiejaar 2003-2004
nemen tot 17,0% in 2005-2006. Bij de hogescholen steeg dit
is aan de universiteiten het aantal mannelijke generatiestudenten
percentage van 29,3% naar 33,4%. Bij de universiteiten
sterk afgenomen: van 6.834 generatiestudenten in het academie-
groeide de vrouwelijke participatie van 19,8% naar 21,6%, bij
jaar 1996-1997 tot 5.550 generatiestudenten in 2003-2004.
de hogescholen van 38,5% naar 42,5%.
Pas de laatste twee academiejaren kent het universitair onderwijs terug een stijging van het aantal mannelijke generatiestudenten.
Uit tabel 2.3 blijkt dat de evolutie van de generatiestudenten in de beschouwde periode zich duidelijk verschillend manifesteert
Het hogeschoolonderwijs kent globaal genomen een aangroei
in de diverse studiegebieden. Bij de universiteiten springen de
van het aantal mannelijke generatiestudenten over de
volgende tendensen in het oog:
beschouwde periode (11.126 generatiestudenten in 1996-1997 en 12.265 generatiestudenten in 2005-2006). Opvallend is dat
â—?
De studiegebieden Economische en toegepaste economische
ook hier de laatste twee academiejaren een aanzienlijke stijging
wetenschappen en Rechten, notariaat en criminologische
waar te nemen is.
wetenschappen oefenen de grootste aantrekkingskracht uit op de generatiestudenten. Met respectievelijk 1.849 en
De evolutie van de vrouwelijke generatiestudenten kende
1.840 generatiestudenten in het academiejaar 2005-2006
zowel aan de hogescholen als aan de universiteiten een
trekken zij meer dan ĂŠĂŠn vierde (26,7%) van deze groep
schommelend verloop, maar bekeken over de globale periode
aan. Opvallend hierbij is dat het studiegebied Economische
van 10 jaar nam het aantal vrouwelijke generatiestudenten aan
en toegepaste economische wetenschappen het laatste
de hogescholen toe met 5,3%, aan de universiteiten met 3,7%.
jaar een sterke toename kent (+ 295 generatiestudenten), terwijl het aantal generatiestudenten in het studiegebied
Dit alles weerspiegelt zich ook in de evolutie van de
Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen
participatiegraad. Bij de universiteiten nam in de beschouwde
eerder stagneert.
31
Tabel 2.3: Aandeel van de verschillende studiegebieden in het geheel van inschrijvingen van de generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten (1996-1997 t.e.m. 2005-2006) Academiejaar
96-97
97-98
98-99
99-00
00-01
01-02
02-03
03-04
04-05
05-06
Studiegebied
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
Wijsbegeerte en moraalwetenschappen
215
238
241
179
198
213
193
152
142
163
Godgeleerdheid, godsdienstwetenschappen en kerkelijk recht
62
46
37
42
31
34
46
46
51
33
1.058
1.010
999
862
787
796
796
773
905
956
Geschiedenis
511
497
469
470
465
534
542
508
486
581
Archeologie en kunstwetenschappen
356
386
336
283
268
298
256
238
252
277
Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen
2.049
2.066
1.805
1.637
1.630
1.719
1.798
1.813
1.841
1.840
Psychologie en pedagogische wetenschappen
1.317
1.358
1.354
1.359
1.411
1.432
1.485
1.407
1.439
1.360
Economische en toegepaste economische wetenschappen
1.792
1.908
2.016
1.868
1.711
1.732
1.587
1.499
1.554
1.849
Politieke en sociale wetenschappen
1.082
1.030
1.151
1.168
1.183
1.122
1.208
1.128
1.101
1.207
Sociale gezondheidswetenschappen
139
86
133
81
80
87
89
108
120
148
Bewegings- en revalidatiewetenschappen
654
523
544
594
695
588
550
556
605
525
Taal- en letterkunde
1.387
1.519
1.586
1.416
1.405
1.254
1.080
1.042
1.088
1.018
Toegepaste wetenschappen
700
764
770
741
687
1.036
860
821
964
1.032
Toegepaste biologische wetenschappen
540
591
620
541
523
451
439
416
408
400
1.160
692
377
343
358
345
404
531
612
686
Tandheelkunde
110
70
26
29
26
47
43
48
53
91
Diergeneeskunde
366
350
329
308
286
322
358
339
371
324
Farmaceutische wetenschappen
297
322
308
247
269
250
261
290
361
352
Biomedische wetenschappen
110
145
156
412
426
501
486
404
526
554
Wetenschappen
Geneeskunde
Verkeerskunde
48
35
255
238
191
163
192
320
304
248
377
TOTAAL
14.128
13.856
13.495
12.771
12.602
12.953
12.801
12.423
13.175
13.808
Academiejaar
96-97
97-98
98-99
99-00
00-01
01-02
02-03
03-04
04-05
05-06
Studiegebied
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
Wijsbegeerte en moraalwetenschappen
1,5%
1,7%
1,8%
1,4%
1,6%
1,6%
1,5%
1,2%
1,1%
1,2%
Godgeleerdheid, godsdienstwetenschappen en kerkelijk recht
0,4%
0,3%
0,3%
0,3%
0,2%
0,3%
0,4%
0,4%
0,4%
0,2%
Taal- en letterkunde
7,5%
7,3%
7,4%
6,7%
6,2%
6,1%
6,2%
6,2%
6,9%
6,9%
Geschiedenis
3,6%
3,6%
3,5%
3,7%
3,7%
4,1%
4,2%
4,1%
3,7%
4,2%
Archeologie en kunstwetenschappen
2,5%
2,8%
2,5%
2,2%
2,1%
2,3%
2,0%
1,9%
1,9%
2,0%
14,5%
14,9%
13,4%
12,8%
12,9%
13,3%
14,0%
14,6%
14,0%
13,3%
9,3%
9,8%
10,0%
10,6%
11,2%
11,1%
11,6%
11,3%
10,9%
9,8%
Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen Psychologie en pedagogische wetenschappen Economische en toegepaste economische wetenschappen
12,7%
13,8%
14,9%
14,6%
13,6%
13,4%
12,4%
12,1%
11,8%
13,4%
Politieke en sociale wetenschappen
7,7%
7,4%
8,5%
9,1%
9,4%
8,7%
9,4%
9,1%
8,4%
8,7%
Sociale gezondheidswetenschappen
1,0%
0,6%
1,0%
0,6%
0,6%
0,7%
0,7%
0,9%
0,9%
1,1%
Bewegings- en revalidatiewetenschappen
4,6%
3,8%
4,0%
4,7%
5,5%
4,5%
4,3%
4,5%
4,6%
3,8%
Wetenschappen
9,8%
11,0%
11,8%
11,1%
11,1%
9,7%
8,4%
8,4%
8,3%
7,4%
Toegepaste wetenschappen
5,0%
5,5%
5,7%
5,8%
5,5%
8,0%
6,7%
6,6%
7,3%
7,5%
Toegepaste biologische wetenschappen
3,8%
4,3%
4,6%
4,2%
4,2%
3,5%
3,4%
3,3%
3,1%
2,9%
Geneeskunde
8,2%
5,0%
2,8%
2,7%
2,8%
2,7%
3,2%
4,3%
4,6%
5,0%
Tandheelkunde
0,8%
0,5%
0,2%
0,2%
0,2%
0,4%
0,3%
0,4%
0,4%
0,7%
Diergeneeskunde
2,6%
2,5%
2,4%
2,4%
2,3%
2,5%
2,8%
2,7%
2,8%
2,3%
Farmaceutische wetenschappen
2,1%
2,3%
2,3%
1,9%
2,1%
1,9%
2,0%
2,3%
2,7%
2,5%
Biomedische wetenschappen
0,8%
1,0%
1,2%
3,2%
3,4%
3,9%
3,8%
3,3%
4,0%
4,0%
0,4%
0,3%
Verkeerskunde Gecombineerde studiegebieden TOTAAL
1,6%
1,8%
1,8%
1,5%
1,3%
1,5%
2,5%
2,4%
1,9%
2,7%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
Onder de noemer "Gecombineerde studiegebieden" ressorteren opleidingen die niet in ĂŠĂŠn studiegebied thuis te brengen zijn, m.n. Oosterse talen en culturen, Arabistiek en islamkunde, Taal- en regiostudies:Sinologie, Taal- en regiostudies:Japanologie, Taal- en regiostudies: Oude nabije Oosten, Oost-Europese talen en culturen, Afrikaanse talen en culturen, Slavistiek en Oost-Europakunde, Sociaal-economische wetenschappen. De studiegebieden opgenomen in de tabellen zijn de studiegebieden zoals vastgelegd in het Structuurdecreet (decreet van 4 april 2003 betreffende de herstructurering van het hoger onderwijs in Vlaanderen).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
223
Gecombineerde studiegebieden
32
●
Het studiegebied Psychologische en pedagogische weten-
●
Door de invoering van het toelatingsexamen voor arts/
schappen blijft in het academiejaar 2005-2006 de derde
tandarts kende het aantal generatiestudenten in de
plaats innemen met 1.360 generatiestudenten. Het relatief
studiegebieden Geneeskunde en Tandheelkunde een sterke
aandeel van dit studiegebied neemt evenwel de laatste drie
daling vanaf het academiejaar 1997-1998. Door een
academiejaren gestaag af: van 11,6% in het academiejaar
versoepeling van de slaagvoorwaarden van dit toelatings-
2002-2003 naar 9,8% in 2005-2006. De populariteit van
examen steeg vanaf het academiejaar 2002-2003 het
dit studiegebied lijkt over zijn hoogtepunt te zijn.
aantal generatiestudenten in de opleiding Geneeskunde. Ten opzichte van het aantal generatiestudenten in 1999-
●
2000 doet zich hier ongeveer een verdubbeling voor.
In het studiegebied Wetenschappen blijft het aantal generatiestudenten dalen: van 1.586 generatiestudenten in het academiejaar 1998-1999 naar 1.018 generatiestudenten
●
●
Eenzelfde evolutie vindt men terug in het studiegebied
in 2005-2006. Eenzelfde tendens vindt men terug in het
Tandheelkunde. Na een absoluut dieptepunt in de
studiegebied Toegepaste biologische wetenschappen:
academiejaren 1998-1999 t.e.m. 2000-2001 (minder dan
vanaf het academiejaar 1998-1999 kent dit studiegebied
30 generatiestudenten) was er vanaf het academiejaar
een continue daling van het aantal generatiestudenten.
2001-2002 opnieuw een aangroei van het aantal
Ten opzichte van het topjaar 1998-1999 telt men in het
generatiestudenten. Opvallend hierbij is de sterke toename
academiejaar 2005-2006 ongeveer een derde minder
in het laatste academiejaar: van 53 generatiestudenten in
generatiestudenten.
2004-2005 naar 91 generatiestudenten in 2005-2006.
Het studiegebied Toegepaste wetenschappen daarentegen
Op 1 februari 2006 volgden in het hogeschoolonderwijs
kent de laatste twee academiejaren een toename van
81,5% van de generatiestudenten een professioneel gerichte
het aantal generatiestudenten (+ 143 generatiestudenten
bacheloropleiding en 18,5% een academisch gerichte
in 2004-2005 en + 68 generatiestudenten in 2005-2006).
bacheloropleiding. Het aantal generatiestudenten in de
Deze stijging is wellicht voor een groot deel te wijten aan
professioneel gerichte opleidingen blijft toenemen, zowel in
de afschaffing van het interuniversitair overlegd en erkend
absolute als relatieve aantallen. Anderzijds blijft de instroom in
toelatingsexamen voor de opleidingen tot burgerlijk
de academisch gerichte opleidingen aan de hogescholen
ingenieur en burgerlijk ingenieur architect.
afnemen: terwijl men hier in het academiejaar 1999-2000 nog 6.486 generatiestudenten telde, waren er dat in het
●
Eenzelfde positieve evolutie tijdens de laatste twee academie-
academiejaar 2005-2006 nog slechts 5.020.
jaren vindt men terug in het studiegebied Biomedische
●
wetenschappen: van 404 generatiestudenten in 2003-2004
De meest in het oog springende tendensen bij de hogescholen
naar 526 in 2004-2005 en 554 in 2005-2006.
zijn (tabel 2.4):
Bekijkt men globaal de evolutie van het aantal generatie-
●
Het studiegebied Handelswetenschappen en bedrijfskunde
studenten in de exacte en toegepaste wetenschappen
blijft het grootste aantal generatiestudenten aantrekken:
(studiegebieden Wetenschappen, Toegepaste wetenschappen
6.705 generatiestudenten in de professioneel gerichte
en Toegepaste biologische wetenschappen, Farmacie en
bacheloropleidingen in het academiejaar 2005-2006 en
Biomedische wetenschappen), dan stelt men in het
895 generatiestudenten in de academisch gerichte
academiejaar 2004-2005 een kentering vast: na een quasi
bacheloropleidingen. Daarmee trekt dit studiegebied meer
onafgebroken daling van het aantal generatiestudenten
dan een kwart van het totaal aantal generatiestudenten aan.
vanaf het academiejaar 1998-1999, neemt de instroom in
Opvallend hierbij is de sterke toename van het aantal
de laatste twee academiejaren toe. Deze stijging is vooral
generatiestudenten in de professioneel gerichte opleidingen
te wijten aan de toegenomen populariteit van de studie-
in het academiejaar 2005-2006, terwijl anderzijds de
gebieden Biomedische wetenschappen, Farmaceutische
academisch gerichte opleidingen een verminderde
wetenschappen en Toegepaste wetenschappen.
instroom kennen.
33
Tabel 2.4: Aandeel van de verschillende studiegebieden in het geheel van inschrijvingen van de generatiestudenten aan de Vlaamse hogescholen (1996-1997 t.e.m. 2005-2006) Academiejaar Studiegebied
96-97
97-98
98-99
99-00
00-01
01-02
02-03
03-04
04-05
05-06
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
Opleidingen van één cyclus/PBA 456
508
495
467
421
534
546
580
533
0
26
19
21
29
39
40
25
52
46
171
263
242
245
259
253
268
407
462
476
Gezondheidszorg
3.356
3.089
2.733
2.380
2.398
2.175
2.293
2.502
2.695
3.138
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
6.552
7.527
7.377
7.043
7.332
7.026
6.436
6.073
6.170
6.705
Industriële wetenschappen en technologie
2.473
2.624
2.453
2.572
2.646
2.724
2.837
2.709
2.946
2.959
7
9
8
16
15
20
12
9
10
12
4.066
4.272
4.284
5.269
5.307
5.796
5.463
5.604
5.584
5.300
Architectuur Audiovisuele en beeldende kunst Biotechniek
Muziek en podiumkunsten Onderwijs
559
Sociaal-agogisch werk
2.109
2.241
2.014
2.247
2.185
2.284
2.358
2.691
2.747
2.945
Totaal één cyclus/PBA
19.190
20.559
19.625
20.260
20.592
20.851
20.253
20.600
21.199
22.140
Architectuur
572
520
429
473
380
416
514
558
566
547
Audiovisuele en beeldende kunst
893
849
926
936
895
898
854
896
856
896
67
94
77
75
56
56
60
56
84
85
253
280
312
262
119
166
211
178
Opleidingen van twee cycli/ABA
Biotechniek Gezondheidszorg Handelswetenschappen en bedrijfskunde
1.135
1.205
1.217
1.263
1.294
1.179
1.066
952
1.006
895
Industriële wetenschappen en technologie
2.033
2.095
2.107
2.234
2.061
1.781
1.660
1.577
1.425
1.380 267
310
299
263
262
305
246
272
236
267
Produktontwikkeling
94
84
93
121
113
82
77
80
64
82
Toegepaste taalkunde
974
822
830
842
758
781
752
739
760
690
Muziek en podiumkunsten
6.078
5.968
6.195
6.486
6.174
5.701
5.374
5.260
5.239
5.020
Algemeen totaal
25.268
26.527
25.820
26.746
26.766
26.552
25.627
25.860
26.438
27.160
Academiejaar
96-97
97-98
98-99
99-00
00-01
01-02
02-03
03-04
04-05
05-06
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
Totaal twee cycli/ABA
Studiegebied
Opleidingen van één cyclus/PBA 1,8%
1,9%
1,9%
1,7%
1,6%
2,0%
2,1%
2,2%
2,0%
2,1%
0,0%
0,1%
0,1%
0,1%
0,1%
0,1%
0,2%
0,1%
0,2%
0,2%
Biotechniek
0,7%
1,0%
0,9%
0,9%
1,0%
1,0%
1,0%
1,6%
1,7%
1,8%
Gezondheidszorg
13,3%
11,6%
10,6%
8,9%
9,0%
8,2%
8,9%
9,7%
10,2%
11,6%
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
25,9%
28,4%
28,6%
26,3%
27,4%
26,5%
25,1%
23,5%
23,3%
24,7%
Industriële wetenschappen en technologie
9,8%
9,9%
9,5%
9,6%
9,9%
10,3%
11,1%
10,5%
11,1%
10,9%
Muziek en podiumkunsten
0,0%
0,0%
0,0%
0,1%
0,1%
0,1%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
16,1%
16,1%
16,6%
19,7%
19,8%
21,8%
21,3%
21,7%
21,1%
19,5%
Onderwijs Sociaal-agogisch werk
8,3%
8,4%
7,8%
8,4%
8,2%
8,6%
9,2%
10,4%
10,4%
10,8%
Totaal één cyclus/PBA
75,9%
77,5%
76,0%
75,7%
76,9%
78,5%
79,0%
79,7%
80,2%
81,5%
Opleidingen van twee cycli/ABA Architectuur
2,3%
2,0%
1,7%
1,8%
1,4%
1,6%
2,0%
2,2%
2,1%
2,0%
Audiovisuele en beeldende kunst
3,5%
3,2%
3,6%
3,5%
3,3%
3,4%
3,3%
3,5%
3,2%
3,3%
Biotechniek
0,3%
0,4%
0,3%
0,3%
0,2%
0,2%
0,2%
0,2%
0,3%
0,3%
Gezondheidszorg
0,0%
0,0%
1,0%
1,0%
1,2%
1,0%
0,5%
0,6%
0,8%
0,7%
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
4,5%
4,5%
4,7%
4,7%
4,8%
4,4%
4,2%
3,7%
3,8%
3,3%
Industriële wetenschappen en technologie
8,0%
7,9%
8,2%
8,4%
7,7%
6,7%
6,5%
6,1%
5,4%
5,1%
Muziek en podiumkunsten
1,2%
1,1%
1,0%
1,0%
1,1%
0,9%
1,1%
0,9%
1,0%
1,0%
Produktontwikkeling
0,4%
0,3%
0,4%
0,5%
0,4%
0,3%
0,3%
0,3%
0,2%
0,3%
Toegepaste taalkunde
3,9%
3,1%
3,2%
3,1%
2,8%
2,9%
2,9%
2,9%
2,9%
2,5%
Totaal twee cycli/ABA
24,1%
22,5%
24,0%
24,3%
23,1%
21,5%
21,0%
20,3%
19,8%
18,5%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
Algemeen totaal
De opleidingen van twee cycli in het studiegebied ‘Gezondheidszorg’ worden pas georganiseerd vanaf academiejaar 1998-1999. De studiegebieden opgenomen in de tabellen zijn de studiegebieden zoals vastgelegd in het Structuurdecreet (decreet van 4 april 2003 betreffende de herstructurering van het hoger onderwijs in Vlaanderen).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
Architectuur Audiovisuele en beeldende kunst
34
●
●
Het studiegebied Onderwijs is het tweede grootste
terwijl in het ‘topjaar’ 1999-2000 nog 2.234 generatiestudenten
studiegebied. De quasi continue toename van het aantal
startten in een academisch gerichte opleiding, is dit aantal al
generatiestudenten in dit studiegebied lijkt de voorbije twee
afgenomen tot 1.380 generatiestudenten in het academie-
academiejaren gestopt: vanaf het academiejaar 2004-2005
jaar 2005-2006. Wellicht speelt hier een zekere impact van
neemt het aantal instromende studenten af (-120 generatie-
1) de versoepeling en 2) de afschaffing van het toelatings-
studenten in 2004-2005, -284 studenten in 2005-2006).
examen voor burgerlijk ingenieur aan de universiteiten mee.
Vermeldenswaardig bij de professioneel gerichte opleidingen is de evolutie van het aantal generatiestudenten in het studiegebied Gezondheidszorg: terwijl in het academiejaar
2.3 OVERZICHT VAN DE UITGEREIKTE DIPLOMA’S
2001-2002 slechts 2.175 generatiestudenten instroomden in dit studiegebied, was dit aantal in het academiejaar 2005-
Naast instroom is het eveneens belangrijk een goed zicht
2006 gestegen tot 3.138 generatiestudenten.
te krijgen op de uitstroom hoger onderwijs. In dit deel wordt dan ook stilgestaan bij de kwantificatie en de stratificatie van
●
Twee andere studiegebieden die in de beschouwde periode
de diploma’s uitgereikt in het Vlaamse hoger onderwijs.
het aantal generatiestudenten aanzienlijk zagen toenemen, zijn het studiegebied Biotechniek (van 171 generatiestudenten
In het academiejaar 2004-2005 hebben de Vlaamse universiteiten
in het academiejaar 1996-1997 naar 476 generatiestudenten in
9.306 licentiaatsdiploma’s uitgereikt, 4.585 diploma's in de
2005-2006) en het studiegebied Sociaal-agogisch werk (van
voortgezette academische opleidingen, 1.007 doctoraatsdiploma's
2.109 generatiestudenten naar 2.945 generatiestudenten in
en 1.627 diploma's van een academische initiële lerarenopleiding.
de beschouwde periode).
Ten opzichte van het academiejaar 1996-1997 betekent dit een toename van +13,1% voor het aantal tweedecyclusdiploma's,
●
Het studiegebied Industriële wetenschappen en technologie
+72,2% voor het aantal diploma's in de voortgezette academische
kent een afname van het aantal generatiestudenten zowel bij de
opleidingen, +68,4% voor het aantal doctoraatsdiploma's en
professioneel gerichte opleidingen als bij de academisch gerichte
+10,5% voor het aantal diploma’s van een academische initiële
opleidingen. Zeker bij deze laatste is de daling significant:
lerarenopleiding.
Figuur 2.1: Universiteiten: diploma’s per type diploma (periode 1995-1996 t.e.m. 2004-2005)
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0 1995-1996
1996-1997
1997-1998
1998-1999
■ 2de cyclus ■ VAO's (voortgezette academische opleiding) ■ AILO (academische initiële lerarenopleiding) ■ Doctoraat
1999-2000
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
35
Tabel 2.5: Universiteiten: diploma’s per studiegebied, type diploma en geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2004-2005) Diploma
2000-2001 M
V
2001-2002 T
M
V
2002-2003 T
M
V
2003-2004 T
M
V
2004-2005 T
M
V
T
Wijsbegeerte en moraalwetenschappen 2e cyclus
96
56
152
102
64
166
96
49
145
88
55
143
98
68
vao's
17
7
24
19
17
36
16
16
32
22
24
46
34
15
49
ailo
8
10
18
18
18
36
18
14
32
26
18
44
24
28
52
doctoraat 14 1 15 21 Godgeleerdheid, godsdienstwetenschappen en kerkelijk recht
3
24
12
3
15
10
6
16
19
6
25
48
113
34
38
72
1
31
15
46
2e cyclus
166
74
34
108
65
30
95
79
33
112
65
vao's
2
5
7
2
3
5
1
2
3
1
ailo
5
18
23
12
16
28
5
17
22
10
14
24
10
11
21
15
0
15
23
32
26
15
2
17
21
2
23
21
4
25
doctoraat Taal- en letterkunde
209
446
655
183
516
699
164
404
568
140
417
557
163
419
582
vao's
46
105
151
39
95
134
45
116
161
28
66
94
41
83
124
ailo
65
191
256
71
262
333
94
242
336
76
246
322
72
248
320
doctoraat
11
13
24
18
11
29
10
18
28
16
21
37
20
18
38 330
2e cyclus
Geschiedenis 152
142
294
180
160
340
148
154
302
163
168
331
173
157
vao's
5
8
13
13
9
22
19
23
42
15
18
33
19
16
35
ailo
28
45
73
48
43
91
45
65
110
45
76
121
42
70
112
2
11
11
0
11
9
6
15
12
5
17
6
6
12 193
2e cyclus
doctoraat 9 Archeologie en kunstwetenschappen 2e cyclus
79
162
241
70
137
207
46
141
187
61
149
210
52
141
vao's
3
17
20
8
16
24
10
28
38
6
13
19
11
24
35
ailo
10
37
47
8
44
52
6
29
35
11
34
45
7
31
38
doctoraat 2 2 4 Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen
7
8
15
6
4
10
7
5
12
10
9
19
617
766
1.383
607
815
1.422
578
807
1.385
531
738
1.269
440
756
1.196
vao's
223
209
432
216
231
447
280
236
516
255
301
556
275
298
573
9
20
29
12
36
48
11
44
55
14
53
67
15
45
60
doctoraat 14 6 Psychologie en pedagogische wetenschappen
20
15
8
23
16
5
21
10
9
19
12
7
19
ailo
2e cyclus
187
685
872
171
600
771
203
755
958
169
783
952
146
815
961
vao's
33
89
122
50
66
116
40
100
140
45
104
149
47
109
156
ailo
20
98
118
doctoraat 15 7 22 Economische en toegepaste economische wetenschappen
22
122
144
29
155
184
24
184
208
20
223
243
19
18
37
21
21
42
18
17
35
27
16
43
2e cyclus
643
425
1.068
657
525
1.182
633
552
1.185
598
533
1.131
637
492
1.129
vao's
481
357
838
444
369
813
648
450
1.098
654
444
1.098
596
364
960
ailo
15
38
53
18
32
50
23
69
92
29
79
108
19
63
82
doctoraat 14 Politieke en sociale wetenschappen
10
24
19
8
27
31
7
38
18
12
30
18
16
34 823
2e cyclus
278
393
671
316
421
737
295
459
754
353
484
837
337
486
vao's
129
220
349
183
206
389
243
294
537
213
340
553
217
264
481
ailo
16
29
45
13
49
62
33
76
109
34
97
131
31
76
107
doctoraat 18 Sociale gezondheidswetenschappen
8
26
17
7
24
11
7
18
16
9
25
19
15
34
2e cyclus
41
165
206
30
188
218
29
193
222
41
186
227
26
181
207
vao's
22
10
32
28
25
53
31
22
53
27
22
49
38
50
88
ailo
2
41
43
6
36
42
6
53
59
7
44
51
2
49
51
doctoraat
1
1
2
1
2
3
2
1
3
1
1
2
3
1
4
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
2e cyclus
36
Tabel 2.5: Universiteiten: diploma’s per studiegebied, type diploma en geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2004-2005) (vervolg) Diploma
2000-2001 M
V
Bewegings- en revalidatiewetenschappen 2e cyclus 161 213
2001-2002 T
M
V
2002-2003 T
M
V
2003-2004
2004-2005
T
M
V
T
M
V
T
417
374
162
199
361
122
123
245
148
253
401
158
259
vao's
30
81
111
33
81
114
42
81
123
15
43
58
17
32
49
ailo
65
78
143
49
63
112
57
83
140
50
92
142
62
100
162
3
2
5
3
4
7
5
5
10
9
2
11
6
5
11
Wetenschappen 2e cyclus
461
386
847
496
373
869
465
366
831
530
313
843
448
275
723
vao's
195
107
302
202
108
310
197
118
315
213
129
342
168
157
325
ailo
47
99
146
33
102
135
65
108
173
88
142
230
79
125
204
161
83
244
156
87
243
179
67
246
164
94
258
177
93
270
2e cyclus
464
119
583
498
142
640
519
121
640
488
131
619
508
161
669
vao's
271
119
390
244
87
331
309
113
422
320
169
489
311
153
464
doctoraat
doctoraat Toegepaste wetenschappen
ailo doctoraat
5
7
12
6
5
11
5
10
15
13
7
20
17
11
28
85
17
102
90
23
113
107
18
125
130
15
145
143
35
178
Toegepaste biologische wetenschappen 2e cyclus
vao's ailo doctoraat
192
158
350
193
199
392
214
185
399
200
196
396
170
209
379
93
86
179
95
84
179
111
103
214
133
91
224
135
114
249
6
14
20
6
15
21
5
21
26
15
18
33
14
31
45
48
26
74
53
32
85
45
49
94
67
30
97
66
35
101
341
482
823
312
451
763
339
494
833
265
432
697
219
360
579
46
68
114
45
61
106
43
59
102
49
49
98
45
73
118
Geneeskunde 2e cyclus
vao's
5
5
10
5
3
8
1
6
7
3
4
7
2
16
18
doctoraat Tandheelkunde
61
34
95
41
54
95
61
54
115
78
51
129
63
61
124
2e cyclus
46
55
101
41
46
87
30
35
65
25
25
50
18
28
46
vao's
12
26
38
14
28
42
17
26
43
11
11
22
11
19
30
ailo
0
0
0
0
0
0
1
1
2
doctoraat
1
0
1
1
0
1
1
0
1
ailo
2
2
Diergeneeskunde 2e cyclus
63
86
149
95
98
193
63
108
171
70
122
192
50
110
160
vao's
0
0
0
3
6
9
4
1
5
6
9
15
7
5
12
ailo
1
3
4
1
4
5
3
5
8
1
3
4
1
7
8
doctoraat
3
6
9
4
5
9
11
10
21
10
6
16
8
11
19
2e cyclus
61
190
251
50
186
236
60
178
238
37
147
184
34
176
210
vao's
19
24
43
12
44
56
26
53
79
19
37
56
18
42
60
ailo
0
3
3
3
11
14
1
7
8
11
11
2
13
15
12
13
25
12
18
30
19
14
33
22
18
40
12
24
36
8
34
42
26
81
107
44
183
227
58
205
263
50
225
275
1
3
4
4
2
6
ailo
3
3
doctoraat
2
2
Farmaceutische wetenschappen
doctoraat Biomedische wetenschappen 2e cyclus vao's
8
8
8
20
28
2
27
29
1
1
2
1
3
4
1
4
5
Gecombineerde studiegebieden 2e cyclus 59
139
198
64
141
205
64
142
206
58
131
189
58
131
189
205
214
419
226
272
498
294
328
622
332
440
772
338
387
725
ailo
0
17
17
3
25
28
7
20
27
7
28
35
7
25
32
doctoraat Totaal
3
2
5
5
2
7
6
2
8
2
6
8
6
2
8
2e cyclus
4.232
5.136
9.368
4.318
5.372
9.690
4.191
5.482
9.673
4.088
5.516
9.604
3.819
5.487
9.306
vao's
1.832
1.752
3.584
1.877
1811
3.688
2.376
2.169
4.545
2.364
2.310
4.674
2.363
2.222
4.585
ailo
307
753
1.060
334
889
1.223
415
1.033
1.448
461
1170
1.631
428
1.199
1.627
doctoraat
490
233
723
516
324
811
568
294
862
612
312
924
639
368
1.007
vao's
37
Opvallend bij deze evoluties is evenwel dat het aantal licentiaats-
in de voorbije vijf academiejaren afgeleverd. Voor de meeste
diploma’s afneemt vanaf het academiejaar 2002-2003. Het aantal
studiegebieden werd in de voorbije vijf academiejaren een
doctoraatsdiploma’s daarentegen blijft continu toenemen.
stijging van het aantal doctoraten waargenomen. De grootste toename van het aantal doctoraten (in absolute cijfers,
In het academiejaar 2004-2005 werd het grootste aantal
vergelijking uitgereikte diploma’s 2003-2004 ten opzichte
tweedecyclusdiploma's uitgereikt in de studiegebieden Rechten,
van 2004-2005) vindt men terug in de studiegebieden
notariaat en criminologische wetenschappen (1.196), Economische
Toegepaste
en toegepaste economische wetenschappen (1.129) en
biologische wetenschappen en Wetenschappen.
wetenschappen,
Geneeskunde,
Toegepaste
Psychologische en pedagogische wetenschappen (961). Bij de licentiaatsdiploma’s is het aantal vrouwelijke gediploHet aantal uitgereikte diploma's in de voortgezette academische
meerden groter dan het aantal mannelijke gediplomeerden.
opleidingen in 2004-2005 was het grootst bij Economische en
Vertrekkend van een quasi gelijke verdeling (49,1% mannen en
toegepaste economische wetenschappen (960), de gecombineerde
50,9% vrouwen) in 1995-1996 is het aandeel van diploma’s
studiegebieden (725), Rechten, notariaat en criminologische
uitgereikt aan vrouwelijke studenten ondertussen toegenomen
wetenschappen (573), en Politieke en sociale wetenschappen (481).
tot 59,0% (figuur 2.2).
De voorbije vijf academiejaren werd het grootste aantal diploma's
De man-vrouw verhouding bij de uitgereikte tweedecyclus-
van de academische initiële lerarenopleiding toegekend in de
diploma’s is niet in alle studiegebieden dezelfde (zie tabel 2.5).
studiegebieden Taal- en letterkunde (1.567 diploma’s in de
In het academiejaar 2004-2005 was er een sterk vrouwelijk
beschouwde periode), Psychologische en pedagogische
overwicht in de studiegebieden Taal- en letterkunde (72,0%),
wetenschappen (897), Wetenschappen (888), en Bewegings-
Archeologie en kunstwetenschappen (73,1%), Psychologische
en revalidatiewetenschappen (699).
en pedagogische wetenschappen (84,8%), Sociale gezondheidswetenschappen (87,4%), Farmaceutische wetenschappen (83,8%) en Biomedische wetenschappen (81,8%). Ook in de studie-
2004-2005 werd uitgereikt in de studiegebieden Wetenschappen
gebieden Godgeleerdheid, godsdienstwetenschappen en
(1.261), Toegepaste wetenschappen (663), Geneeskunde (558)
kerkelijk recht (52,7%), Rechten, notariaat en criminologische
en Toegepaste biologische wetenschappen (451). Deze vier
wetenschappen (63,2%), Politieke en sociale wetenschappen
richtingen samen hebben 67,8% van het totaal aantal doctoraten
(59,1%), Bewegings- en revalidatiewetenschappen (62,1%),
Figuur 2.2: Universiteiten: tweedecyclusdiploma’s per geslacht (periode 1995-1996 t.e.m. 2004-2005)
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0 1995-1996
■ Mannen ■ Vrouwen
1996-1997
1997-1998
1998-1999
1999-2000
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
Het grootste aantal doctoraten in de periode 2000-2001 tot
38
Figuur 2.3: Universiteiten: diploma’s voortgezette academische opleidingen per geslacht (periode 1995-1996 t.e.m. 2004-2005)
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0 1995-1996
1996-1997
1997-1998
1998-1999
1999-2000
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
■ Mannen ■ Vrouwen
Figuur 2.4: Universiteiten: doctoraatsdiploma’s per geslacht (periode 1995-1996 t.e.m. 2004-2005)
700 600 500 400 300 200 100 0 1995-1996
1996-1997
1997-1998
1998-1999
1999-2000
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
■ Mannen ■ Vrouwen
Toegepaste biologische wetenschappen (55,2%), Geneeskunde
economische wetenschappen (56,4%) en Geschiedenis
(62,2%), Tandheelkunde (60,9%), Diergeneeskunde (68,8%)
(52,4%) werd aan meer mannen dan vrouwen een
en in de gecombineerde studiegebieden (69,3%) studeerden
licentiaatsdiploma uitgereikt.
meer vrouwen dan mannen af. Opvallend hierbij is dat het aantal studiegebieden met een vrouwelijk overwicht
Bij de voortgezette academische opleidingen heeft men nog
toegenomen is ten opzichte van de vorige editie van het
steeds een klein overwicht van het aantal mannelijke
Vlaams indicatorenboek (diploma’s 2002-2003).
afgestudeerden
(51,5%
tegenover
48,5%
vrouwelijke
afgestudeerden). Terwijl in het begin van de beschouwde Een duidelijk mannelijk overwicht was er daarentegen in de
periode het mannelijk overwicht nog ongeveer 55% was,
studiegebieden Toegepaste wetenschappen (75,9%) en
schommelt de laatste jaren de verhouding mannelijke
Wetenschappen (62,0%). Ook in de richtingen Wijsbegeerte en
afgestudeerden/ vrouwelijke afgestudeerden rond de 50 à
moraalwetenschappen (59,1%), Economische en toegepaste
52% / 50 à 48% (figuur 2.3).
39
Figuur 2.5: Hogescholen: eencyclusdiploma’s versus tweecyclidiploma’s (periode 1996-1997 t.e.m. 2004-2005)
20.000 18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 1996-1997
1997-1998
1998-1999
1999-2000
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
■ Eén cyclus ■ Twee cycli
Het grootste onevenwicht tussen mannen en vrouwen blijft
werk (+300) en Industriële Wetenschappen en technologie (+276),
zichtbaar bij de uitgereikte doctoraatsdiploma’s (figuur 2.4).
terwijl Gezondheidszorg (-347) en Handelswetenschappen en
Ondanks een quasi verdubbeling van het aantal doctoraats-
bedrijfskunde (-318) werden geconfronteerd met de sterkste
diploma’s uitgereikt aan vrouwen in de beschouwde periode
daling van het aantal gediplomeerden.
van 10 jaar, blijft hun aandeel beperkt tot 36,5% (in het De meeste tweecyclidiploma's werden in 2004-2005
doctoraatsdiploma’s uit aan mannen tegenover 368 aan
toegekend in de studiegebieden Industriële Wetenschappen en
vrouwen). In dezelfde periode nam het aantal mannelijke
technologie (1.659), Handelswetenschappen en Bedrijfskunde
doctoren toe met iets meer dan 50%. Het hoofdstuk
(1.088), Audiovisuele en Beeldende Kunst (566) en Toegepaste
‘Doctoreren aan Vlaamse universiteiten’ gaat hier verder op in.
Taalkunde (449).
In het academiejaar 2004-2005 hebben de Vlaamse hoge-
Terwijl het aantal gediplomeerden in de studiegebieden
scholen 17.879 diploma’s van eencyclusopleidingen en 4.697
Toegepaste taalkunde (-70), Architectuur (-61) en Industriële
tweecyclidiploma's uitgereikt. Ten opzichte van het academie-
wetenschappen en technologie (-59) in de voorbije vijf academie-
jaar 1996-1997 betekent dit een toename van +15,5% voor het
jaren het sterkst gedaald is, kenden de studiegebieden
aantal diploma’s van de eencyclusopleidingen en +7,4% voor
Handelswetenschappen en bedrijfskunde (+ 80), Gezondheids-
het aantal diploma’s van de tweecycliopleidingen. Tijdens de
zorg (+61) en Muziek en podiumkunsten (+54) de grootste
beschouwde periode schommelde het aandeel van de
toename van het aantal uitgereikte diploma’s.
eencyclusdiploma’s tussen de 78 en 80% (figuur 2.5). Bij de eencyclusdiploma's is het aantal vrouwelijke gediploIn het academiejaar 2004-2005 werd het grootste aantal
meerden groter dan het aantal mannelijke gediplomeerden.
eencyclusdiploma's toegekend in de studiegebieden Handels-
In het academiejaar 2004-2005 reikten de Vlaamse hogescholen
wetenschappen en Bedrijfskunde (5.992), Onderwijs (4.378)
62,5% van de eencyclusdiploma's (of 11.171) uit aan vrouwelijke
en Gezondheidszorg (2.581). De voorbije vijf academiejaren
afgestudeerden, tegenover 37,5% (of 6.708) aan mannelijke
werd de grootste toename van het aantal gediplomeerden in
afgestudeerden. Bekeken over de periode 1996-2004 is deze
absolute cijfers gemeten bij Onderwijs (+936), Sociaal-agogisch
verhouding nagenoeg constant gebleven.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
academiejaar 2004-2005 reikten de universiteiten 639
40
Tabel 2.6: Hogescholen: diploma’s per studiegebied, type diploma en geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2004-2005) Academiejaar Studiegebied
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
M
V
T
M
V
T
M
V
T
M
V
T
M
V
T
203
182
385
179
206
385
180
180
360
169
230
399
189
248
437
Opleidingen van één cyclus Architectuur Audiovisuele en beeldende kunst
20
20
40
12
24
36
13
35
48
22
35
57
13
23
36
Biotechniek
151
62
213
163
69
232
169
76
245
150
71
221
179
81
260
Gezondheidszorg
514
2.414
2.928
451
2.279
2.730
333
2.222
2.555
354
2.203
2.557
352
2.229
2.581
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
2.685
3.625
6.310
2.798
3.442
6.240
2.982
3.488
6.470
2.940
3.270
6.210
2.805
3.187
5.992
Industriële wetenschappen en technologie
1.517
291
1.808
1.714
320
2.034
1.750
328
2.078
1.747
281
2.028
1.791
293
2.084
Muziek en podiumkunsten
2
7
9
1
10
11
1
8
9
2
4
6
1
8
9
838
2.604
3.442
932
3.296
4.228
929
3.259
4.188
914
3.360
4.274
988
3.390
4.378
Onderwijs
363
1.439
1.802
391
1.574
1.965
365
1.533
1.898
353
1.608
1.961
390
1.712
2.102
6.293
10.644
16.937
6.641
11.220
17.861
6.722
11.129
17.851
6.651
11.062
17.713
6.708
11.171
17.879
Architectuur
146
155
301
123
116
239
131
128
259
121
172
293
103
137
240
Audiovisuele en beeldende kunst
254
326
580
242
350
592
260
362
622
255
322
577
252
314
566
50
36
86
36
37
73
49
41
90
51
39
90
38
33
71
43
111
154
66
136
202
69
139
208
75
140
215
Sociaal-agogisch werk Totaal één cyclus
Biotechniek Gezondheidszorg Handelswetenschappen en bedrijfskunde
543
465
1.008
500
484
984
496
430
926
643
579
1.222
574
514
1.088
Industriële wetenschappen en technologie
1.412
306
1.718
1.556
321
1.877
1.486
348
1.834
1.483
300
1.783
1.387
272
1.659
Muziek en podiumkunsten
118
149
267
100
124
224
116
150
266
140
141
281
150
171
321
Produktontwikkeling
34
23
57
37
20
57
45
26
71
57
25
82
41
34
75
Toegepaste taalkunde
103
416
519
106
378
484
88
397
485
85
360
445
85
364
449
Gecombineerd studiegebied Totaal twee cycli 2.660
1.876
4.536
2.743
1.941
4.684
2.737
2.018
4.755
2.904
2.077
4.981
4 2.709
9 1.988
13 4.697
8.953
12.520
21.473
9.384
13.161
22.545
9.459
13.147
22.606
9.555
13.139
22.694
9.417
13.159
22.576
Algemeen totaal
In het studiegebied ‘Gezondheidszorg’ worden de opleidingen van twee cycli georganiseerd vanaf het academiejaar 1998-1999. De eerste diploma’s werden uitgereikt op het einde van het academiejaar 2001-2002.
De man-vrouwverhouding is niet voor alle studiegebieden
Bij de tweecyclidiploma's zijn eveneens verschillen in de man-
dezelfde (zie tabel 2.6). Terwijl in het academiejaar 2004-2005
vrouwverhouding tussen de studiegebieden merkbaar. Het
het aantal vrouwelijke gediplomeerden in de studiegebieden
verschil tussen het aantal vrouwelijke en het aantal mannelijke
Onderwijs, Sociaal-agogisch werk, Gezondheidszorg en Muziek
gediplomeerden is vooral groot bij de studiegebieden
en podiumkunsten sterk in de meerderheid was (77,4% à
Industriële wetenschappen en technologie en de Toegepaste
88,9%), kenden de studiegebieden Biotechniek en Industriële
taalkunde met respectievelijk 83,6% mannelijke en 81,1%
wetenschappen en technologie meer mannelijke gediplomeerden
vrouwelijke afgestudeerden in 2004-2005. Ook in de richting
(respectievelijk 68,9 % en 85,9%).
Gezondheidszorg was er een duidelijk vrouwelijk overwicht (65,1% of 140 vrouwelijke afgestudeerden in 2004-2005).
De tweecyclidiploma's werden in tegenstelling tot de eencyclusdiploma’s nog steeds overwegend aan mannelijke afgestudeerden uitgereikt, hoewel het aantal en het aandeel vrouwelijke gediplomeerden in de beschouwde periode licht is toegenomen: van 1.673 (of 38,3%) in 1996-1997 tot 1.988 (of 42,3%) in 2004-2005.
41
Figuur 2.6: Hogescholen: eencyclusdiploma’s per geslacht (periode 1996-1997 t.e.m. 2004-2005)
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0 1996-1997
1997-1998
1998-1999
1999-2000
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
■ Mannen ■ Vrouwen
Figuur 2.7: Hogescholen: tweecyclidiploma’s per geslacht (periode 1996-1997 t.e.m. 2004-2005)
3.500 3.000 2.500 2.000
1.000 500 0 1996-1997
■ Mannen ■ Vrouwen
1997-1998
1998-1999
1999-2000
2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
1.500
42
Tabel 2.7: Percentage afgestudeerden hoger onderwijs in verhouding tot de referentiepopulatie op de typische leeftijd van afstuderen, naar type programma en duur - internationale vergelijking (2002-2003) Niet-universitair hoger onderwijs (eerste diploma)
Doctoraat of equivalent***
Onderwijs van universitair niveau (eerste diploma)* Totaal
Middelmatige duur** (3-4 jaar)
Lange duur** (5 jaar)
Heel lange duur (>5 jaar)
Vl. Gem.****
28,3
18,7
11,8
6,0
0,9
1,0
IER
19,3
36,8
28,2
8,6
x
1,1
FR
18,6
26,7
8,6
17,1
1,0
1,2
SP
15,7
32,1
13,4
18,7
n
1,1
VK
13,8
38,2
35,4
2,6
0,1
1,8
D
10,0
19,5
7,0
12,5
a
2,0
DEN*****
9,7
42,2
27,5
14,7
0,1
1,1
ZW
4,0
35,1
34,0
1,4
a
2,8
FIN*****,******
1,6
48,7
30,4
17,7
0,7
1,9
IT5
1,1
26,7
4,3
22,4
a
0,5
POR
m
m
m
m
m
2,4
OOS
m
19,0
3,1
16,0
a
1,9
NED
m
m
m
m
m
1,3
BEL
m
m
m
m
m
1,0
9,3
32,2
19,4
12,2
0,6
1,3
OESO-x * ** *** **** ***** ******
Een eerste diploma van universitair niveau betekent in internationale context voor Vlaanderen een licentiaatsdiploma of gelijkwaardig. Exclusief studenten die daaropvolgend een programma van langere duur afwerken. Percentage berekend als som van de percentages per leeftijd, behalve voor Frankrijk, Italië en Nederland. Cijfers bevatten mogelijk dubbeltellingen. Referentiejaar 2001-2002. Er werden programma's in niet-universitair hoger onderwijs afgeschaft met een stijging in het universitair onderwijs tot gevolg.
a m x
Data niet toepasselijk Data niet beschikbaar Duidt aan dat de data in een andere kolom geïntegreerd werden. Die kolom wordt tussen haakjes aangeduid.
Bron: OECD, Education at a Glance 2005.
2.4 INTERNATIONALE VERGELIJKING Tabel 2.7 toont de percentages afgestudeerden in het hoger
Deze cijfergegevens moeten evenwel met de nodige
onderwijs ten opzichte van de referentiepopulatie op typische
voorzichtigheid geïnterpreteerd worden, de verschillen in
leeftijd van afstuderen voor het academiejaar 2002-2003.
classificaties tussen de landen spelen hier immers sterk mee.
De tabel maakt een onderscheid naar het type programma (niet-universitair hoger onderwijs versus onderwijs van universitair
Globaal genomen kan men op basis van deze cijfers stellen
niveau) dat doorlopen werd en naar de opleidingsduur.
dat de jongste generatie twintigers gemiddeld geschoold is in internationaal perspectief. Toch is het zo dat in vergelijking met
Uit deze tabel blijkt de uitzonderlijke positie van Vlaanderen
de andere opgenomen landen er relatief minder Vlamingen zijn
m.b.t. het percentage diploma’s van het niet-universitair
die een diploma van universitair niveau behalen, vooral wat de
hoger onderwijs (opgelet: de gegevens omvatten hier voor
opleidingen van langere duur en de doctoraatsdiploma’s betreft.
Vlaanderen zowel de hogeschoolopleidingen van één cyclus als de HOSP-opleidingen). Het Vlaamse percentage afgestudeerden
Bekijken we de procentuele verdeling over de studiegebieden
van universitair niveau (licentiaat of gelijkwaardig in Vlaanderen)
in internationaal perspectief (tabel 2.8), dan bevindt Vlaanderen
situeert zich dan weer onder het OESO-landengemiddelde.
zich meestal in de buurt van het OESO-landengemiddelde.
Dit is ook het geval bij de doctoraten.
43
Tabel 2.8: Verdeling van de diploma’s in het hoger onderwijs, naar studiedomein en type onderwijs (2002-2003) Education
Humanities and arts
(1)
(2)
(3)
Social sciences, business and law (4)
Services
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)
(12)
(13)
België*
A B
7,0 24,3
13,7 4,9
36,3 26,2
3,1 2,0
11,3 9,2
3,2 0,5
14,2 26,1
5,1 0,8
2,7 0,2
1,0 n
2,5 5,9
n n
Denemarken**
A B
10,4 a
15,2 5,3
24,6 38,3
1,1 11,8
9,7 19,7
1,3 6,5
31,0 a
2,4 a
2,3 a
0,4 a
1,6 18,4
a a
Duitsland
A B
7,7 8,0
15,1 1,3
27,9 11,9
1,9 7,8
17,3 16,2
2,1 2,9
14,5 50,3
3,3 n
4,6 a
1,8 a
3,9 0,8
n 0,8
Finland**
A B
6,8 9,5
11,7 23,4
23,5 4,7
5,0 31,1
21,3 25,2
2,4 1,2
21,8 3,5
1,3 n
1,8 n
0,6 n
3,8 1,3
n n
Frankrijk
A B
9,3 a
16,9 1,6
39,0 41,3
3,1 6,3
12,4 25,6
0,3 0,3
2,6 19,4
5,8 a
4,8 0,1
2,5 0,4
3,0 5,0
0,3 a
Ierland
A B
10,4 0,4
18,1 6,0
29,1 33,9
0,8 7,2
8,0 18,9
1,2 1,7
12,0 13,2
5,3 2,0
2,1 2,8
0,7 n
9,0 13,8
3,2 0,1
Italië**
A B
7,3 56,5
12,3 43,5
34,6 a
3,1 a
15,7 a
2,2 a
16,5 a
3,0 a
1,7 a
2,0 a
1,1 a
0,6 a
Nederland
A B
17,7 a
6,5 a
34,4 a
2,3 a
10,7 a
2,3 a
20,5 a
1,1 a
1,7 a
0,3 a
1,8 a
n a
Portugal
A B
22,2 22,2
8,1 8,1
28,2 28,2
5,1 5,1
13,0 13,0
2,0 2,0
15,5 15,5
1,4 1,4
1,9 1,9
1,3 1,3
1,4 1,4
m m
Oostenrijk
A B
9,9 34,4
10,6 3,6
38,3 3,3
1,8 7,0
17,5 30,5
2,7 5,6
9,1 15,6
3,4 n
2,9 n
0,8 n
2,8 n
0,1 n
Spanje
A B
13,7 4,7
9,7 7,9
31,8 25,2
4,2 12,7
15,1 21,8
3,0 0,6
12,4 12,9
2,5 n
2,9 n
1,0 n
3,6 14,3
0,1 n
Verenigd Koninkrijk
A B
10,8 10,0
17,2 9,4
30,6 18,0
0,7 0,8
9,2 7,5
0,9 1,4
11,9 40,8
6,9 2,1
4,1 1,6
1,5 0,5
6,2 7,7
n n
Vl. Gem.
A B
8,2 26,5
16,1 5,3
35,0 26,2
2,0 0,5
12,0 11,1
2,2 n
12,1 24,8
6,9 0,3
2,4 n
0,8 n
2,3 5,3
n a
Zweden
A B
17,8 5,3
5,1 10,0
21,3 20,6
0,9 13,1
20,8 22,1
0,8 3,6
24,1 10,6
2,6 n
2,2 0,1
0,6 0,3
3,8 14,5
a a
OESO-x
A B
11,8 1,5
11,0 9,2
37,7 45,3
2,7 6,4
7,3 10,8
1,0 2,5
13,8 13,7
3,0 1,0
2,1 n
n n
9,2 9,3
n n
(5)
Engineering, manufacturing and construction (6)
Agriculture
Health and welfare
Life sciences
Physical sciences
Mathematics and statistics
Computing
Not known or unspecified
a m n
Data niet toepasselijk Data niet beschikbaar Grootte is verwaarloosbaar of nul
Bron: OECD, Education at a Glance 2005.
Bij de diploma’s in het universitair onderwijs valt het hoge
Deze percentages hangen natuurlijk ook samen met de mate
percentage op voor het studiegebied “Life Science” (6,9%
waarin deze opleidingsdomeinen in de onderwijstypes (niet-
tegenover 3,0% voor alle OESO-landen), alsook het lage
universitair versus universitair niveau) worden aangeboden.
percentage voor het studiegebied “Computing” (2,3% tegenover
Terwijl in Vlaanderen de meeste studenten in de leraren-
9,2% gemiddeld).
opleiding in het hogescholenonderwijs van één cyclus les volgen, situeert de lerarenopleiding zich in andere landen soms
Voor het studiegebied “Education” valt het vrij lage percentage diploma’s in het universitair onderwijs op (8,2% tegenover 11,8% voor alle OESO-landen). In het niet-universitair hoger onderwijs ligt het percentage voor dit studiegebied een stuk hoger (26,5% tegenover 1,5% gemiddeld), alsook voor “Health and welfare”(24,8% voor Vlaanderen tegenover 13,7% gemiddeld).
enkel op het niveau van het universitair onderwijs.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
Kolom 1 specificeert het onderwijsniveau, waarin A refereert aan onderwijs van universitair niveau en verdere onderzoeksprogramma's, en B refereert aan niet-universitair hoger onderwijs (in Vlaanderen: hogescholenonderwijs van één cyclus en HOSP). x duidt aan dat de data in een andere kolom geïntegreerd werden. Die kolom wordt tussen haakjes aangeduid. * Geen voortgezette opleidingen van type B opgenomen. ** Referentiejaar 2001-2002.
44
Figuur 2.8: Percentage diploma’s in wiskunde, wetenschappen en technologie in het hoger onderwijs ten opzichte van alle diploma’s in het hoger onderwijs (evolutie 2000-2003)
POR
0,146
BEL
0,157 0,155 0,158 0,163
Vl. Gem
0,186 0,171 0,183 0,190
DEN
0,189 0,189 0,188 0,193
0,207 0,205 0,198 0,205
SP
20%
0,217 0,222 0,189 0,198
0,250 0,268 0,272 0,281
D
0,231 0,223 0,229
0,266 0,259 0,262 0,264
VK
0,248 0,244 0,243 0,241
0,279 0,273 0,268 0,258
0,280 0,295 0,287
0,301 0,275 0,297 0,284
ZW
30%
0,294
0,306 0,321 0,319 0,305
IER
0,305 0,299
0,345 0,319 0,302 0,299
40%
10%
0% FR
OOS
FIN
EU25-x
IT
NED
LUX
■ 2000 ■ 2001 ■ 2002 ■ 2003
De landen werden gerangschikt o.b.v. waarden voor 2000 omdat voor dat jaar meer gegevens beschikbaar zijn. Bron: 'Progress towards the Lisbon objectives in education and training' van de Europese Commissie (2006).
Figuur 2.8 geeft internationaal het percentage diploma’s in wiskunde, wetenschappen en technologie ten opzichte van alle
2.5 DOCTOREREN AAN VLAAMSE UNIVERSITEITEN
diploma’s in het hoger onderwijs. Het gaat hier steeds om alle opleidingen in het hoger onderwijs samen, zowel niet-
2.5.1 Beschrijving populatie junior onderzoeker
universitair als universitair, en zowel basisopleidingen als voortgezette opleidingen. België, Portugal, Nederland en
De studie1 brengt het doctorale traject in beeld van meer dan
Luxemburg zitten aan de staart van het Europese peloton wat
18.000 onderzoekers die gedurende de bewuste periode aan
het aandeel van deze diploma’s in wiskunde, wetenschappen
de Vlaamse universiteiten instroomden. Deze populatie is zeer
en technologie ten opzichte van alle diploma’s hoger onderwijs
ruim gedefinieerd: élke afgestudeerde die in het onderzoek
betreft. Het percentage voor Vlaanderen ligt iets hoger dan
werkte of ten laste van een project werd bezoldigd, is opgenomen,
voor België als geheel. Het Europese gemiddelde bedraagt
ook wie niet de intentie had te doctoreren maar eerder louter
volgens Eurostat in 2003 24,1 %.
bijkomende ervaring en/of een arbeidsplaats betrachtte. De junioronderzoekers werden op grond van hun aanstellingsgraden en financieringsbronnen in een achttal categorieën ingedeeld. Hierin kunnen we drie grote hoofdgroepen onderscheiden: de beursstudenten met specifieke doctoraatsopdracht, de assistenten en de onderzoekers gebonden aan projecten.
1 VRWB - studiereeks 15 ‘Doctoreren aan Vlaamse universiteiten’ (1991-2002), juni 2006
45
Figuur 2.9: Instroom junioronderzoekers naar hoofdcategorie van classificatiecategorie (1991-2002)
600
500
400
300
200
100
0 1991
1992
1993
1994
1995
1996
■ Andere projecten
■ FWO-aspiranten
■ FWO-, BOF- en IUAP-projecten
■ UP-mandaten
■ Bezoldigde assistenten
■ IWT-bursalen
1997
1998
1999
2000
2001
2002
De waargenomen daling voor de IWT-bursalen en FWO-aspiranten is een gevolg van de gehanteerde procedure van toekenning aan een classificatiestatuut. Indien de junior vorsers die in 2001 en 2002 zijn ingestroomd langer hadden kunnen gevolgd worden, dan was het aantal hoger uitgevallen, vanwege de hoge prioriteit die in de toekenningsprocedure aan de beide statuten werd toegekend.
Tabel 2.9: Aantallen afgestudeerden, ingestroomde junioronderzoekers en afgelegde doctoraten N 1991 7.012 1.033 480
N 2002 8.961 1.794 850
N 1991-2002 96.006 18.561 7.578
% Toename 28% 74% 77%
* Exclusief Universiteit Hasselt
Figuur 2.9 toont de spreiding en evolutie van de ingestroomde junioronderzoekers over de verschillende hoofdgroepen. De groep
2.5.2 Leiden meer afgestudeerden tot meer vorsers en tot meer doctoraten?
met persoonsgebonden mandaten (FWO-aspiranten, IWTbursalen, universitaire persoonsgebonden mandaten) blijft
De jaarlijkse instroom van junioronderzoekers aan de vijf
ongeveer stabiel in omvang (uitzondering is de laatste groep
Vlaamse universiteiten is over de elf jaar (1991-2002) met
die toeneemt). Het aantal bezoldigde assistenten daalt vanaf
74% toegenomen. Ter vergelijking: de toename van het aantal
1999. De groep van juniors die instromen via een aanstelling
afgeleverde tweede cyclusdiploma’s in diezelfde periode
op projecten, zowel uit de tweede geldstroom (FWO, BOF,
bedraagt 28%. Het aantal doctoraten dat per jaar afgeleverd
IUAP) als uit andere geldstromen (andere onderzoeksprojecten),
wordt, is bijna verdubbeld: van 480 in 1991 tot 850 in 2002.
neemt daarentegen sterk toe.
Deze toenames weerspiegelen de toegenomen publieke steun voor het wetenschappelijk onderzoek in Vlaanderen. Daardoor zijn ook de mogelijkheden uitgebreid om als onderzoeker te starten aan de Vlaamse universiteiten (tabel 2.9).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
Groep Afgestudeerden* Ingestroomde junioronderzoekers Afgelegde doctoraten
46
2.5.3 Doctoraatsefficiëntie: bepalende parameters
Wat betreft de verdeling over de aanstellingscategorieën heeft elke faculteit een eigen profiel dat mee de globale
Het hoofddoel van het project was een beschrijving te geven
doctoraatsefficiëntie van die faculteit bepaalt (tabel 2.11).
van de determinerende variabelen voor de doctoraatsefficiëntie. Uit de studie blijkt dat heel wat parameters, elk afzonderlijk
Assistenten zijn bv. sterk vertegenwoordigd in de facultaire clusters
gemeten, een belangrijke invloed uitoefenen op het succes van
Diergeneeskunde, Economische en Toegepaste Economische
het doctoraatstraject. Bovendien is de wijze waarop ze met
Wetenschappen, Farmaceutische Wetenschappen, Geneeskunde,
elkaar verbonden zijn of elkaar onderling beïnvloeden niet
Lichamelijke Opvoeding en Kinesitherapie, en Rechts-
steeds eenduidig vast te stellen.
geleerdheid maar relatief weinig in de facultaire clusters Landbouwkundige en Toegepaste Biologische Wetenschappen,
Ten eerste toont de studie drastische verschillen in succeskans
Toegepaste Wetenschappen en Wetenschappen. Het percentage
aan, in functie van de aard van de genoten doctorale statuten.
gedoctoreerden in deze categorie verschilt zeer sterk tussen de
Van de juniors die een doctoraatstraject aanvatten in statuten
facultaire clusters, variërend van dubbel zo hoog als gemiddeld
met een specifieke doctoraatsfinaliteit (FWO-, IWT- of
voor de facultaire cluster Wetenschappen (63%) over gemiddeld
universitaire persoonsgebonden mandaten) rondt bijna 80%
(Psychologische en Pedagogische Wetenschappen, Toegepaste
het doctoraat succesvol af. Deze groep (22% van alle juniors)
Wetenschappen) tot half zo hoog als gemiddeld (Economische
neemt ongeveer de helft van alle doctoraten voor zijn rekening.
en Toegepaste Economische Wetenschappen), 15%; (Politieke
Van de assistenten behaalt gemiddeld één op drie een
en Sociale Wetenschappen) en (Rechtsgeleerdheid), 19%.
doctoraat, met grote verschillen tussen de faculteiten (zie verder). Dit geldt ook voor de onderzoekers tewerkgesteld in
De FWO-aspiranten, IWT-specialisatiebeurzen en universitaire
een project. Deze projecten gebeuren vaak in opdracht van
persoonsgebonden doctoraatsmandaten komen relatief vaak
de industrie, zijn meestal kortlopend en bieden niet meteen
voor in de facultaire clusters Farmaceutische Wetenschappen,
de mogelijkheid om een doctoraat te halen. Het globale
Landbouwkundige en Toegepaste Biologische Wetenschappen
gemiddelde over alle onderzoekers heen bedraagt 34%.
en vooral in de facultaire cluster Wetenschappen. In de helft van de facultaire clusters zijn zij ondervertegenwoordigd:
Naast de aard van de mandaten beïnvloeden nog heel wat
Diergeneeskunde, Economische en Toegepaste Economische
andere parameters het succes van het doctoraatstraject: de
Wetenschappen, Lichamelijke Opvoeding en Kinesitherapie,
afstudeergraad tweede cyclusdiploma, de mate van voltijdsheid
Psychologie en Pedagogische Wetenschappen, Politieke en
en de totale duur van aanstelling, het geslacht … Ook het
Sociale Wetenschappen en Rechtsgeleerdheid. Het percentage
verschil in ‘doctoraatscultuur’ speelt een rol. Een aantal van
gedoctoreerden in deze categorie is voor alle facultaire clusters
deze parameters worden hieronder meer toegelicht.
hoger dan in de andere categorieën en is voor twee derden van de facultaire clusters minstens 70%.
Globaal gezien behaalde 35% van alle juniors, ingestroomd in de periode 1991 - 1997, het tweede cyclusdiploma met de
Doctoraatsbursalen en medewerkers op FWO-, BOF- en IUAP-
hoogste graden (GRO). Daarvan behaalde meer dan de helft
onderzoeksprojecten komen betrekkelijk vaak voor in de
(51%) het doctoraat, wat sterk boven de gemiddelde slaagkans
facultaire clusters Letteren en Wijsbegeerte, maar zijn statistisch
(34%) uitsteekt. Een detailanalyse maakt duidelijk dat er een vrij
gezien ondervertegenwoordigd in de helft van de facultaire
sterk verband bestaat tussen de naar ‘kwaliteit’ gedifferentieerde
clusters: Diergeneeskunde, Economische en Toegepaste
instroom en de verschillende succesratio’s per aanstelling.
Economische Wetenschappen, Farmaceutische Wetenschappen,
Zo zijn de houders van FWO- en IWT-mandaten beduidend
Landbouwkundige en Toegepaste Biologische Wetenschappen,
vaker met de hoogste graden afgestudeerd dan het
Lichamelijke Opvoeding en Kinesitherapie en Politieke en Sociale
gemiddelde (resp. 85% en 48% t.o.v. 35%). Zij vertonen ook
Wetenschappen. Ook hier varieert de doctoraatsefficiëntie sterk
zeer hoge succesratio’s (resp. 79% en 81%). In de groep van
over de facultaire clusters.
de assistenten is ongeveer 40% met de hoogste graden afgestudeerd, wat vrij goed het gemiddelde benadert. Onder de bursalen en medewerkers op ‘onderzoeksprojecten’, van welke aard ook, komen beduidend minder (21%) dan gemiddeld juniors voor met de hoogste graden (tabel 2.10).
47
Tabel 2.10: Succesratio in functie van afstudeergraad en statuut Afstudeergraad GRO
OND
VOL
ONB
Juniorcategorie
N
%D
N
%D
N
%D
N
%D
Totaal
%D
Bezoldigde assistenten
905
38%
856
30%
117
12%
384
24%
2.262
31%
FWO-aspiranten
711
79%
23
48%
2
50%
95
71%
831
77%
IWT-bursalen
463
81%
396
76%
0
103
60%
962
77%
UP-mandaten: bursalen
50
66%
30
40%
1
77
71%
158
63%
UP-mandaten: WM
14
79%
2
100%
0
9
89%
25
84%
FWO-, BOF-, IUAP-projecten: bursalen
164
54%
192
52%
19
58%
260
28%
635
43%
FWO-, BOF-, IUAP-projecten: WM
276
36%
359
28%
76
14%
318
20%
1.029
27%
41
39%
72
31%
2
0%
117
21%
232
27%
344
13%
782
8%
206
2%
598
8%
1.930
8%
3.123 (35%)
51%
3.013 (33%)
29%
523 (6%)
9%
2.378 (26%)
22%
9.037
34%
Andere projecten: bursalen Andere projecten: WM Totaal
0%
Instroom 1991/1992 - 1997/1998, gedoctoreerd voor 1 oktober 2003 GRO: grote onderscheiding en hoger; OND: onderscheiding; VOL: voldoende en ONB: onbekend UP-mandaten: universitaire persoonsgebonden mandaten bv. BOF-mandaten WM: wetenschappelijk medewerker
Tabel 2.11: Aantal junioronderzoekers per faculteit en per junior-hoofdcategorie (instroom 1991/1992-1997/1998, gedoctoreerd voor 1 oktober 2003) Juniorcategorie Faculteit
Bezoldigde assistenten
FWO-, IWT-, UP-mandaten
FWO-, IUAP-, BOF-projecten
Overige projecten
Totaal
%
Alle overige
N % GEDOC
40 38%
20 80%
8 75%
36 17%
14 0%
118 36%
(1%)
EW
N % GEDOC
391 15%
45 47%
84 29%
102 6%
114 4%
736 15%
(8%)
FW
N % GEDOC
67 66%
68 76%
23 57%
38 24%
8 13%
204 58%
(2%)
GK
N % GEDOC
367 24%
221 76%
228 39%
218 10%
131 18%
1.165 33%
(13%)
LB
N % GEDOC
82 51%
228 77%
96 25%
364 14%
25 16%
795 37%
(9%)
LO
N % GEDOC
64 36%
10 50%
16 13%
26 0%
53 2%
169 18%
(2%)
LW
N % GEDOC
154 36%
174 71%
197 19%
118 2%
113 4%
756 29%
(8%)
PP
N % GEDOC
110 32%
47 81%
87 29%
124 2%
57 0%
425 24%
(5%)
PS
N % GEDOC
110 19%
39 64%
52 19%
162 3%
44 0%
407 15%
(5%)
RG
N % GEDOC
271 19%
26 65%
97 8%
125 1%
74 1%
593 13%
(7%)
TW
N % GEDOC
293 33%
372 73%
319 31%
458 12%
117 11%
1.559 35%
(17%)
WE
N % GEDOC
287 63%
713 82%
426 48%
337 19%
92 10%
1.855 56%
(21%)
OV
N % GEDOC
26 0%
13 38%
31 6%
54 2%
131 1%
255 4%
(1%)
Totaal
N (%N) % GEDOC
2.262 (25%) 31%
1.976 (22%) 76%
1.664 (18%) 33%
2.162 (24%) 10%
973 (11%) 6%
9.037 (100%) 34%
(100%)
Om vergelijking mogelijk te maken werden door de vijf deelnemende universiteiten facultaire clusters samengesteld. Hiertoe werd, waar nodig, gedifferentieerd binnen de faculteiten op het niveau van afdelingen en werden hierop een aantal kleine ingrepen uitgevoerd. Volgende facultaire clusters werden gevormd: DG: Diergeneeskunde; EW: Economische en Toegepaste Economische Wetenschappen; FW: Farmaceutische Wetenschappen; GK: Geneeskunde; LB: Landbouwkundige en Toegepaste Biologische Wetenschappen; LO: Lichamelijke Opvoeding en Kinesitherapie; LW: Letteren en Wijsbegeerte; PP: Psychologie en Pedagogische Wetenschappen; PS: Politieke en Sociale Wetenschappen; RG: Rechtsgeleerdheid; TW: Toegepaste Wetenschappen; WE: Wetenschappen; OV: overige
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
DG
48
Figuur 2.10: Percentage gedoctoreerde juniors per faculteit en geslacht (instroom 1991/1992-1997/1998 en gedoctoreerd voor 1 oktober 2003)
70% 60% 50% 40%
34%
30% 20% 10% 0% FW
WE
LB
DG
TW
GK
LW
PP
LO
EW
PS
RG
OV
■ Mannen ■ Vrouwen
Onderzoekers op ‘Overige onderzoeksprojecten’ zijn relatief
Het globaal lagere percentage gedoctoreerde vrouwen in
veel aangesteld in de facultaire clusters Diergeneeskunde,
de totale populatie kan dus allicht voor een deel worden
Landbouwkundige en Toegepaste Biologische Wetenschappen en
toegeschreven aan het feit dat vrouwen relatief sterk
in de Politieke en Sociale Wetenschappen. Zij zijn relatief weinig
vertegenwoordigd zijn in facultaire clusters waarin de
aanwezig in de helft van de facultaire clusters: Economische en
frequentie van doctoreren in het algemeen laag is, zowel voor
Toegepaste Economische Wetenschappen, Farmaceutische
vrouwen als voor mannen, en minder vertegenwoordigd zijn
Wetenschappen, Geneeskunde, Lichamelijke Opvoeding en
in één van de grootste facultaire clusters (Wetenschappen),
Kinesitherapie, Letteren en Wijsbegeerte en de Wetenschappen.
waar de frequentie van doctoreren ver boven het gemiddelde
Het percentage gedoctoreerden in deze hoofdcategorie ligt
ligt zowel voor vrouwen als voor mannen. Anderzijds blijkt
voor alle facultaire clusters lager dan voor de drie voorgaande
eveneens dat dit niet de enige factor kan zijn.
categorieën en is globaal slechts 10%. Figuur 2.10 die de doctoraatsefficiëntie uitsplitst per facultaire
2.5.4 Duur van het doctoraatsproces
cluster en naar geslacht toont grote verschillen over de faculteiten. Zo wordt de globale doctoraatsefficiëntie (34%) aan
De gemiddelde doctoraatsduur is met 5,4 jaar aan de hoge kant.
de Farmaceutische Wetenschappen en aan de faculteit
Dit aspect is een punt van zorg. Momenteel is het modeltraject
Wetenschappen ruim overschreden voor zowel de vrouwelijke
op vier jaar bepaald en dit niet enkel in Europese maar ook in
als voor de mannelijke vorsers. In alle facultaire clusters is
Vlaamse context, al is er internationaal nogal wat verschil in
het percentage gedoctoreerden voor vrouwen lager dan of
lengte van het globale ‘modeltraject’ van bachelor tot doctor.
ongeveer gelijk aan dat voor mannen, zij het dat er zich zeer grote verschillen voordoen: in de Wetenschappen slagen beide groepen even goed, in Landbouwkundige en Toegepaste
2.5.5 Doorstroom van junior naar senior - omkadering
Biologische Wetenschappen, Psychologie en Pedagogische Wetenschappen, Economische en Toegepaste Economische
De data lieten ook toe om via een trechteranalyse te
Wetenschappen, en Sociale Wetenschappen, Rechtsgeleerdheid
achterhalen hoe de doorstroming verloopt van het junior
en ook Geneeskunde daarentegen is de succesratio voor
wetenschappelijk en academisch korps naar de volgende fases
mannen beduidend hoger dan voor vrouwen.
van een academische carrière: het behalen van het doctoraat en het verkrijgen van een aanstelling als senioronderzoeker voor bepaalde/onbepaalde duur.
49
Tabel 2.12: Analyse doctoraatsduur in jaren per juniorcategorie (instroom 1991-1994) Juniorcategorie Bezoldigde assistenten Plaatsvervangende assistenten FWO-aspiranten IWT-bursalen UP-mandaten: bursalen UP-mandaten: WM FWO-, BOF-, IUAP-projecten: bursalen FWO-, BOF-, IUAP-projecten: WM Andere projecten: bursalen Andere projecten: WM Overige: bursalen Overige: WM Totaal
Junior (N) 1.243 129 430 529 30 11 27 549 30 959 18 341
Gedoct (N) 496 11 355 434 18 11 20 158 14 89 3 18
4.296
1.627
Gemiddelde 6,3 5,2 4,8 4,8 5,4 5,9 4,9 5,6 4,5 5,2 5,8 4,5
Mediaan 6,2 5,2 4,5 4,6 4,9 5,9 4,9 5,6 4,6 5,2 5,6 3,9
5,4
5,2
Figuur 2.12: Evolutie VTE junior- en senioronderzoekers aan de Vlaamse universiteiten (1992-2002)
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
0 1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
■ Junior ■ Senior BD (bepaalde duur) ■ Senior OD (onbepaalde duur)
171 juniors (bijna 4%) zijn erin geslaagd het gehele traject van
Belangrijk zijn ook de verhoudingen tussen de verschillende
instroom tot aanstelling als senior van onbepaalde duur (veelal
groepen vorsers in de populatie. Zij geven immers de
ZAP-lid) af te leggen. Een belangrijke meerderheid van de
omkaderingsgraad, het begeleidingscomfort van de juniors of
doctors bouwt dus een loopbaan uit buiten de academische
de opleidingslast van de seniors weer.
wereld, in de overheidssector, bedrijfsleven … en zowel de doctor als de markt moeten hierop worden voorbereid.
De sterke toename van het aantal ingestroomde junioronderzoekers in de periode 1991-2002, zoals voorgesteld in figuur 2.12 kan dus vragen doen rijzen naar de omkadering die beschikbaar is voor deze jonge onderzoekers.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 2
1.000
50
Uit de analyse (niet zichtbaar in de figuur) bleek ook dat in de
Het aantal doctoraten aan Vlaamse universiteiten neemt gestaag
groep van ‘seniors met aanstelling van onbepaalde duur’ het
toe. Dit is wellicht grotendeels te danken aan de toegenomen
aandeel vrouwen gedaald is tot minder dan 30%, vergeleken
investeringen van de Vlaamse overheid in wetenschappelijk
met de helft van de afgeleverde masters van het vrouwelijke
onderzoek. De stijgende vraag naar hoog opgeleide
geslacht. Er gaat dus nog steeds een veel groter reservoir aan
onderzoekers voor Vlaanderen in het Europa van de kennis
‘vrouwelijke’ dan aan ‘mannelijke’ kennis verloren. Blijven werken
moet verder via een scala aan maatregelen worden aangepakt.
aan begeleidende maatregelen tot het bewerken van een
Maatregelen moeten er in de eerste plaats op gericht zijn te
gelijke slaagkans voor beide geslachten is dus, en dit niet enkel
sturen naar parameters die de instroom en de efficiëntie van
uit maatschappelijk oogpunt, noodzakelijk.
doctoreren kunnen verbeteren, en de mogelijkheden uit te breiden voor die kanalen waar het slaagpotentieel optimaal blijkt. Tot slot lijkt het ook zinvol om op permanente basis de
2.6 BESLUIT
opvolging te verzekeren van zowel het doctoraatsgebeuren zelf, als van de doorstroming na afloop, en dit zowel binnen als
In dit hoofdstuk wordt in een eerste deel een overzicht gegeven van de stratificatie van de Vlaamse studentenbevolking. Kenmerkend zijn de hoge participatiegraad van de Vlaamse achttienjarigen aan het hoger onderwijs en de sterke vervrouwelijking van het academisch onderwijs en van de eencyclusopleidingen. De laatste twee academiejaren kent het universitair onderwijs opnieuw een toename van het aantal generatiestudenten. Ook de professioneel gerichte opleidingen aan de hogescholen (de vroegere eencylusopleidingen) blijven een verhoogde aantrekkingskracht op studenten uitoefenen. De opleidingen van twee cycli aan de hogescholen (in de bachelor/ masterstructuur zijn dit de academisch gericht opleidingen aan de hogescholen) blijven verder aan populariteit inboeten.
buiten de academische wereld.
51
O & O - AC T I V I T E I T E N VA N DE VLAAMSE BEDRIJVEN
Door Petra Andries (K.U.Leuven), Hanna Binz (K.U.Leuven), Dirk Czarnitzki (K.U.Leuven) en Machteld Hoskens (K.U.Leuven)
03
52
3.1 INLEIDING
Toch zijn er ook heel wat kleinere bedrijven die in termen van absolute grootte van budgetten en personeel minder
Het stimuleren van O&O en innovatie neemt een centrale
O&O-actief zijn dan de grote spelers, maar relatief tegenover
plaats in in het Vlaamse overheidsbeleid. Vlaanderen heeft zich
hun eigen activiteiten zeer intens betrokken zijn bij O&O-
in het Innovatiepact geschaard achter de Europese Lissabon-
activiteiten. Daarom bespreken we ook de O&O-intensiteit.
strategie en de Barcelona-doelstelling om de O&O-uitgaven te verhogen tot 3% van het BBP tegen 2010. Dit Innovatiepact,
In de vierde sectie worden de totale O&O-cijfers gegeven.
ondertekend in maart 2003, houdt een formeel engagement in
Deze sectie bevat naast de gerapporteerde budgetten ook de
van alle betrokken actoren in het Vlaamse innovatielandschap
geschatte gegevens. Hier wordt ook de link naar het verleden
(overheid, bedrijfsleven, universiteiten en onderzoeksinstellingen)
gelegd. Daarna wordt de verhouding van de totale O&O-
om door gezamenlijke en complementaire inspanningen de
uitgaven van de Vlaamse bedrijven versus het Vlaamse Bruto
3%-norm mogelijk te maken en te halen. Het implementeren
Binnenlands Product berekend.
van de 3%-norm impliceert in eerste instantie dat goede O&Ogegevens beschikbaar moeten zijn op Vlaams niveau.
In de vijfde sectie worden de belangrijkste conclusies van dit hoofdstuk betreffende de O&O-enquête van 2006 bij de
De bedoeling van dit hoofdstuk is een inzicht te geven in de
Vlaamse bedrijven kort samengevat.
O&O-cijfers die verzameld werden in de meest recente O&Oenquête bij de Vlaamse bedrijven en in de trends ten opzichte van de historische O&O-cijfers.
3.2 METHODOLOGIE
Belangrijk om op te merken is dat de hier gerapporteerde
De O&O-cijfers zijn gebaseerd op enquêtes bij bedrijven die
bedragen nog niet de volledige BERD-reeks voor 2004 en
O&O-activiteiten hebben verricht in Vlaanderen. Voor deze
2005 weergeven (BERD: Business Expenditures on Research &
oefening wordt zo dicht mogelijk aangesloten bij de
Development). Immers, conform de afspraken inzake de
internationale standaarden en de nationale implementatie
gehanteerde methodologie, moeten ook de O&O-uitgaven van
hiervan. De federale overleggroep CFS-STAT is het orgaan
de collectieve onderzoekscentra nog in rekening gebracht
waarin de methodologische afspraken rond de O&O-
worden bij de berekening van de totale BERD voor Vlaanderen.
statistieken voor België gemaakt worden. De daar gemaakte
In een later hoofdstuk worden deze cijfers samengebracht tot
afspraken liggen aan de basis van de O&O-cijfers die in dit
de volledige BERD-reeks. In dit hoofdstuk wordt enkel de
hoofdstuk gepresenteerd en gerapporteerd worden.
bedrijvencomponent van BERD besproken. Vooreerst worden de methodologische aspecten van de O&O-
3.2.1 Populatie
enquête toegelicht. Daarna volgen twee secties die volledig gewijd zijn aan het cijfermateriaal dat verzameld werd. We geven
De methodologie die in het verleden gebruikt werd voor de
eerst de gerapporteerde resultaten weer en vervolgens de
organisatie van de tweejaarlijkse O&O-enquête, en die ook voor de
totale cijfers, inclusief schattingen voor ontbrekende gegevens.
enquête 2006 werd toegepast, is deze van de inventarisatie,
We concentreren ons hierbij enkel op de kernvariabelen,
d.w.z. het opstellen van een exhaustieve lijst van bedrijven die
O&O-uitgaven en O&O-personeel.
aan O&O doen. De keuze voor een inventarisatieopzet, eerder dan
een
steekproeftrekking
is
te
relateren
aan
de
Bij de gerapporteerde O&O-gegevens worden eerst de intra-
scheve verdeling van het O&O-gebeuren in Vlaanderen.
murale O&O-uitgaven van de bedrijven behandeld: het totaal
Deze methode volstaat voor de registratie van de O&O-
en de opsplitsing per sector en per grootteklasse. Zoals zal
inspanningen van de grote ondernemingen en de bedrijven die
blijken, is het O&O-gebeuren in Vlaanderen sterk geconcentreerd
als onderzoeksintensief bekend staan en die, zoals ook uit dit
bij een eerder beperkt aantal bedrijven. Er wordt dan ook
rapport zal blijken, verantwoordelijk zijn voor een overgrote
aandacht besteed aan de O&O-concentratie. Vervolgens komt het
meerderheid van de O&O-uitgaven.
O&O-personeel aan bod, met dezelfde opsplitsing. De grootste O&O-spelers in Vlaanderen zijn vaak grote bedrijven.
53
In de inventaris (of repertorium) zitten twee groepen: de
Het totale bedrag voor Vlaanderen bestaat uit het totale O&O-
permanente inventaris (verder aangeduid als P) en de occasionele
bedrag van het repertorium (zowel P- als O-groep), opgehoogd
inventaris (verder aangeduid als O). Alleen bedrijven die ooit een
met een schatting voor bedrijven buiten het repertorium om
enquête ingevuld hebben en voldoen aan de P-criteria kunnen
eventuele ontbrekende gegevens op te vangen. Voorbeelden
tot de P-groep behoren. Deze P-criteria zijn de volgende:
van ontbrekende gegevens buiten het repertorium betreffen nieuwe bedrijven, verschuivingen van uitgaven in bestaande
●
bedrijven die in de O&O-enquête van 2004 geantwoord
bedrijven over de Vlaamse grenzen, het opstarten van O&O
hebben dat ze permanent aan O&O doen en minimum
in bestaande bedrijven, ...
1 personeelslid (voltijds equivalent) in O&O hebben; ●
bedrijven die in de CIS41 geantwoord hebben permanent
Het bedrijvenbestand van de federale overheid (POD WB)
aan O&O te doen;
diende als basis voor de samenstelling van de inventaris van
●
bedrijven uit de vorige P-inventaris die niet geantwoord
de bedrijven2 in Vlaanderen voor de O&O-enquête 2006.
hebben op de O&O-enquête van 2004, maar waarvan uit
Dit “kernbestand” werd aangevuld en/of gecorrigeerd op basis
andere bronnen met grote zekerheid geweten is dat ze
van berichten in de media over mogelijke O&O-actieve
permanente O&O-activiteiten hebben.
bedrijven of op basis van relaties die gelegd konden worden tussen failliete bedrijven in het kernbestand en hun opvolgers.
De occasionele inventaris wordt aangehouden als een sluis
De uiteindelijke basisset telt 2585 ondernemingen.
om tot de permanente inventaris te komen. De groep van bedrijven met occasionele O&O-status bevat bijgevolg ook bedrijven die mogelijk aan O&O doen met een permanent
3.2.2 Definities
karakter, maar die daarover nog geen uitsluitsel gegeven hebben, i.e. bedrijven die nog geen O&O-enquête invulden in
De definities van interne en externe O&O-activiteiten werden
het verleden of bedrijven die meldden dat zij op occasionele
niet gewijzigd tegenover de vorige enquêtes en zijn de toepassing
(= onregelmatige) wijze aan O&O doen. Het afzonderen van
van de Frascati Manual. Ze worden kort opgesomd in bijlage 1.
de O-inventaris is belangrijk voor de extrapolatie-oefening (cf. infra). Voorbeelden van criteria waarop bedrijven geselecteerd 3.2.3 Schattingen: inter- en extrapolatie
●
bedrijven die bij de vorige enquête verklaard hebben
De totale O&O-uitgaven bij Vlaamse bedrijven, alsmede het
occasioneel O&O-activiteiten te verrichten;
corresponderende totale O&O-personeel bestaat uit de
●
●
●
1
niet-gerepertorieerde bedrijven die bij de CIS4 verklaard
volgende componenten:
hebben aan O&O te doen;
a) gerapporteerde en - waar nodig - gecorrigeerde O&O-
niet-gerepertorieerde bedrijven die in de voorbije 2 jaar
budgetten en O&O-personeel van de responderende
bij de structurele enquêtes van het NIS (Nationaal Instituut voor
inventarisbedrijven (zowel P als O);
de Statistiek) verklaard hebben aan O&O te hebben gedaan;
b) geïnterpoleerde O&O-budgetten en O&O-personeel voor
niet-gerepertorieerde bedrijven die geïdentificeerd zijn als
de niet-responderende inventarisbedrijven met historische
bedrijven die subsidies en openbare O&O-contracten genieten
c) geëxtrapoleerde O&O-budgetten en O&O-personeel voor
vrijstellingen voor bijkomend aan onderzoek toegewezen
de niet-responderende inventarisbedrijven zonder historische
personeel; ●
niet-gerepertorieerde bedrijven die in 2005 in België octrooien bekomen hebben;
●
observaties (zowel P als O);
(lijsten afkomstig van de Gewesten) alsook belasting-
observaties (zowel P als O); d) geëxtrapoleerde O&O-budgetten en O&O-personeel voor bedrijven buiten de inventaris.
niet-gerepertorieerde bedrijven die op andere lijsten voorkomen, zoals bvb. spin-offs of als zodanig geïdentificeerd
In bijlage 2 worden de belangrijkste etappes van de gegevens-
door welke bron ook (media, ...) als bedrijven die O&O
verzameling en -schattingen van de O&O-enquête 2006 kort
verrichten.
weergegeven.
1 De uitgebreide CIS-enquête (Community Innovation Survey) is een vierjaarlijkse enquête rond innovatie. De CIS4 werd uitgevoerd in 2005. 2 Een bedrijf wordt hier gedefinieerd als een eenheid met een eigen BTW-nummer.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
werden om in de O-inventaris opgenomen te worden, zijn:
54
3.3 GERAPPORTEERDE RESULTATEN
3.3.2.1
Totaal
Voor 2004 hebben 572 bedrijven gerapporteerd dat ze aan O&O doen. De totale gerapporteerde O&O-uitgaven voor
3.3.1 Responsgraad
dat jaar bedragen 1.704 miljoen euro. In 2005 hebben de Een hoge responsgraad is zeer belangrijk voor de betrouwbaarheid
591 O&O-actieve respondenten 1.794 miljoen euro uitgegeven
van de cijfers. De uiteindelijke responsgraad in de enquête 2006
aan O&O. 558 bedrijven hebben een previsie gegeven van
bedraagt 40,08%: op een totaal van 2585 observaties (de
hun O&O-uitgaven voor 2006. Dit totaal komt op 1.788 miljoen
oorspronkelijke basisset) hebben we 1036 antwoorden bekomen.
euro. Er is dus een stijging in de periode 2004-2006, en dit in tegenstelling tot de dalende trend die in vorige enquêtes vanaf
De verwachte concentratie van de O&O-budgetten bij een
2001 werd vastgesteld. 346 bedrijven hebben geantwoord
beperkt aantal spelers impliceert dat we bij de opvolging van
niet aan O&O te doen in de periode van 2004 tot 2006.
de respondenten een differentiële strategie gevolgd hebben.
In tabel 3.1 worden deze cijfers samengevat. Gegeven het
Bij de enquête 2006 werd getracht om een zo hoog mogelijke
verschil tussen previsies en reële uitgaven en omdat een aantal
respons te halen bij de 50 belangrijkste3 O&O-spelers in
belangrijke bedrijven geen cijfers heeft opgegeven als previsie
Vlaanderen. De responsgraad in deze doelgroep bedraagt
voor 2006, zullen deze cijfers in de verdere opsplitsingen van
4
94%. Geen enkel van de bedrijven uit de TOP 50 heeft
de intramurale O&O-uitgaven niet meer weergegeven worden.
aangegeven momenteel niet (meer) aan O&O te doen in Vlaanderen. Van de TOP 200 belangrijkste O&O-bedrijven
3.3.2.2 Sector
heeft 85% geantwoord. Daarvan hebben 6 bedrijven geen
Uit de verdeling van de interne O&O-uitgaven over de
O&O-activiteiten (meer) in Vlaanderen. Dat er in het repertorium
verschillende sectoren5 in tabel 3.2 blijkt duidelijk op welke
van O&O-actieve bedrijven toch een aanzienlijk aantal
sectoren de O&O-activiteiten in Vlaanderen gericht zijn: het
bedrijven aangeeft niet aan O&O te doen (zie verder ook
betreft de hightech sectoren van de farmaceutische producten
tabel 3.4.), toont aan dat de samenstelling van het repertorium-
(24.4) en van de ICT hardware en instrumenten (30, 32, 33).
bestand nauwgezet dient opgevolgd te worden. Dit is dan ook een
Ook de sector “andere bedrijfsdiensten” scoort hoog (65 tot 74
betrachting die met de huidige enquête-ronde werd nagestreefd.
met uitzondering van 64.2 en 72.2).
In dit hoofdstuk worden enkel de intra-muros O&O-uitgaven
3.3.2.3 Grootte
besproken, aangezien deze cijfers de basis vormen voor
Tabel 3.3 geeft de verdeling van de intramurale O&O-uitgaven
de Vlaamse BERD (“Business Expenditures on Research &
over de grootteklassen. Het is duidelijk dat de grootste
Development”) -cijfers. In de volgende secties worden de cijfers
bedrijven het meest spenderen aan O&O, zeker als we het
besproken. Eerst bekijken we binnen het respondentenbestand
kleine aantal bedrijven dat hiervoor verantwoordelijk is in het
de intramurale O&O-uitgaven en het O&O-personeel.
achterhoofd houden.
Daarna volgt de O&O-intensiteit. 3.3.2.4 O&O-grootte en concentratie Tabel 3.4 geeft de verdeling van de intramurale uitgaven over 3.3.2 Intramurale O&O-uitgaven
de verschillende types repertoriumbedrijven. We zien dat de O&O-uitgaven sterk geconcentreerd zijn bij een kleine groep
De intramurale O&O-uitgaven worden eerst besproken in hun
van bedrijven. Dit bevestigt de validiteit van de keuze voor een
totaliteit. Daarna volgen opsplitsingen volgens sectoren en
geïnventariseerde populatie, in plaats van een steekproeftrekking.
grootteklassen. We sluiten deze sectie af met de verdeling over de verschillende types repertoriumbedrijven om de sterke concentratie aan te geven.
3 De rangschikking van de bedrijven in termen van ‘belangrijkheid’ gebeurde hier op basis van de historische O&O-cijfers die verzameld werden in de vorige O&O-enquêtes. De bedrijven werden gerangschikt op basis van hun gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2002 en 2003. 4 Bijlage 4 bevat een lijst van bedrijven die zowel in de TOP50 van de vorige O&O-enquête (op basis van gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2002 en 2003) als in de TOP50 van de huidige O&O-enquête (op basis van gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2004 en 2005) voorkomen. 5 Om deze nota niet onnodig te verzwaren, worden in de tabellen enkel de NACE-codes weergegeven. De volledige omschrijving van de NACE-sectoren is terug te vinden in bijlage 3. In deze bijlage wordt een beknopte versie van de NACE-classificatie gegeven. De uitgebreide versie is te raadplegen in een publicatie van het Nationaal Instituut voor de Statistiek op http://statbel.fgov.be/pub/d0/p021y2003a_nl.pdf.
55
Tabel 3.1: Totale jaarlijkse intramurale uitgaven Totale intramurale uitgaven in miljoen euro
Respondenten
2004
1.704
O&O-actieve respondenten Geen O&O-uitgaven Totaal
572 351 923
2005
1.794
O&O-actieve respondenten Geen O&O-uitgaven Totaal
591 346 937
2006p
1.788
O&O-actieve respondenten Geen O&O-uitgaven Totaal
558 349 907
Tabel 3.2: Verdeling van de intramurale O&O-uitgaven over de NACE-sectoren IND
NACE
2004
2005
Voeding en tabak
15, 16
1,2%
1,3%
17, 18, 19
0,9%
0,9%
20, 36.1
0,2%
0,2%
21, 22
0,2%
0,2%
Chemie en raffinaderijen
23, 24 (excl. 24.4)
4,6%
4,5%
Farmaceutische producten
24.4
22,7%
24,1% 1,8%
Textiel, kledij en leder Hout en meubels Papier en drukwerk
25
1,9%
Metaal en metalen producten
27, 28
4,0%
3,8%
Machines en uitrusting (incl. electric.)
29, 31
10,4%
11,4%
30, 32, 33
27,7%
25,9%
34, 35
2,6%
2,7%
45
0,5%
0,6%
1, 10, 26, 36.5, 37, 40, 41
1,3%
1,2%
50...64.1
1,2%
1,2%
65...74 (excl. 64.2 en 72.2)
18,0%
18,0%
64.2 en 72.2
2,6%
2,3%
Rubber en plastics
ICT hardware en instrumenten Transport Constructie, bouw Andere industrieĂŤn incl. landbouw Handel en transportdiensten Andere bedrijfsdiensten Softwareontwikkeling en communicatie
Aantal werknemers:
1 tot 9
10 tot 49
50 tot 249
250 tot 499
meer dan 500
Totaal
120
370
274
63
96
923
74
204
181
42
71
572
1,1%
6,3%
20,2%
7,8%
64,6%
100%
112
381
280
70
94
937
70
222
184
46
69
591
0,6%
6,3%
19,5%
6,9%
66,6%
100%
2004
Aantal respondenten Aantal O&O-actieve respondenten % van de totale interne O&O-uitgaven 2005
Aantal respondenten Aantal O&O-actieve respondenten % van de totale interne O&O-uitgaven
Tabel 3.4: De verdeling van de intramurale O&O-uitgaven per type repertorium-bedrijven Repertorium:
TOP 50
P
O
Totaal
2004
Aantal respondenten
50
476
397
Aantal O&O-actieve respondenten
50
401
121
572
81,4%
18,0%
0,6%
100%
Aantal respondenten
50
490
397
937
Aantal O&O-actieve respondenten
50
415
126
591
80,8%
18,5%
0,7%
100%
% van de totale interne O&O-uitgaven
923
2005
% van de totale interne O&O-uitgaven
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
Tabel 3.3: De verdeling van de intramurale O&O-uitgaven over de grootteklassen
56
De respondenten uit de TOP50 bedrijven met de hoogste uitgaven voor interne O&O
6
3.3.3.2 Sector
vertegenwoordigen 81,4%,
In tabel 3.6 zien we dat de verdeling van het O&O-personeel
respectievelijk 80,8% van de gerapporteerde O&O-uitgaven in
over de NACE-sectoren licht verschilt van de verdeling van de
2004 (N=50), respectievelijk 2005 (N=50). De niet-TOP50
intramurale O&O-uitgaven over de sectoren. Het aandeel van
permanente O&O-besteders, vertegenwoordigen nog eens 18%,
de sector farmaceutische producten (24.4) ligt lager dan bij de
respectievelijk 18,5%, van de gerapporteerde O&O-budgetten
verdeling van de O&O-uitgaven, wat wijst op een relatief
in 2004, respectievelijk 2005, met respectievelijk 401 en 415
kapitaal-intensief O&O-proces in deze sector8. Het aandeel van
O&O-actieve respondenten. De occasionele O&O-besteders
machines en uitrusting (29 en 31) ligt nu iets hoger dan bij de
vertegenwoordigen ongeveer 1% van de gerapporteerde
opsplitsing van de intramurale O&O-uitgaven: in deze sector is
budgetten.
het O&O-gebeuren dus meer O&O-personeel-intensief. 3.3.3.3 Grootte
3.3.3 O&O-personeel in voltijdse equivalenten
Bij de verdeling van het O&O-personeel over de grootteklassen (zie tabel 3.7) worden de vroegere conclusies bevestigd: de
Eerst bespreken we het totale O&O-personeel. Daarna volgen
meerderheid van het O&O-personeel is actief in een beperkt
opsplitsingen volgens sectoren en grootteklassen. Afsluitend volgt
aantal grote bedrijven.
de verdeling over de verschillende types repertorium-bedrijven. 3.3.3.4 O&O-grootte en concentratie 3.3.3.1
Totaal
Tabel 3.8 toont de sterke concentratie van het O&O-personeel
In 2004 waren er bij de 558 O&O-actieve respondenten
in de TOP50-bedrijven. De concentratie is echter minder
12.858 voltijdse equivalenten7 actief voor O&O-activiteiten.
uitgesproken dan voor de O&O-uitgaven.
In 2005 hebben 575 O&O-actieve respondenten 13.663 voltijdse equivalenten tewerkgesteld. Voor het laatste jaar van de geobserveerde periode hebben 552 O&O-actieve
3.3.4 O&O-intensiteit
respondenten een previsie gemaakt van 10.624 voltijdse equivalenten voor O&O. Deze schijnbare daling voor 2006 is
De O&O-intensiteit wordt in dit hoofdstuk bekeken vanuit twee
te wijten aan het lagere aantal respondenten die een previsie
invalshoeken. Enerzijds wordt de verhouding
heeft gegeven. Als we enkel kijken naar de bedrijven die voor de drie jaren hebben geantwoord, dan zien we dat ook voor 2006 een verdere stijging van het aantal O&O-personeelsleden wordt verwacht. 349 respondenten waren niet O&O-actief van 2004 tot 2006. Tabel 3.5 toont deze antwoorden schematisch. Net als voor de O&O-uitgaven constateren we dus een stijging
interne-O&O-uitgaven omzet berekend. De tweede invalshoek is O&O-personeel totaal personeel
tijdens de periode 2004-2006, en dit in tegenstelling tot de
In deze berekening worden enkel de O&O-actieve bedrijven
dalende trend die in vorige jaren werd vastgesteld. Door het
meegeteld. Eerst wordt de totale O&O-intensiteit gegeven en
ontbreken van de O&O-cijfers van belangrijke spelers, gaan we
daarna de opsplitsingen volgens sector en grootteklasse.
in verdere analyses echter niet in op de opsplitsing van de cijfers van 2006.
6 Hierbij werden de bedrijven gerangschikt op basis van hun gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2004 en 2005, zoals aangegeven in de huidige enquête. 7 Eén voltijdse eenheid (VTE) komt overeen met één voltijdse positie. Iemand die 30% van zijn tijd betrokken is bij O&O-activiteiten van de onderneming, telt voor 0,3 VTE. Iemand die slechts voor een periode van zes maanden voltijds betrokken is bij de O&O-activiteiten, vertegenwoordigt 0,5 VTE. 8 De vierde fase van de klinische tests wordt niet meegerekend als O&O, volgens de richtlijnen van de Frascati manual rond O&O-enquêtes.
57
Tabel 3.5: Totaal O&O-personeel in voltijdse equivalenten Totaal O&O-personeel in voltijdse equivalenten
Respondenten
2004
12.858
O&O-actieve respondenten Geen O&O-personeel Totaal
558 354 912
2005
13.663
O&O-actieve respondenten Geen O&O-personeel Totaal
575 349 924
2006p
10.624
O&O-actieve respondenten Geen O&O-personeel Totaal
552 354 906
Tabel 3.6: Verdeling van het O&O-personeel over de NACE-sectoren IND
NACE
2004
2005
Voeding en tabak
15, 16
3,3%
4,2%
17, 18, 19
1,4%
1,5%
20, 36.1
0,4%
0,5%
21, 22
0,2%
0,2%
Chemie en raffinaderijen
23, 24 (excl. 24.4)
4,0%
4,0%
Farmaceutische producten
24.4
13,5%
14,2% 2,4%
Textiel, kledij en leder Hout en meubels Papier en drukwerk
25
2,6%
Metaal en metalen producten
27, 28
4,6%
4,2%
Machines en uitrusting (incl. electric.)
29, 31
12,8%
12,9%
30, 32, 33
27,1%
26,2%
34, 35
3,8%
3,1%
45
1,0%
1,1%
1, 10, 26, 36.5, 37, 40, 41
1,7%
1,7%
50...64.1
1,8%
1,9%
65...74 (excl. 64.2 en 72.2)
17,9%
18,4%
64.2 en 72.2
3,8%
3,6%
Rubber en plastics
ICT hardware en instrumenten Transport Constructie, bouw Andere industrieĂŤn incl. landbouw Handel en transportdiensten Andere bedrijfsdiensten Softwareontwikkeling en communicatie
Aantal werknemers:
1 tot 9
10 tot 49
50 tot 249
250 tot 499
meer dan 500
Totaal
116
363
273
65
95
912
73
197
176
42
70
558
1,6%
7,8%
22,2%
8,7%
59,7%
100%
113
370
275
70
96
924
67
209
184
46
69
575
1,2%
9,3%
22,9%
8,4%
58,2%
100%
2004
Aantal respondenten Aantal O&O-actieve respondenten % van het totale O&O-personeel 2005
Aantal respondenten Aantal O&O-actieve respondenten % van het totale O&O-personeel
Tabel 3.8: De verdeling van het O&O-personeel per type repertorium-bedrijven Repertorium:
TOP 50
P
O
Totaal
2004
Aantal respondenten
46
479
387
Aantal O&O-actieve respondenten
46
402
110
558
68,6%
30,0%
1,4%
100%
Aantal respondenten
48
490
386
924
Aantal O&O-actieve respondenten
47
414
114
575
66,8%
31,5%
1,6%
100%
% van het totale O&O-personeel
912
2005
% van het totale O&O-personeel
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
Tabel 3.7: De verdeling van het O&O-personeel over de grootteklassen
58
3.3.4.1
3.3.4.3 Grootte
Totaal
Tabel 3.9 geeft de O&O-intensiteiten. De O&O-intensiteit interne-O&O-uitgaven omzet
In tabellen 3.12 en 3.13 wordt de opsplitsing van de O&Ointensiteiten per grootteklasse gegeven. Voor de eerste dimensie interne-O&O-uitgaven
bedroeg 3,33% in 2004. In 2005 was dat 3,30%. Volgens de
omzet
dimensie, O&O-personeel totaal personeel was de O&O-intensiteit in 2004 10,22% en in 2005 10,85%.
zijn de kleine en middelgrote bedrijven (tot 249 werknemers) het meest O&O-intensief. Wanneer we de O&O-intensiteit bekijken op basis van het personeel, zien we dezelfde trend. Hier hebben de kleinste bedrijven (1-9 werknemers) een veel hogere O&O-intensiteit dan de andere spelers. Het is duidelijk dat deze kleine bedrijven in absolute termen kleine O&O-
We zien dat de verhouding interne-O&O-uitgaven omzet
spelers zijn, vergeleken met de TOP50-bedrijven, maar dat ze zeer intensief met O&O bezig zijn.
daalt in de beschouwde periode, terwijl de verhouding O&O-personeel totaal personeel
3.4 TOTALE RESULTATEN 3.4.1 Totale O&O-cijfers
stijgt. Deze op het eerste gezicht tegenstrijdige tendensen kunnen verklaard worden als we de onderliggende basis-
De totale O&O-cijfers bevatten zowel de geobserveerde
gegevens bekijken (zie tabel 3.9). We zien dat zowel de omzet
gegevens als de inter- en extrapolaties. Omdat schattingen in
als de intramurale O&O-uitgaven stijgen, maar dat deze laatste
se altijd onzeker zijn, werden verschillende scenario’s gevolgd,
stijging beperkter is. Bij de personeelsgegevens is de situatie
vooral met betrekking tot de extrapolaties, toch de meest
anders. Het totale personeel daalt lichtjes, terwijl het O&O-
gevoelige component. De verschillen in de resultaten van deze
personeel stijgt.
scenario’s voor de geëxtrapoleerde gegevens, tonen aan hoe gevoelig deze schattingen zijn en legitimeren de keuze voor deze sensitiviteitsanalyse.
3.3.4.2 Sector De O&O-intensiteiten zijn in tabel 3.10 en tabel 3.11 opgedeeld volgens sectoren. We zien in tabel 3.10 dat volgens de verhouding
3.4.1.1
De totale intramurale O&O-uitgaven binnen het repertorium
interne-O&O-uitgaven omzet
In de volgende tabellen wordt een overzicht gegeven van de totale intramurale uitgaven van de bedrijven in het repertorium volgens de verschillende scenario’s. Zoals aangegeven in
de sectoren farmaceutische producten (24.4), software-
sectie 3.2.3 van dit hoofdstuk werden verschillende schattings-
ontwikkeling en communicatie (64.2 en 72.2) en andere
methodes gevolgd voor de verschillende groepen in het
bedrijfsdiensten (van 65 tot 74 met uitzondering van 64.2
repertorium (P-inventaris versus O-inventaris). De schattingen
en 72.2) het meest O&O-intensief zijn. Voor de dimensie
en geobserveerde gegevens worden daarom ook opgesplitst
O&O-personeel totaal personeel
weergegeven. Het eerste scenario dat gerapporteerd wordt (tabel 3.14),
ziet de tabel er licht anders uit. Hier zijn ook de sectoren
gebruikt alle bedrijven voor de extrapolatie en is eerder voorzichtig.
machines en uitrusting (29, 31) en ICT hardware en
Het tweede scenario (tabel 3.15), dat het basisscenario is en
instrumenten (30, 32, 33) zeer O&O-intensief.
dat ook in het verleden gebruikt werd, is optimistischer.
59
Tabel 3.9: Totale O&O-intensiteit9
Omzet* Interne O&O-uitgaven* Interne O&O-uitgaven omzet
2004
2005
48.475
51.401
groei 6,04%
1.613
1.697
5,24%
3,33%
3,30%
-0,75%
Totaal personeel
93.462
92.956
-0,54%
O&O-personeel
9.551
10.088
5,62%
10,22%
10,85%
6,19%
O&O-personeel totaal personeel
# observaties n=544
n=375
* in miljoen euro
interne O&O-uitgaven Tabel 3.10: O&O-intensiteit:
omzet
per sector
IND
NACE
2004
2005
Voeding en tabak
15, 16
0,6%
0,6%
17, 18, 19
1,0%
1,0%
20, 36.1
0,4%
0,4%
21, 22
0,6%
0,5%
Chemie en raffinaderijen
23, 24 (excl. 24.4)
0,8%
0,8%
Farmaceutische producten
24.4
17,2%
17,8%
Textiel, kledij en leder Hout en meubels Papier en drukwerk
2,6%
2,6%
27, 28
1,0%
1,0%
Machines en uitrusting (incl. electric.)
29, 31
4,0%
4,3%
30, 32, 33
8,2%
7,9%
34, 35
0,8%
0,9%
45
1,7%
1,7%
1, 10, 26, 36.5, 37, 40, 41
1,8%
1,4%
50...64.1
0,7%
0,5%
65...74 (excl. 64.2 en 72.2)
14,7%
15,3%
64.2 en 72.2
12,1%
10,3%
ICT hardware en instrumenten Transport Constructie, bouw Andere industrieën incl. landbouw Handel en transportdiensten Andere bedrijfsdiensten Softwareontwikkeling en communicatie
O&O-personeel Tabel 3.11: O&O-intensiteit:
totaal personeel
per sector
IND
NACE
2004
2005
Voeding en tabak
15, 16
3,2%
4,5%
17, 18, 19
3,5%
4,2%
20, 36.1
2,2%
2,2%
21, 22
1,0%
1,4%
Chemie en raffinaderijen
23, 24 (excl. 24.4)
5,4%
3,9%
Farmaceutische producten
24.4
29,2%
31,0% 6,4%
Textiel, kledij en leder Hout en meubels Papier en drukwerk
25
5,7%
Metaal en metalen producten
27, 28
4,5%
3,0%
Machines en uitrusting (incl. electric.)
29, 31
12,5%
12,5%
30, 32, 33
19,1%
19,8%
34, 35
2,6%
2,9%
45
1,8%
1,9%
1, 10, 26, 36.5, 37, 40, 41
3,7%
3,9%
50...64.1
1,8%
1,8%
65...74 (excl. 64.2 en 72.2)
18,7%
29,3%
64.2 en 72.2
14,8%
16,1%
Rubber en plastics
ICT hardware en instrumenten Transport Constructie, bouw Andere industrieën incl. landbouw Handel en transportdiensten Andere bedrijfsdiensten Softwareontwikkeling en communicatie
9 De O&O-intensiteiten worden berekend op basis van de omzet, de personeelsgegevens, de intramurale O&O-uitgaven en de O&O-personeelsaantallen van de bedrijven waarvoor al deze gegevens beschikbaar (ingevuld in de enquête) zijn.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
25
Metaal en metalen producten
Rubber en plastics
60
interne O&O-uitgaven Tabel 3.12: O&O-intensiteit:
per grootteklasse
omzet
Aantal werknemers:
1 tot 9
10 tot 49
50 tot 249
250 tot 499
meer dan 500
Totaal
63
196
178
41
70
548
6,0%
6,6%
5,0%
2,8%
2,9%
3,3%
68
205
180
41
70
564
7,1%
5,1%
4,7%
2,4%
3,0%
3,3%
2004
Aantal O&O-actieve respondenten O&O-intensiteit: intramurale O&O-uitgaven omzet 2005
Aantal O&O-actieve respondenten O&O-intensiteit: intramurale O&O-uitgaven omzet
O&O-personeel Tabel 3.13: O&O-intensiteit: Aantal werknemers:
totaal personeel
per grootteklasse
1 tot 9
10 tot 49
50 tot 249
250 tot 499
meer dan 500
Totaal
63
166
137
37
47
450
54,0%
18,8%
13,6%
8,0%
8,5%
9,8%
50
135
132
42
41
400
50,4%
26,2%
15,0%
7,6%
9,2%
10,5%
2004
Aantal O&O-actieve respondenten O&O-intensiteit:
O&O-personeel totaal personeel
2005
Aantal O&O-actieve respondenten O&O-intensiteit:
O&O-personeel totaal personeel
Tabel 3.14: Totale intramurale O&O-uitgaven van de bedrijven in het repertorium volgens scenario 1 Inventaris
Extrapolaties
Interpolaties
Observaties
Totaal
%
2004
O P Totaal %
23.258 137.535 160.793 8%
352 237.758 238.111 11%
9.925 1.683.073 1.692.998 81%
33.535 2.058.366 2.091.901 100%
2% 98% 100%
29.816 142.416 172.232 8%
1.573 239.603 241.176 11%
11.310 1.783.946 1.795.256 81%
42.699 2.165.965 2.208.664 100%
2% 98% 100%
2005
O P Totaal %
Tabel 3.15: Totale intramurale O&O-uitgaven van de bedrijven in het repertorium volgens scenario 2 Inventaris
Extrapolaties
Interpolaties
Observaties
Totaal
%
2004
O P Totaal %
23.258 157.579 180.836 9%
352 237.758 238.111 11%
9.925 1.683.073 1.692.998 80%
33.535 2.078.410 2.111.945 100%
2% 98% 100%
29.816 163.087 192.904 9%
1.573 239.603 241.176 11%
11.310 1.783.946 1.795.256 81%
42.699 2.186.636 2.229.336 100%
2% 98% 100%
2005
O P Totaal %
61
Voor de extrapolatie voor de bedrijven in het P-repertorium werden in dit scenario alleen cijfers van bedrijven met
3.4.1.3
De totale O&O-uitgaven bij de Vlaamse bedrijven 2004 en 2005
intramurale O&O gebruikt; P-bedrijven die zeggen niet aan
Zoals al aangegeven in de methodologiesectie 3.2.3 worden
interne O&O te doen zijn dus verwijderd uit de extra-
de O&O-uitgaven van de bedrijven in het repertorium
polatiebasis. De verschillen tussen beide scenario’s voor de
opgehoogd met een schatting voor bedrijven buiten het
totale cijfers zijn evenwel klein. De stijging van de totale
repertorium om eventueel ontbrekende gegevens op te
budgetten tussen 2004 en 2005 die we constateerden op basis
vangen. Tabel 3.18 geeft deze opgehoogde bedragen weer
van de gerapporteerde resultaten, is ook hier bij de totale
terwijl tabel 3.19. de totale som aan O&O-uitgaven van de
schattingen aanwezig.
bedrijven in Vlaanderen weergeeft, inclusief de opgehoogde bedragen. Belangrijk om op te merken is dat de hier
3.4.1.2
Het totale intramurale O&O-personeel binnen het
gerapporteerde bedragen nog niet de volledige BERD-reeks
repertorium
voor 2004 en 2005 uitmaken. Immers, ook de O&O-uitgaven van
Voor het totale O&O-personeel werden eveneens beide scenario’s
de collectieve onderzoekscentra moeten nog in rekening gebracht
gevolgd. De resultaten zijn weergegeven in tabellen 3.16 en
worden bij de berekening van de totale BERD. In hoofdstuk 5
3.17. Net als bij de gerapporteerde resultaten zien we een
worden deze cijfers samengebracht tot de volledige BERD-reeks.
stijging van het totale O&O-personeel en dit in beide scenario’s.
Tabel 3.16: Totaal O&O-personeel (in FTE) van de bedrijven in het repertorium volgens scenario 1 Inventaris
Extrapolaties
Interpolaties
Observaties
Totaal
%
2004
O P Totaal %
409 1.747 2.156 12%
21 3.717 3.738 21%
157 11.463 11.620 66%
588 16.927 17.515 100%
3% 97% 100%
475 1.765 2.240 12%
13 3.623 3.636 20%
195 12.080 12.275 68%
683 17.468 18.151 100%
4% 96% 100%
2005
Tabel 3.17: Totaal O&O-personeel (in FTE) van de bedrijven in het repertorium volgens scenario 2 Inventaris
Extrapolaties
Interpolaties
Observaties
Totaal
%
2004
O P Totaal %
409 2.017 2.427 14%
21 3.717 3.738 21%
157 11.463 11.620 65%
588 17.197 17.785 100%
3% 97% 100%
475 2.036 2.511 14%
13 3.623 3.636 20%
195 12.080 12.275 67%
683 17.739 18.422 100%
4% 96% 100%
2005
O P Totaal %
Tabel 3.18: Schatting van de O&O-bedragen buiten het repertorium (in duizend euro) 2004
2005
200.666
211.820
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
O P Totaal %
62
Tabel 3.19: Totale intramurale O&O-uitgaven van de Vlaamse bedrijven (exclusief de O&O-uitgaven van de collectieve centra) (in duizend euro)
Scenario 1 Scenario 2
2004
2005
2.292.567 2.312.611
2.420.484 2.441.156
Tabel 3.20: Evolutie van de O&O-uitgaven bij bedrijven (scenario 2, exclusief de O&O-uitgaven van de collectieve centra) BERD-bedrijven
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
in miljoen euro
1.357
1.421
1.472
1.614
1.804
1.897
2.119
2.426
2.659
2.412
2.332
2.313
2.441
Tabel 3.21: Bruto Binnenlands Product van Vlaanderen
in miljoen euro
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
106.637
112.540
117.909
119.849
126.623
131.010
136.379
144.136
147.999
152.715
157.115
164.948
170.769
bron: APS, 25 januari 2007
Tabel 3.22: Evolutie van de O&O-uitgaven bij bedrijven als % van BBP (scenario 2, exclusief de O&O-uitgaven van de collectieve centra) BERD-bedrijven/BBP
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
1,27%
1,26%
1,25%
1,35%
1,42%
1,45%
1,55%
1,68%
1,80%
1,58%
1,48%
1,40%
1,43%
3.4.2 Historische evolutie van de O&O-uitgaven van Vlaamse bedrijven
3.4.3 Evolutie van de O&O-uitgaven bij bedrijven als % van BBP
Bij de O&O-enquête van 2004 werden inspanningen geleverd om
Vertrekkende van tabel 3.20 kunnen we de evolutie van de
de historische reeks van O&O-cijfers te valideren. De gegevens
O&O-uitgaven bij bedrijven als % van het BBP voor 2004 en
van de O&O-enquête van 2006 kunnen dus in het kader van
2005 berekenen. Ten opzichte van de rapportering betreffende
deze gecorrigeerde historische reeks bekeken worden. We zien
de O&O-enquête van 2004 werd een extra update gemaakt,
in tabel 3.20 dat de dalende trend die sinds 2001 werd
namelijk de verrekening van de meest recente cijfers voor het
geobserveerd, stabiliseert in 2004. Voor 2005 constateren
Vlaamse BBP van de Administratie Planning en Statistiek (APS)
we een stijging in de totale intramurale O&O-uitgaven van de
(zie tabel 3.21).
Vlaamse bedrijven. De ratio’s worden weergegeven in tabel 3.22. Deze ratio bedraagt in het basisscenario (scenario 2) 1,40% voor 2004 en 1,43% voor 2005. Hier laat de historische vergelijking zien dat de dalende trend zich verder zet in 2004, maar dat er zich in 2005 een stijging voordoet.
63
3.5 CONCLUSIE Dit hoofdstuk verschaft inzicht in de resultaten van de O&O-
BIJLAGE 1: OVERZICHT VAN DE DEFINITIES DIE GEBRUIKT WERDEN IN DE O&O-ENQUÊTE 2006
enquête van 2006 op basis van de Vlaamse enquêtegegevens. Naarmate de Belgische gegevens beschikbaar komen, zullen
‘Onderzoek en ontwikkeling’ (O&O)
de extrapolaties van de O&O-gegevens nog meer verfijnd kunnen worden. In de opvolgpublicaties van het Steunpunt
O&O omvat alle creatieve activiteiten die door de onderneming
O&O Indicatoren zal deze analyse verder gedetailleerd worden
op een systematische manier ondernomen worden met het oog
en zullen de resultaten met betrekking tot de extrapolaties in
op kennisuitbreiding of kenniscreatie (onderzoek), evenals
overleg met de federale overheden worden verdergezet en
het gebruik van deze kennis om nieuwe toepassingen te
verfijnd. De hier gerapporteerde resultaten zijn gebaseerd op
ontwikkelen (ontwikkeling). Kenmerkend voor O&O is het
uitgebreide controles en validaties van de onderliggende
‘nieuwheidskarakter’.
gerapporteerde Vlaamse brondata. Ook het wegwerken van onzekerheden op wetenschappelijk of De dalende trend die in vorige jaren werd vastgesteld, zet zich
technisch vlak (zowel op bedrijfs- als op marktniveau) behoort
nog even verder in 2004. In de periode 2004-2006 zien we
tot de O&O-activiteiten van een onderneming. O&O omvat
echter een stijging in de gerapporteerde O&O-cijfers, en dit
drie activiteiten: fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek
zowel voor O&O-uitgaven als voor O&O-personeel. Voor 2005
en experimentele ontwikkeling.
leidt dit tot een ratio voor de O&O-uitgaven bij bedrijven als % van BBP van 1,43%.
O&O is creatief werk en omvat dus geen aankoop van technologie onder de vorm van octrooien en licenties, maar
In een volgend hoofdstuk van dit Indicatorenboek worden
wel alle uitgaven die het bedrijf gemaakt heeft om kennis te
deze cijfers verwerkt tot de totale BERD (inclusief collectieve
ontwikkelen die kan resulteren in de aanvraag van octrooien of
onderzoekscentra) en de GERD (“Gross Expenditures on Research
het generen van licentie-inkomsten.
and Development”). In deze laatste zitten ook de uitgaven van de overheid, de onderwijsinstellingen, en de non-profit-
Het begrip O&O moet zeer eng geïnterpreteerd worden: de
instellingen vervat.
uitwerking van een idee tot een praktische toepassing met als O&O; de fasen die daarop volgen (design, testproductie, commercialisering…) niet meer. In geval van twijfel is het belangrijk het hoofddoel van de desbetreffende activiteiten te evalueren. Indien de voornaamste doelstelling erin bestaat om technologisch nieuwe of sterk verbeterde producten, diensten of processen tot stand te brengen, moet men deze activiteiten beschouwen als O&O. Worden niet tot O&O gerekend: • metingen of controles met een routinematig karakter en marktonderzoeken; • scholingen en training; • werkzaamheden i.v.m. het aanvragen van octrooien en licenties; • het operationeel maken van ingekochte technologie of geavanceerde (productie-)apparatuur; • het herschrijven van bestaande software en/of klantspecifiek maken van al op de markt gebrachte software; • onderzoek gericht op (esthetische) vormgeving en andere niet-technologische veranderingen (geur, kleur, smaak,...).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
eventuele prototypes (ontwikkeling) wordt wel nog beschouwd
64
Interne of eigen O&O wordt uitgevoerd binnen de eigen onderneming.
BIJLAGE 2: BELANGRIJKSTE ETAPPES VAN DE SCHATTINGSMETHODOLOGIE VAN DE O&O-GEGEVENS BIJ DE BEDRIJVEN
Uitgaven voor interne O&O zijn alle uitgaven die hiervoor gemaakt zijn.
1
Samenstelling van het repertorium
Zowel lopende uitgaven (personeelskosten en algemene kosten) als investeringen (grond, gebouwen, instrumenten en
• Enquêtes van de inventaris van het wetenschappelijk potentieel van België, voor de jaren 1994, 1996, 1998,
apparatuur) zijn inbegrepen. De gerealiseerde uitgaven van het jaar moeten aangegeven
2000, 2002 en 2004 – luik privé-ondernemingen
worden in hun totaliteit. Noch afschrijvingen noch de
• CIS-enquêtes 1, 2, 3 en 4
resterende boekwaarde van vorige jaren mogen in rekening
• Jaarverslagen van de ondernemingen (Nationale Bank van België - Belfirst) enz.
gebracht worden. Voor ondernemingen van de farmaceutische sector (NACE-BEL
• Andere bronnen zoals structurele enquêtes van het NIS,
244) moeten de klinische testen (fasen 1, 2 en3), met uitzondering
toekenningen van octrooien en van fiscale attesten voor
van de commercialisatiefase (fase 4), deel uitmaken van de
O&O-personeel…
interne of externe uitgaven voor O&O.
• Opsplitsing bedrijven die permanent dan wel occasioneel aan O&O doen (P en O)
Externe of uitbestede O&O wordt uitgevoerd door derden ten behoeve van de onderneming (op niveau van het BTW-nummer). 2
Consolidatie van het repertorium
Uitgaven voor externe O&O zijn alle uitgaven die hiervoor voor rekening van de onderneming gemaakt zijn, ongeacht de
• BTW-nummer, naam van de ondernemingen, adressen
financieringsbron. Uitgaven die buiten de onderneming
• Koppeling aan Belfirst (BTW-nummer, oprichtingsdatum,
gemaakt worden ter ondersteuning van de interne (eigen)
juridische toestand, werkgelegenheid, omzet, activiteiten-
O&O (bvb. voor de aanschaf van O&O-uitrusting), worden
sector, postcode)
meegeteld. De gerealiseerde uitgaven van het jaar moeten aangegeven worden in hun totaliteit. Noch afschrijvingen noch de
3
resterende boekwaarde van vorige jaren mogen in rekening
Logische en coherentiecontroles van de enquêteantwoorden
gebracht worden. Voor ondernemingen van de farmaceutische sector (NACE-BEL
Coherentietests en logische controles waaronder de controle
24.4) moeten de klinische testen (fasen 1, 2 en 3), met
van de boekjaren, de ratio O&O-uitgaven/O&O-personeel,
uitzondering van de commercialisatiefase (fase 4), deel
de opsplitsing van de O&O-personeelsaantallen volgens functie
uitmaken van de interne of externe uitgaven voor O&O.
en kwalificatieniveau, de gerapporteerde omzet/personeel ten opzichte van de Belfirst-omzet/Belfirst-personeel, het aantal O&O-personeelsleden in voltijdse equivalenten ≤ het aantal O&O-personeelsleden in fysieke eenheden,…
4
Aanvulling van gedeeltelijke antwoorden
Wanneer een bedrijf de O&O-gegevens slechts gedeeltelijk heeft ingevuld, gebeurt de schatting op basis van de hoeveelheid O&O-uitgaven per O&O-personeelslid van het bedrijf zelf, zoals die afgeleid kunnen worden uit de antwoorden van het bedrijf in de huidige en vorige enquête. Bij afwezigheid hiervan wordt de gemiddelde hoeveelheid O&O-uitgaven per O&Opersoneelslid genomen van de sector waartoe het bedrijf behoort.
65
5
Interpolatie voor niet-respondenten uit het
Voor de O&O-gegevens van 2005 wordt een groeicijfer
repertorium
toegepast op de geschatte gegevens van 2004. Dit groeicijfer bestaat uit het gemiddelde van de groei van het bedrijf
• Interpolatie aan de hand van een previsiecijfer. Voorwaarde:
(afgeleid uit data van deze en de vorige enquête) én van de
gegevens voor 2004 ontbreken, het previsiecijfer is
gemiddelde groei van de sector waartoe het bedrijf behoort.
beschikbaar voor 2004 (uit vorige enquête) en groei/afname
Indien de groei van een bedrijf niet berekend kan worden,
van previsie 2004 ten opzichte van gerapporteerde getal
wordt enkel de gemiddelde groei van de sector genomen.
voor 2003 moet binnen de marges +/- 20% blijven. • Interpolatie aan de hand van historische data + groeivoet.
• Voor de bedrijven die occasioneel aan O & O doen (O-reper-
Voorwaarde: vorige regel niet van toepassing, historische
torium) wordt telkens het celgemiddelde genomen van de cel
gegevens beschikbaar en de groei/afname van de historische
waartoe het bedrijf behoort10.
gegevens van het bedrijf blijven binnen marges +/- 20%. Het groeicijfer is het gemiddelde van de groei van het bedrijf (uit historische data) en de gemiddelde groei van de sector waartoe het bedrijf behoort (voor 2004-2005).
7
Extrapolatie
van
de
bedrijven
buiten
het
repertorium • O&O-gegevens van de bedrijven buiten het repertorium.
6
Extrapolatie voor de niet-respondenten uit het
Voor 2004 gebruiken we de schatting die we voor deze
repertorium
niet-repertoriumbedrijven bekomen in de CIS4-enquête. Vervolgens passen we de gemiddelde groei van 2004 naar
Wanneer er geen historische data beschikbaar zijn, wordt er
2005 (bekomen in de huidige O&O-enquête) toe om een
geëxtrapoleerd. Dit gebeurt op een verschillende manier voor
schatting te bekomen voor deze bedrijven voor 2005.
de bedrijven die permanent aan O&O doen en zij die dit
Voor het bepalen van het groeicijfer worden de bedrijven
occasioneel doen. Voor beide categorieën wordt echter
met een groei buiten de marges van +/- 20% buiten
bepaald tot welke cel elk bedrijf behoort. Een bedrijf behoort
beschouwing gelaten.
tot een specifieke cel op basis van haar Nace-sector en grootteklasse.
repertorium) wordt voor het schatten van het O&O-personeel voor 2004, de verhouding O&O-personeelgem_cel * Totaal personeelbedrijf Totaal personeelgem_cel gebruikt. Als O&O-personeelgem_cel en Totaal personeelgem_cel worden respectievelijk het gemiddeld aantal O&Opersoneelsleden en het gemiddeld totaal aantal personeelsleden berekend van de bedrijven uit de cel waartoe het bedrijf behoort en dit voor 2004. Hierna kunnen de geschatte O&O-uitgaven berekend worden voor 2004 aan de hand van de verhouding: O&O-uitgavengem_cel * O&O-personeelgeschat O&O-personeelgem_cel
10 Voorlopig worden enkel de Vlaamse cijfers gebruikt om celgemiddelden te berekenen. In een later stadium, wanneer de Belgische cijfers beschikbaar zijn, kunnen voor de cellen waar er weinig Vlaamse observaties zijn, Belgische celgemiddelden gebruikt worden.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
• Voor de bedrijven die permanent aan O & O doen (P-
66
BIJLAGE 3: DE NACE-BEL CLASSIFICATIE De NACE-BEL classificatie is een activiteitennomenclatuur die werd opgesteld in een geharmoniseerd Europees kader met de bedoeling de ordening van economische en sociale statistische informatie te vergemakkelijken. Beschrijving
Code
Code in dit hoofdstuk
Primaire sector
Landbouw, jacht, bosbouw en visserij Winning van delfstoffen
01, 02 en 05
1
10 tot 14
10
15
15
16
16
17
17
18
18
19
19
20
20
21
21
22
22
23
23
Verwerkende nijverheid
Voedingsproducten, dranken en tabak Voedingsproducten en dranken Tabaksproducten Textiel, kleding, bontnijverheid en leernijverheid Textiel Kleding en bontnijverheid Leernijverheid en schoeisel Hout, papier, drukkerijen Hout en kurk (exclusief meubels) Papier en kartonnijverheid Uitgeverijen, drukkerijen en reproductie van opgenomen media Cokes, petroleum, kernbrandstof, chemische producten, rubber en kunststoffen Cokes, geraffineerde aardolieproducten en kernbrandstof Chemische producten Chemische producten (exclusief farmaceutische producten) Farmaceutische producten Rubber en kunststoffen Niet-metaalhoudende minerale producten Metallurgie Metallurgie, ferro Metallurgie, non-ferro Vervaardiging van producten in metaal (exclusief machines en werktuigen) Machines, materialen, werktuigen en transport Machines, apparaten en werktuigen Elektrische en elektronische instrumenten (kantoormachines en computers) Elektrische machines en apparaten Audio-, video-, en telecommunicatieapparatuur Elektronische onderdelen (inclusief halfgeleiders) Audio-, video-, en telecommunicatieapparatuur Medische apparatuur, precisie- en optische instrumenten en uurwerken Auto's, aanhangwagens en opleggers Overige transportmiddelen Scheepsbouw Vervaardiging van lucht- en ruimtevaartuigen Overige transportmiddelen Meubels, overige industrie Meubels Overige industrie Recuperatie van recycleerbaar afval Productie en distributie van elektriciteit, gas en water Bouwnijverheid
24 zonder 244
24
244
244
25
25
26
26
27 zonder 271/274
27
271
271
274
274
28
28
29
29
30
30
31
31
321
321
32 zonder 321
32
33
33
34
34
35 zonder 351/353/355
35
351
351
353
353
355
355
36 zonder 361/366
36
361
361
366
366
37
37
40 en 41
40
45
45
Dienstensector
Kleinhandel, verkoop en reparatie van auto’s en motorrijwielen Groothandel Hotels en restaurants Vervoer, opslag Post en Telecommunicatie Post Telecommunicatie
50 en 52
50
51
51
55
55
60 tot 63
60
641
641
642
642
67
Beschrijving
Code
Code in dit hoofdstuk
65 tot 67
65
722
722
Dienstensector
Financiële instellingen (inclusief verzekeringen) Informatica en aanverwante activiteiten Realisatie van programma's en gebruiksklare systemen Overige informatica-activiteiten Onderzoek en ontwikkeling Overige zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur, sociale en collectieve diensten,...
BIJLAGE 4: TOP50-BEDRIJVEN
72 zonder 722
72
73
73
70, 71 en 74
70
75 tot 99
75
• DAIKIN EUROPE • INNOGENETICS
De volgende tabel bevat 35 bedrijven die zowel in de O&O-
• JANSSEN PHARMACEUTICA
enquête van 2004 als van 2006 tot de TOP 50 van grootste
• LMS INTERNATIONAL
O&O-spelers in Vlaanderen behoorden. Deze lijst werd
• MICHEL VAN DE WIELE
samengesteld op basis van de gerapporteerde O&O-uitgaven
• ONDERZOEKSCENTRUM VOOR AANWENDING
voor 2005, die in de O&O-enquête van 2006 verzameld werden,
VAN STAAL • PFIZER MANUFACTURING BELGIUM
2004, werden de bedrijven gerangschikt op basis van hun
• PHILIPS INNOVATIVE APPLICATIONS
gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2002 en
• PHILIPS INNOVATIVE TECHNOLOGY SOLUTIONS
2003. Voor de O&O-enquête van 2006, werden de bedrijven
• PROCTER & GAMBLE EUROCOR
gerangschikt op basis van hun gemiddelde uitgaven voor interne
• PUNCH GRAPHIX INTERNATIONAL
O&O voor de jaren 2004 en 2005. De doorsnede van de TOP50
• RECTICEL
bedrijven voor beide edities wordt hieronder weergegeven.
• ROBERT BOSCH PRODUKTIE • SCIENTIFIC-ATLANTA EUROPE • SESVANDERHAVE
Bedrijven in TOP 50 voor de enquête 2004 en de enquête
• SIEMENS
2006 op basis van de gemiddelde intramurale O&O-uitgaven
• STMICROELECTRONICS BELGIUM
voor 2002-2003 en voor 2004-2005
• TENNECO AUTOMOTIVE EUROPE • THOMSON TELECOM BELGIUM
• AGFA-GEVAERT
• TIBOTEC
• ALCATEL BELL
• TYCO ELECTRONICS RAYCHEM
• AMI SEMICONDUCTOR BELGIUM
• UBIZEN
• BARCO
• UMICORE
• BAYER ANTWERPEN
• VAN HOOL
• BAYER BIOSCIENCE • BEKAERT • BELGISCH LABORATORIUM VAN DE ELEKTRICITEITSINDUSTRIE • BOSAL RESEARCH • CERESTAR FRANCE • CNH BELGIUM
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 3
en de historische cijfers voor 2004. Voor de O&O-enquête van
68
69
ONDERZOEK EN ONTWIKKELING B I N N E N D E N O N-P R O F IT S E CTO R
Door Peter Viaene (EWI)
04
70
4.1 INLEIDING
Bij het berekenen van de Vlaamse O&O-inspanningen wordt rekening gehouden met de specifieke Belgische federale staats-
De Vlaamse cijfers uit deze analyse zijn afkomstig van de
structuur die gewest- en gemeenschapsmateries onderscheidt.
tweejaarlijkse OESO O&O-enquête non-profit, (versie 2006
Het hoger onderwijs is immers een gemeenschapsmaterie en
met referentiejaren 2004 en 2005) waarin alle instellingen uit
hierdoor is een verduidelijking van de gehanteerde terminologie
deze sector bevraagd worden naar hun inspanningen voor
en werkwijze noodzakelijk.
1
onderzoek en ontwikkeling (O&O) . De OESO O&O-enquête is een resultaat van het samenwerkingsakkoord uit 1994
Bij de gemeenschapsbenadering worden de O&O-inspanningen
betreffende de permanente inventaris van het wetenschappelijk
van alle instellingen binnen het hoger onderwijs - ook de
personeel. Ze wordt georganiseerd door het Departement
Vlaamse instellingen gelegen in het Brusselse Hoofdstedelijk
Economie, Wetenschap en Innovatie (EWI), voor de instellingen
Gewest - opgeteld. Bij de gewestbenadering daarentegen, geldt
waarvoor de Vlaamse gemeenschap bevoegd is en/of in het
de territoriale opdeling en worden enkel de O&O- inspanningen
Vlaamse Gewest gelegen zijn. Dit alles gebeurt in nauw overleg
in rekening gebracht voor de instellingen uit het hoger
met de andere bevoegde overheden (federaal, gemeenschappen
onderwijs gelegen in het Vlaamse Gewest.
en gewesten) wat van belang is voor het hanteren van een uniforme methodologie. Door alle instanties wordt erover gewaakt
Met het oog op de internationale vergelijking van de cijfers
dat deze enquête opgesteld wordt volgens internationaal
wordt in het Vlaams Indicatorenboek WTI 2007 standaard
vastgelegde definities (‘Frascati Manual’).
enkel het gewestcijfer opgenomen voor het hoger onderwijs bij de verdere analyses. In sommige gevallen (onder meer om
De POD Wetenschapsbeleid heeft de eindverantwoordelijkheid
de invloed van de staatsstructuur te kunnen vatten voor
wat de aggregatie van de Belgische cijfers voor de non-profit
Vlaanderen) worden toch beide cijfers (het gewest- en het
sector én de profit sector betreft en zorgt voor de aanlevering
gemeenschapscijfer) opgenomen voor het hoger onderwijs en
van de cijfers aan EUROSTAT en OESO. De geaggregeerde
het totaalcijfer voor de non-profit sector. De territoriale opdeling
data uit deze enquête worden onder meer gebruikt voor
geldt vanzelfsprekend ook voor overige sectoren uit de non-
internationale publicaties zoals ‘Research and Development
profit sector: de publieke onderzoekscentra en de particuliere
Statistics’ (OESO), ‘Statistical Yearbook’ (EUROSTAT) en ‘Main
non-profit organisaties.
Science and Technology Indicators’ (OESO). In de verdere analyse van de non-profit sector worden de De non-profit sector binnen Vlaanderen bestaat uit drie grote
statistische O&O-gegevens voor de collectieve onderzoekscentra
uitvoeringssectoren. De grootste sector wordt gevormd door
(met inbegrip van de competentiepolen) ook opgenomen.
het hoger onderwijs samengesteld uit de Vlaamse universiteiten,
De collectieve onderzoekscentra vormen een onderdeel van de
de Vlaamse autonome universitaire onderzoekscentra en de
profit sector en worden bijgevolg ook in de totaalcijfers voor
Vlaamse hogescholen. De twee andere subsectoren worden
O&O-personeel en uitgaven van de profit sector opgenomen.
gevormd door de publieke Vlaamse onderzoekscentra enerzijds
Door hun economische finaliteit (meestal opgericht en voor het
en de Vlaamse publieke en particuliere non-profitorganisaties
overgrote deel gefinancierd door de bedrijven zelf) zijn ze
anderzijds. Voorbeelden van publieke Vlaamse onderzoeks-
nauw verbonden met de ondernemingen en worden ze in de
centra zijn onder andere de onderzoeksinstellingen (VIB, VITO,
internationale statistieken bij de bedrijven en de BERD-gegevens
IMEC en IBBT) en de Vlaamse wetenschappelijke instellingen
opgenomen. Ze bezitten immers het statuut van een non-profit
die in het Vlaamse Gewest gelokaliseerd zijn zoals het ILVO.
organisatie en streven niet onmiddellijk een winstoogmerk na.
Het grote kenmerk van de non-profit sector is zeker en vast de
De bevraging van deze instellingen gebeurt dan ook volgens
diversiteit, doordat die naast de universiteiten en hogescholen,
de methodiek van de OESO O&O-enquête non-profit.
ook publieke onderzoeksinstellingen bevat die sterk gespecialiseerd
Dit verklaart waarom de resultaten voor de collectieve
zijn op één of meerdere onderzoeksdomeinen. Deze sector
onderzoekscentra geanalyseerd worden in dit hoofdstuk.
omvat ook enkele kleinere instellingen, die slechts in geringe mate O&O-activiteiten verrichten naast W&T en andere activiteiten. 1 Definitie O&O: Het onderzoek en de experimentele ontwikkeling omvatten het creatieve werk dat systematisch plaatsvindt om de kennisvoorraad te vergroten, met inbegrip van die van de mens , de cultuur en de samenleving, alsmede het gebruik van deze kennisvoorraad om nieuwe toepassingen te ontwikkelen (OECD, 2002, Frascati Manual p.30)
71
De bevraging van de profit sector en de non-profit sector
Zo wordt het O&O-personeel opgedeeld naar universitaire
gebeurt door verschillende instanties zodat de analyse
diploma’s, diploma’s hoger onderwijs één cyclus en andere
verspreid wordt over 2 hoofdstukken naargelang de bevraagde
kwalificaties. Een tweede opdeling van menselijk potentieel is
instanties. De analyse van de resultaten uit de profit enquête,
gebaseerd op het beroep of de functie van het O&O-personeel
uitgevoerd door het Steunpunt O&O-Indicatoren (OOI), is terug
namelijk onderzoekers, technisch personeel en administratief /
te vinden onder hoofdstuk 3. Het totaalbeeld voor Vlaanderen
overig personeel. Beide benaderingen komen verder nog
(profit en non-profit) wordt verder in hoofdstuk 5 deel I en
uitgebreid aan bod.
deel II bestudeerd. Figuur 4.1 toont aan hoe de O&O-actoren en subsectoren zich In dit hoofdstuk worden de Vlaamse O&O-inspanningen
tot elkaar verhouden binnen de publieke onderzoekssector.
(uitgaven en personeel) binnen de non-profit meer in detail
Ter referentie wordt ook het cijfer voor het aantal collectieve
bestudeerd. De bestaande tijdsreeks 1993-2003 (die voor eerst
centra meegegeven.
opgenomen werd en geanalyseerd in het Vlaams Indicatorenboek WTI 2005) werd verder uitgebreid naar 2004 en 2005.
Tabel 4.1 geeft een evolutie weer van het totale O&O-personeel
Dit laat een vergelijking toe met de analyseresultaten OESO
(in voltijdse eenheden) in de non-profit sector tussen 1993 en
O&O-enquête 2006 (referentiejaar 2005) en die uit de OESO
2005. Sinds 2000 is het totale personeelsequivalent met
O&O-enquête 2004 (referentiejaar 2003)2.
ongeveer een vijfde toegenomen tot 12.827 VTE in 2005. Het hoger onderwijs, als uitvoeringssector, realiseert de grootste
4.2 HET O&O-PERSONEEL GEANALYSEERD
stijging (+ 25%). Het hoger onderwijs blijft dé belangrijkste actor wat O&O-activiteiten betreft, en haar positie wordt de
Het is duidelijk dat menselijk potentieel een sleutelelement blijft
laatste jaren opnieuw verstevigd. De hogescholen worden pas
in de huidige kennismaatschappij. De OESO Canberra Manual
sinds 1998 naar hun O&O-inspanningen bevraagd. De structurele
omschrijft en definieert twee benaderingen voor het meten van
verhoging van de algemene werkingsmiddelen aan de
menselijk potentieel in ‘Science & Technology (S&T)’. De eerste
universiteiten én het alsmaar groeiende belang van project-
benadering beklemtoont de opdeling aan de hand van de
financiering (eigen en externe financiering) bieden belangrijke
formele kwalificaties (opleidingsniveau) van het O&O-personeel.
verklaringen voor de stijging van het O&O-personeelscijfer bij
De publieke onderzoekscentra kennen een beperktere stijging
Figuur 4.1: Verdeling van de O&O actoren over
(+12%). Het totale O&O-personeel bij de publieke onderzoeks-
de non-profit sector (2005)
centra is sinds 1993 verdubbeld qua omvang, maar de sterke groei lijkt zich de laatste jaren wat af te remmen. Na de sterke
35
daling in 2002 voor het Vlaamse deel van de federale onderzoeks30
instellingen (categorie 210) ten gevolge de Lambermontakkoorden
25
die van landbouw een gewestbevoegdheid maakten en de
20
betrokken onderzoekinstellingen onder categorie 220 lieten
15
ressorteren, lijken de O&O-inspanningen in de categorie 210 zich te consolideren op hetzelfde niveau.
10 5
Collectieve onderzoekscentra
Publieke en particuliere non-profitorganisaties
Publieke onderzoekcentra
Hoger onderwijs
0
2 Een aandachtige lezer merkt kleine verschillen op met de gegevens rondom O&O-personeel, O&O-uitgaven en de O&O-intensiteit gepubliceerd in het Vlaams Indicatorenboek WTI 2005. Die zijn te wijten aan nieuwe aggregaties op Belgisch niveau (personeel en uitgaven) en nieuwe berekeningen van het BBRP (Vlaams Gewest) aangeleverd door de Studiedienst van de Vlaamse regering (invloed op berekening O&O-intensiteit).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 4
de universiteiten.
72
Tabel 4.1: Evolutie van het O&O-personeel uit de non-profit sector en de collectieve centra tussen 1993 en 2005 (in VTE)
O&O-personeel voor Vlaanderen 200 Publieke onderzoekcentra (gewest) 210
Federale overheid (Vlaams Gewest)
220 Vlaamse Gemeenschap/Gewest 270 Lagere overheden 300 Publieke en particuliere non-profitorganisaties (gewest) 320 Semi-publieke instellingen 330 Particuliere centra 510
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
1.189,6
1.204,6
1.466,7
1.583,4
1.767,7
1.894,8
2.200,1
2.369,6
2.351,3
2.415,0
2.388,4
2.471,2
12,3%
476,7
471,4
483,5
443,7
468,0
471,6
494,2
487,9
471,0
147,8
148,8
147,0
145,0
674,0
716,1
719,0
1.020,9
1.113,4
1.294,0
1.398,5
1.707,6
1.894,0
2.197,5
2.260,2
2.233,8
2.318,1
2,1
2,1
2,1
2,1
2,1
2,1
2,1
4,6
4,6
6,0
6,0
7,6
8,1
294,6
326,6
333,6
340,2
347,4
347,4
347,4
356,2
361,3
366,4
364,3
374,2
368,5
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,3
0,3
0,3
0,3
0,3
0,3
3,4%
5,0
6,3
6,3
8,4
8,4
8,4
8,4
16,9
22,0
28,1
27,0
36,9
31,2
320,3
327,3
331,8
339,0
339,0
339,0
339,0
339,0
338,0
337,0
337,0
337,0
5.975,3
5.981,6
6.009,0
5.603,0
5.975,6
6.624,2
7.458,5
7.993,8
8.227,2
8.279,6
8.610,7
9.759,8
9.987,3
5.842,9
5.840,8
5.868,7
5.454,3
5.824,5
6.401,0
7.210,5
7.577,4
7.757,3
7.692,6
7.998,7
9.124,3
9.281,0
132,3
140,8
140,3
148,7
151,1
151,1
151,1
120,9
118,1
179,8
187,3
251,5
263,2
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
72,1
97,0
295,5
351,8
407,2
424,7
384,0
443,1
7.132,3
7.141,4
7.164,9
6.541,7
7.007,8
7.774,4
8.679,9
9.082,5
9.286,4
9.416,7
9.773,0
11.031,0
11.338,0
7.000,0
7.000,6
7.024,6
6.393,0
6.856,7
7.523,0
8.400,4
8.628,2
8.776,5
8.750,5
9.078,2
10.274,5
10.485,4
132,3
140,8
140,3
148,7
151,1
151,1
151,1
120,9
118,1
179,8
187,3
251,5
263,2
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
100,4
128,4
333,4
391,8
486,4
507,5
505,0
589,4
Totaal non-profit met hoger onderwijs gewest
7.422,6
7.497,7
7.547,2
7.409,8
7.906,3
8.739,2
9.700,7
10.550,1
10.958,1
10.997,3
11.390,0
12.522,4
12.827,0
21,6%
Totaal non-profit met hoger onderwijs gemeenschap
8.579,6
8.657,5
8.703,0
8.348,5
8.938,6
9.889,4
10.922,1
11.638,8
12.017,3
12.134,4
12.552,3
13.793,6
14.177,7
21,8%
311,9
309,9
296,4
363,4
366,2
429,6
425,2
508,2
508,0
468,0
474,1
325,1
361,3
Universiteiten
420 Zelfstandige universitaire onderzoekcentra 490 Hogescholen 400 Hoger onderwijs (gemeenschap) 410
1994
1.152,8
289,6
Internationale instellingen in België
400 Hoger onderwijs (gewest) 410
1993
% groei 20002005
Universiteiten
420 Zelfstandige universitaire onderzoekcentra 490 Hogescholen
130 Collectieve onderzoeksentra*
Bron: CFS/STAT - POD Wetenschapsbeleid + eigen berekeningen voor 2004 en 2005 * Als onderdeel van de bedrijven
De recente daling van het O&O-personeel voor de collectieve
Bij het hoger onderwijs ligt het aandeel van vrouwelijke
onderzoekscentra geeft een vertekend beeld weer van de
O&O-personeelsleden het hoogst met ongeveer 46%. Bij de
realiteit. Een belangrijke instelling uit deze categorie werd
publieke onderzoekscentra ligt dat aandeel met 34% heel wat
immers omgevormd tot een profit organisatie en ressorteert nu
lager net als bij de collectieve onderzoekscentra (25%), maar de
bij de sector ondernemingen. In werkelijkheid neemt het aantal
representativiteit van dit cijfer ligt ook lager. Wanneer vrouwen
instellingen binnen deze categorie én de O&O component
O&O-activiteiten uitvoeren, gebeurt dit vaker (meer dan 80%
lichtjes toe. De Vlaamse competentiepolen, die enkele jaren
van het totale O&O-cijfer) onder de koepel van het hoger
geleden opgericht werden door de Vlaamse Regering, bouwen
onderwijs.
hun O&O-activiteiten immers verder uit. Het effect van deze beslissing zal beter bestudeerd kunnen worden naar resultaten
Het O&O-personeel voor 2005 wordt in tabel 4.3 opgesplitst
van toekomstige enquêtes toe.
naar functie en naar geslacht. Uit deze cijfers blijkt dat 73% van het O&O-personeel binnen de non-profit sector onderzoekers
Tot slot toont tabel 4.1 het effect van de gewest- en de
zijn ten opzichte van 70% onderzoekers voor 2003. Bij de
gemeenschapbenadering voor het O&O-personeel in het hoger
vrouwen ligt het aandeel onderzoekers met 65,6% voor 2005
onderwijs. Bij het gebruik van de gemeenschapsbenadering ligt
toch een stuk lager (62% voor 2003). Uit dezelfde tabel blijkt
het totale O&O-personeel ongeveer 1.250 voltijdse eenheden
ook dat ongeveer 6 op 10 onderzoekers mannen zijn.
hoger (dit correspondeert met 10% van het totaal) dan bij de gewestbenadering, die internationaal gehanteerd wordt.
Wanneer nu gekeken wordt naar de opsplitsing over de diverse subsectoren voor 2005 blijkt het aandeel onderzoekers het
Tabel 4.2 deelt het O&O-personeelscijfer (in voltijdse eenheden)
grootst te zijn voor het hoger onderwijs (77%). Bij de publieke
op naar geslacht en / of uitvoeringsector. De verhouding
onderzoekscentra bedraagt het aandeel onderzoekers
mannen / vrouwen bedraagt ongeveer 56 / 44 voor 2005.
ongeveer 60%. In vergelijking met 2003 valt de aanzienlijke
Bij de vorige analyse in het Vlaams Indicatorenboek WTI 2005
stijging (+5%) op in het aandeel onderzoekers uit de publieke
bedroeg die verhouding nog 58 / 42 (cijfer voor 2003).
onderzoekscentra.
24,9%
24,8%
73
Tabel 4.2: O&O-personeel naar geslacht en uitvoeringssector (in VTE) - 2005 Mannen
Vrouwen
% Mannen
% Vrouwen
Abs.
Rel.
Abs.
Rel.
Hoger onderwijs (gewest)
5.403,0
74,7%
4.584,3
82,0%
54,1%
45,9%
Universiteiten (gewest)
4.982,8
92,2%
4.298,2
93,8%
53,7%
46,3%
Zelfstandige universitaire centra (gewest)
141,6
2,6%
121,6
2,7%
53,8%
46,2%
Hogescholen (gewest)
278,6
5,2%
164,5
3,6%
62,9%
37,1%
1.633,6
22,6%
837,6
15,0%
66,1%
33,9%
196,4
2,7%
172,1
3,0%
53,3%
46,7%
7.233,0
100,0%
5.594,0
100,0%
56,4%
43,6%
75,3%
24,7%
Publieke onderzoekscentra Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's* (gewest)
272,1
Collectieve onderzoekscentra**
89,3
Tabel 4.3: O&O-personeel (totaal en vrouwen) volgens functie in VTE en als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2005 Totaal Onderzoekers
Vrouwen
Technisch en Overig gelijkgesteld personeel personeel
Onderzoekers
Onderzoekers
Technisch en Overig gelijkgesteld personeel personeel
%M
%V
Technisch personeel %M
%V
Overig personeel %M
%V
Hoger onderwijs (gewest)
7.728,2
77,4%
1.515,0
744,1
3.156,0
68,8%
957,5
470,9
59,2% 40,8%
36,8% 63,2%
36,7% 63,3%
Universiteiten (gewest)
7.090,6
76,4%
1.460,6
729,8
2.912,2
67,8%
924,1
461,9
58,9%
41,1%
36,7%
63,3%
36,7%
Zelfst universit. centra (gewest)
215,5
81,9%
45,8
1,9
91,5
75,2%
28,4
1,7
57,5%
42,5%
38,0%
62,0%
10,5%
89,5%
Hogescholen (gewest)
422,0
95,3%
8,6
12,4
152,3
92,6%
5,0
7,3
63,9%
36,1%
42,1%
57,9%
41,5%
58,5%
1.485,4
60,1%
633,3
352,4
439,7
52,5%
243,9
153,9
70,4% 29,6%
61,5% 38,5%
56,3% 43,7%
191,5
52,0%
98,3
78,7
75,5
43,8%
49,9
46,8
60,6% 39,4%
49,3% 50,7%
40,6% 59,4%
9.405,0
73,3%
2.246,7
1.175,2
3.671,2
65,6%
1.251,3
671,5
61,0% 39,0%
44,3% 55,7%
42,9% 57,1%
132,4
36,6%
183,3
45,8
29,2
32,7%
45,2
14,9
77,9% 22,1%
75,3% 24,7%
67,5% 32,5%
Publieke onderzoekscentra Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's* (gewest) Collectieve onderzoekscentra**
63,3%
Tabel 4.4: O&O-personeel (totaal en vrouwen) volgens kwalificatieniveau in VTE en als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2005 Totaal Diploma's één cycli
Andere kwalificaties
Universitaire diploma's
Universitaire diploma’s
Diploma's één cycli
Andere kwalificaties
%M
%V
Diploma’s één cycli %M
%V
Andere kwalificaties %M
%V
Hoger onderwijs (gewest)
8.219,0
82,3%
1.038,6
729,8
3.402,8
74,2%
748,0
433,5
58,6% 41,4%
28,0% 72,0%
40,6% 59,4%
Universiteiten (gewest)
7.588,8
81,8%
965,4
726,8
3.156,9
73,4%
709,5
431,8
58,4%
41,6%
26,5%
73,5%
40,6%
59,4%
Zelfst universit. centra (gewest)
229,3
87,1%
32,2
1,8
99,0
81,4%
21,9
0,7
56,8%
43,2%
31,9%
68,1%
61,1%
38,9%
Hogescholen (gewest)
400,9
90,5%
41,0
1,2
146,9
89,3%
16,6
1,0
63,4%
36,6%
59,5%
40,5%
16,7%
83,3%
1.630,2
66,0%
428,5
412,5
483,1
57,7%
240,1
114,3
70,4% 29,6%
44,0% 56,0%
72,3% 27,7% 37,0% 63,0%
Publieke onderzoekscentra Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's* (gewest)
228,5
62,0%
101,0
39,0
96,5
56,1%
51,1
24,6
57,8% 42,2%
49,4% 50,6%
10.077,6
78,6%
1.568,1
1.181,3
3.982,4
71,2%
1.039,2
572,4
60,5% 39,5%
33,7% 66,3%
51,5% 48,5%
191,1
52,9%
93,0
77,3
52,8
59,2%
23,7
12,8
72,4% 27,6%
74,6% 25,4%
83,4% 16,6%
Collectieve onderzoekscentra**
* NPO = non-profit organisaties ** Als onderdeel van de bedrijven
Zowel bij het technisch personeel als bij het overig personeel
Tabel 4.4 gaat dieper in op het opleidingsniveau van het O&O-
(vaak administratief personeel) zijn er meer vrouwen dan
personeel. Bijna 79% van het O&O-personeel had in 2005 een
mannen binnen de non-profit sector. Toch vallen nog enkele
universitair diploma. In vergelijking met 2003 is dit een stijging
verschillen op naar subsector. Bij de publieke onderzoekscentra
met ongeveer 3%. Bij de vrouwen ligt het percentage met een
zijn er zowel bij het technisch personeel als bij het overig
universitair diploma toch merkbaar lager (71%). Het merendeel
personeel meer mannen dan vrouwen tewerkgesteld.
van het O&O-personeel met een universitair diploma zijn mannen (ongeveer 60% voor 2005). Twee kwart van O&O-personeel met een diploma hoger onderwijs één cyclus zijn vrouwen in de non-profit.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 4
Universitaire diploma's
Vrouwen
74
Tabel 4.5: O&O-personeel (totaal en vrouwen) volgens wetenschapsdomein (in VTE) - als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2005 Natuur- en exacte wetenschappen
Toegepaste wetenschappen
Medische wetenschappen
Landbouwwetenschappen
Sociale wetenschappen
Humane wetenschappen
Hoger onderwijs (gewest)
24,9%
15,3%
22,2%
10,0%
17,5%
10,1%
Publieke onderzoekscentra VROUWEN
19,3%
62,7%
0,1%
14,5%
0,2%
3,2%
Hoger onderwijs (gewest)
21,3%
8,4%
28,2%
11,0%
19,8%
11,3%
Publieke onderzoekscentra
27,5%
50,2%
0,2%
17,5%
0,3%
4,3%
TOTAAL
Tabel 4.6: O&O-personeel uitgedrukt in fysieke personen (2005) Uitgedrukt in fysieke personen
Onderzoekers (totaal)
O&O-personeel totaal
Onderzoekers (mannen)
O&O-personeel (mannen)
Onderzoekers (vrouwen)
O&O-personeel (vrouwen)
Hoger onderwijs (gewest)
13.290
18.911
8.437
10.665
4.853
8.246
Hoger onderwijs (gemeenschap)
15.544
22.025
9.919
12.481
5.625
9.544
1.620
2.750
1.116
1.765
504
985
199
386
122
206
77
180
15.109
22.047
9.675
12.636
5.434
9.411
Publieke onderzoekscentra Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's (gewest)
Wanneer de cijfers voor 2005 geanalyseerd worden voor
In 2005 was ongeveer een kwart van het totale O&O-
de verschillende subsectoren, valt op dat meer mannen dan
personeel uit het hoger onderwijs actief in de natuur- en exacte
vrouwen in de publieke onderzoekscentra een universitair
wetenschappen en 22,2% in de medische wetenschappen.
diploma hebben en dat vrouwen vaker over een diploma hoger
Iets meer dan 28% van het vrouwelijk O&O-personeel is actief
onderwijs 1 cyclus beschikken.
in de medische wetenschappen voor 2005, gevolgd door 21,3% bij de exacte- en natuurwetenschappen. Voor het hoger
Tabel 4.5 geeft de verdeling weer van het totale O&O-
onderwijs zijn er niet onmiddellijk grote verschuivingen
personeel per wetenschapsdomein voor het hoger onderwijs en
merkbaar in de verdeling over de wetenschapsgebieden van de
de publieke onderzoekscentra. Bij de publieke onderzoekscentra
O&O-activiteiten ten opzichte van de vorige resultaten uit 2003.
worden alle personeelsleden aan ĂŠĂŠn wetenschapsdomein
Het aandeel van O&O-activiteiten in de volgende domeinen
toegewezen op basis van de O&O-activiteiten die door de
dalen lichtjes: medische wetenschappen (-1,8%) en sociale
onderzoeksinstelling uitgevoerd worden. Zo is het mogelijk om
wetenschappen (-1,7%). Bij de vrouwen is de stijging bij de
toch een beeld te krijgen in welke onderzoeksdomeinen de
medische wetenschappen het meest opvallend (+2,3%).
publieke onderzoekcentra actief zijn. De kern van de onderzoeksactiviteiten ligt vooral bij de toegepaste wetenschappen met een
Tabel 4.6 drukt de onderzoeksinspanningen uit in fysieke
aandeel van 62,7% in het O&O-personeel. De natuur- en
personen voor de non-profit sector voor 2005. Iets meer dan
exacte wetenschappen (19,3%) en de landbouwwetenschappen
22.000 fysieke personen werkten in 2005 volledig of
(14,5%) zijn ook nog belangrijke domeinen bij de publieke
gedeeltelijk rondom O&O-activiteiten. Dit cijfer correspondeert
onderzoekscentra. Ten opzichte van de cijfers uit 2003 valt
voor 2005 met 12.827 voltijdse equivalenten (zie tabel 4.1).
vooral de daling (-5%) op van de landbouwwetenschappen
Hiervan zijn er ongeveer 15.100 onderzoekers, de overige 7.000
voor het O&O-personeel. Het onderzoek binnen de publieke
zijn technisch en overig personeel. Dit cijfer kan verder
onderzoekscentra focust zich meer en meer op twee grote
opgedeeld worden naar 36% vrouwelijke onderzoekers en
domeinen (de natuur- en exacte wetenschappen en de
64% mannelijke. Tabel 4.6 toont ook de verspreiding van
toegepaste wetenschappen) met een totaalaandeel van 82%
de onderzoekers naar geslacht en naar subsector binnen de
in 2005 ten opzichte van 77% voor 2003. Ook bij de
non-profit.
vrouwen neemt het aandeel van de exacte wetenschappen en toegepaste wetenschappen samen aanzienlijk toe (77% voor 2005 ten opzichte van 70% in 2003).
75
Figuur 4.2: Verdeling van het O&O-personeel binnen de non-profit sector (in VTE voor 2005)
Ter vergelijking de % verdeling van de O&O-uitgaven
2,87%
over de subsectoren (2005) 19,27% 3,52%
35,03% 77,86%
61,45%
■ Overheid
■ Non-profit organisatie
■ Hoger onderwijs
Figuur 4.2 geeft de verdeling weer van het O&O-personeel
Europese Top in Lissabon (maart 2000) om van Europa de
over de drie uitvoeringssectoren voor 2005 en legt ook de link
meest ‘competitieve, kennisgebaseerde economie’ van de
met de O&O-uitgaven (komen verder aan bod in punt 3)
wereld te maken. De O&O-uitgaven en de O&O-intensiteit
per uitvoeringssector voor 2005. Ongeveer 78% van het
komen hierna uitvoerig aan bod.
O&O-personeel is actief binnen het hoger onderwijs tegenover Tabel 4.7 geeft een overzicht van de O&O-uitgaven in de
gekeken wordt naar de spreiding van de O&O-uitgaven over
periode 1993-2005 voor de non-profit sector. Hieruit blijkt
de uitvoeringssectoren voor 2005, vallen toch wel enkele
dat de O&O-uitgaven de laatste vijf jaar met ongeveer 45%
conclusies op. Het hoger onderwijs vertegenwoordigt slechts
gestegen zijn. Uit dezelfde tabel blijkt ook dat de O&O-
ongeveer 61% van de O&O-uitgaven en de publieke
uitgaven sterker gestegen zijn binnen de publieke onderzoeks-
onderzoekscentra ongeveer 35%. De verdeling van het
centra (+63,7%) tussen 2000 en 2005. De O&O-uitgaven
O&O-personeel over de drie subsectoren is amper gewijzigd
binnen het hoger onderwijs zijn minder sterk gestegen maar de
ten opzichte van 2003. Bij de O&O-uitgaven valt de aanzienlijke
stijging beloopt toch nog altijd ongeveer 38%. Wanneer de
verschuiving op, in de verhouding tussen de publieke
absolute cijfers gecorrigeerd worden voor inflatie en op het
onderzoekscentra (+6%) en het hoger onderwijs (-5,4%) ten
prijsniveau 2000 gebracht worden, krijgt men de volgende
opzichte van 2003.
resultaten. De stijging binnen de non-profit beloopt dan nog altijd 31,5% en de stijging van de O&O-uitgaven binnen de publieke onderzoekscentra zijn de laatste vijf jaar gestegen met
4.3 DE O&O-UITGAVEN GEANALYSEERD
48,6%. Hieruit blijkt duidelijk dat alle onderzoeksinstellingen uit de non-profit hun onderzoeksbudget de voorbije jaren
Naast het O&O-personeel vormen de O&O-uitgaven de tweede
serieus verhoogd hebben. De O&O-uitgaven voor de publieke
peiler voor het meten van de O&O-inspanningen. Bij de O&O-
onderzoekscentra stegen (tussen 2000 en 2005) heel wat sneller
intensiteit drukt men de totale intramurale O&O-uitgaven uit
dan het O&O-personeel (+12%).
in % van het Bruto Binnenlands Product (BBP). Op de Europese top in Barcelona (maart 2002) hebben de Europese leiders
De O&O-uitgaven kunnen verder opgedeeld worden naar
afgesproken om de O&O-intensiteit te verhogen tot 3% van het
kostensoort: personeelskosten, investeringen en uitgaven voor
BBP tegen 2010 waarvan één derde of 1% zou gefinancierd
werking en uitrusting (zie tabel 4.8). Ongeveer 57,8% van
worden door de publieke sector en de overige 2% door de
de O&O-uitgaven zijn personeelskosten, 30,6% voor werking
private sector. Deze afspraak was een gevolg van een vroegere
en uitrusting en 11,5% voor investeringen.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 4
ongeveer 19% bij de publieke onderzoekcentra. Wanneer verder
76
Tabel 4.7: Overzicht van de totale O&O-uitgaven in de non-profit sector en de collectieve centra (1993-2005)
O&O-uitgaven Vlaanderen non-profit
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
95.691 104.133 109.185 146.113 159.651 192.131 220.056 231.979 247.869 280.883 260.821
% groei 20002005 2005
Lopende prijzen (x 1000 EUR) 200 GOVERD 210
Federale overheid (Vlaams Gewest)
220 Vlaamse Gemeenschap/Gewest
335.331
379.713
23.326
23.485
27.180
16.647
17.192
17.901
71.572
79.917
81.136 122.070 132.431 163.400 191.976 202.991 217.669 263.298 243.320
316.424
360.042
793
731
869
887
902
910
920
893
940
527
853
1.715
1.769
29.084
32.370
31.065
31.671
32.054
32.360
32.722
33.903
34.928
36.266
36.225
36.881
38.125
0
0
0
0
0
0
0
28
28
69
71
83
92
270 Lagere overheden 300 PNP 320 Semi-publieke instellingen 330 Particuliere centra
23.156
26.319
27.821
27.159
28.096
29.260
17.057
308
251
254
245
246
248
251
578
779
1.712
1.344
1.314
1.342
28.775
32.120
30.811
31.426
31.808
32.112
32.471
33.298
34.121
34.485
34.810
35.483
36.690
400 HERDgewest
311.321 330.682 343.429 367.428 399.583 437.930 460.294 482.293 523.929 540.688 600.367
625.329
666.037
410
Universiteiten
302.180 321.152 334.842 357.006 388.784 423.378 442.553 453.859 493.434 499.532 555.866
581.057
619.723
420
Zelfstandige universitaire onderzoekcentra
23.757
490
Hogescholen
510
Internationale instellingen in BelgiĂŤ
9.142
9.530
8.588
10.422
10.799
10.902
11.024
10.978
10.845
17.764
19.248
21.922
0
0
0
0
0
3.649
6.717
17.457
19.650
23.391
25.254
22.349
22.557
400 HERDgemeenschap
362.415 384.388 401.662 411.515 468.787 500.377 516.221 549.862 587.568 608.738 666.994
692.735
736.899
410
Universiteiten
353.232 374.816 393.030 401.048 457.941 483.692 496.219 519.146 554.474 562.511 617.197
640.463
681.287
420
Zelfstandige universitaire onderzoekcentra
490
Hogescholen Totaal non-profit met HERDgewest
9.183
9.572
8.632
10.467
10.846
10.950
11.073
10.978
10.845
17.764
19.248
21.922
23.757
0
0
0
0
0
5.735
8.930
19.738
22.249
28.463
30.549
30.349
31.855
436.096 467.185 483.680 545.212 591.288 662.421 713.072 748.175 806.725 857.837 897.413
997.540 1.083.875
Totaal non-profit met HERDgemeenschap 487.190 520.892 541.912 589.299 660.493 724.868 768.999 815.744 870.365 925.888 964.039 1.064.947 1.154.737 130 Collectieve onderzoeksentra*
22.380
23.454
23.598
31.172
31.283
43.125
43.151
60.330
59.367
47.233
63,7%
12,5%
38,1%
34,0%
44,9% 41,6%
46.812
36.685
44.490
-26,3%
105.037 111.959 115.975 154.309 166.527 196.788 223.880 231.979 243.556 271.041 247.504
48,6%
Constante prijzen op prijsniveau 2000 (x 1000 EUR) 200 GOVERD
311.147
344.650
34.375
34.221
34.604
2,1%
400 HERDgew
341.729 355.534 364.786 388.037 416.790 448.546 468.294 482.293 514.812 521.741 569.715
580.229
604.536
25,3%
400 HERDgem
397.813 413.277 426.640 434.596 488.975 512.506 525.194 549.862 577.344 587.407 632.939
642.774
668.855
21,6%
478.690 502.296 513.759 575.793 616.752 678.478 725.466 748.175 792.688 827.777 851.594
925.596
983.791
31,5%
34.040
40.382
-33,1%
300 PNP
31.924
Totaal non-profit met HERDgewest 130 Collectieve onderzoeksentra*
24.566
34.803
25.216
32.997
25.066
33.447
32.920
33.435
32.630
33.144
44.170
33.291
43.901
33.903
60.330
34.320
58.334
34.996
45.578
44.422
Bron: CFS/STAT - POD Wetenschapsbeleid, MSTI-deflator OECD November 2006 + eigen berekeningen * Als onderdeel van de bedrijven; HERD = Higher Education Expenditures on R&D, GOVERD = Government Expenditures on R&D, PNP = Non-Profit Expenditures on R&D
Tabel 4.8: O&O-bestedingen volgens kostensoort als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2005 Personeelskosten
Werking en uitrusting
Investeringen
HERDgew
65,42%
29,91%
4,67%
Universiteiten (gewest)
65,18%
30,23%
4,59%
Zelfstandige univ. Onderzoekscentra (gewest)
56,91%
38,18%
4,91%
Hogescholen (gewest)
80,93%
12,59%
6,48%
GOVERD
44,14%
31,50%
24,36%
PNP
61,80%
34,73%
3,47%
Vlaamse NPO's (gewest)
57,84%
30,64%
11,52%
Collectieve onderzoekscentra*
59,28%
23,48%
17,24%
* Als onderdeel van de BERD
Er zijn ook wel enkele verschillen in de kostenstructuur naar
Uit de vergelijking met de cijfers van 2003 blijkt dat het aandeel
subsector vast te stellen. Bij het hoger onderwijs bedraagt het
van de personeelkosten gedaald is van 66,2% naar 57,8%
aandeel personeelskosten 65,4% terwijl dit bij de publieke
binnen de non-profit. Uit de vergelijking van de gegevens voor
onderzoekscentra maar 44,1% is. Het aandeel van de investeringen
de subsectoren blijken toch ook enkele verschuivingen. Zowel in
ligt bij de publieke onderzoekscentra met 24,4% heel wat
het hoger onderwijs (-6,8%) als bij de publieke onderzoekscentra
hoger dan in bijvoorbeeld in het hoger onderwijs met 4,7%.
(-8,9%) is het aandeel van de personeelskosten sterk gedaald.
77
Tabel 4.9: O&O-bestedingen volgens financieringsbron- als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2005 Bedrijven
Overheden
PNP's
Hoger Onderwijs
Buitenland
HERDgew
14,76%
63,96%
0,11%
16,05%
5,12%
Universiteiten (gewest)
14,99%
64,60%
0,00%
15,98%
4,43%
Zelfstandige univ onderzoekscentra (gewest)
15,04%
44,26%
2,85%
14,47%
23,38%
7,98%
67,29%
0,11%
19,63%
4,99%
10,63%
51,81%
0,79%
0,00%
36,77%
2,57%
6,77%
1,97%
0,00%
88,69%
Non-profit sector in Vlaanderen (gewest)
12,88%
57,69%
0,42%
9,86%
19,15%
Collectieve onderzoekscentra*
55,05%
40,59%
0,17%
0,22%
3,97%
Hogescholen (gewest) GOVERD PNP
* Als onderdeel van de BERD
Tabel 4.10: O&O-bestedingen volgens wetenschapsdomein - als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2005 Natuur- en exacte wetenschappen
Toegepaste wetenschappen
Medische wetenschappen
Landbouwwetenschappen
Sociale wetenschappen
Humane wetenschappen
HERD (gewest)
19,77%
13,39%
30,18%
11,19%
17,14%
8,35%
GOVERD
15,51%
74,73%
0,09%
7,85%
0,11%
1,71%
Het investeringaandeel bij de publieke onderzoekscentra
O&O-activiteiten. Het hoge aandeel voor het buitenland als
daarentegen is gestegen van 13,7% in 2003 naar 24,4% in
financieringsbron binnen de PNP hangt samen met het feit dat
2005. Het is duidelijk dat werking / uitrusting en investeringen
het Centrum voor Gemeenschappelijk Onderzoek van de EU
alsmaar een grotere hap nemen uit het onderzoeksbudget.
als internationale instelling deel uitmaakt van deze subsector. Bij de collectieve centra zijn de bedrijven met 55% de grootste
Ondanks extra aandacht en onderzoek rondom de O&O-uitgaven
financieringsbron, maar dit hoeft niet echt te verbazen gezien hun
en de post investeringen blijft het vermoeden dat de bedragen,
economische finaliteit en de sterke link met de ondernemingen.
gerapporteerd door de universiteiten voor grote investeringen Tenslotte worden bovenstaande resultaten van de opdeling naar
uitgaven bij de universiteiten), nog steeds onderschat worden.
financieringsbron vergeleken met die van 2003. Het buitenland verhoogt zijn aandeel als financieringsbron voor de non-profit
Tabel 4.9 deelt de O&O-uitgaven uit 2005 op naar financierings-
met ongeveer 3% tot 19,2% in 2003, terwijl de overheid als
bron. Vijf grote bronnen kunnen hierbij onderscheiden worden:
financieringsbron de grootste daling optekent (-1,8%). Uit de
de bedrijven, de overheid (federale, Vlaamse en gedecentraliseerde
vergelijking naar subsector van dit cijfer valt op dat de grootste
overheid), de non-profit organisaties, het hoger onderwijs (het
wijzigingen vast te stellen zijn bij de publieke onderzoekscentra.
Bijzonder Onderzoeksfonds (BOF) en het Tetra-fonds) en het
Het aandeel van de overheid als financieringsbron daalt met
buitenland (buitenlandse bedrijven en Europese en internationale
ongeveer 5,3% tot 51,8% terwijl het aandeel van het buitenland
organisaties). De overheid is de grootste financieringsbron met
stijgt met ongeveer 4,9% tot 36,8%.
een aandeel van ongeveer 57,7%, gevolgd door het buitenland (aandeel 19,2%) en de bedrijven met 12,9%.
Tabel 4.10 bekijkt voor 2005 de O&O-uitgaven vanuit het standpunt van de wetenschapsdomeinen voor de GOVERD
Wanneer gekeken wordt naar de verdeling per subsector voor
(publieke onderzoekscentra) en de HERDgew (hoger onderwijs-
de non-profit vallen enkele verschillen op. Bij de publieke
gewestbenadering) voor 2005. Bij de GOVERD is de dominante
onderzoekscentra ligt het aandeel van het buitenland met
positie van het onderzoek binnen de toegepaste wetenschappen
36,8% hoger dan het cijfer voor alle sectoren samen. Bij het
overduidelijk met een aandeel van 74,7%. In het hoger
hoger onderwijs liggen de aandelen van de overheid (64%) en
onderwijs zijn de medische wetenschappen het belangrijkste
het hoger onderwijs (BOF & Tetra-fonds) met 16,1% aanzienlijk
onderzoeksdomein met 30,2%, gevolgd door de exacte en
hoger, maar dit laatste is niet echt verrassend gezien de
natuurwetenschappen met 19,8% en de sociale wetenschappen
financiĂŤle grondslag van de universiteiten en de hogescholen voor
met 17,1% als de O&O-uitgaven verder opgedeeld worden.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 4
(en bijgevolg ook het procentuele aandeel in de totale O&O-
78
Wanneer de link met tabel 4.5 (de opsplitsing van het
volgende cijfers voor de gemeenschap en het gewest (zie
O&O-personeel) bestudeerd wordt, valt op dat de medische
inleiding). Op basis van de gewestberekening wordt 0,39%
wetenschappen bij de HERD een groter aandeel (30,2%)
van het BBRP-Vlaanderen besteed aan O&O voor het hoger
hebben in de O&O-uitgaven dan bij het O&O-personeel
onderwijs. Volgens de gemeenschapsbenadering bedraagt
(22,2%). Bij de exacte- en natuurwetenschappen ligt het aandeel
het cijfer voor O&O, binnen het hoger onderwijs voor 2005,
in de O&O-uitgaven (19,8%) lager dan het aandeel in het
0,43% van het BBRP-Vlaanderen. Beide cijfers variëren minimaal
O&O-personeel (24,9%). Bij de GOVERD is het overwicht
(+0,01%) ten opzichte van het cijfer voor 2003. De publieke
van de toegepaste wetenschappen in de O&O-uitgaven nog
onderzoekscentra noteren voor 2005 een O&O-intensiteit van
opvallender ten opzichte van het aandeel in het O&O-personeel
0,22%, een groei ten opzichte van 2003 met 0,05%. Vooral de
met 74,7% versus 62,7%. Het personeelseffectief aan
stijging binnen de laatste subsector doet de O&O-intensiteit
O&O-personeel in de landbouwwetenschappen beloopt 14,5%
voor de totale non-profit sector stijgen naar 0,63% (gewest-
van het totaal maar neemt slechts 7,9% van de O&O-uitgaven
benadering) en 0,68% (gemeenschapsbenadering). De O&O-
voor haar rekening binnen deze sector.
intensiteit voor de collectieve centra, als onderdeel van het totaalcijfer voor de BERD, blijft ongeveer constant op 0,03%
Wanneer bovenstaande cijfers vergeleken worden met de
van het BBP. Kleine afwijkingen in de O&O-intensiteit voor de
resultaten uit 2003 springen toch enkele evoluties in het oog.
voorbije jaren ten opzichte van vroegere publicaties vallen
Binnen de HERD is het aandeel van de O&O-uitgaven binnen
vooral te verklaren door herwerkte cijfers van het Bruto
de medische wetenschappen met 4,8% gestegen tot 25,4%
Binnenlands Product voor het Vlaams Gewest.
vooral ten koste van de O&O-uitgaven binnen de toegepaste wetenschappen (-3,3% tot 13,4%). Bij de GOVERD is het
Tabel 4.12 gaat dieper in op de herkomst van de O&O-
aandeel van de toegepaste wetenschappen in de totale
uitgaven. De financiële middelen zijn niet enkel afkomstig van
O&O-uitgaven verder toegenomen met 3,2% tot 74,7%,
binnen- of buitenlandse bronnen, maar binnen elke categorie
vooral ten koste van de landbouwwetenschappen (-1,2%) en
kunnen die nog verder opgesplitst worden. Met binnenlandse
de humane wetenschappen (-1,3%).
private financiering worden de binnenlandse bedrijven aangeduid terwijl met de publieke binnenlandse financiering alle overheden,
Tabel 4.11 toont naast de O&O-intensiteit (O&O-uitgaven als %
de non-profit organisaties en het hoger onderwijs binnen
van het BBP) voor de totale non-profit sector, ook die van alle
Vlaanderen en België gedefinieerd worden. Met buitenlandse
subsectoren en de cijfers voor de collectieve centra (als onderdeel
private financiering worden de buitenlandse bedrijven bedoeld
van de bedrijven) tussen 1993 en 2005. Afhankelijk van de
en met buitenlandse publieke financiering de Europese en
berekeningswijze voor de O&O-intensiteit, resulteert dit in de
internationale organisaties.
Tabel 4.11: Evolutie van de O&O intensinteit van de non-proft sector en de collectieve onderzoekscentra tussen 1993-2005 en de opsplitsing voor de HERD voor 2005
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
HERDgew
0,29%
0,29%
0,29%
0,31%
0,32%
0,33%
0,34%
0,33%
0,35%
0,35%
0,38%
0,38%
0,39%
HERDgem GOVERD PNP non-profit Vlaams gewest non-profit Vlaamse gemeenschap
0,34%
0,34%
0,34%
0,34%
0,37%
0,38%
0,38%
0,38%
0,40%
0,40%
0,42%
0,42%
0,43%
0,09%
0,09%
0,09%
0,12%
0,13%
0,15%
0,16%
0,16%
0,17%
0,18%
0,17%
0,20%
0,22%
0,03%
0,03%
0,03%
0,03%
0,03%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,41%
0,42%
0,41%
0,45%
0,47%
0,51%
0,52%
0,52%
0,55%
0,56%
0,57%
0,60%
0,63%
0,46%
0,46%
0,46%
0,49%
0,52%
0,55%
0,56%
0,57%
0,59%
0,61%
0,61%
0,65%
0,68%
0,02%
0,02%
0,02%
0,03%
0,02%
0,03%
0,03%
0,04%
0,04%
0,03%
0,03%
0,02%
0,03%
Collectieve onderzoekscentra*
Bron: CFS/STAT, POD Wetenschapsbeleid, Studiedienst van de Vlaamse Regering (BBP-Vlaanderen, cijfers 25 januari 2007) + eigen berekeningen * Als onderdeel van de bedrijven
O&O-intensiteit voor 2005 opgesplitst voor HERDgew en HERDgem Universiteiten (gewest) 0,36% Zelfstandige univ. Onderzoekscentra (gewest) 0,01% Hogescholen (gewest) 0,01%
Universiteiten (gemeenschap) 0,40% Zelfstandige univ. Onderzoekscentra (gemeenschap) 0,01% Hogescholen (gemeenschap) 0,02%
79
Tabel 4.12: Private versus publieke financiering in de non-profit sector voor 2005
Totale O&O-uitgaven
Binnenlandse herkomst (belgische bedrijven + overheid + pnp + hoger onderwijs)
Buitenlandse herkomst
Privaat
Publiek
Privaat
Publiek
Privaat
Publiek
40,13%
59,87%
16,81%
83,19%
80,23%
19,77%
5,67%
94,33%
22,68%
77,32%
3,50%
96,50%
HERDgew
14,93%
85,07%
15,56%
84,44%
3,34%
96,66%
HERDgem
14,16%
85,84%
14,74%
85,26%
3,10%
96,90%
Vlaamse NPO's (gewest)
23,43%
76,57%
15,93%
84,07%
55,09%
44,91%
Collectieve onderzoekscentra *
55,08%
44,92%
57,32%
42,68%
0,86%
99,14%
GOVERD PNP
* Als onderdeel van de bedrijven
Tabel 4.13: Private versus publieke financiering & O&O-uitgaven (non-profit) voor 2005
O&O-uitgaven non-profit (gewest) O&O-uitgaven non-profit (gemeenschap)
Publiek gefinancierd 0,49% 0,52%
Privaat gefinancierd 0,15% 0,15%
Totale O&O-intensiteit 0,63% 0,68%
Ruim 76% van alle O&O middelen uit de non-profit zijn
wordt de opsplitsing gemaakt in tabel 4.13. De totale O&O-
publieke middelen, de overige zijn van private oorsprong.
intensiteit bedraagt 0,63% van het BBRP of 0,68% naargelang
De binnenlandse O&O middelen zijn hoofdzakelijk afkomstig
de berekeningswijze gewest of gemeenschap is. Wanneer die
van publieke instanties (84%), terwijl de buitenlandse O&O
dan verder opgesplitst worden naar de herkomst, geeft dit
middelen voor meer dan de helft (55,1%) afkomstig zijn van
het volgende resultaat. De publieke inspanningen binnen de
de ondernemingen. Het private aandeel (40,1%) binnen de
non-profit sector bedragen 0,49% van het BBRP (volgens
publieke onderzoekscentra is veel hoger dan dit binnen
de gewestbenadering) en 0,52% (volgens de gemeenschaps-
het hoger onderwijs (14,9%). Ruim 80% van de buitenlandse
benadering). De private inspanningen voor O&O binnen de
onderzoeksmiddelen bij de publieke onderzoekscentra zijn
non-profit belopen 0,15% van het BBP. Het spreekt voor zich dat dit slechts voor een deel toelaat
absolute en relatieve cijfers vrij hoog is.
om de private en publieke inspanningen te evalueren omdat Uit de vergelijking met de cijfers van 2003 valt op dat de
dezelfde oefening moet gebeuren voor de profit sector.
ondernemingen een belangrijkere financieringsbron worden
Daarom wordt verwezen naar hoofdstuk 5 waarin de resultaten
met een stijging van ongeveer 4% (nu 23,4%). Uit tabel
van de profit enquête (bedrijven) verder geanalyseerd worden
4.12 blijkt ook dat dit vooral voor rekening is van de
naar herkomst. Voor een totaalbeeld kan verwezen worden
buitenlandse ondernemingen, die hun aandeel zien verhogen
naar de 3% nota van het Steunpunt O&O-Indicatoren, die
in de buitenlandse financiering van 38,7% tot 55,1%. Uit de
de totale O&O-intensiteit opdeelt naar private en publieke
detailcijfers per sector, blijkt duidelijk dat de stijging bijna
financiering en het beleid kan evalueren.
exclusief bij de GOVERD op te tekenen valt (van 65% naar 80,2%). De buitenlandse ondernemingen worden stilaan dé
buitenlandse
financieringsbron
voor
de
publieke
4.4 INTERNATIONALE VERGELIJKING
onderzoekscentra. In dit derde deel worden enkele Vlaamse kengetallen Het cijfer voor de O&O-intensiteit uit tabel 4.11 is een belangrijke
vergeleken met de buitenlandse cijfers. Het gaat hier om
bron om na te gaan hoe het staat met de afspraken dat de
een vergelijking met de ‘klassieke landen’ waarmee Vlaanderen
publieke sector 1% van het BBRP zal financieren voor O&O en
vergeleken wordt en om de volgende variabelen: het aantal
de privé sector 2%. Vervolgens is ook een opdeling van de O&O-
onderzoekers, het totale O&O-personeel, de O&O-uitgaven,
uitgaven naar publieke / private financiering nodig (tabel 4.12)
de O&O-intensiteit en vrouwen en O&O.
zowel van de profit als van de non-profit. Voor de non-profit
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 4
afkomstig van buitenlandse ondernemingen wat zowel in
80
Tabel 4.14: Internationale vergelijking van het O&O-personeel (VTE) voor het hoger onderwijs Hoger onderwijs Onderzoekers (VTE)
Totaal O&O-personeel (VTE)
% aandeel onderzoekers
Vlaanderen (2005) (gewest)
7.728
9.987
77,4%
Vlaanderen (2005) (gemeenschap)
8.775
11.338
77,4%
België* (2005)
13.168
17.689
74,4%
Nederland (2003)
10.211
27.209
37,5%
Frankrijk (2004)
65.498
97.036
67,5%
Duitsland (2004)
65.764
96.092
68,4%
-
-
-
Japan (2005)
180.494
234.052
77,1%
EU-27*** (2003)
437.754
673.091
65,0%
7.846
11.139
70,4%
Finland (2005)
12.879
17.453
73,8%
Zweden (2004)
17.794
21.910
81,2%
7.512
9.420
79,7%
VS**
Denemarken (2004)
Noorwegen (2005)
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, Volume 2007/1 * Voorlopige cijfers ** Geen cijfers sinds 1999 beschikbaar *** Schatting door secretariaat op basis van nationale bronnen
Tabel 4.15: Internationale vergelijking van het O&O-personeel (VTE) voor de overheidssector (publieke onderzoekscentra)
Vlaanderen (2005) (gewest) België* (2005) Nederland** (2005) Frankrijk*** (2004) Duitsland (2004) VS*** (2002) Japan (2005) EU-27* (2004) Denemarken (2004) Finland (2005) Zweden**** (2004) Noorwegen**** (2005)
Onderzoekers (VTE) 1.485 2.238 7.034 24.779 42.646 47.822 34.035 172.446 2.287 4.374 2.345 3.449
Publieke onderzoekscentra Totaal O&O-personeel (VTE) 2.721 3.967 12.712 51.931 76.862 62.975 314.727 3.250 7.422 3.056 5.147
% aandeel onderzoekers 54,6% 56,4% 55,3% 47,7% 55,5% 54,0% 54,8% 70,4% 58,9% 76,7% 67,0%
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, Volume 2007/1 * Voorlopige cijfers voor België en EU, voor EU schatting door secretariaat ** Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra *** Defensieonderzoek uitgesloten voor Frankrijk en VS, enkel centrale of federale overheid voor VS **** Universitaire diploma's in plaats van onderzoekers
Tabel 4.14 toont de internationale vergelijking voor het hoger
voor een internationale vergelijking, terwijl dit relatief gezien
onderwijs (onderzoekers en O&O-personeel). Het percentage
geen verschil uitmaakt.
onderzoekers voor Vlaanderen (77,4%) is hoger dan de grote buurlanden Frankrijk, Duitsland en het EU-27 gemiddelde,
Tabel 4.15 vergelijkt Vlaanderen op internationaal vlak voor
maar verhoudt zich wisselend ten opzichte van de cijfers voor
O&O-personeel en onderzoekers binnen de publieke onderzoeks-
de Scandinavische landen. Globaal genomen ligt (op uitzondering
centra. Vlaanderen scoort lager dan de Scandinavische landen
van Noorwegen) het cijfer voor het O&O-personeel hoger
bij de vergelijking van het totale O&O-personeel. Het aandeel
in de Scandinavische landen. Voor Vlaanderen werden
onderzoekers voor Vlaanderen is min of meer gelijklopend
zowel de gewest- als gemeenschapscijfers weergegeven bij
met de buurlanden (wel hoger dan Frankrijk) en op het niveau
de vergelijking, omdat dit ook aantoont dat dit in absolute
van het EU-27 gemiddelde. Het feit dat de cijfers voor enkele
cijfers wel een verschil uitmaakt welke basis gebruikt wordt
Scandinavische landen nu effectief gebaseerd zijn op de
81
Tabel 4.16: Internationale vergelijking van de HERD
Tabel 4.17: Internationale vergelijking van de O&O-
en GOVERD (in lopende prijzen)
intensiteit voor de GOVERD en HERD
(uitgaven in miljoen PPP $)
HERD
GOVERD
Vlaanderen (2005) (gewest)
765,5
436,4
Vlaanderen (2005) (gemeenschap)
847,0
O&O-intensiteit
GOVERD
HERD
0,22%
0,39%
Vlaanderen (2005) (gewest)
0,43%
Vlaanderen (2005) (gemeenschap)
België* (2005)
1.433,3
481,9
België* (2005)
0,14%
Nederland* (2004)
2.710,5
0,41%
1.396,5
Nederland* (2004)
0,26%
Frankrijk (2004)
0,50%
7.416,8
6.602,5
Frankrijk (2004)
0,37%
0,41%
Duitsland** (2004)
10.163,9
8.402,6
Duitsland** (2004)
0,34%
0,41%
VS*,**** (2004)
43.090,0
36.786,5
VS*** (2004)
0,32%
0,37%
Japan (2005)
17.525,3
10.839,1
Japan (2005)
0,28%
0,45%
EU-27*** (2004)
49.230,0
30.294,6
EU-27**** (2004)
0,24%
0,39%
Denemarken (2004)
1.061,1
297,7
Denemarken** (2004)
0,17%
0,61%
Finland (2005)
1.075,2
539,6
Finland (2005)
0,33%
0,66%
Zweden**** (2004)
2.378,5
322,7
Zweden*** (2004)
0,12%
0,85%
Noorwegen** (2005)
1.042,5
529,5
Noorwegen (2005)
0,24%
0,47%
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, Volume 2007/1 * Schattingen voor VS, België en Nederland (HERD), voor VS geen 'grote investeringen' bij HERD ** Bevat ook ander instellingen dan publieke onderzoekscentra *** Schatting door secretariaat op basis van nationale bronnen **** Enkel federale overheid, geen lokale overheden
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, Volume 2007/1 * Voorlopige cijfers voor België, Nederland (HERD) en VS ** Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra *** Enkel federale overheid voor Zweden en VS, voor de VS geen 'grote investeringen' bij de HERD **** Schatting door secretariaat op basis van nationale bronnen
Tabel 4.18: Internationale vergelijking van de financiering
Tabel 4.19: Internationale vergelijking voor het % aandeel
van de HERD en GOVERD door de bedrijven % door de bedrijven gefinancieerd
HERD
GOVERD
Vlaanderen (2005) (gewest)
14,80%
10,60%
België (2003)
vrouwelijke onderzoekers (headcount) % aandeel vrouwelijke onderzoekers
HERD
GOVERD
Vlaanderen (2005) (gewest)
36,50%
31,10%
België (2003)
35,30%
30,10%
Nederland* (2003 en 2005)
29,00%
29,00%
8,90%
6,80%
16,20%
Frankrijk (2004)
2,70%
6,40%
Frankrijk** (2004)
33,90%
32,70%
Duitsland** (2004)
13,20%
2,50%
Duitsland (2004)
26,10%
28,50%
VS***,***** (2004)
5,00%
0,00%
VS***
Japan (2005)
2,80%
0,70%
Japan (2005)
EU-27**** (2004)
6,70%
6,10%
EU-27*** (2004)
-
-
Denemarken (2004)
3,00%
1,80%
Denemarken (2004)
33,60%
35,50%
Finland (2005)
6,50%
12,40%
Finland (2005)
44,00%
42,00%
Zweden*** (2003)
5,50%
1,70%
Zweden**** (2003)
43,70%
36,40%
Noorwegen (2005)
4,70%
10,60%
Noorwegen**** (2005)
39,00%
37,00%
-
-
21,00%
13,00%
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, Volume 2007/1 * Knik in gegevensreeks ten opzichte van vorige jaar voor de GOVERD ** Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra *** Enkel federale overheid, geen lokale overheden **** Schatting door secretariaat op basis van nationale bronnen ***** VS: geen 'grote investeringen' bij de HERD, voorlopige cijfers
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, Volume 2007/1 * Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra, GOVERD (2004), HERD (2003),nationale schatting voor de HERD ** Defensieonderzoek uitgesloten *** Geen recente gegevens voor VS en EU-25 **** Universitaire diploma's ipv onderzoekers voor Noorwegen (HERD en GOVERD) en Zweden (GOVERD)
functiegegevens en niet meer op opleidingsgegevens zoals dit
Tabel 4.16 vergelijkt de O&O-uitgaven binnen de publieke
voor 2003 wél het geval was, wijzigt de vergelijkingsbasis
onderzoekscentra (GOVERD) en binnen het hoger onderwijs
enigszins, maar veroorzaakt geen grote wijzigingen in de
(HERD) op internationaal vlak in miljoen (PPP $). Dit laat een
verhouding onderzoekers / O&O-personeel voor Scandinavië.
objectievere cijfervergelijking toe. Wat de GOVERD betreft valt
Het percentage onderzoekers voor de publieke onderzoekscentra
op dat de uitgaven voor O&O ten opzichte van 2003 voor
blijft voor de Scandinavische landen heel wat hoger liggen.
Vlaanderen behoorlijk gestegen zijn.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 4
11,60%
Nederland* (2003)
82
Deze werkelijke cijfers voor Vlaanderen zullen zeker hun effect
Tabel 4.18 vergelijkt de financiering van de GOVERD en HERD
hebben op alle ramingen voor België in de ‘MSTI-cijfers’ voor
op internationaal vlak. Vlaanderen kent het hoogste percentage
2005. De uitgaven voor de GOVERD liggen hoger voor
voor de HERD qua financiering door de bedrijven (14,8%).
Vlaanderen dan voor Zweden en voor Denemarken maar de
Enkel Duitsland kent een vergelijkbaar cijfer. Het Europese
kloof met de andere Scandinavische landen wordt kleiner in
gemiddelde bedraagt ongeveer 6%, wat een heel stuk lager is
absolute cijfers. Het effect op de O&O-intensiteit (zie tabel 4.17)
dan het Vlaamse cijfer.
is merkbaar maar toch blijft er nog een kloof met de Scandinavische landen. Wat de HERD betreft valt op dat
Ook binnen de GOVERD vormen de bedrijven voor Vlaanderen
het cijfer voor Vlaanderen (zowel gewest- als gemeenschaps-
internationaal gezien een belangrijke financieringsbron met
benadering) lager ligt dan bijvoorbeeld Nederland, maar ook
10,6%. Het EU-27 gemiddelde bedraagt 5,9%, een stuk lager.
lager dan de Scandinavische landen. Ook hier stijgen de
Enkel Nederland en Finland scoren nog hoger wat het aandeel
uitgaven voor O&O ten opzichte van 2003, maar het effect op
van de bedrijven betreft in de GOVERD. Voor Zweden,
de O&O-intensiteit is minder groot bij de HERD.
Denemarken, Japan en Duitsland ligt het percentage van de GOVERD dat door de bedrijven gefinancierd is lager dan 3%.
Tabel 4.17 vergelijkt de O&O-intensiteit (O&O-uitgaven als % van het BBP) voor de HERD en de GOVERD internationaal.
Tabel 4.19 vergelijkt het percentage vrouwelijke onderzoekers
Tabel 4.17 toont aan dat het gebruik van de gemeenschaps- of
binnen de publieke onderzoekscentra en het hoger onderwijs
gewestbenadering toch wel van belang is bij een internationale
op internationaal vlak. Vlaanderen scoort met 36,5% voor het
vergelijking. Op basis van de gemeenschapsbenadering ligt
hoger onderwijs niet zo slecht in vergelijking met Duitsland,
de O&O-intensiteit van het hoger onderwijs hoger dan bij de
Nederland en Frankrijk. Ook in vergelijking met de
buurlanden (Frankrijk en Duitsland) en hoger dan het EU-27
Scandinavische landen, kan Vlaanderen behoorlijke cijfers
gemiddelde. Wanneer men de gewestbenadering gebruikt
voorleggen. In Zweden, Finland en Noorwegen ligt het
voor Vlaanderen, scoort Vlaanderen zoals het EU-27
percentage vrouwelijke onderzoekers bij het hoger onderwijs
gemiddelde maar alle andere referentielanden scoren wel heel
wel nog lichtjes hoger. Ook bij de publieke onderzoekscentra
wat beter. De Scandinavische landen kennen een veel hogere
scoort Vlaanderen behoorlijk (beter dan Duitsland en Nederland
O&O-intensiteit voor het hoger onderwijs, namelijk 0,47% voor
maar iets lager dan Frankrijk), maar liggen de Vlaamse cijfers
Noorwegen en 0,85% zelfs voor Zweden. Internationaal gezien
wel nog onder die voor de Scandinavische landen.
is het beeld rondom de O&O-intensiteit van de HERD ten opzichte van 2003 wisselend. De meeste landen kennen een stagnatie. Vlaanderen blijft ook ongeveer op het zelfde niveau ten opzichte van 2003. De O&O-intensiteit van de publieke onderzoekcentra (GOVERD) ligt hoger dan die van Zweden en Denemarken, maar ligt toch heel wat lager dan de buurlanden (zoals Nederland, Frankrijk en Duitsland) en het EU-27 gemiddelde niettegenstaande de behoorlijke groei van de O&O-intensiteit van de GOVERD ten opzichte van 2003. Opvallend is dat de O&O-intensiteit voor de GERD voor Vlaanderen sinds 2003 gestegen terwijl die voor de meeste andere landen gedaald is ten opzichte van 2003.
83
4.5 BESLUIT
Het buitenland als financieringsbron wint aan belang in het onderzoeksgebeuren ten koste van de overheid (binnenland).
Zowel het opleidingsniveau van het O&O-personeel als het
Het buitenland (omvat middelen van buitenlandse bedrijven
percentage onderzoekers binnen de non-profit nemen toe in
ĂŠn Europese en internationale organisaties) bedraagt voor
vergelijking met 2003. Uit de opsplitsing naar geslacht blijkt
de publieke onderzoekscentra zelfs 36% van de beschikbare
dezelfde stijgende tendens, ook al blijken vrouwen minder
onderzoeksmiddelen. De private financiering binnen de non-
vaak universitair geschoold en / of onderzoeker te zijn. Er zijn
profit sector ten opzichte van 2003 is toegenomen. Deze stijging
ook verschillen per sector. In de publieke onderzoekscentra
is hoofdzakelijk toe te schrijven aan de publieke onderzoeks-
hebben minder mensen een universitair diploma en ligt het
centra, waar de onderzoeksmiddelen uit het buitenland en
percentage onderzoekers ook lager dan bij het hoger onderwijs.
meerbepaald die afkomstig van de buitenlandse bedrijven,
Het percentage vrouwen binnen het O&O-personeel ligt er ook
sterk gestegen zijn.
lager. Vrouwen hebben wel vaker een diploma hoger onderwijs 1 cyclus binnen de publieke onderzoekscentra. Het aandeel
Binnen de publieke onderzoekscentra situeren de O&O-uitgaven
van de vrouwen in het totale O&O-personeel is wel lichtjes
zich vooral binnen de toegepaste wetenschappen en neemt
toegenomen van ongeveer 42% naar 44% sinds 2003, maar
de dominante positie verder toe (ten kosten van humane en
de mannen blijven zowel bij het O&O-personeel als bij de
landbouwwetenschappen) in vergelijking met 2003. Voor het
onderzoekers sterker vertegenwoordigd.
hoger onderwijs versterken de medische wetenschappen hun positie als belangrijkste onderzoeksdomein op basis van de
Wat de verdeling van het O&O-personeel naar wetenschaps-
O&O-uitgaven.
gebied betreft, valt vooral de daling op voor de landbouwwetenschappen en de stijging op bij de toegepaste en
De O&O-intensiteit binnen de non-profit is gestegen van
natuurwetenschappen bij de publieke onderzoekscentra
0,57% naar 0,63% (gewestbenadering). De stijging ten
ten opzichte van 2003. De toegepaste wetenschappen is
opzichte van 2003 komt vooral voor rekening van de publieke
hĂŠt onderzoeksdomein (voor het O&O-personeel) binnen de
onderzoekscentra die de grootste stijging optekenen voor
non-profit sector. Binnen het hoger onderwijs zijn de
de O&O-intensiteit. Wanneer de O&O-intensiteit opgedeeld
verschuivingen eerder beperkt en blijven de medische en
wordt naar publieke en private financiering is 0,49% afkomstig
natuurwetenschappen de belangrijke onderzoeksdomeinen.
van publieke financiering en 0,15% afkomstig van private
Het totale O&O-personeel binnen het hoger onderwijs is
er de voorbije jaren heel wat inspanningen geleverd zijn binnen
tussen 2000 en 2005 met ongeveer een kwart toegenomen,
de publieke sector om de O&O-intensiteit te verhogen.
terwijl de stijging binnen de publieke onderzoekscentra slechts 12% bedraagt. Daarentegen stegen de O&O-uitgaven
De internationale vergelijking toont aan dat Vlaanderen, wat
de afgelopen vijf jaar het sterkst bij de publieke onderzoekscentra
de HERD en GOVERD betreft, in meerdere opzichten niet
(+63,7%), terwijl de stijging voor het hoger onderwijs met
zo slecht presteert op Europees vlak maar dat de geleverde
38% lager ligt.
inspanningen zeker en vast gehandhaafd moeten worden wil de O&O-intensiteit verder verhoogd worden en Vlaanderen
Een ander opvallend gegeven, hieraan gerelateerd, is dat het aandeel van de personeelsuitgaven in de totale O&O-uitgaven daalt. De O&O-uitgaven voor investeringen stijgen binnen de non-profit. Bij de publieke onderzoekscentra, verantwoordelijk voor deze beweging, belopen de investeringsuitgaven voor onderzoek al een kwart van de onderzoeksmiddelen en maken de personeelskosten nog minder dan de helft van het totaal uit.
zijn positie als sterke regio handhaven of versterken.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 4
financiering. Met andere woorden, uit de cijfers blijkt zeker dat
84
85
DEEL 1 D E TOTA L E O & O - U I TG AV E N IN VLAANDEREN: GERD
Door Petra Andries (K.U.Leuven), Hanna Binz (K.U.Leuven), Dirk Czarnitzki (K.U.Leuven), Koenraad Debackere (K.U.Leuven) en Machteld Hoskens (K.U.Leuven)
05
86
5.1 DE GEBRUIKTE INDICATOREN
De gezamenlijke inspanningen van alle sectoren leveren de totale bruto uitgaven voor O&O in een beschouwd geografisch
Vlaanderen heeft zich ten volle geëngageerd in de Europese
gebied. Dit zijn de Bruto Binnenlandse Uitgaven voor O&O
Lissabon-ambitie en vertaalde die in de Vlaamse context via het
(BUOO) of GERD (Gross Expenditure on R&D). Deze staat
Innovatiepact. Dit pact werd ondertekend in maart 2003 en
voor de som van de BERD, GOVERD, HERD en PNP:
houdt een formeel engagement in van alle betrokken actoren in het Vlaamse innovatielandschap (overheid, bedrijfsleven,
GERD=BERD+GOVERD+HERD+PNP
universiteiten en onderzoeksinstellingen) om door gezamenlijke en complementaire inspanningen de 3%-O&O-norm te
Het gaat hier om de O&O-activiteiten die worden uitgevoerd
realiseren. Deze 3%-norm specificeert dat de uitgaven voor
binnen de statistische eenheid. Naar bestemming worden enkel
O&O-activiteiten in Vlaanderen over alle actoren heen, ten
de intramurale uitgaven in rekening genomen, ongeacht de
minste 3% van het Bruto Binnenlands Regionaal Product (BBRP)
herkomst van de middelen.
moet bedragen tegen 2010, verdeeld over zowel publieke als private actoren. In het kader van deze 3%-O&O-norm wordt
De O&O-intensiteit drukt de GERD uit relatief ten opzichte van
vandaag algemeen aanvaard dat de diverse Europese
het Bruto Binnenlands Regionaal Product (BBRP). Deze indicator
overheden ernaar streven om 1% voor hun rekening te nemen,
schakelt de invloed van de grootte van een gebied uit en is dus
terwijl het bedrijfsleven ernaar streeft 2% voor zijn rekening te
geschikt voor internationale vergelijkingen.
nemen. Dit streven heeft ondertussen in verschillende Europese landen en regio’s geleid tot het afsluiten van zogenaamde
De internationale afspraken specificeren dat de allocatie naar
innovatiepacten of de oprichting van innovatieplatformen tussen
regio’s gebeurt via de geografische locatie van de responderende
publieke en private O&O-actoren.
entiteit. In de eigen Belgische context dient men evenwel rekening te houden met de specifieke federale staatsstructuur,
Ter ondersteuning van deze beleidsoptie, is een continue
die gewest- en gemeenschapsmateries onderscheidt. Bij het
opvolging van de toestand aan de hand van recent en
toepassen van de internationale definities voor de verschillende
internationaal vergelijkbaar cijfermateriaal nodig. Dit hoofdstuk
regio’s in België werd de volgende procedure afgesproken,
levert de meest recent beschikbare cijfers over de totale O&O-
binnen CFS-STAT. Voor de BERD, de GOVERD, de PNP en
uitgaven in Vlaanderen.
het BBP wordt het Gewest als territoriale entiteit gehanteerd. De HERD, de uitgaven in het hoger onderwijs, zijn echter een
De bruto binnenlandse uitgaven voor O&O of GERD (Gross
gemeenschapsmaterie. De O&O-activiteiten van de Vlaamse
Expenditures on Research and Development) worden in
gemeenschapsinstellingen die in het Brussels Hoofdstedelijk
hoofdzaak geanalyseerd per uitvoeringssector, waar de
Gewest zijn gevestigd horen bijgevolg bij de Vlaamse
uitgaven geïdentificeerd worden volgens locatie van activiteit:
Gemeenschap.
●
Bedrijven: BERD: Business Expenditures on R&D: de
De Gewestbenadering is de internationaal gehanteerde
bedrijvencomponent en de Collectieve Onderzoekscentra
procedure om alle componenten van GERD en BBPR op
(COC)*
éénzelfde eenheid, in casu het gewest, toe te passen. In dit
●
Overheden: GOVERD: Government Expenditures on R&D
hoofdstuk
●
Hoger Onderwijs: HERD: Higher Education Expenditures
Desondanks rapporteren we ook ter vergelijking de
on R&D (zowel universiteiten, als onderzoeksinstellingen
Gemeenschapsbenadering.
verbonden aan universiteiten, als hogescholen)
benaderingen, zijnde de uitgaven in Vlaamse instellingen uit
Instellingen zonder winstoogmerk: PNP: Not for Profit
het hoger onderwijs gevestigd in het Brussels Hoofdstedelijk
Organisations Expenditures on R&D (zowel semi-publieke
Gewest, geeft een licht verschil voor de totale GERD cijfers.
●
volgen
we
deze Het
als private organisaties en internationale organisaties)*
* Zie bijlage voor een overzicht van de Collectieve Onderzoekscentra (COC) en van de Not-for-Profit-organisaties (PNP).
internationale verschil
procedure.
tussen
beide
87
5.2 GERD PER UITVOERINGSSECTOR
Waar historisch de GERD een opwaartse trend vertoonde en 2000 een piekjaar vormde, constateerden we een dalende
In een eerste onderdeel wordt een overzicht gegeven van alle
trend in de GERD voor de periode 2001-2003. Deze stabiliseert
componenten van de GERD voor Vlaanderen. Het betreft hier de
in 2004 en voor 2005 merken we dat de GERD duidelijk
BERD (met enerzijds de bedrijvencomponent (BERD-bedrijven)
stijgt en opnieuw het recordniveau van het jaar 2000 bereikt.
en anderzijds de component van de collectieve onderzoeks-
Zowel de BERD-bedrijven, de Collectieve Onderzoekscentra van
1
centra (COC), de GOVERD (de O&O-uitgaven van de overheid)
de BERD, de GOVERD, en de HERD vertonen in 2005 een
de HERD (de O&O-uitgaven in het Hoger Onderwijs) en de
stijging ten opzichte van 2004. De PNP-uitgaven voor onderzoek
PNP (Instellingen zonder winstoogmerk). De berekening van
en ontwikkeling bleven in deze periode constant.
de HERD kan, zoals eerder aangegeven, op twee manieren gebeuren: volgens gewest en volgens gemeenschap. Tabel 5.1.
Ter vergelijking, wordt in tabel 5.3. de gemeenschaps-
geeft de internationaal vergelijkbare gewestbenadering in
benadering4 weergegeven in lopende prijzen, in tabel 5.4 volgt
lopende prijzen.
dezelfde benadering in constante prijzen (basisjaar 2000).
Om een correcte vergelijking over de tijd mogelijk te maken en
Uit deze resultaten blijkt dat de bedrijven het overgrote deel van de
reële trends te identificeren, drukken we de GERD-cijfers uit in
totale O&O-uitgaven voor hun rekening nemen: in 2005 werden
constante prijzen (met basis 2000). De deflator die binnen de
volgens de gewestbenadering 68% van de totale O&O-bestedingen
overleggroep CFS-STAT gebruikt wordt om de O&O-uitgaven
uitgevoerd door de bedrijven. Dit is iets lager dan in 2003, toen
te herrekenen naar constante prijzen is de OESO MSTI-deflator,
het aandeel van de bedrijven nog 71% bedroeg. De universiteiten
3
specifiek voor O&O-uitgaven (Bron: POD WB, januari 2007) .
en hogescholen (HERD) zijn de tweede grootste uitvoerder met (voor 2005) 19% van de totale GERD op gewestniveau.
Tabel 5.1:
GERD voor het Vlaams Gewest in miljoen euro (lopende prijzen)* 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005 2.441
1.421
1.472
1.614
1.804
1.897
2.119
2.426
2.659
2.412
2.332
2.313
22
23
24
31
31
43
43
60
59
47
47
37
44
GOVERD
96
104
109
146
160
192
220
232
248
281
261
335
380
311
331
343
367
400
438
460
482
524
541
600
625
666
29
32
31
32
32
32
33
34
35
36
36
37
38
1.815
1.911
1.979
2.190
2.427
2.602
2.875
3.234
3.525
3.317
3.276
3.347
3.569
BERD-bedrijven
HERD PNP GERD
Tabel 5.2: GERD voor het Vlaams Gewest in miljoen euro (constante prijzen, op basis van 2000: MSTI-deflator)*
BERD-bedrijven
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
1.490
1.528
1.564
1.704
1.881
1.944
2.156
2.426
2.413
2.328
2.213
2.145
2.215
24
25
25
33
32
44
44
60
54
45
45
34
40
GOVERD
105
112
116
154
167
197
224
232
225
271
248
311
345
HERDgew
341
356
365
388
417
449
468
482
476
522
569
580
604
32
34
33
34
33
33
34
34
32
35
34
34
34
1.992
2.056
2.103
2.313
2.531
2.667
2.925
3.235
3.199
3.202
3.108
3.104
3.239
Collectieve centra
PNP GERD
* Bron: Eigen berekeningen in coördinatie met Commissie Federale Samenwerking, CFS/STAT
2
1 De instellingen IMEC en VIB worden voor de gehele periode 1993-2005 ingedeeld bij GOVERD en niet bij HERD, zoals in het verleden het geval was. 2 Zoals aangegeven in vorig hoofdstuk, bevatten de BERD-bedrijven-cijfers voor 2004 en 2005 voor Vlaanderen extrapolaties bij ontbrekende cijfers die enkel gebaseerd zijn op Vlaamse gegevens. Wanneer de cijfers voor België beschikbaar zullen zijn, kunnen de extrapolaties verder verfijnd worden, wat nog een lichte verandering in de BERD-bedrijven tijdsreeks kan geven, conform met de Belgisch BERD-bedrijven-tijdsreeks. Deze laatste aanpassing is de zogenaamde top-down aanpassing van de tijdsreeks, in aanvulling op de bottom-up extrapolaties die nu gebeurd zijn. 3 Deze MSTI deflator is evenwel niet specifiek voor Vlaanderen. De door de VRWB ontwikkelde specifieke O&O-deflator voor Vlaanderen is niet beschikbaar voor de meeste recente jaren. Specifiek voor Vlaanderen en beschikbaar voor de gehele tijdsperiode is de BBRP deflator, maar deze is niet specifiek voor O&O. 4 Het verschil tussen de gewest- en de gemeenschapscijfers voor de HERD zijn de instellingen gelokaliseerd in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: VUB, KUB, Erasmus, EHSAL en Hogeschool voor Wetenschap en Kunst; en Universitair Instituut voor het Jodendom. Deze instellingen zijn niet opgenomen in de HERDgewest, maar wel in de HERDgemeenschap.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 5
1.357
Collectieve centra
88
Tabel 5.3: GERD voor de Vlaamse Gemeenschap in miljoen euro (lopende prijzen)*
BERD-bedrijven
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
1.357
1.421
1.472
1.614
1.804
1.897
2.119
2.426
2.659
2.412
2.332
2.313
2.441
Collectieve centra
22
23
24
31
31
43
43
60
59
47
47
37
44
GOVERD
96
104
109
146
160
192
220
232
248
281
261
335
380
HERDgem
362
384
402
412
469
500
516
550
588
609
667
693
737
PNP GERDgem
29
32
31
32
32
32
33
34
35
36
36
37
38
1.866
1.964
2.038
2.235
2.496
2.664
2.931
3.302
3.589
3.385
3.343
3.415
3.640
Tabel 5.4: GERD voor de Vlaamse Gemeenschap in miljoen euro (constante prijzen, op basis van 2000: MSTI-deflator)* 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
1.490
1.528
1.564
1.704
1.881
1.944
2.156
2.426
2.413
2328
2213
2145
2215
24
25
26
33
32
44
44
60
54
45
45
34
40
GOVERD
105
112
116
154
167
197
224
232
225
271
248
311
345
HERDgem
397
413
427
435
489
512
525
550
534
588
633
643
669
32
34
33
34
33
33
34
34
32
35
34
34
34
2.049
2.113
2.166
2.359
2.603
2.731
2.982
3.302
3.257
3.267
3.172
3.168
3.303
BERD-bedrijven Collectieve centra
PNP GERDgem
Tabel 5.5: Het aandeel van de BERD en NonBERD in de GERD voor het Vlaams Gewest (gebaseerd op lopende prijzen)* (in miljoen euro) BERD nonBERD GERD
1993 1.379 436 1.815
1994 1.444 467 1.911
1995 1.496 483 1.979
1996 1.645 545 2.190
1997 1.835 592 2.427
1998 1.940 662 2.602
1999 2.162 713 2.875
2000 2.486 748 3.234
2001 2.718 807 3.525
2002 2.459 858 3.317
2003 2.379 897 3.276
2004 2.350 997 3.347
2005 2.485 1.084 3.569
BERD/GERD nonBERD/GERD
0,76
0,76
0,76
0,75
0,76
0,75
0,75
0,77
0,77
0,74
0,73
0,70
0,70
0,24
0,24
0,24
0,25
0,24
0,25
0,25
0,23
0,23
0,26
0,27
0,30
0,30
Tabel 5.6: Het aandeel van de BERD en NonBERD in de GERD (Vlaamse Gemeenschap) (gebaseerd op lopende prijzen)* (in miljoen euro) BERD nonBERD GERDgem BERD/GERDgem nonBERD/GERDgem
1993 1.379 487 1.866
1994 1.444 520 1.964
1995 1.496 542 2.038
1996 1.645 590 2.235
1997 1.835 661 2.496
1998 1.940 724 2.664
1999 2.162 769 2.931
2000 2.486 816 3.302
2001 2.718 871 3.589
2002 2.459 926 3.385
2003 2.379 964 3.343
2004 2.350 1.065 3.415
2005 2.485 1.155 3.640
0,74
0,74
0,73
0,74
0,74
0,73
0,74
0,75
0,76
0,73
0,71
0,69
0,68
0,26
0,26
0,27
0,26
0,26
0,27
0,26
0,25
0,24
0,27
0,29
0,31
0,32
* Bron: Eigen berekeningen in coördinatie met Commissie Federale Samenwerking, CFS/STAT
Tabel 5.5 splitst de GERD op in twee categorieën van
Het aandeel van BERD in de totale GERD loopt sinds 2001
uitvoerders: privaat versus publiek. De eerste categorie omvat
achteruit, een reflectie van de daling in de BERD-uitgaven in
de BERD (bedrijvencomponent en collectieve onderzoekscentra).
de periode 2001-2004, die zich niet heeft voorgedaan in de
De tweede categorie omvat de GOVERD, de HERD en de
non-BERD-component, waar we integendeel een stijging
PNP. De O&O-uitgaven van beide categorieën worden eerst in
blijven zien. In 2005 lijken de aandelen van BERD en non-
absolute getallen weergegeven en daarna procentueel ten
BERD zich echter te stabiliseren. Ter vergelijking geeft tabel 5.6
opzichte van de totale GERD.
de gemeenschapsbenadering.
89
5.3 O&O-INTENSITEIT: GERD ALS % VAN HET BBRP VOOR VLAANDEREN
5.4 EEN INTERNATIONALE VERGELIJKING Om de Vlaamse resultaten naar waarde te kunnen schatten, is
Een van de meest gebruikte indicatoren om de O&O-activiteit van
een internationale vergelijking noodzakelijk. We vergelijken
een regio weer te geven, is de O&O-intensiteit: het percentage
Vlaanderen met andere Europese landen, de VS en Japan6.
van het BBRP dat besteed wordt aan O&O. Tabel 5.7. geeft het BBRP weer voor Vlaanderen in lopende prijzen.
In eerste instantie vergelijken we internationaal de grootste GERD-component, zijnde BERD (de bedrijvencomponent en
Wanneer we de totale O&O-uitgaven (GERD) uitdrukken als %
de collectieve onderzoekscentra). Om het grootte-effect uit te
van het BBRP bekomen we voor 2005 een percentage van
schakelen, drukken we BERD uit als % van het BBP. We herhalen
2,09% voor de GERD op gewestniveau en 2,13% voor de
de procedure voor het non-BERD-gedeelte (wat overeenkomt
GERD op gemeenschapsniveau. Deze cijfers geven aan dat de
met de GOVERD, de HERD en de PNP).
3%-doelstelling nog niet in zicht is. De volledige historische reeksen worden weergegeven in tabel 5.8 en 5.95.
De ratio BERD/BBRP komt voor Vlaanderen op 1,42% en 1,46%, respectievelijk voor 2004 en 2005 (zie tabel 5.8).
In tabel 5.8 worden ook de 2 componenten van de GERD
Wanneer we dit vergelijken met het gemiddelde van de EU-25
(namelijk het BERD- en het non-BERD-gedeelte) voorgesteld als
(1,11%) blijkt dat Vlaamse bedrijven relatief meer investeren in
percentage van het BBRP. Waar de BERD/BBRP-ratio een stijgende
O&O, ook in vergelijking met onze buurlanden Nederland,
lijn vertoonde tussen 1995 en 2001, daalt de BERD/BBRP-ratio
Frankrijk en UK. Maar dit is nog beduidend lager dan in de
voor Vlaanderen in de periode 2002-2004. Voor 2005 stellen
EU-sterlanden: Finland & Zweden. Bovendien zitten we ook nog
we een lichte stijging vast. De non-BERD/BBRP-ratio blijft in de
ver onder de ratio’s voor de VS en Japan. Bij de vergelijking
gehele periode 1995-2005 stijgen. Volgens deze benadering
moeten we er rekening mee houden dat de cijfers per
krijgen we voor 2005 een percentage van 1,46% uitgevoerd door
land betrekking hebben op een verschillend referentiejaar (zie
de private sector en 0,63% door de publieke sector. Tabel 5.9
tabel 5.10).
geeft vervolgens, ter vergelijking, de zeer vergelijkbare resultaten volgens de gemeenschapsbenadering.
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
106.636.909
112.540.312
117.908.700
119.849.000
126.623.300
131.010.200
136.379.300
144.135.800
147.999.400
152.714.900
157.115.100
164.948.300
170.768.666
Bron: APS, 25 januari 2007
Tabel 5.8: BERD, nonBERD en GERD als percentage van het BBRP in het Vlaams Gewest (in %)
BERD/BBRP nonBERD/BBRP GERD/BBRP
1993 1,29 0,41 1,70
1994 1,28 0,41 1,70
1995 1,27 0,41 1,68
1996 1,37 0,45 1,83
1997 1,45 0,47 1,92
1998 1,48 0,51 1,99
1999 1,59 0,52 2,11
2000 1,72 0,52 2,24
2001 1,84 0,55 2,38
2002 1,61 0,56 2,17
2003 1,51 0,57 2,09
2004 1,42 0,60 2,03
2005 1,46 0,63 2,09
2003 1,51 0,61 2,13
2004 1,42 0,65 2,07
2005 1,46 0,68 2,13
Tabel 5.9: BERD, nonBERD en GERD als percentage van het BBRP (Vlaamse Gemeenschap) (in %)
BERD/BBRP nonBERD/BBRP GERD/BBRP
1993 1,29 0,46 1,75
1994 1,28 0,46 1,75
1995 1,27 0,46 1,73
1996 1,37 0,49 1,86
1997 1,45 0,52 1,97
1998 1,48 0,55 2,03
1999 1,59 0,56 2,15
2000 1,72 0,57 2,29
2001 1,84 0,59 2,43
2002 1,61 0,61 2,22
5 Aangezien de O&O-intensiteit een ratio is, kan de historische vergelijking gebeuren met beide reeksen (GERD en BBPR) in lopende prijzen. Dit is analoog aan het deflateren van zowel GERD en BBPR met een gezamenlijke deflator, i.c. de BBPR deflator, om vervolgens van beide constante cijferreeksen de ratio te nemen. 6 Een vergelijking met ander regio’s zou voor Vlaanderen meer relevant zijn. Maar internationaal vergelijkbare regionale cijfers zijn nog in ontwikkeling, en voorlopig nog niet voldoende gestandaardiseerd en regulier beschikbaar (cf Eurostat, 24 januari 2007)
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 5
Tabel 5.7: Bruto Binnenlands Product van Vlaanderen (lopende prijzen) (in duizenden euro)
90
Tabel 5.10: Internationale vergelijking van de BERD/BBRP en het referentiejaar waarop de gegevens per land betrekking hebben (in %)* DK
DE
ES
FR
IE
IT
NL
FI
SE
UK
US
JP
EU25
BE
VLA
BERD/BBRP
1,67
1,71
0,61
1,32
0,90
0,55
1,02
2,42
2,88
1,10
1,84
2,40
1,11
1,24
1,46
Referentiejaar
2005
2005
2005
2005
2006
2006
2005
2006
2005
2005
2006
2003
2005
2005
2005
Tabel 5.11: Internationale vergelijking van de NonBERD/BBRP en het referentiejaar waarop de gegevens per land betrekking hebben (in %)* DK
DE
ES
FR
IE
IT
NL
FI
SE
UK
US
JP
EU25
BE
VLA
nonBERD/BBRP
0,78
0,75
0,51
0,81
0,44
0,55
0,75
1,00
1,01
0,68
0,77
0,80
0,66
0,58
0,63
Referentiejaar
2005
2005
2005
2005
2006
2005
2004
2006
2005
2005
2006
2003
2005
2005
2005
Tabel 5.12: Internationale vergelijking van de GERD/BBRP en het referentiejaar waarop de gegevens per land betrekking hebben (in %)* DK
DE
ES
FR
IE
IT
NL
FI
SE
UK
US
JP
EU25
BE
VLA
GERD/BBRP
2,45
2,46
1,12
2,13
1,34
1,10
1,78
3,42
3,89
1,78
2,61
3,20
1,77
1,82
2,09
Referentiejaar
2005
2005
2005
2005
2006
2004
2004
2006
2005
2005
2006
2003
2005
2005
2005
* Bron: Eurostat (24 januari 2007) en OECD Main Science and Technology Indicators (vol. 2007/1)
Daarnaast kunnen ook de O&O-uitgaven in publieke
5.5 CONCLUSIES
instellingen in een internationale context geplaatst worden. Voor Vlaanderen wordt de Non-BERD/BBRP ratio in 2005:
De meest recente cijfers voor de GERD als % van het BBRP
0,63% (zie tabel 5.8). De internationale vergelijking wordt
geven voor 2005 een percentage van 2,09% (2,03% voor 2004).
voorgesteld in tabel 5.11. Daaruit blijkt dat de Vlaamse ratio
In vergelijking met de EU, zit Vlaanderen daarmee behoorlijk
onder het EU25-gemiddelde (0,66%) ligt, en nog verder
boven het EU-gemiddelde, maar toch nog een stuk verwijderd
verwijderd is van de ratio in onze buurlanden, VS, Japan en de
van de 3%-O&O-norm, de Barcelona-doelstelling voor 2010.
Scandinavische landen. Ondernemingen staan in voor het leeuwenaandeel van de Wanneer we beide ratio’s per land samentellen, verkrijgen we
O&O in Vlaanderen. De BERD als % van het BBRP bedraagt
de totale O&O-uitgaven GERD/BBRP per land. Dit maakt
in 2005 1,46%, waarmee Vlaanderen boven het EU25-
duidelijk dat de Vlaamse ratio (2,09% in de internationaal
gemiddelde scoort. De niet-BERD of publieke component van
vergelijkbare gewestbenadering) nog steeds hoger ligt dan het
O&O-bestedingen als % van het BBRP bedraagt in Vlaanderen
EU-gemiddelde (voor 25 landen), maar toch beduidend lager
0,63% voor 2005, onder het EU25-gemiddelde.
dan de Scandinavische landen en de VS & Japan. Waar historisch de GERD een opwaartse trend vertoonde en 2000 een piekjaar vormde, constateerden we een dalende trend in de GERD voor de periode 2001-2003. Deze stabiliseert in 2004. Voor 2005 merken we dat de GERD sterk stijgt en opnieuw het recordniveau van het jaar 2000 bereikt (in constante prijzen). Zowel de BERD-bedrijven, de Collectieve Onderzoekscentra van de BERD, de GOVERD, en de HERD vertonen in 2005 een stijging ten opzichte van 2004. De PNP-uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling bleven in deze periode constant.
91
5.6 APPENDIX: OVERZICHT VAN DE COLLECTIEVE ONDERZOEKSCENTRA (BERD COLLECTIEVE CENTRA), PUBLIEKE ONDERZOEKSCENTRA (GOVERD), EN PARTICULIERE NON-PROFIT INSTELLINGEN (PNP)
Collectieve Onderzoekscentra
• Incubatiepunt Geo-informatie (IncGEO) • Productinnovatie en industrieel design
De collectieve centra bevatten zowel sectorale centra (die
• Flanders’ Food vzw
uitgesplitst worden naar de drie gewesten), autonome centra,
• Flanders’ Mechatronics Technology Centre (FMTC)
als competentiepolen.
• Flanders Materials Center (FLAMAC) • Flanders District of Creativity (Flanders DC) Kenniscentrum
• Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Belgische
• Clusta vzw
Textielnijverheid (CENTEXBEL) - Vlaams Gewest • Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Metaalverwerkende Nijverheid (WTCM) - Vlaams Gewest
Publieke Onderzoekscentra
• Opzoekingscentrum voor de Wegenbouw (OCW) Vlaams Gewest
Deze omvatten de vier 'grote' onderzoekscentra, de Vlaamse
• Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor
wetenschappelijke instellingen gelegen in het Vlaams Gewest,
het Bouwbedrijf (WTCB) - Vlaams Gewest
de federale 'onderzoekinstellingen' die in het Vlaams Gewest
• Wetenschappelijk en Technisch Onderzoekcentrum voor Diamant (WTOCD)
gelegen zijn, en de lokale onderzoeksinstellingen gelegen in het Vlaams Gewest die aan de provincie verbonden zijn.
• Centrum voor Research in de Metallurgie (CRM) Vlaams Gewest • Belgisch Instituut voor Lastechniek
• Algemeen Rijksarchief en het Rijksarchief in de Provinciën - Vlaams Gewest • Belgisch Historisch Instituut te Rome
• Belgisch verpakkingsinstituut
• Studiecentrum voor Kernenergie - Mol
• Kon. Belg. Inst. tot verbetering v/d biet
• Koninklijk Museum voor Midden-Afrika
• Proefcentrum Fruitteelt vzw
• Nationale Plantentuin van België
• Proefcentrum voor de Sierteelt
• Koninklijk Museum voor Schone Kunsten - Antwerpen
• Proefstation voor de groententeelt
• Instituut voor Bosbouw en Wildbeheer - Geraardsbergen
• BECETEL • Provinciaal onderzoeks- en voorlichtingscentrum voor land- en tuinbouw
(onderdeel van INBO sinds 2006) • Afdeling Waterbouwkundig Laboratorium en Hydrologisch onderzoek (WLH)
• PCF - Proeftuin Aardbeien en Houtig Kleinfruit
• Centrum voor Landbouwkundig Onderzoek (nu het ILVO)7
• Provinciaal Proefcentr. van de Groententeelt -
• Centrum voor Landbouweconomie (nu het ILVO)
O.-Vlaanderen vzw • Nationale Proeftuin voor witloof
• Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde
• PCF - Proeftuin Pit en Steenfruit
• VITO
• Vlaamse Rundveeteeltvereniging
• IMEC
• Vlaams Centrum voor de Bewaring van
• VIB
Tuinbouwproducten (VCBT) vzw • Interprovinciaal Proefcentrum voor de Aardappelteelt O.-Vlaanderen (PCA) • Vlaams Kunststofcentrum (VKC)
• UNU_CRIS • Interdisciplinair Instituut Breedbandtechnologie (IBBT) • Provinciaal Centrum voor opsporing van metabole aandoeningen
• Vlaams Instituut voor de Logistiek (VIL)
• Hooibeekhoeve
• Flanders' DRIVE Netwerk
• Proefbedrijf voor de veehouderij
7 De gegevens hebben betrekking op 2004 en 2005 en dan waren CLO en CLE nog aparte entiteiten.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 5
• Koninklijke Vereniging van Belgische Gasvaklieden
92
Onderstaande Vlaamse onderzoekinstellingen worden niet meegerekend voor de Vlaamse O&O-cijfers, aangezien zij in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gelegen zijn: • Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudieën • Instituut voor Natuurbehoud (sinds 2006 onderdeel van INBO) • Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed • Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België • Stichting Technologie Vlaanderen • viWTA
Particuliere Non-profit instellingen De particuliere non-profit-instellingen bevatten semi-publieke instellingen, particuliere instellingen en internationale instellingen uit het Vlaams Gewest. • Vlaamse compostorganisatie (VLACO) • Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde • Mobiel 21 vzw • BIKIT • Von Karman Institute for Fluid Dynamics • Centrum voor Gemeenschappelijk Onderzoek van de EG
93
DEEL 2 H E T TOTA L E O & O - P E R S O N E E L BINNEN VLAANDEREN
Door Peter Viaene (EWI)
05
94
5.1 TOTAALBEELD EN INTERNATIONALE VERGELIJKING
De bestaande tijdsreeks (1993-2003) werd verder uitgebreid naar 2004 en 2005 toe. De statistische cijfers rondom O&Opersoneel zijn het gevolg van een samenwerkingsakkoord tussen
Menselijk potentieel is van groot belang in de verdere
de regionale overheden en de federale overheid betreffende
economische en technologische ontwikkeling van een land of
de permanente inventaris van het wetenschappelijk potentieel.
regio. De beschikbaarheid én kwaliteit van menselijk potentieel in
Alle bevoegde instanties waken erover dat deze enquête
wetenschap en technologie vormen daarom cruciale instrumenten
opgesteld wordt volgens internationaal vastgelegde definities.
zeker in de huidige geglobaliseerde kenniseconomie. In een kenniseconomie staat kennis(ontwikkeling) centraal bij innovatie
Licht gewijzigde cijfers ten opzichte van de historische
en economische groei. Daarom vormen investeringen in menselijk
gegevens uit het Vlaams Indicatorenboek WTI 2005 duiden op
potentieel een belangrijk element in een concurrentiële omgeving.
nieuwe geaggregeerde cijfers van de regionale cijfers naar de Belgische cijfers en de vertaling hiervan in deze publicatie.
1
De OESO Canberra Manual onderscheidt voor het meten
De tijdsreeks van het totale O&O-personeelseffectief (in
van het menselijk potentieel twee benaderingen. De eerste
voltijdse eenheden) tussen 1993 en 2005 voor het Vlaams
benadering kijkt naar het hoogst behaalde opleidingsniveau
Gewest komt in dit hoofdstuk eerst aan bod. Een internationale
van het O&O-personeel. Deze benadering wordt gekenmerkt
vergelijking van het O&O-personeel vormt in combinatie met
door beperkingen omdat deze werkwijze geen rekening houdt
de bevolkingsgegevens een volgend vergelijkingspunt.
met onderzoekservaring, zelfontwikkeling en kennisuitbouw via
Vervolgens wordt het O&O-personeel voor 2005 opgesplitst
netwerking van het O&O-personeel. De andere benadering
naar geslacht, functie, opleiding, de combinatie functie én
voor het meten van menselijk potentieel betreft de functie van
geslacht en het opleidingsniveau én geslacht. Voor de bedrijven
het personeelslid. Hierbij wordt gekeken naar het type werk
(profit) gebeurt dit op basis van de geobserveerde ratio’s van
dat het personeel in het kader van O&O-activiteiten uitoefent.
de steekproefgegevens.
Het gaat hierbij om onderzoekers, technisch personeel en overig personeel (vaak administratief personeel).
Tabel 5.1 biedt een evolutieoverzicht van het O&O-personeel voor Vlaanderen tussen 1993 en 2005 voor de vier uitvoering-
In dit hoofdstuk worden de aparte cijfers voor de non-profit
sectoren: de ondernemingen (BERD), de publieke onderzoekscentra
versus profit sector geaggregeerd tot een gezamenlijk cijfer
(GOVERD), het hoger onderwijs - gewestbenadering (HERD)
voor het totale O&O-personeel binnen het Vlaams Gewest.
en de particuliere non-profit organisaties (PNP).
Deze Vlaamse cijfers zijn gebaseerd op twee grote informatiebronnen. Enerzijds is er de bevraging die tweejaarlijks door de
Voor het hoger onderwijs bestaan er twee benaderingen
Vlaamse overheid, Departement Economie, Wetenschap en
voor het meten van het O&O-personeel binnen de Belgische
Innovatie (EWI), georganiseerd wordt met inbreng van de POD
staatsstructuur. Bij de gemeenschapsbenadering worden de
Wetenschapsbeleid (voor wat het Vlaamse aandeel van de
O&O-inspanningen van alle instellingen binnen het hoger
federale instellingen betreft) voor de O&O-inspanningen uit de
onderwijs - ook de Vlaamse instellingen gelegen in het Brussels
non-profit. Anderzijds is er een bevraging, uitgevoerd door het
Hoofdstedelijk Gewest - opgeteld. Bij de gewestbenadering
Steunpunt O&O-Indicatoren, die de O&O-inspanningen van
daarentegen, geldt de territoriale opdeling en worden enkel de
de bedrijven bestudeert. De gehanteerde methodiek en het
O&O-inspanningen in rekening gebracht voor de instellingen
achterliggende referentiekader van beide O&O-enquêtes
uit het hoger onderwijs gelegen in het Vlaams Gewest. Met het
werden uitvoerig toegelicht in hoofdstuk 4 voor de non-profit
oog op de internationale vergelijking van de cijfers wordt hier
sector en hoofdstuk 3 voor de profit (ondernemingen).
enkel het gewestcijfer opgenomen voor het hoger onderwijs bij de verdere analyses.
1 De OESO Canberra Manual ‘The Measurement of Human Resources in Science and Technology’ opgemaakt in samenwerking met de EU (Eurostat en DG Onderzoek)
95
Tabel 5.1:
Overzicht van het totale O&O-personeel over de verschillende sectoren (in VTE, 1993-2003)
Ondernemingen Publieke onderzoekscentra Particuliere NPO's* Hoger onderwijs (gewest) Totaal met hoger onderwijs gewest
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
%-groei 2000-2005 13.205,6 14.230,9 14.853,5 16.549,6 17.449,0 18.609,3 19.700,7 21.838,6 23.708,2 20.865,1 20.454,1 20.663,1 21.360,3 -2,2% 1.152,8
1.189,6
1.204,6
1.466,7
1.583,4
1.767,7
1.894,8
2.200,1
2.369,6 2.351,30 2.415,00 2.388,40 2.471,20
294,6
326,6
333,6
340,2
347,4
347,4
347,4
356,2
5.975,3
5.981,6
6.009,0
5.603,0
5.975,6
6.624,2
7.458,5
7.993,8
361,3
2002
366,40
2003
364,30
2004
374,20
2005
12,3%
368,50
3,5%
8.227,2 8.279,60 8.610,70 9.759,80 9.987,30
24,9%
20.628,2 21.728,6 22.400,7 23.959,4 25.355,4 27.348,5 29.401,4 32.388,6 34.666,2 31.862,4 31.844,1 33.185,5 34.187,3
5,6%
* NPO's = non profit organisaties
Figuur 5.1:
Het O&O-personeel in het Vlaams Gewest
Het totale O&O-personeel voor het Vlaams Gewest is, tussen 2000 en 2005, met 5,6% toegenomen tot ongeveer 34.187
opgedeeld voor 2005 (in VTE)
voltijdse equivalenten (VTE). In figuur 5.1 wordt de verspreiding over de verschillende O&O actoren van het O&O-personeel weergegeven. Hieruit blijkt 29,2%
dat ruim 62% van het O&O-personeel actief is binnen de ondernemingen of de privé-sector. Iets minder dan 30% oefent O&O-activiteiten uit binnen het hoger onderwijs. De publieke onderzoekscentra zijn goed voor een aandeel van 7,2% en de particuliere non-profitorganisaties zijn goed voor het kleinste
1,1%
62,5%
aandeel (1,1%). De motor voor O&O-activiteiten ligt bij de bedrijven en het hoger onderwijs en in mindere mate bij de
7,2%
publieke onderzoekscentra (overheid).
vergelijking van het O&O-personeel voor Vlaanderen (2005). ■ Ondernemingen
■ Particuliere NPO’s
Het is duidelijk dat deze cijfers enkel richtinggevend zijn om de
■ Publieke onderzoekscentra
■ Hoger onderwijs (gewest)
prestaties van een land of regio te meten. Het gaat hier immers om absolute cijfers van verschillende landen met elk hun eigen omvang en wetenschappelijke structuur. Het O&O-personeels-
Bij de trendbreuk in de cijfers voor de bedrijven tussen 2001
cijfer voor 2005 ligt lager in Vlaanderen dan in vergelijkbare
en 2002 is enige verduidelijking toch wel gepast. Voor een
landen qua bevolking zoals Finland, Denemarken en
gedeelte is er een reële daling van het VTE aan O&O-
Noorwegen. Verhoudingsgewijs scoort Vlaanderen ongeveer
personeel bij de bedrijven voor 2002 en 2003, maar daarnaast
op het niveau van Nederland. Net als bij het bevolkingsaantal
werden ook correcties aangebracht voor bedrijven waarvoor uit
is het O&O-personeelsequivalent voor het Nederlandse cijfer
de O&O-enquête van 2004 bleek dat zij reeds geruime tijd
ongeveer 2,7 maal het Vlaamse cijfer.
geen O&O-activiteiten meer uitoefenden. De cijfers voor 2001 en vroeger bevatten uiteraard wel nog deze cijfers wat
Bij de ratiogegevens uit tabel 5.3 tot en met tabel 5.7 zijn
voor een gedeelte ook de trendbreuk met 2001 verklaart.
enkele verduidelijkingen noodzakelijk. De procentuele cijfers
Het O&O-personeel bij de bedrijven stijgt opnieuw lichtjes sinds
voor de instellingen uit de publieke sector en de collectieve
2003 maar ten opzichte van 2000 ligt het personeelseffectief
centra (analyse voor de non-profit uit hoofdstuk 4) zijn niet
objectief gezien nog ongeveer 2% lager. Het O&O-personeel uit
gebaseerd op steekproeven maar hebben telkens betrekking
het hoger onderwijs binnen het Vlaams Gewest is het sterkst
op alle instellingen uit de diverse sectoren.
gestegen (+25%) en het O&O-personeel binnen de publieke onderzoekscentra is gestegen met 12,3% tussen 2000 en 2005.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 5
In tabel 5.2 wordt verder ingegaan op de internationale
96
Tabel 5.2: Internationale vergelijking van het O&O-personeel Totale O&O-personeel (in VTE)
Totale bevolking***
Vlaanderen (2005) (gewest)
34.187
6.043.161
BelgiĂŤ* (2004)
53.938
10.445.900
91.594
16.305.500
Frankrijk (2004)
352.485
60.561.200
Duitsland (2004)
470.971
82.500.800
-
291.685.100
Nederland** (2004)
VS***
896.211
127.273.800
2.088.449
459.488.400
Denemarken** (2005)
43.545
5.411.400
Finland (2005)
57.471
5.236.600
Zweden (2005)
77.925
9.011.400
Noorwegen (2005)
30.557
4.606.400
Japan (2004) EU-25**,*** (2004)
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, December 2006 + Studiedienst Vlaamse Regering (bevolking) * Schattingen gemaakt door het secretariaat ** Voorlopige cijfers ***Bevolkingscijfers voor 2005, voor Japan en VS voor 2004
Tabel 5.3: O&O-personeel naar functie voor 2005 (%-verdeling naar sector) Onderzoekers
Technisch personeel
Overig personeel
Bedrijven*
53,41%
34,73%
11,86%
Collectieve centra
36,63%
50,71%
12,66%
Hoger onderwijs (gewest)
77,38%
15,17%
7,45%
Publieke onderzoekscentra
60,11%
25,63%
14,26%
Publieke non-profit organisaties
51,96%
26,68%
21,36%
Private sector
Publieke sector
* Gebaseerd op antwoorden van 333 bedrijven
Tabel 5.4: O&O-personeel naar diploma voor 2005 (%-verdeling per sector) Universitaire diploma's
Diploma's hoger onderwijs 1 cyclus
Andere kwalificaties
Bedrijven*,**
54,33%
26,28%
19,39%
Collectieve centra
52,88%
25,73%
21,39%
Hoger onderwijs (gewest)
82,29%
10,40%
7,31%
Publieke onderzoekscentra
65,97%
17,34%
16,69%
Publieke non-profit organisaties
62,00%
27,41%
10,58%
Private sector
Publieke sector
* Gebaseerd op antwoorden van 237 bedrijven ** Cijfer voor universitaire diploma's uit 9,56% doctoraten en 44,77% universitaire diploma's
De vergelijkingsbasis voor de bedrijven in deze tabellen is op
Daarom werd de afspraak gemaakt met het Steunpunt
een andere manier opgebouwd. Enkel volledig (ingevulde)
O&O-Indicatoren, dat bij elke variabele uitdrukkelijk vermeld
antwoorden uit de beperkte steekproef bij de ondernemingen
wordt op hoeveel bedrijven de geanalyseerde cijfers betrekking
werden in de analyseresultaten opgenomen. Dit verklaart het
hebben. Later zullen nog geĂŤxtrapoleerde absolute cijfers voor
verschillende aantal antwoorden per variabele (geslacht, functie,
de bedrijven (in voltijdse eenheden) qua geslacht, functie en
opleidingsgraad en de combinatie tussen meerdere variabelen).
opleidingsniveau beschikbaar zijn, maar om toch een analyse
97
Tabel 5.5: O&O-personeel naar geslacht voor 2005 (%-verdeling per sector) Mannen
Vrouwen
Bedrijven*
74,15%
25,85%
Collectieve centra
75,29%
24,71%
Hoger onderwijs (gewest)
54,10%
45,90%
Publieke onderzoekscentra
66,11%
33,89%
Publieke non-profit organisaties
53,30%
46,70%
Private sector
Publieke sector
* Gebaseerd op antwoorden van 439 bedrijven
te kunnen maken werd ervoor geopteerd om de enquête-
Een andere invalshoek voor het vergelijken van de non-profit
resultaten met deze kanttekening op te nemen in dit hoofdstuk.
en de profit sector is de opdeling naar geslacht. In de private
De berekende ratio’s voor de bedrijven (voor tabel 5.3 tot en
sector is er op basis van de enquêteresultaten veel meer
met 5.7) kunnen dan ook niet zomaar toegepast worden op
mannelijk O&O-personeel actief (om en bij de 75%). In de
het totale personeelscijfer voor O&O zoals vermeld in tabel 5.1
publieke sector ligt het aandeel van de vrouwen hoger met
voor 2005, want dit zou leiden tot statistische vertekeningen van
ongeveer 34% bij de publieke onderzoekscentra en bijna 46%
de analyseresultaten. In hoofdstuk 3 vindt men gedetailleerde
bij het hoger onderwijs. In vergelijking met de enquêteresultaten uit 2003, is het aandeel van het vrouwelijk O&O-personeel voor de bedrijven gestegen van 17% naar 25,9%.
In tabel 5.3 wordt het O&O-personeel voor 2005 opgesplitst
Tabel 5.6 groepeert de combinatie functie en geslacht voor alle
naar functie voor zowel de private als de publieke sector.
uitvoeringssectoren van de publieke en private sector. Bij de
Het hoogste percentage onderzoekers (77,4%) geldt voor de
bedrijven ligt het aandeel vrouwelijk O&O-personeel voor alle
subsector van het hoger onderwijs. Het aandeel onderzoekers
functies het laagst. Het percentage vrouwelijke onderzoekers
bij de bedrijven op basis van de steekproefgegevens bedraagt
bedraagt voor de bedrijven slechts 16,5%, maar ook het
slechts 53%. Het aandeel technici ligt in de private sector hoger
aandeel vrouwen bij de technici (20,8%) en bij het overig
dan bij de publieke sector. In vergelijking met de resultaten uit
personeel (34,7%) ligt lager dan de deelsectoren van de
2003 (Vlaams Indicatorenboek WTI 2005) is zowel het percentage
publieke sector. Het aandeel van de vrouwelijke onderzoekers
onderzoekers uit de publieke als voor de private sector gestegen.
varieert van 29,6% voor de sector overheid tot 40,8% binnen het hoger onderwijs. Binnen het hoger onderwijs is er zowel
Tabel 5.4 geeft een opdeling van het O&O-personeel naar
voor het technisch als het overige personeel een meerderheid
diploma voor alle private en publieke deelsectoren. Iets meer
aan vrouwelijk O&O-personeel. Het aandeel van het vrouwelijke
dan de helft van het O&O-personeel uit de private sector heeft
O&O-personeel is in vergelijking met 2003 voor alle categorieën
een universitair diploma. Dit cijfer stijgt naar meer dan 60%
(zowel publiek als privaat) met ongeveer 2 à 3% gestegen.
voor zowel de publieke onderzoekscentra als voor de publieke non-profit organisaties, tot meer dan 80% bij het hoger
Tabel 5.7 combineert de variabelen geslacht met het
onderwijs. Dat het hoger onderwijs hier opmerkelijk hoog
opleidingsniveau voor het O&O-personeel. Iets minder dan vier
scoort hoeft niet te verbazen daar het zwaartepunt van het
op vijf universitair geschoolde O&O-personeelsleden bij de
wetenschappelijk onderzoek bij de universiteiten te situeren
bevraagde bedrijven zijn mannen. Uit de vergelijking voor alle
valt en heel wat studenten na afloop van hun studies er
sectoren blijkt dit het hoogste cijfer te zijn. Het hoger onderwijs
onderzoeksactiviteiten blijven uitoefenen (er is nog steeds meer
scoort het best met 41,4% universitair geschoolde vrouwen.
en meer projectonderzoek). Uit de enquêteresultaten voor
Bij de diploma’s hoger onderwijs 1 cyclus ligt het aandeel
de bedrijven blijkt ook dat het O&O-personeel daar vaker
vrouwen voor de geanalyseerde bedrijven met ongeveer een
een diploma hoger onderwijs 1 cyclus heeft. Het aandeel van
derde aanzienlijk hoger dan bij de universitair geschoolden
de universitair geschoolden ligt bij de bedrijven iets lager dan
(21,3%). Voor het hoger onderwijs loopt het aandeel vrouwen
in 2003 volgens de enquêteresultaten.
met een diploma hoger onderwijs 1 cyclus zelfs op tot 72%.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 5
informatie terug over de O&O-enquête voor de bedrijven en de resultaten worden er ook verder geanalyseerd.
98
Tabel 5.6: O&O-personeel naar functie en geslacht voor 2005 (%-verdeling per sector) O&O-personeel 2005 Private sector Bedrijven*,**,*** Collectieve centra Publieke sector Hoger onderwijs (gewest) Publieke onderzoekscentra Publieke non-profit organisaties
Onderzoekers Man Vrouw
Technisch personeel Man Vrouw
Ander personeel Man Vrouw
83,46%
16,54%
79,21%
20,79%
65,21%
34,79%
77,91%
22,09%
75,33%
24,67%
67,53%
32,47%
59,16%
40,84%
36,80%
63,20%
36,72%
63,28%
70,40%
29,60%
61,49%
38,51%
56,33%
43,67%
60,58%
39,42%
49,26%
50,74%
40,57%
59,43%
* Onderzoekers gebaseerd op antwoorden van 362 bedrijven ** Technisch personeel gebaseerd op antwoorden van 303 bedrijven ***Overig personeel gebaseerd op antwoorden van 288 bedrijven
Tabel 5.7: O&O-personeel naar opleiding en geslacht voor 2005 (%-verdeling naar sector) O&O-personeel 2005 Private sector Bedrijven*,**,*** Collectieve centra Publieke sector Hoger onderwijs (gewest) Publieke onderzoekscentra Publieke non-profit organisaties
Universitaire Diploma's Man Vrouw
Diploma's hoger onderwijs 1 cyclus Man Vrouw
Andere kwalificaties Man Vrouw
78,65%
21,35%
66,85%
33,15%
76,55%
23,45%
72,36%
27,64%
74,56%
25,44%
83,42%
16,58%
58,60%
41,40%
27,98%
72,02%
40,60%
59,40%
70,36%
29,64%
43,97%
56,03%
72,29%
27,71%
57,77%
42,23%
49,43%
50,57%
37,00%
63,00%
* Universitaire diploma's (bevatten ook doctoraatgegevens) gebaseerd op antwoorden van 236 bedrijven ** Diploma's hoger onderwijs 1 cyclus gebaseerd op antwoorden van 244 bedrijven ***Andere kwalificaties gebaseerd op antwoorden van 238 bedrijven
Net als bij de opdeling naar functie en geslacht stijgt het
Uit de internationale vergelijking blijkt dat Vlaanderen minder
aandeel van de vrouwen bij het universitair geschoold
goed scoort in vergelijking met de Scandinavische landen die
O&O-personeel met 2 Ă 3 % in vergelijking met 2003 voor
qua bevolkingsaantallen vergelijkbaar zijn. Vlaanderen scoort
zowel het hoger onderwijs, de publieke onderzoekscentra en
verhoudingsgewijs ongeveer gelijk met Nederland, wanneer
de bedrijven.
de verhouding tussen de bevolkingscijfers toegepast wordt op het O&O-personeel.
5.2 BESLUIT
Op basis van de geanalyseerde enquĂŞtecijfers blijkt duidelijk dat vrouwelijk O&O-personeel, en zeker de vrouwelijke onderzoekers,
In 2002 en 2003 daalden de totale O&O-personeelsinspanningen
ondervertegenwoordigd blijven in de private sector. Maar ten
licht, vooral door de daling bij de ondernemingen. Het O&O-
opzichte van 2003 is er wel een lichte stijging meetbaar in het
personeel binnen de non-profit tekende voor die jaren wel nog
aandeel vrouwen en vrouwelijke onderzoekers bij de
een lichte stijging op. Uit de analyse van de meeste recente
ondernemingen op basis van de steekproefgegevens. Los van
personeelsgegevens (2004 en 2005) blijkt duidelijk een
het gendereffect blijkt immers dat het aandeel tewerkgestelde
positieve tendens van het totaalcijfer (O&O-personeel). Er is
onderzoekers in de private sector lager ligt dan voor de publieke
een lichte stijging merkbaar bij de bedrijven en een iets grotere
sector. Ook tussen het geslacht en het opleidingsniveau is er
stijging bij het hoger onderwijs. Het O&O-personeel bij de
een ook verband voor het O&O-personeel. Het aantal vrouwelijke
publieke onderzoekscentra is ongeveer onveranderd gebleven
universitair geschoolde O&O-personeelsleden ligt beduidend
sinds 2003.
lager bij de bedrijven. Vrouwelijk O&O-personeel beschikt ook vaker over een diploma hoger onderwijs 1 cyclus dan mannen.
99
DE OVERHEIDSKREDIETEN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN I N N OVAT I E I N V L A A N D E R E N Door Koen Waeyaert (EWI)
06
100
6.1 INLEIDING
financieren. Er blijkt meteen ook uit welke accenten worden gelegd binnen het globale wetenschappelijk en technologisch
De inspanningen van de overheid en de privé-sector voor
innovatiebeleid. Door de systematische, jaarlijkse opmaak van
onderzoek en ontwikkeling (O&O) en innovatie in het
het HBPWB kan ook de evolutie opgevolgd worden van
algemeen, zijn van groot belang voor de economische en
de kredieten die aan de verschillende grote indelingen binnen
maatschappelijke ontwikkeling van een land of regio. De input
het wetenschappelijk en technologisch innovatiebeleid worden
voor O&O wordt gemeten aan de hand van de uitgaven en
toegekend. Ondertussen werd een tijdreeks van 15 jaar
het personeel. De input voor innovatie kan men ruimer zien
(1993-2007) opgebouwd. Bovendien wordt ook jaarlijks een
als alle middelen die worden gespendeerd om wetenschap,
bestedingsanalyse
technologie en innovatie te stimuleren.
Deze meet de daadwerkelijk benutte middelen voor
voor
wetenschapsbeleid
uitgevoerd.
wetenschap en innovatie. Dit betekent dat wordt nagegaan in De inspanningen voor O&O kunnen via twee types van gegevens
hoeverre de geplande wetenschapskredieten werden besteed
gemeten worden. Vooreerst kunnen ze afgeleid worden uit
en waaraan. De bestedingsanalyses van het wetenschaps-
retrospectieve surveys van de betrokken actoren (universiteiten,
budget van 1997 tot en met 2005 geven aan dat het geplande
bedrijven, …) die daadwerkelijk het onderzoek uitvoeren.
budget ook daadwerkelijk voor praktisch 100% werd benut en
Zij rapporteren hoeveel hun totale uitgaven bedroegen voor
bovendien in grote mate in overeenstemming is met wat er
O&O voor werking, personeel, uitrusting en investeringen.
gepland was. In hoofdstuk IV.1 van de Speurgids WTI 2005
Gezien het retrospectieve karakter van de surveys is het moeilijk
werd de tijdreeks 1997-2003 behandeld.
om zeer recente gegevens te bekomen. Verder kunnen een aantal landen slechts ruwe schattingen van de O&O-uitgaven
OESO en EUROSTAT nemen de middelen voor O&O in
geven, omdat ze moeilijk de correcte O&O-uitgaven voor
statistieken op om de inspanningen van overheid en bedrijven
defensie kunnen inschatten.
in de verschillende landen te kunnen vergelijken. Een goed gestructureerd en correct samengesteld HBPWB is dus van
Meer actuele informatie over de overheidssteun aan O&O kan
cruciaal belang om op het internationale niveau correcte gegevens
afgeleid worden uit de begrotingsgegevens, de ‘Government
te verspreiden aangaande de Vlaamse inspanningen voor
Budget Applications or Outlays for R&D’ (GBAORD) zoals
wetenschap, technologie en innovatie. Om een internationale
gerapporteerd door de financierende ministeries en andere
vergelijking mogelijk te maken, gebruikt men bij de opmaak
agentschappen. Aangezien deze budgetten zijn afgeleid uit de
van het HBPWB de door de OESO gestandaardiseerde
begroting, kunnen ze gekoppeld worden aan de beleidslijnen
methodologie en definities, zoals omschreven in de FRASCATI-
en de socio-economische objectieven waarvoor ze bestemd zijn.
Manual. Hierin wordt de term ‘wetenschappelijke activiteiten’
Ze geven dus een beleid weer op een bepaald moment in de
onderverdeeld in:
tijd. Bovendien gaan deze budgetten ruimer: niet alleen onderzoek en ontwikkeling, maar ook de andere wetenschappelijke
●
Onderzoek en Ontwikkeling (O&O): ‘Op stelselmatige
activiteiten die innovatie stimuleren, worden mee in rekening
wijze uitvoeren van creatieve werkzaamheden met het doel
gebracht. Gezien het toenemende belang van de innovatie-
het kennisbestand, met inbegrip van kennis van mens,
activiteiten als geheel naast de O&O-performantie zelf, is het
cultuur en maatschappij, te vergroten en deze kennis te
noodzakelijk om ook hierover meer inzicht te bekomen.
gebruiken om nieuwe toepassingen te ontwerpen’.
Sinds 1996 wordt voor de Vlaamse overheid jaarlijks op
●
Onderwijs en Vorming (O&V): ‘Alle activiteiten in het kader
systematische wijze het Horizontaal Begrotingsprogramma
van het gespecialiseerd niet-universitair hoger onderwijs,
Wetenschapsbeleid (HBPWB) opgemaakt. Het HBPWB geeft
het universitair onderwijs, het post-universitair onderwijs en
een globaal budgettair overzicht van alle kredieten die in de
verdere bijscholing en het georganiseerd, continu onderwijs
verschillende departementen en Vlaamse openbare instellingen
ten behoeve van wetenschappers en ingenieurs’.
bestemd zijn voor activiteiten omtrent wetenschap, technologie en innovatie. Het geeft de bestemming van de middelen aan
●
Wetenschappelijke en Technologische Dienstverlening
en welke de betrokken actoren zijn. Dit overzicht van de
(W&T): ‘Activiteiten met betrekking tot onderzoek en
kredieten per jaar, toont de inspanningen van de Vlaamse
ontwikkeling, die bijdragen tot het genereren, verspreiden
overheid om wetenschappelijke activiteiten in Vlaanderen te
en toepassen van wetenschappelijke en technische kennis’.
101
indeling volgens het type van onderzoek:
6.2 VLAAMSE OVERHEIDSKREDIETEN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE
●
Fundamenteel onderzoek: ‘experimentele of theoretische
Figuur 6.1 geeft de evolutie van de HBPWB’s tussen 1993 en
werkzaamheden die in de eerste plaats tot doel hebben om
2007 weer, samen met de verdeling naar het type activiteit:
nieuwe kennis te vergaren over de fundamenten die aan
O&O, O&V en W&T. De opeenvolgende regeringen stelden
verschijnselen en waarneembare feiten ten grondslag
het wetenschapsbeleid prioritair én voorzagen er de nodige
liggen, zonder daarbij een specifieke toepassing of een
middelen voor. Dit is duidelijk te zien aan de stijging van de
specifiek gebruik op het oog te hebben’;
kredieten: 294 miljoen euro tijdens de jaren 1996 tot en met
De analyse naar O&O, O&V en W&T wordt systematisch uitgevoerd op het HBPWB. Binnen O&O is er een verdere
1999, en 445 miljoen euro tijdens de periode 2000-2006. ●
Toegepast onderzoek: ‘oorspronkelijk onderzoek dat in de
De oorzaak voor de daling in 2007 ligt bij het feit dat de
eerste plaats is gericht op een specifiek praktisch doel’;
eenmalige, niet structurele toekenning in 2005 en 2006 van telkens 75 miljoen euro via het VINNOF, niet wordt herhaald
●
Experimentele ontwikkeling: ‘systematische werkzaam-
in 2007 en niet volledig wordt gecompenseerd door de
heden op basis van bestaande, door onderzoek of
eenmalige middelen voor het Hermesfonds en de LRM-
praktische ervaring opgedane kennis, die tot doel hebben
impulsfinanciering die voor 2007 zijn voorzien. De stijging van
nieuwe of aanzienlijk verbeterde processen, systemen of
de kredieten over de jaren heen is vooral toe te schrijven aan
diensten in te voeren’.
de dynamiek op de programma’s voor het ‘eigenlijke’ wetenschapsbeleid: tijdens de jaren 1996-1999 stegen ze met
Binnen de O&O-kredieten wordt nog verder aangegeven welke
266 miljoen euro, tijdens de jaren 2000-2007 met 455 miljoen
de verdeling is over de verschillende onderzoeksdomeinen,
euro (initiële kredieten). Vanaf 2002 gaf men jaarlijks nog extra
zoals die zijn geklasseerd volgens de NABS1-codenomenclatuur.
impulsen via bijkomende kredietlijnen en financierings-
Op het HBPWB wordt derhalve ook een volledige NABS-
mechanismen. Ondanks het niet herhalen in 2007 van de
analyse doorgevoerd.
toekenning van 75 miljoen via het VINNOF, is er toch nog een lichte toename met 6 miljoen euro van het ‘eigenlijk’
In punt 2 van dit hoofdstuk wordt vooreerst het Horizontaal
wetenschapsbeleid in 2007 t.o.v. 2006.
over de periode 1993-2007 voorgesteld. De verdeling van de
W&T neemt slechts een klein aandeel in het HBWPB in.
Vlaamse overheidskredieten over O&O, O&V en W&T, over
In 1993 is het O&V-aandeel nog groter dan dit voor O&O.
de verschillende grote indelingen van het wetenschaps- en
Vanaf 1996 komt hier een kentering in. In 1996 zijn het O&O-
technologisch innovatiebeleid, en over de NABS-domeinen
en het O&V-aandeel nagenoeg gelijk. Van dan af stijgen de
wordt aangegeven.
O&O-kredieten gestaag, als gevolg van de jaarlijkse stijging bijna exclusief bestemd voor O&O. In 1996 was het
Vervolgens worden kerncijfers gegeven uit de analyse-input
procentueel aandeel van O&O, O&V en W&T respectievelijk
(bestedingen, personeel), onder meer van de Vlaamse
49%, 47% en 4%; in 1999 52%, 40% en 8%. In 2007 is het
universiteiten, de Vlaamse onderzoeksinstellingen en de
O&O-aandeel gestegen tot 61,3%. O&V maakt nog slechts
Vlaamse wetenschappelijke instellingen.
33,8 % en W&T 5,0% uit van het HBPWB 2007.
Er wordt verwezen naar de Speurgidsen Wetenschap, Technologie en Innovatie 1996 - 2006 en de EWI-Speurgids 2007. De meeste van de voorgestelde gegevens werden daarin in extenso gepubliceerd.
1 Nomenclatuur voor de analyse en vergelijking van wetenschapsbegrotingen en -programma’s.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
Begrotingsprogramma Wetenschapsbeleid en de evolutie ervan
102
Figuur 6.1: Verdeling van het wetenschapsbudget over O&O, O&V en W&T, 1993-2007 (in miljoen euro)
1.800 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0 1993
■ O&O
1994
1995
■ O&V
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
■ W&T
Een doorsnede doorheen het HBPWB kan gemaakt worden
De verdeling van het totale budget van het HBPWB over deze
volgens zes grote indelingen:
zes grote indelingen, evenals de sterke stijging die het kent in de periode 1993-2006, wordt gegeven in tabel 6.1.
1. Niet-gericht onderzoek aan de universiteiten
Spectaculaire stijgingen zijn gesitueerd ter hoogte van het
2. Werking universiteiten en gelijkgestelde instellingen
niet-gericht onderzoek en de werkingsuitkeringen van de
3. Financiering van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe
universiteiten enerzijds en anderzijds ter hoogte van het
technologieën ten behoeve van het bedrijfsleven
industrieel onderzoek. Door het niet herhalen van de 75
4. Wetenschappelijke instellingen, departementale diensten
miljoen euro via het VINNOF voor financiering van innovatie-
en VOI’s
projecten via risicokapitaal, daalt het industrieel onderzoek in
5. Sectorale initiatieven en beleidsondersteunend onderzoek
2007 t.o.v. 2006.
en studies 6. Allerhande uitgaven i.v.m. het algemeen wetenschapsbeleid
Tabel 6.1: Verdeling van het totale budget van het HBPWB (in miljoen euro) 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
76,866
81,487
89,248
106,930
124,926
137,439
155,727
171,906
180,526
190,964
195,554
218,288
233,359
256,512
278,597
2.1 Werkingstoelagen universiteiten
401,472
418,670
434,771
449,777
464,636
479,022
489,009
500,975
512,265
539,532
561,284
577,947
594,462
615,590
633,213
2.2 Andere toelagen universiteiten
75,700
119,152
99,891
91,218
73,848
64,903
83,944
88,260
88,058
88,506
89,112
83,855
85,543
87,926
62,431
9,649
10,015
10,105
10,378
9,165
9,237
11,902
11,225
12,455
13,822
14,382
14,362
14,724
14,968
16,564
1
Niet-gericht onderzoek
2.3 Andere instellingen 3
Industrieel onderzoek
120,873
133,743
121,855
146,549
178,442
207,867
219,446
216,199
227,163
292,746
330,105
378,606
433,491
465,475
426,919
4
Wet. instellingen, dep. diensten en VOI's
15,113
19,246
19,217
40,183
39,890
40,380
45,813
54,372
52,917
48,983
71,795
65,300
69,029
73,091
70,000
5
Sectorale initiatieven beleidsondersteunend onderzoek
18,927
27,092
25,419
28,333
29,850
41,704
39,338
43,771
68,867
67,338
50,500
31,201
33,857
36,310
39,116
6
Globaal wetenschapsbeleid
6,780
11,140
7,350
17,921
22,099
32,704
61,800
40,348
23,417
26,911
22,465
23,314
24,365
26,325
28,931
725,380
820,545
807,855
891,288
TOTAAL
942,855 1.013,256 1.106,979 1.127,056 1.165,667 1.268,801 1.335,196 1.392,873 1.488,829 1.576,197 1.555,772
103
Figuur 6.2: De procentuele verdeling van de O&O-kredieten over de NABS-codes
■ 0,87% ■ 1,65%
■ 0,17%
■ 1,87%
■ 1. Exploratie en exploitatie van het aardse milieu
■ 1,05% ■ 0,03% ■ 2,47%
■ 29,23%
■ 2. Infrastructuur en ruimtelijke ordening ■ 3. Milieubescherming en milieuzorg ■ 4. Bescherming en bevordering van de menselijke gezondheid ■ 5. Productie , distributie en rationeel gebruik van energie ■ 6. Landbouwproductie en -technologie ■ 7. Industriële productie en technologie ■ 8. Maatschappelijke structuren en relaties ■ 10. Onderzoek gefinancierd uit algemene universiteitsfondsen ■ 11. Niet-toepassingsgericht onderzoek ■ 12. Overig onderzoek in de civiele sector
■ 19,65%
■ 1,57%
■ 41,43%
De procentuele verdeling van de O&O kredieten over de
voor de universiteiten een belangrijk deel voor hun rekening.
NABS-codes voor 2007 wordt weergegeven in figuur 6.2.
Voor 2007 is dit 611,137 mln. EUR (39%). Van dit bedrag is
De toewijzingen zijn benaderend te interpreteren, omdat voor
75% bestemd voor Onderwijs en Vorming (O&V), terwijl 25%
sommige onderzoeksdomeinen de uitgave 1993 van de NABS-
gaat naar Onderzoek en Ontwikkeling (O&O).
codes ondertussen ook al achterhaald is. Het grootste kredietvolume is in 2007 voor het industrieel onderzoek (NABS 7)
De tweede geldstroom omvat de middelen voor het
met 395 miljoen euro (41,5%). Dan volgt niet-gericht onderzoek
fundamenteel, niet-gericht onderzoek.
(NABS11): 466 miljoen euro (49%). Dit zijn inderdaad de twee
Tabel 6.3 geeft de evolutie (1993-2007) van de middelen
grote polen van het wetenschapsbeleid: het fundamenteel onder-
bestemd voor het niet-gericht onderzoek aan de universiteiten
zoek als basis voor het verdere technologisch innovatiebeleid.
- m.a.w. het onderzoek op vrij initiatief van de vorser. De middelen van het Bijzonder Onderzoeksfonds (BOF) gaan rechtstreeks naar de universiteiten en worden door de
6.3 OVERHEIDSKREDIETEN VOOR DE VLAAMSE UNIVERSITEITEN
onderzoeksraad verdeeld in functie van het universitaire onderzoeksbeleid. De middelen voor de specialisatiebeurzen van het IWT en voor de mandaten en projecten van het FWO
De overheidskredieten voor de universiteiten bestaan uit de
worden indirect verdeeld door deze intermediairen, volgens
eerste en tweede geldstroom.
vastgelegde kwaliteitscriteria en een evaluatie op basis van peer review.
De eerste geldstroom bevat de werkingsuitkeringen van de universiteiten. De werkingsuitkeringen zijn de middelen die
Deze middelen stegen sterk door de forse inhaalbeweging
de universiteiten ontvangen voor hun gewone werking voor
van de Vlaamse regering én door een heroriëntering van
academisch onderwijs, wetenschappelijk onderzoek en weten-
de middelen met beleidsaccent op de stimulering van het
schappelijke dienstverlening.
fundamenteel, grensverleggend onderzoek.
Tabel 6.2 geeft een overzicht van de universitaire
Het relatieve aandeel en de evolutie van de middelen voor
werkingstoelagen voor de jaren 1993-2007. Van het totaal
het niet-gericht onderzoek verdeeld via BOF, FWO en IWT
van de kredieten voor wetenschapsbeleid nemen de toelagen
(1993-2007) worden op hun beurt gegeven in figuur 6.3.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
(NABS 10) samen met de algemene universiteitsfondsen
104
Tabel 6.2: Werkingsuitkeringen aan de universiteiten (in miljoen euro) 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
KUBrussel
4,351
4,586
4,603
4,698
4,762
5,228
4,960
4,968
4,742
4,984
5,068
5,177
5,259
5,349
5,421
KULeuven
164,115
169,418
173,597
178,349
183,109
187,504
189,688
192,370
194,544
200,420
204,136
207,890
211,105
214,659
217,568
11,619
14,792
16,554
16,537
16,924
16,351
16,889
17,236
17,625
14,535
14,661
15,047
15,289
15,828
16,298
0,087
5,202
5,898
6,174
6,620
7,106
7,236
UHasselt tUL UGent
2007
104,271
108,778
117,264
124,244
130,186
138,228
142,695
147,846
154,058
161,344
166,422
171,482
176,804
182,460
190,852
75,899
78,177
80,096
81,251
83,048
84,315
58,437
61,059
61,945
64,035
66,140
67,765
69,286
71,544
72,748
RUCA
16,872
18,027
18,547
19,425
20,340
20,615
21,029
21,718
22,067
UFSIA
18,709
19,353
19,261
19,479
20,069
20,501
20,964
21,465
21,715
UIA
22,856
23,679
24,137
25,131
25,731
26,649
27,293
28,361
28,966
58,679
60,037
60,808
61,914
63,515
63,324
65,491
67,011
68,461
70,551
72,044
73,388
74,524
75,777
76,805
401,472
418,670
434,771
449,777
464,636
478,400
489,009
500,975
512,265
532,935
546,406
559,254
570,852
584,227
598,495
0,000
6,597
7,425
7,531
12,225
12,574
12,642
512,265
539,532
553,831
566,785
583,077
596,801
611,137
7,453
8,562
8,785
14,189
14,476
2,600
2,600
2,600
2,600
2,000
5,000
577,947
594,462
615,590
633,213
UA
VUB Totaal werkingsuitkeringen
0,622
Verhoging basissubsidie Aanvullende werkingsmiddelen - BAMA Totaal werkingsuitkeringen + aanvullende middelen
479,022
Enveloppe hogescholenonderwijs academiseringsgelden (2 cycli) + elektrongelden LRM impulsfinanciering tUL Onderzoeksbetrokkenheid academische opleidingen aan de hogescholen Algemeen totaal
401,472
418,670
434,771
449,777
464,636
479,022
489,009
500,975
512,265
539,532
561,284
Tabel 6.3: Middelen voor het niet-gericht onderzoek (in miljoen euro)
Specialisatiebeurzen IWT FWO
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
6,130
7,600
10,697
11,936
12,747
12,181
15,791
15,486
16,247
18,265
17,786
18,053
20,269
21,729
24,255
18,396
19,098
19,844
20,521
76,686
83,359
90,960
90,969
80,883
82,408
84,784
92,514
103,922
120,288
112,531
11,712
11,700
11,712
11,712
15,615
FWO - beurzen en mandaten
27,129
FWO - projecten FWO - toelage projecten FWO - geassocieerde fondsen
2,573
2,648
2,695
29,767
31,730
34,866
2,592
FWO-Vlaanderen FWO-Vlaanderen (Nat. Loterij) FWO-Vlaanderen internat.
0,750
Onderzoeksfaciliteiten
5,000
Herculesstichting BOF
20,000
BOF - speciale fondsen
10,369
10,558
14,229
BOF - overlegde programma’s
10,042
10,588
14,908 35,493
Subsidie BOF
41,899
48,976
65,451
83,396
90,291
92,984
96,009
97,468
Methusalem-progr.
99,033
100,444
3,000
10,043
256,512
278,597
1,500
ZAP-mandaten Algemeen totaal
0,941 12,171
Odysseus-programma
76,866
81,487
89,248
106,930
124,926
137,439
155,727
171,906
180,526
190,964
195,554
218,288
233,359
105
Figuur 6.3: Het relatieve aandeel en de evolutie van de middelen van het niet-gericht onderzoek verdeeld via BOF, FWO en IWT (1993-2007)
150 140 130 120
Kredieten (in mln. EUR)
110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 1993
■ IWT
1994
1995
■ FWO
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
■ BOF
6.4 BESTEDING VAN DE MIDDELEN VERDEELD VIA HET FONDS VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (FWO-VLAANDEREN)
over de drie luiken: de individuele kredieten en mandaten, de projecten en de diversen, is terug te vinden in tabel 6.4; de evolutie en verdeling van het globale mandatenbestand en verdeling van de projectkredieten over de wetenschaps-
De evolutie 1992-2006 van de Vlaamse overheidskredieten voor
sectoren in figuur 6.6 en 6.7.2
het FWO-Vlaanderen, evenals de verdeling van de kredieten
Tabel 6.4: Evolutie van de toelagespreiding over de actiemiddelen van het FWO-Vlaanderen (in miljoen euro) Uitgaven Mandaten
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
28,06 45%
31,78 45%
35,05 47%
37,90 47%
38,84 44%
43,28 46%
49,26 46%
53,72 48%
55,57 48%
44,55 42%
49,66 42%
51,53 40%
56,33 44%
57,23 41%
60,19 40%
Wetenschappelijke contacten
2,08 3%
2,01 3%
1,91 3%
1,91 3%
2,73 3%
2,88 3%
2,33 2%
2,48 2%
2,20 2%
3,41 3%
2,66 2%
2,68 2%
2,94 2%
3,41 2%
3,59 2%
Kredieten aan navorsers
1,07 2%
0,94 1%
2,35 3%
2,33 3%
2,88 3%
2,75 3%
0,97 1%
1,66 1%
1,77 2%
1,67 2%
2,24 2%
1,70 1%
1,57 1%
2,08 2%
1,71 1%
28,28 45%
32,33 46%
31,95 43%
34,90 43%
39,74 45%
41,62* 44%
50,72* 47%
50,07* 45%
50,93 44%
53,02 49%
58,44 50%
67,27 53%
63,54 49%
70,61 51%
78,24 52%
Diversen
2,85 5%
3,00 5%
3,30 4%
3,69 5%
3,89 5%
4,36 4%
4,51 4%
4,51 4%
4,59 4%
4,67 4%
4,66 4%
4,87 4%
4,94 4%
5,08 4%
5,58 4%
TOTAAL
62,34 100%
70,06 100%
74,56 100%
80,73 100%
88,08 100%
94,89 100%
107,79 100%
112,44 100%
115,05 100%
107,32 100%
117,67 100%
128,05 100%
129,31 100%
138,41 100%
149,31 100%
Onderzoeksprojecten
De kostprijs van de permanente onderzoekers is continu opgenomen bij mandaten, terwijl die eertijds boekhoudkundig bij de onderzoeksprojecten hoorde. Vanaf 1/10/2000 zijn deze onderzoekers echter naar het Z.A.P. overgeheveld. * Gelden voor het Max-Wildiersfonds worden besteed vanaf 2000 e.v. 2 Een uitgebreide beschrijving van de besteding van de middelen van het FWO werd opgenomen in de Speurgids WTI 2006, hoofdstuk IV.1. Basisteksten en gegevens werden aangeleverd door B. Hinnekint, FWO-Vlaanderen.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
volgens wetenschapssector in de figuren 6.4 en 6.5; de evolutie
106
Figuur 6.4: Evolutie van het mandatenbestand volgens wetenschapssector 1991-1996 (FWO)
300
250
200
150
100
50
0 1992
1991
1993
1994
1995
1996
■ Natuur- en Exacte wetenschappen ■ Biomedische wetenschappen ■ Toegepaste wetenschappen ■ Taal- en Cultuurwetenschappen ■ Maatschappijwetenschappen
Figuur 6.5: Evolutie van het mandatenbestand volgens wetenschapsgebied 1996-2005 (FWO)
400 350 300 250 200 150 100 50 0 1996
1997
1998
1999
■ Exacte wetenschappen ■ Biologische wetenschappen ■ Medische wetenschappen ■ Toegepaste wetenschappen ■ Cultuur- en taalwetenschappen ■ Gedrags- en maatschappijwetenschappen
2000
2001
2002
2003
2004
2005
107
Figuur 6.6: Evolutie van de kredieten van de onderzoeksprojecten, uitgesplitst per wetenschapsgebied 1992-1997 (FWO) (in miljoen euro)
25
20
15
10
5
0 1992
1993
1994
1995
1996
1997
■ Natuur- en Exacte wetenschappen ■ Biomedische wetenschappen ■ Toegepaste wetenschappen ■ Taal- en Cultuurwetenschappen ■ Maatschappijwetenschappen
Figuur 6.7: Evolutie van de kredieten van de onderzoeksprojecten, uitgesplitst per wetenschapsgebied 1998-2005 (FWO) (in miljoen euro)
25
15
10
5
0 1998
1999
2000
■ Exacte wetenschappen ■ Biologische wetenschappen ■ Medische wetenschappen ■ Toegepaste wetenschappen ■ Cultuur- en taalwetenschappen ■ Gedrags- en maatschappijwetenschappen
2001
2002
2003
2004
2005
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
20
108
Tabel 6.5: Financiering van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieĂŤn ten behoeve van het bedrijfsleven (in miljoen euro) 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
IWT - initiatief Vlaamse regering (vroegere FIOV)
31,854
53,297
38,748
26,051
34,762
38,104
54,321
29,435
32,848
37,744
11,048
6,186
13,750
8,751
26,468
IWT - initiatief bedrijven en innovatie samenwerkingsverbanden
37,184
27,268
20,662
29,668
41,993
53,590
54,289
77,777
82,734
82,484
101,503
96,863
98,213
119,275
121,721
5,445
13,457
11,839
10,901
11,065
IWT - innovatieve mediaprojecten IWT - Vlaams Innovatie Netwerk (VIN)
0,814
0,826
7,095
8,042
8,215
9,581
10,811
11,012
11,090
11,601
11,780
27,271
27,618
28,245
28,659
33,652
34,308
34,481
35,033
35,625
38,909
27,075
25,821
27,499
27,772
29,353
29,934
31,263
33,501
33,101
37,754
35,131
1,487
2,181
2,132
22,806
23,490
24,194
24,921
25,669
26,034
27,817
28,595
29,453
30,366
31,334
38,104
17,000
17,287
23,046 9,602
3,966
4,333
4,442 1,450
1,006
2,910
2,866
IMEC
22,065
23,166
24,316
24,316
27,055
VITO
24,274
24,281
25,808
26,569
IWT - werking Vergoeding geleverde prestaties IWT
VITO-Prodem VIB
3,461
4,291
4,162
IBBT 9,265
10,794
9,602
9,602
9,602
1,591
1,760
1,834
1,896
1,916
1,943
1,973
1,973
2,002
2,165
2,200
2,231
2,479
3,927
4,358
4,358
5,935
5,949
5,949
5,949
5,949
5,949
6,999
7,399
3,000
3,000
11,500
9,000
9,000
1,239
7,437
2,801
9,901
16,840
37,488
37,488
38,604
38,604
5,000
5,000
1,365
2,087
2,717
30,000
30,000
30,000
75,000
75,000
10,030
11,341
11,503
2,300
2,374
465,475
426,919
Landbouwonderzoek 1,530
STV
1,398
1,470
IWT-TETRA (HOBU) Fonds PWO Technopolis Strategisch basisonderzoek SBO (GBOU)
2,157
16,192
10,139
10,139
16,840
Preklinisch toegepast onderzoek 4,958
Biotech-fonds Vlaanderen
4,958
4,958
4,958 1,239
Interfacediensten
1,257
1,269
1,289
FFEU - wetenschapsbeleid
0,327
1,326
1,345
37,180
37,250
14,278
30,000
30,000
Vlaamse excellentiepolen Innovatie
17,989
Participaties O&O via P.M.V. P.M.V. - VINNOF
2,000
Industrieel Onderzoeksfonds
30,000
Onderzoek Staalindustrie vzw Flanders DC
1,439
Limburgplan Totaal
120,873
133,743
121,855
146,549
178,442
207,867
6.5 OVERHEIDSKREDIETEN VOOR INDUSTRIEEL ONDERZOEK De verdeling en evolutie van de middelen voor industrieel onderzoek over de periode 1993-2007 wordt gegeven in tabel 6.5.
219,446
216,199
227,163
292,746
330,105
378,606
433,491
6.6 BESTEDING VAN DE MIDDELEN VERDEELD VIA HET INSTITUUT VOOR DE AANMOEDIGING VAN INNOVATIE DOOR WETENSCHAP EN TECHNOLOGIE IN VLAANDEREN (IWT-VLAANDEREN)
De evolutie van de onderscheiden beleidsinitiatieven en bijhorende kredieten kunnen gevolgd worden over verschillende
Het IWT heeft sinds 1994 de opdracht de specialisatiebeurzen
jaren. Een constante zijn de IWT-kredietlijnen en de onderzoeks-
(doctoraatsbeurzen) te beheren. De evolutie van de IWT-
instellingen IMEC, VITO, VIB en vanaf 2005 ook IBBT, evenals
specialisatiebeurzen per discipline, wordt gegeven in figuur 6.8.3
STV. De meest markante wijzigingen zijn de opkomst van het strategisch basisonderzoek en de aandacht voor het onderzoek in de hogescholen. Vanaf 2003 zijn er extra middelen voor de Vlaamse excellentiepolen en zijn ook door de defederalisering van de beleidspost Landbouw de kredieten voor het landbouwonderzoek ingeschreven in de Vlaamse begroting. In 2007 bedraagt het krediet voor IWT ten behoeve van het initiatief bedrijven en innovatie samenwerkingsverbanden 121,721 mln. EUR.
3 Een uitgebreide beschrijving van de besteding van de middelen van het IWT werd opgenomen in de Speurgids WTI 2006, hoofdstuk IV.2. Referentie: Dirk Maeckelberghe, IWT-Vlaanderen
109
Figuur 6.8: Evolutie van de bursalen over de Vlaamse universiteiten in de periode 1994-2006
350
Totaal aantal bursalen
300 250 200 150 100 50 0 1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
■ KULeuven ■ UGent ■ UA ■ VUB ■ UHasselt
6.7 O&O-INPUT VOOR DE VLAAMSE ONDERZOEKSINSTELLINGEN IMEC, VITO, VIB EN IBBT
IMEC kende vanaf de start een sterke groei in haar
De input van middelen en personeel, en de evolutie over
VITO voert contractonderzoek uit en ontwikkelt innovatieve
de periode 1992-2005, voor de onderzoeksinstellingen IMEC
producten en processen in de domeinen energie, leefmilieu
(Interuniversitair Centrum voor Micro-elektronica), VITO
en materialen, zowel voor de overheid als het bedrijfsleven
(Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek), VIB
en met de nadruk op het bevorderen van duurzaam gebruik
(Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie) en IBBT
van grondstoffen en energie. De onderzoeksactiviteiten zijn
(Interdisciplinair instituut voor BreedBand Technologie) wordt
georganiseerd in twee clusters van telkens vier expertisecentra
weergegeven in tabel 6.6. Een meer uitgebreide beschrijving
die zich respectievelijk richten op wetenschappelijke diagnose
van de besteding van de middelen van IMEC, VITO en VIB
(centra voor evaluatie en metingen) en innovatie (remediërende
werd opgenomen in de Speurgids 2002, deel IV.
en toegepaste productontwikkeling). VITO is binnen de eerste
personeelsbestand. In 2006 steeg het aantal medewerkers (payroll + non-payroll) van 1418 naar 1506.
wetenschappelijke partner van de Vlaamse milieuadministraties.
contractonderzoek, waarbij onderzoeksprojecten met regionale
VITO levert, net als IMEC, grote inspanningen voor het
en internationale partners worden uitgebouwd. De jaarlijkse
verwerven van meer contractwerk. Daarbij blijft het evenwel
overheidstoelage stelt IMEC in staat om het basisonderzoek
prominent aanwezig op het internationaal wetenschapsforum,
op lange termijn te financieren, waarmee de strategische
in het bijzonder dat van de Europese Kaderprogramma’s.
‘background know-how’ wordt ondersteund, los van de specifieke
Sedert 1996 verhoogde het personeelsbestand met 18%,
samenwerkingsverbanden. IMEC’s onderzoeksactiviteiten zijn
een stijging die zich vooral bij hoger geschoolden situeert.
georganiseerd in divisies, waarvan procestechnologie (micro-
De aantrekkelijkheid voor jonge onderzoekers wordt o.a.
elektronica) de belangrijkste is. Daarnaast zijn er de
gewaarborgd via een vlotte en erkende doorstroming naar
onderzoeksdivisies in nanotechnologie, ontwerpmethodes en
zowel de private als openbare sector.
technologieën voor ICT-systemen.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
cluster het Vlaams referentielaboratorium en structurele IMEC genereert hierbij diverse inkomsten uit voornamelijk
110
Tabel 6.6: Input aan middelen en personeel voor de Vlaamse onderzoeksinstellingen IMEC, VITO, VIB en IBBT Onderzoeksinstelling 1992 IMEC VITO 1993 IMEC VITO 1994 IMEC VITO 1995 IMEC VITO 1996 IMEC VITO*** VIB** 1997 IMEC VITO VIB 1998 IMEC VITO VIB 1999 IMEC VITO VIB 2000 IMEC VITO VIB 2001 IMEC VITO VIB 2002 IMEC VITO VIB 2003 IMEC VITO VIB 2004 IMEC VITO VIB 2005 IMEC VITO VIB IBBT****
Vlaamse overheid (toelage) (mln. EUR)
Contractonderzoek (mln. EUR)
21,02
16,06
0,64
292
103
22,05
5,61
0,66
145
188
22,06
18,84
0,30
312
109
24,27
5,31
0,75
153
204
23,18
19,86
0,79
333
117
24,27
6,96
0,43
165
208
24,32
23,13
2,13
352
124
25,81
7,27
0,78
175
208
24,32
29,15
2,82
375
132
26,46
9,72
1,36
173
207
22,81
0,70
0,62
138
136
27,06
35,15
6,41
414
145
27,56
13,04
1,85
193
211
23,50
2,68
0,28
144
165
27,59
38,70
6,52
464
163
24,45
16,14
6,58
212
212
25,18
4,34
1,17
169
165
27,95
42,50
10,11
504
177
27,50
17,57
0,38
236
211
24,92
5,74
1,25
199
165
28,25
70,48
4,13
542
191
27,77
17,72
0,17
233
216
25,67
5,41
0,42
199
164
27,42
87,71
3,43
622
218
29,35
19,04
0,18
253
212
26,03
5,63
0,35
175
173
33,65
103,39
1,36
738
259
29,93
21,88
247
204
27,81
5,19
0,48
219
214
34,31
108,93
2,07
754
263
31,26
24,30
264
201
28,60
5,80
1,14
228
193
34,48
118,14
6,29
790
261
33,50
26,64
261
201
29,45
8,11
2,11
261
193
35,03
157,24
4,35
814
274
33,10
29,11
271
199
30,37
9,28
297
205
17,00
1,06
2,27 -
* Doctor, Burg. Ir., licentiaat, Ind. Ir. ** Het VIB werd opgericht in 1995 en werd operationeel in 1996 *** Globale basistoelage, recente referentietaken en doelfinanciering inbegrepen **** Personeel IMEC: alleen payroll (koppen) ***** Personeel IBBT centrale functies
Diverse (mln. EUR)
Personeel Hoger geschoold*
8
Personeel Ander
111
VIB is een onderzoekscentrum voor biotechnologie waarin de mogelijkheden worden geëxploreerd rond de combinatie van innovatief basisonderzoek met tech transfer. De ontwikkeling
6.9 O&O-UITGAVEN IN DE PUBLIEKE SECTOR IN VLAANDEREN: EEN INTERNATIONALE VERGELIJKING
van industriële activiteiten in de biotechnologiesector is sterk afhankelijk van de aanwezigheid van een technologieplatform.
Door de OESO worden de uitgaven voor O&O als een
Daartoe voert VIB, naast strategisch basisonderzoek via een
bijzonder belangrijke indicator beschouwd voor het meten van
groeiende publicatieperformantie, een proactief technologie-
de O&O-intensiteit en innovatie. Deze uitgaven kunnen worden
transferbeleid, met name het vertalen van uitvindingen in
uitgedrukt in een percentage van het regionale BBP en worden
economische groei, nieuwe jobs en op termijn nieuwe
gerelateerd aan het aantal inwoners. Als basisindicator worden
producten. VIB fungeert meer en meer als - internationale -
de O&O-uitgaven gefinancierd door de overheid genomen.
katalysator voor de Vlaamse biotechbedrijven en staat
Deze kan worden uitgedrukt in de nationale munt, maar
ondertussen bekend als centrum waar overheid en publiek
ook geconverteerd naar USD door gebruik te maken van de
terecht kunnen voor correcte, wetenschappelijk onderbouwde
purchasing power parities (PPP). Afgeleide indicatoren zijn echter
informatie over biotechnologie en haar toepassingen. Sinds de
nodig om zinvolle vergelijkingen mogelijk te maken, bijvoorbeeld
opstart van het instituut in 1995 is het personeelsbestand
om de invloed van de omvang van het land of de regio te
gegroeid van 504 naar 1030 (31 december 2006). De sterke
elimineren. De ‘O&O-uitgaven gefinancierd door de overheid
innovatieve oriëntatie zorgt dat onderzoekers in een creatieve
in % van het BBP’ en de ‘O&O-uitgaven gefinancierd door de
en autonome omgeving goed kunnen functioneren.
overheid per capita’ worden als afgeleide indicatoren gezien.
IBBT is gericht op onderzoek in Informatie- en Communicatie-
Tabel 6.8 geeft een overzicht van de overheidskredieten die in
technologie (ICT) in het algemeen, en de ontwikkeling van
Vlaanderen voor O&O beschikbaar zijn (Vlaamse kredieten +
breedbandtoepassingen in het bijzonder. Dit onderzoek is
Vlaams aandeel van de federale kredieten + het aandeel in de
interdisciplinair en vraaggedreven en vindt plaats in nauwe
EU overheidskredieten) als %BBP-Vlaanderen - ofwel het bruto
samenwerking met zowel bedrijven als de overheid. Het heeft
binnenlands product per regio. Uit deze tabel blijkt duidelijk de
tot doel oplossingen te bieden voor complexe problemen en
sinds 1996 volgehouden inhaalbeweging.
zo tegemoet te komen aan toekomstige uitdagingen van de Tabellen 6.9 en 6.10 geven voor de afgeleide indicatoren
een breed gamma aan domeinen zoals eHealth en
- % BBP en per capita - een vergelijking van Vlaanderen met
ouderenzorg, mobiliteit en logistiek, nieuwe media en
de belangrijkste EU-landen, aangevuld met de Verenigde
eGovernment. IBBT’s multidisciplinair onderzoek bouwt bruggen
Staten en Japan. Er dient hier opgemerkt dat Vlaanderen quasi
tussen kennisinstellingen, de industrie en de overheid en
60% van de bevolking van België levert, maar dat het Vlaamse
verzekert de opbouw van hoogcompetent menselijk kapitaal.
aandeel van de federale kredieten zelfs niet de 56% bereikt - de ESA-kredieten komen slechts voor 35,5 % Vlaanderen ten goede (Bron: VRWB).
6.8 O&O-INPUT VOOR DE VLAAMSE WETENSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN
In 1996 situeert Vlaanderen zich nog op een relatief bescheiden niveau. Uit de tabellen blijkt dat Vlaanderen zijn
De input aan middelen en personeel, en de evolutie over
positie aanzienlijk verbeterd heeft en op een vergelijkbaar
de periode 1992-2005, voor de Vlaamse wetenschappelijke
niveau komt met de belangrijkste EU-partners.
instellingen word weergegeven in tabel 6.7.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
maatschappij. Toepassingen van IBBT-onderzoek zijn er binnen
112
Tabel 6.7: Input aan middelen en personeel voor de Vlaamse wetenschappelijke instellingen Wet. instelling 1992 IN IBW IAP CBGS KMSKA 1993 IN IBW IAP CBGS KMSKA 1994 IN IBW IAP CBGS KMSKA 1995 IN IBW IAP CBGS KMSKA 1996 IN IBW IAP CBGS KMSKA 1997 IN IBW IAP CBGS KMSKA 1998 IN IBW IAP CBGS KMSKA 1999 IN IBW IAP CBGS KMSKA 2000** IN IBW IAP CBGS KMSKA 2001 IN IBW IAP CBGS KMSKA
Vlaamse overheid (mln. EUR)
Andere inkomsten (mln. EUR)
Personeel Hoger geschoold*
Personeel Ander
0,75 0,55 0,45 0,27
0,05 0,35 0,23 0,35
25 11 17 17 17
9 20 43 9 64
0,75 0,70 0,53 0,28 1,07
0,29 0,30 0,56 0,15
29 12 17 17 17
11 22 71 9 64
1,20 1,22 0,54 0,28 0,72
0,24 0,53 0,71 0,01 0,23
31 15 18 17 17
13 23 60 9 64
1,19 1,54 0,59 0,29 1,47
0,38 0,41 0,66 0,02 0,43
31 22 19 17 19
13 31 65 9 63
1,48 1,94 0,42 0,28 1,49
0,37 0,36 0,68 0,02 0,30
30 22 19 17 20
17 33 64 9 62
1,77 2,11 0,74 0,29 1,52
1,43 0,49 0,92 0,10 0,65
48 26 20 17 20
21 38 76 9 62
1,89 2,33 0,94 0,30 1,53
1,16 0,59 0,03 0,03 1,08
38 31 18 17 25
20 44 55 9 75
2,85 2,40 0,82 0,31 1,79
0,82 0,69 0,03 0,03 0,98
54 31 20 17 25
16 50 55 9 75
3,84 3,02 2,56 1,59 4,23
0,83 0,64 0,03 0,03 0,29
61 41 31 20 25
28 70 73 9 75
4,36 3,84 3,60 1,62 4,74
0,97 1,02 0,03 0,03 1,02
96 44 60 21 25
28 66 84 9 75
113
Tabel 6.7: Input aan middelen en personeel voor de Vlaamse wetenschappelijke instellingen (vervolg) Wet. instelling 2002 IN IBW IAP CBGS KMSKA 2003 IN IBW IAP*** CBGS KMSKA CLO CLE 2004 IN IBW VIOE CBGS KMSKA CLO CLE 2005 IN IBW VIOE CBGS**** KMSKA CLO***** CLE*****
Vlaamse overheid (mln. EUR)
Andere inkomsten (mln. EUR)
Personeel Hoger geschoold*
Personeel Ander
4,84 4,73 4,37 1,87 5,58
1,04 0,68 0,23 0,06 0,00
104 52 61 21 27
31 68 55 6 72
5,14 4,93 4,81 1,66 4,85 12,57 2,92
1,26 0,86 0,24 0,05 0,00 9,30 0,00
80 56 52 19 26 13 22
29 72 53 7 68 402 51
4,44 5,15 4,27 1,85 4,75 15,03 3,33
1,00 1,04 0,18 0,07 0,00 10,10 0,34
83 53 34 22 29 121 27
36 78 73 6 72 348 56
4,66 6,10 4,83 1,88 4,64 14,35 2,31
1,09 0,58 0,19 0,09 0,00 10,97 0,53
85 58 54 22 30 121 21
49 84 80 7 68 342 50
Doctor, burg. ir., bio-ingenieur, licentiaat, ind ir. Vanaf 2000 worden de salarissen en toelagen van het personeel voor de wetenschappelijke instellingen (behalve voor het IBW) vermeld als onderdeel van de middelen van de Vlaamse overheid. Deze informatie is gebaseerd op de O&O-uitgaven zoals vermeld in de OESO O&O-enquĂŤte en wordt toegevoegd aan de middelen afkomstig van de Vlaamse overeheid. *** Vanaf 2004: Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE) **** CBGS werd in 2006 opgeheven ***** Vanaf 2006 vormen CLO en CLE samen het ILVO (Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek)
Tabel 6.8: O&O-overheidskredieten als percentage BBP-Vlaanderen (kredieten in miljoen euro) VLAAMSE OVERHEID Jaar
BBP-Vlaanderen
1995
117.908,7
O&O-kredieten 365,400
% O&O/BBP-Vlaanderen 0,31
1996
119.849,0
429,670
0,36
1997
126.623,3
479,620
0,38
1998
131.010,2
518,640
0,40
1999
136.379,3
575,120
0,42
2000
144.135,8
595,685
0,41
2001
147.999,4
625,071
0,42
2002
152.714,9
711,258
0,47
2003
157.115,1
770,687
0,49
2004
164.948,3
820,666
0,50
2005
170.768,7
898,638
0,53
2006
180.284,9
966,137
0,54
2007
188.487,9
953,584
0,51
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
* **
114
Tabel 6.8: O&O-overheidskredieten als percentage BBP-Vlaanderen (kredieten in miljoen euro) (vervolg) VLAAMSE OVERHEID + VLAAMS AANDEEL FEDERALE OVERHEID Jaar
BBP-Vlaanderen
Vlaamse + Vlaams aandeel Federale O&O-kredieten * 1995 117.908,7 570,238 1996 119.849,0 635,946 1997 126.623,3 700,292 1998 131.010,2 746,690 1999 136.379,3 801,236 2000 144.135,8 831,333 2001 147.999,4 865,123 2002 152.714,9 946,773 2003 157.115,1 1.023,284 2004 164.948,3 1.069,544 2005 170.768,7 1.132,233 2006 180.284,9 1.219,024 2007 188.487,9 1.188,807 VLAAMSE OVERHEID + VLAAMS AANDEEL FEDERALE + VLAAMS AANDEEL EU-OVERHEID
% O&O/BBP-Vlaanderen
Jaar
BBP-Vlaanderen
% O&O/BBP-Vlaanderen
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
117.908,7 119.849,0 126.623,3 131.010,2 136.379,3 144.135,8 147.999,4 152.714,9 157.115,1 164.948,3 170.768,7 180.284,9 188.487,9
0,48 0,53 0,55 0,57 0,59 0,58 0,58 0,62 0,65 0,65 0,66 0,68 0,63
Vlaamse + Vlaams aandeel Federale + EU O&O-kredieten ** 638,588 704,296 768,642 815,040 869,586 901,033 935,845 1.017,495 1.094,006 1.140,266 1.202,955 1.289,747 1.259,529
0,54 0,59 0,61 0,62 0,64 0,63 0,63 0,67 0,70 0,69 0,70 0,72 0,67
* Verdeelsleutel ESA aan 35,5% Vlaams (Bron VRWB - 1997-2003) en de rest van de Federale kredieten aan 56% Vlaams ** Geraamd volgens berekende return van 2,38% voor het Vierde Kaderprogramma (1994-1998) en berekende return van 2,19% voor het Vijfde Kaderprogramma (1998-2002) Bron BBP-Vlaanderen: Studiedienst van de Vlaamse Regering (SVR) - Vlaamse overheid (versie 25 januari 2007 van de berekeningen), op basis van diverse bronnen: 2001-2004: INR; 2005-2007: raming SVR
Tabel 6.9: Internationale vergelijking van de O&O-overheidsuitgaven (GBAORD), uitgedrukt in %BBP O&O-overheidsuitgaven (GBAORD) in %BBP 1996 1998 0,36 0,40 Vlaanderen* Vlaanderen** 0,53 0,57 Vlaanderen*** 0,64 0,66 België 0,54 0,56 Duitsland 0,88 0,81 Frankrijk 1,07 0,96 Verenigd Koninkrijk 0,75 0,66 Ierland 0,32 0,27 Nederland 0,81 0,79 Denemarken 0,71 0,74 Finland 0,95 1,07 Zweden 1,07 0,77 Italië 0,57 0,56 Portugal 0,48 0,51 Spanje 0,47 0,55 Verenigde Staten 0,89 0,85 Japan 0,56 0,60 EU-25 0,75 0,71
2000 0,41 0,58 0,66 0,57 0,79 0,96 0,69 0,30 0,77 0,76 0,98 0,71 0,64 0,58 0,60 0,86 0,65 0,72
2001 0,42 0,58 0,65 0,59 0,78 0,99 0,68 0,32 0,75 0,75 0,97 0,84 0,68 0,60 0,66 0,91 0,70 0,73
2002 0,47 0,62 0,69 0,60 0,78 1,00 0,77 0,33 0,74 0,73 0,96 0,90 geen data 0,67 0,74 0,99 0,72 0,75
2003 0,49 0,65 0,71 0,61 0,79 0,99 0,76 0,34 0,74 0,73 1,00 0,95 geen data 0,61 0,73 1,05 0,73 0,74
2004 0,50 0,65 0,71 0,59 0,77 0,96 0,71 0,44 0,73 0,72 1,01 0,90 geen data 0,63 0,80 1,08 0,72 0,74
Main Science and Technology Indicators, OECD, Volume 2007/1 * Vlaamse overheidskredieten ** Vlaamse overheidskredieten + verdeelsleutel ESA aan 35,5% ESA + rest federale kredieten aan 56% V + EU-KP Vlaams aandeel *** Vlaamse overheidskredieten + Vlaams aandeel 56% van de federale kredieten + EU-KP Vlaams aandeel
2005 0,53 0,66 0,72 0,60 0,77 0,93 0,72 0,47 0,70 0,71 1,03 0,89 0,67 0,73 0,84 1,06 0,71 0,72
2006 0,54 0,68 0,73 0,62 0,77 geen data geen data 0,48 0,73 0,71 0,99 0,87 0,62 0,72 geen data 1,03 0,70 geen data
2007i 0,51 0,63 0,69
115
Tabel 6.10: Internationale vergelijking van de O&O-overheidsuitgaven (GBAORD) per capita (in lopende PPP$) O&O-overheidsuitgaven (GBAORD) per capita (in lopende PPP$) Vlaanderen* Vlaanderen** Vlaanderen*** België Duitsland Frankrijk Verenigd Koninkrijk Ierland Nederland Denemarken Finland Zweden Italië Portugal Spanje Verenigde Staten Japan EU-25
2001 113 169 175 164 205 270 184 100 230 224 268 231 181 115 148 321 183 176
2002 131 187 193 176 212 280 223 109 231 221 276 255 geen data 132 175 358 194 189
2003 141 201 206 188 229 274 226 119 235 225 278 281 geen data 116 183 395 203 191
2004 150 208 215 190 230 278 225 161 246 230 301 279 geen data 123 207 430 212 200
2005 165 221 226 198 236 282 238 181 246 242 317 286 190 146 231 442 220 203
Main Science and Technology Indicators, OECD, Volume 2007/1 * Vlaamse overheidskredieten ** Vlaamse overheidskredieten + verdeelsleutel ESA aan 35,5% ESA + rest federale kredieten aan 56% V + EU-KP Vlaams aandeel *** Vlaamse overheidskredieten + Vlaams aandeel 56% van de federale kredieten + EU-KP Vlaams aandeel
6.10 REFERENTIES • ‘Main Science and Technology Indicators’, OESO, Volume 2007/1 • Bestedingsanalyses 1991-2000 en 2000-2004; Jaarverslagen (via Benno Hinnekint) • De Vlaamse deelname aan de ESA-ruimteonderzoeksprogramma’s, VRWB, Vlaams Indicatorenboek WTI 2005 • Basisgegevens BBPR en statistische gegevens in verband met de bevolking: Studiedienst van de Vlaamse regering, Vlaamse overheid • IWT Activiteitenverslagen 2001-2005
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 6
2001-2004, Jaarboek 2005, FWO-publicaties op www.fwo.be
116
117
I N N OVAT I E - I N S PA N N I N G E VLAAMSE ONDERNEMI K E R N R E S U LTAT E DE CIS-4 EN
N N N Q
VA N GEN: VA N UÊTE
Door Kris Aerts (K.U.Leuven), Petra Andries (K.U.Leuven), Dirk Czarnitzki (K.U.Leuven) en Machteld Hoskens (K.U.Leuven)
07
118
7.1 INLEIDING
De twee vorige Indicatorenboeken bevatten reeds een hoofdstuk waarin de resultaten van de CIS3 werden voorgesteld (Delanghe
Op de Europese Raad van Lissabon in 2000 heeft de Europese
et al., 2003; Aerts, 2005). De daarin bevraagde periode loopt
Unie de lat voor de toekomst zeer hoog gelegd: ze wil “de
van 1998 tot 2000. In dit Indicatorenboek worden de belangrijkste
meest concurrerende economie ter wereld worden die in staat
resultaten van de CIS4-enquête beschreven. Na een korte
is tot duurzame economische groei, met meer en betere banen
schets van de methodologische aspecten, rapporteren we de
en een hechtere sociale samenhang” (Commissie van de Europese
kernresultaten van de CIS4-enquête.
Gemeenschappen, september 2000). Doorheen de decennia heeft men verschillende factoren als
7.2 METHODOLOGIE
drijfveer van het concurrentievermogen beschouwd. In de jaren ’60 en ’70 van de 20ste eeuw lag de klemtoon op efficiëntie.
De methodologische aanbevelingen die Eurostat uitschreef
Tijdens de jaren ’70 verschoof de focus naar kwaliteit. De volgende
voor het afnemen van de enquête in alle EU-lidstaten werden
decennia werd flexibiliteit de nieuwe kracht. Vanaf de jaren ’90
gevolgd op het niveau van de Vlaamse regio. Merk op dat het
is men innovatie gaan beschouwen als dé ultieme competitieve
huidige rapport niet volledig vergelijkbaar is met eerdere
kracht (Debackere, 2002, p. 2). Ook de Europese Unie is tot
afnames van de CIS in Vlaanderen, zoals het CIS3 rapport voor
dat inzicht gekomen en doet dan ook heel wat inspanningen
2001 (Delanghe et al., 2003). Ten eerste zijn de bevraagde
om het innovatiepeil in de Unie op te krikken, om zo haar
sectoren veranderd (naast een reeks sectoren die door Eurostat
ambitieuze doelstelling te realiseren.
worden aangeraden als “optioneel”, bevat CIS4 meer sectoren dan CIS3; en meer bepaald de NACE sectoren 45, 50 en 52,
Een krachtig meetinstrument om de innovatieactiviteiten te
die respectievelijk (a) de bouwnijverheid; (b) de verkoop,
meten is hierbij een noodzaak. Sinds het begin van de jaren ’90
onderhoud en reparatie van motorvoertuigen en motorrijwielen;
werd hard gewerkt aan een instrumentarium om innovatie te
en (c) de kleinhandel vertegenwoordigen, en die samen goed
meten. Hieruit ontstond de “Oslo manual” (OECD, 1997), een
zijn voor bijna 30% van de populatie). Ten tweede volgde de
rapport van de OECD met richtlijnen voor de verzameling en
datavoorbereiding van de CIS4 veel nauwer de aanbevelingen
de interpretatie van gegevens over technologische innovatie.
van Eurostat met betrekking tot gegevensopkuis, imputatie van
De laatste jaren is het bewustzijn gegroeid dat innovatie breder
ontbrekende waarden, behandeling van non-respons, en het
is dan technologische innovatie en werd gewerkt aan een
berekenen van gewichten voor de extrapolatie van steekproef-
nieuwe versie van deze handleiding, waarin ook organisatorische
naar populatieresultaten.
en marketinginnovatie de nodige aandacht krijgen. Deze nieuwe versie van de handleiding is ondertussen klaar, maar werd nog
Voor de Vlaamse CIS-enquête wordt een steekproef getrokken
niet gebruikt in de CIS4-enquête.
uit de populatie van Vlaamse ondernemingen op basis van grootte (meer dan 10 werknemers) en sector. De meest
Op basis van de principes in deze Oslo manual worden de
recente versie van het werkgeversbestand van de Belgische
innovatie-inspanningen in de Europese Unie systematisch gemeten
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), namelijk de versie
aan de hand van een geüniformiseerde enquête: de Community
van 31 december 2004, fungeerde als referentiepopulatie.
Innovation Survey (CIS). De Europese Commissie (via Eurostat) is
Deze data werden verfijnd op basis van informatie van het
de opdrachtgever. De eerste Vlaamse CIS-enquête werd uitgevoerd
internet, de Algemene Directie Statistiek en Economische
in 1993. Een tweede en derde CIS-enquête volgden in 1996
Informatie, en de Nationale Bank van België via Bureau
en in 2000. In 2005 werd de vierde CIS-enquête gelanceerd.
Van Dijk. Uit deze resterende populatie van 15.775 bedrijven
De drie eerste CIS-enquêtes werden uitgevoerd door het Instituut
werden uiteindelijk 4.024 bedrijven geselecteerd voor
voor Wetenschap en Technologie (IWT). Het Steunpunt O&O
bevraging. Hiervan hadden 72 bedrijven minder dan 10 werk-
Statistieken - het huidige Steunpunt O&O Indicatoren - heeft
nemers, en 61 bedrijven hadden 10 of meer werknemers,
deze taak overgenomen en stond in voor de uitvoering van de
hun hoofdkwartier in Brussel maar belangrijke activiteiten in
CIS4-enquête, in samenspraak met de federale en regionale
Vlaanderen, of waren actief in sectoren die niet behandeld
overheden. Momenteel voert het Steunpunt O&O Indicatoren de
worden in de Eurostat-rapportering. Deze bedrijven werden
CIS2006-enquête (een kortere versie van de CIS-vragenlijst) uit.
bevraagd voor onderzoeksdoeleinden.
119
In totaal beantwoordden 1.727 bedrijven de vragenlijst.
7.4 PROFIEL VAN DE RESPONDENTEN
Hiervan beantwoordden 58 enkel de algemene vragen, maar geen enkele kernvraag betreffende innovatie. Wanneer we
De helft (47%) van de respondenten maakt deel uit van een
deze 58 bedrijven buiten beschouwing laten, komen we dus
ondernemingsgroep. Van ongeveer de helft (51%) van deze
tot 1.669 bruikbare antwoorden, of een responsgraad van 41%.
bedrijven is de hoofdzetel in België gevestigd. Daarna volgen bedrijven met hoofdzetel in Nederland (14%), de V.S. (10%), Duitsland (6%), Frankrijk (5%) en Groot-Brittannië (3%).
7.3 ANALYSE
Andere landen zijn onder andere Japan, Zwitserland en Luxemburg.
De manier van rapporteren aan de hand van frequentie- en kruistabellen is consistent met het vorige Indicatorenboek.
Meer dan de helft (57%) van de respondenten rapporteert
De twee basisdimensies (grootte en sector) van de steekproef-
exportactiviteiten. Ondernemingsgrootte is duidelijk gerelateerd
trekking worden - in een meer geaggregeerde vorm, voor
aan exportgedrag: 55% van de kleine bedrijven, 69% van de
de validiteit van de gegevens - verwerkt in deze tabellen.
middelgrote bedrijven, en 72% van de grote bedrijven
De grootteklassen zijn: kleine bedrijven (10 tot 49 werknemers),
exporteert. De dienstenbedrijven die bevraagd werden,
middelgrote bedrijven (50 tot 249 werknemers) en grote
exporteren minder dan de productiebedrijven.
bedrijven (vanaf 250 werknemers). De Nace-sectoren worden ondergebracht in elf grote categorieën. Deze worden
7.5 INNOVATIEACTIVITEIT IN VLAANDEREN
weergegeven in tabel 7.1.
7.5.1 De innovatieve onderneming Tabel 7.1: Aggregaten van NACE-sectoren* Eurostat toetst de innovativiteit van een onderneming op vier 17, 18, 19 20, 21, 22 23+24-244+25, 244
dimensies. Een onderneming is innovatief als ze voldoet aan minstens één van de volgende criteria:
27, 28 29, 34, 35
●
30, 31, 32, 33
producten (goederen of diensten) op de markt gebracht
1, 14, 15, 16, 26, 36, 37, 40, 41, 45
(tussen begin 2002 en eind 2004);
50, 51, 52 60, 61, 62, 63, 64
de onderneming heeft nieuwe of duidelijk verbeterde
●
72, 73, 74.2, 74.3
de onderneming heeft nieuwe of duidelijk verbeterde productieprocessen geïntroduceerd, inclusief methoden om
65, 66, 67 (except 74.2, 74.3), 85, 90
producten en diensten te leveren (tussen begin 2002 en eind 2004);
* De appendix bevat een overzicht van de twee cijferige NACE-codes ●
de onderneming was eind 2004 bezig met activiteiten (inclusief O&O) om nieuwe of duidelijk verbeterde producten
In een eerste sectie wordt een profiel geschetst van de
(goederen of diensten) of processen te ontwikkelen of op de
respondenten. Daarna worden de innovatieactiviteiten van de
markt te brengen, maar deze waren nog niet afgewerkt op
respondenten besproken. Voor deze laatste analyses wordt
het moment van bevraging;
steeds gewerkt met gewogen resultaten, omdat op die manier
●
de onderneming heeft activiteiten (inclusief O&O) verricht
de resultaten bekomen met de steekproef veralgemeend
om nieuwe of duidelijk verbeterde producten (goederen of
kunnen worden naar de beoogde populatie (voor meer details
diensten) of processen te ontwikkelen of op de markt te
in verband met de steekproeftrekking en de weging, zie Aerts,
brengen, maar heeft deze voortijdig stopgezet (tussen begin
Cassiman, Czarnitzki, Hoskens, Vanhee & Veugelers, 2006).
2002 en eind 2004).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 7
Textiel Hout/Papier/Druk Chemie/Plastics Metaal Machines Elektronica en Elektromechanica Overige Industrie Handel Transport Informatiediensten Andere diensten
120
Figuur 7.1: Innovatieve ondernemingen in Vlaanderen
75%
50%
65%
67%
61%
25%
0%
Niet-innovatief: 54%
0%
20%
Innovatief: 46%
40%
60%
80%
100%
■ Product ■ Proces ■ Lopend/Afgebroken
Uit de dataset blijkt dat 46% van de Vlaamse ondernemingen
In tabel 7.2 wordt de innovatiegraad gegeven per sector en per
innovatief is. In figuur 7.1 wordt de groep van innovatieve
grootteklasse. We zien dat de grote bedrijven meer innovatief
ondernemingen verdeeld over de verschillende dimensies van
zijn dan de kleinere bedrijven (77% versus 61% en 43%).
innovativiteit. Deze dimensies zijn niet mutueel exclusief. De
De Elektronicasector (84%) is de meest innovatieve sector.
meeste Vlaamse innovatieve bedrijven zijn procesinnovators (67%). 7.5.2 Ontwikkeling van nieuwe of duidelijk verbeterde producten en/of processen Tabel 7.2: Innovatieve ondernemingen in Vlaanderen, opgedeeld volgens grootte en sector
In de tweede en derde kolom van tabel 7.3 ligt de klemtoon op bedrijven die een innovatie geïntroduceerd hebben, hetzij een
Innovatiegraad
productinnovatie, hetzij een procesinnovatie. Hieruit blijkt
Textiel
51%
Hout/Papier/Druk
60%
opnieuw dat de grote bedrijven en de middelgrote bedrijven
Chemie/Plastics
79%
meer innovaties introduceren dan de kleine ondernemingen.
Metaal
62%
Machines
75%
Elektronica en Elektromechanica
84%
Overige Industrie
39%
Handel
41%
Transport
36%
Informatiediensten
78%
Andere diensten
34%
Totaal
46%
Kleine bedrijven
43%
Middelgrote bedrijven
61%
bedrijven die zich geëngageerd hebben in innovatieactiviteiten,
Grote bedrijven
77%
maar (nog) geen succesvolle innovaties geïntroduceerd hebben.
Totaal
46%
7.5.3 Nog niet voltooide en/of stopgezette innovatieactiviteiten Bij innovatieactiviteiten heerst er altijd een grote mate van onzekerheid: niet alle innovatie-inspanningen leiden effectief tot een innovatie. Daarom loont het de moeite om ook te kijken naar
121
Tabel 7.3: Type van innovatie, opgedeeld naar ondernemingsgrootte Nieuw of duidelijk verbeterd product geïntroduceerd
Nieuw of duidelijk verbeterd proces geïntroduceerd
Lopende / afgebroken innovatieactiviteiten
Kleine bedrijven
27%
28%
25%
Middelgrote bedrijven
41%
45%
39%
Grote bedrijven
59%
62%
64%
Totaal
30%
31%
28%
Tabel 7.4: Wie heeft de nieuwe of duidelijk verbeterde producten ontwikkeld? In hoofdzaak de onderneming(sgroep) 70%
Kleine bedrijven Middelgrote bedrijven Grote bedrijven Totaal
81% 86% 73%
De onderneming in samenwerking met andere bedrijven of instellingen 15% 16% 13% 15%
In hoofdzaak andere ondernemingen of instellingen 15% 3% 2% 12%
Tabel 7.5: Wie heeft de nieuwe of duidelijk verbeterde processen ontwikkeld? In hoofdzaak de onderneming(sgroep) 65%
Kleine bedrijven Middelgrote bedrijven Grote bedrijven Totaal
65% 71% 65%
De onderneming in samenwerking met andere bedrijven of instellingen 24% 28% 25% 25%
In hoofdzaak andere ondernemingen of instellingen 10% 7% 5% 9%
Tabel 7.6: Innovatie activiteiten, opgedeeld naar ondernemingsgrootte Externe O&O
Aankoop van machines
Verwerving externe kennis
Training
Marktintroductie van innovaties
Design, andere productie / leveringsvoorbereidingen
Kleine bedrijven
43%
19%
70%
15%
56%
32%
29%
Middelgrote bedrijven
62%
31%
76%
27%
71%
41%
37%
Grote bedrijven
75%
58%
81%
41%
84%
57%
61%
Totaal
48%
23%
71%
19%
60%
35%
32%
Het profiel van deze ondernemingen is weergegeven in de rechterkolom van tabel 7.3. Hieruit blijkt dat heel wat bedrijven
7.6 ACTOREN IN HET INNOVATIEPROCES VAN DE ONDERNEMING
actief innovatie-inspanningen leveren, maar dat dit niet noodzakelijk gereflecteerd wordt in de introductie van een
Uit vele analyses van het innovatiesysteem blijkt dat
innovatie.
ondernemingen steeds vaker samenwerken met andere organisaties voor innovatieactiviteiten. Daarom wordt in de CIS-
Tot nu toe werden in de analyses alle bedrijven betrokken.
enquête ook gepeild naar de actoren die betrokken zijn bij de
In de volgende secties (7.6 t.e.m. 7.12) zullen we de eigenschappen
ontwikkeling van een innovatie. De actoren die betrokken
van de groep van innovatieve ondernemingen (46%) verder
waren bij de product- en procesinnovaties worden getoond in
onderzoeken.
tabellen 7.4 en 7.5. De cijfers duiden op het belang van andere organisaties in het innovatieproces. Bij procesinnovaties wordt meer samengewerkt dan bij productinnovaties.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 7
Interne O&O
122
7.7 INNOVATIEACTIVITEITEN IN 2004 Innovatieactiviteiten
omvatten
een
brede
waaier
7.9 PUBLIEKE FINANCIERING VAN INNOVATIE van
Van de Vlaamse innovatieve ondernemingen kon gemiddeld
engagement, gaande van O&O (intern of extern) tot aankoop
12% in de periode 2002-2004 een beroep doen op financiële
van uitrusting en kennis. Deze verschillende activiteiten en het
ondersteuning van de regionale overheid in de vorm van
belang ervan zijn terug te vinden in Tabel 7.6. Wat opvalt, is dat
beurzen en leningen inclusief subsidies en leningsgaranties
de grote bedrijven zeer actief zijn in interne O&O-activiteiten.
maar exclusief overheidsbestellingen. De nationale overheid
Dit blijkt ook uit hoofdstuk 3 van dit Indicatorenboek, dat de
ondersteunde 9% van de ondernemingen. Slechts 3% van de
resultaten van de profit O&O-enquête van 2006 beschrijft: het
populatie ontving financiële steun van de Europese overheid.
O&O-gebeuren in Vlaamse bedrijven is zeer scheef verdeeld.
Maar 2% van de ondernemingen was betrokken in een kader-
Dit wordt verder besproken in de volgende sectie.
programma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling van de Europese Unie (het vijfde (1998-2002) of het zesde (2003-2006)). Deze percentages worden in tabel 7.8 verder
7.8 ONDERZOEK EN ONTWIKKELING (O&O)
opgesplitst naar sector en grootte. Sectoren van Papier/ hout/druk, Elektronica en elektromechanica, en Informatie-
Van de innovatieve ondernemingen die intern aan O&O doen,
diensten worden relatief sterker ondersteund door de regionale
doet gemiddeld 31% slechts occasioneel aan O&O en 69%
overheid. De Europese overheid financiert ook vooral bedrijven
permanent. Grote bedrijven doen meer op systematische wijze
in de sector Informatiediensten. We zien ook dat grote
aan O&O dan middelgrote bedrijven, en deze doen op hun
ondernemingen veel externe fondsen ontvangen.
beurt meer aan O&O dan kleine bedrijven. Elektronica/ elektromechanica (88%), Hout/papier/druk (82%) en Machines (78%) zijn sectoren waar het overgrote deel van de innovatieve ondernemingen permanent aan O&O doet. Tabel 7.7 geeft
7.10 SAMENWERKINGSPATRONEN VAN INNOVATIEVE ONDERNEMINGEN
meer cijfers. Gemiddeld werkt een derde (34%) van de populatie voor innovatieprojecten samen met een partner. Bij grote bedrijven ligt dit gemiddelde veel hoger (72%). Bedrijven in de Chemie
Tabel 7.7: Karakter van de O&O-activiteiten van
(59%), Metaal (55%), Informatiediensten (49%), Elektronica
de innovatieve ondernemingen
(47%), en Machines (41%) zijn ook relatief meer geneigd Permanent
Occasioneel
Textiel
58%
42%
Hout/Papier/Druk
82%
18%
Chemie/Plastics
72%
28%
Metaal
40%
60%
In deze samenwerkingsverbanden zijn leveranciers (27%)
Machines
78%
22%
en klanten (20%) de belangrijkste partners. Daarna volgen de
Elektronica en Elektromechanica
88%
12%
Overige Industrie
69%
31%
Handel
71%
29%
laboratoria/private O&O-bedrijven (15%). Universiteiten of
Transport
72%
28%
instellingen van hoger onderwijs zijn eveneens een belangrijke
Informatiediensten
75%
25%
partner (13%). In Tabel 7.10 wordt de verdeling weergegeven
Andere diensten
66%
34%
van het belang van elke partner in samenwerkingsverbanden
Totaal
69%
31%
Kleine bedrijven
66%
34%
Middelgrote bedrijven
73%
27%
Grote bedrijven
84%
16%
Totaal
69%
31%
tot samenwerken. De percentages worden weergegeven in tabel 7.9.
andere bedrijven in de groep (16%) en consultants/commerciële
van Vlaamse bedrijven voor innovatieactiviteiten.
123
Tabel 7.8: Publieke financiering van de innovatieactiviteiten Regionale overheid
Belgische overheid
EU
Europees Kaderprogramma
Textiel
12%
23%
1%
1%
Hout/Papier/Druk
25%
15%
1%
1%
Chemie/Plastics
13%
19%
3%
0%
Metaal
19%
14%
7%
6%
Machines
19%
13%
0%
0%
Elektronica en Elektromechanica
22%
7%
8%
8%
Overige Industrie
9%
7%
4%
1%
Handel
6%
6%
1%
0%
Transport
3%
3%
0%
0%
Informatiediensten
29%
10%
14%
10%
Andere diensten
5%
6%
1%
1%
Totaal
12%
9%
3%
2%
Kleine bedrijven
11%
8%
2%
1%
Middelgrote bedrijven
13%
11%
4%
2%
Grote bedrijven
23%
10%
13%
9%
Totaal
12%
9%
3%
2%
Tabel 7.11 geeft weer hoeveel bedrijven samenwerkingspartners Tabel 7.9: Samenwerkingspatronen van innovatieve
hebben in België, de EU, de V.S. en in andere landen. We zien dat kleine en middelgrote bedrijven vooral samenwerkings-
ondernemingen
partners binnen België hebben. Grote ondernemingen (250 Textiel
34%
Hout/Papier/Druk
19%
Chemie/Plastics
59%
Metaal
55%
de V.S. en in andere landen. Wanneer we naar de sectoren
Machines
41%
kijken, zien we dat Textiel, Chemie, en Machines relatief veel
Elektronica en Elektromechanica
47%
samenwerkingsverbanden met Europese partners hebben.
Overige Industrie
22%
Handel
31%
Transport
28%
werken voor hun innovatie-inspanningen relatief veel samen
Informatiediensten
49%
met partners in de V.S.
Andere diensten Totaal
35%
Kleine bedrijven
29%
Middelgrote bedrijven
48%
Grote bedrijven Totaal
72%
werknemers en meer) werken vooral samen met Europese partners. Zij hebben ook heel wat samenwerkingsverbanden in
Textiel, Chemie, Machines, Elektronica en Informatiediensten
34%
Tabel 7.10: Belang van partners in samenwerkingsverbanden Leveranciers van uitrusting, materiaal, componenten en software Klanten of afnemers Andere bedrijven in de groep Universiteiten of andere instellingen van hoger onderwijs Consultants / Commerciële laboratoria / O&O-bedrijven Publieke onderzoeksinstellingen Concurrenten en andere bedrijven uit dezelfde industriële sector
27% 20% 16% 13% 15% 10% 12%
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 7
34%
124
Tabel 7.11: Belang van partners in samenwerkingsverbanden, volgens geografische locatie BelgiĂŤ
EU
VS
Andere landen
Textiel
34%
30%
8%
6%
Hout/Papier/Druk
19%
12%
0%
0%
Chemie/Plastics
49%
44%
13%
6%
Metaal
48%
30%
5%
2%
Machines
35%
30%
10%
6%
Elektronica en Elektromechanica
41%
23%
16%
10%
Overige Industrie
21%
16%
2%
1%
Handel
27%
19%
5%
6%
Transport
25%
18%
4%
3%
Informatiediensten
45%
31%
13%
7%
Andere diensten
29%
15%
3%
2%
Totaal
30%
22%
5%
4%
Kleine bedrijven
26%
16%
3%
2%
Middelgrote bedrijven
42%
34%
11%
8%
Grote bedrijven
61%
63%
28%
19%
Totaal
30%
22%
5%
4%
Tabel 7.12: Informatiebronnen voor de innovatieactiviteiten Interne bronnen Onderneming zelf en andere bedrijven binnen de groep (voor ondernemingen die deel uitmaken van een groep)
49%
Marktbronnen Leveranciers van uitrusting, materiaal, componenten en software
31%
Klanten of afnemers
36%
Concurrenten en andere bedrijven uit dezelfde industriĂŤle sector
16%
Institutionele bronnen Consultants
4%
Universiteiten of andere instellingen van hoger onderwijs
4%
Publieke of particuliere non-profit instellingen
3%
Andere bronnen Beurzen, tentoonstellingen, conferenties
14%
Tijdschriften, publicaties
10%
Professionele associaties
10%
Tabel 7.13: Resultaten van de innovatieactiviteiten Productgerichte resultaten Betere kwaliteit van goederen of diensten
42%
Groter aanbod van goederen of diensten
29%
Grotere markt of groter marktaandeel
28%
Procesgerichte resultaten Grotere productiecapaciteit
25%
Grotere productieflexibiliteit
22%
Arbeidskostenverlaging per producteenheid
16%
Minder materiaal- en energieverbruik per productie-eenheid
9%
Andere resultaten Beter milieu of beter gezondheids- en veiligheidsaspecten
13%
Tegemoetkomen aan overheidsregels of -normen
14%
125
Tabel 7.14: Belemmering van innovatieactiviteiten Afgebroken in conceptstadium
Afgebroken na start
Textiel
7%
4%
8%
Hout/Papier/Druk
3%
1%
13%
Chemie/Plastics
17%
18%
31%
Metaal
11%
1%
31%
Machines
8%
14%
25%
Elektronica en Elektromechanica
12%
8%
20%
Overige Industrie
13%
6%
21%
Handel
5%
4%
25%
Transport
6%
6%
6%
Informatiediensten
12%
7%
27%
Andere diensten
13%
7%
23%
Totaal
9%
6%
22%
Kleine bedrijven
8%
4%
21%
Middelgrote bedrijven
11%
9%
21%
Grote bedrijven
26%
21%
34%
Totaal
9%
6%
22%
7.11 INFORMATIEBRONNEN
Ernstig vertraagd
De belangrijkste output (42%) van innovatieactiviteiten is een stijging van de kwaliteit van de producten. Op een duidelijke
De informatiebronnen die aan de basis liggen van de innovatie-
afstand volgen de realisatie van een groter aanbod (29%), een
activiteiten werden ook bevraagd in de CIS4. Uit de antwoorden
grotere markt of groter marktaandeel (28%), een grotere
blijkt dat de meeste informatie uit interne bronnen (49%)
productiecapaciteit (25%), een grotere productieflexibiliteit
gehaald wordt. Andere belangrijke bronnen zijn leveranciers
(22%), maar ook lagere arbeidskosten (16%) en lagere kosten
(31%), en klanten of afnemers (36%). In mindere mate zijn ook
voor energie en materiaal (9%). De resultaten zijn dus zowel
concurrenten (16%) een bron van informatie. Naast deze
product- als procesgericht.
actoren die rechtstreeks aan de onderneming verbonden zijn, en tentoonstellingen (14%), professionele associaties (10%), en tijdschriften / publicaties (10%). Consultants (4%), universiteiten
7.13 BELEMMERING VAN INNOVATIEACTIVITEITEN
en andere instellingen van hoger onderwijs (4%) en publieke of particuliere non-profit instellingen (3%) zijn relatief minder
De innovatieve ondernemingen geven aan dat ze toch in enige
belangrijk. Tabel 7.12 vat deze informatie kort samen.
mate belemmeringen ondervinden op hun innovatieactiviteiten. Dit is te zien in tabel 7.14. 9% van de projecten wordt reeds afgebroken in het conceptstadium en 6% na het begin van
7.12 RESULTATEN VAN DE INNOVATIEACTIVITEITEN
het project. Een vierde (22%) van de ondernemingen heeft innovatieprojecten die ernstige vertraging hebben opgelopen. Vooral de Chemie- en Metaalsector (beide 31%) en de
Om de innovatiegraad te analyseren moet, naast de inputzijde,
Informatiediensten (27%) ondervinden dit. Grote bedrijven
ook de outputkant bekeken worden: leiden de geleverde
ondervinden duidelijk meer hinder dan middelgrote en kleine
innovatie-inspanningen uiteindelijk ook tot resultaten? In deze
bedrijven.
sectie gaan we kort in op de effecten van innovatie, zoals de bedrijven dat zelf percipiĂŤren. Deze subjectiviteit is een belangrijke nuance. Tabel 7.13 toont het belang van de outputdimensies van innovatieactiviteiten van de Vlaamse bedrijven.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 7
spelen ook een aantal indirecte bronnen een rol, zoals beurzen
126
Tabel 7.15: Oorzaken van de afwezigheid van innovatieactiviteiten Geen behoefte wegens vroegere innovaties
Geen behoefte wegens marktomstandigheden
Textiel
2%
22%
Hout/Papier/Druk
7%
11%
Chemie/Plastics
2%
5%
Metaal
6%
10%
Machines
3%
7%
Elektronica en Elektromechanica
0%
14%
Overige Industrie
11%
18%
Handel
2%
16%
Transport
7%
18%
Informatiediensten
2%
9%
Andere diensten
6%
16%
Totaal
5%
15%
Kleine bedrijven
5%
16%
Middelgrote bedrijven
6%
11%
Grote bedrijven
4%
11%
Totaal
5%
15%
Tabel 7.16: Innovatiebelemmerende factoren* Kostenfactoren 14%
Gebrek aan interne financieringsbronnen Gebrek aan externe financieringsbronnen
8%
Te hoge innovatiekosten Kennisfactoren
16%
Gebrek aan gekwalificeerd personeel
11%
Gebrek aan technologie-informatie
4%
Gebrek aan marktinformatie
4%
Moeilijkheden om geschikte prtners te vinden Marktfactoren
6%
Dominantie van bestaande bedrijven
14%
Onzekere vraag naar innovatieve produkten/diensten Andere factoren
10%
Problemen met regelgeving of standaarden
12%
Interne weerstand tegen verandering
4%
Innovatie kan te gemakkelijk gecopieerd worden
9%
* In deze tabel wordt enkel de score 'van groot belang' meegenomen
7.14 OORZAKEN VAN DE AFWEZIGHEID VAN INNOVATIEACTIVITEITEN
7.15 INNOVATIEBELEMMERENDE FACTOREN Voor alle bedrijven, zowel innoverende als niet-innoverende,
Het percentage van innovatieve ondernemingen ligt in
werd gepeild naar de factoren die de innovatieactiviteiten
Vlaanderen op 46%; er is dus ook een aanzienlijk aantal
belemmeren. Er werden vier categorieĂŤn onderscheiden:
bedrijven dat niet innoveert. Het loont de moeite om de
kostenfactoren, kennisfactoren, marktfactoren en andere
oorzaak hiervan te onderzoeken (zie tabel 7.15). De belangrijkste
factoren. Bij de kostenfactoren bleek de hoge innovatiekost de
oorzaak (relevant voor 15% van de bedrijven) ligt in de
belangrijkste factor (16%). Gebrek aan interne financierings-
marktomstandigheden. Het ontbreken van de behoefte aan
bronnen (14%) legt eveneens een zware druk op de
innovatie wegens recent doorgevoerde innovaties speelt voor
innovatieactiviteiten. Gebrek aan gekwalificeerd personeel is
5% van de bedrijven een rol.
een belangrijke inhiberende kennisfactor (11%).
127
Tabel 7.17: Bescherming van innovaties in innovatie-actieve ondernemingen: verschillende methoden Octrooien
Industriële ontwerpen
Handelsmerken
Textiel
8%
7%
21%
Auteursrecht 2%
Hout/Papier/Druk
2%
1%
11%
10%
Chemie/Plastics
20%
3%
13%
1%
Metaal
6%
4%
4%
0%
Machines
18%
6%
5%
1%
Elektronica en Elektromechanica
19%
12%
24%
1%
Overige Industrie
2%
1%
4%
1%
Handel
4%
3%
7%
1%
Transport
0%
0%
3%
1%
Informatiediensten
13%
1%
12%
7%
Andere diensten
1%
0%
4%
3%
Totaal
5%
2%
7%
2%
Kleine bedrijven
3%
2%
5%
1%
Middelgrote bedrijven
9%
4%
15%
2%
Grote bedrijven
24%
11%
23%
5%
Totaal
5%
2%
7%
2%
Verder vinden we belangrijke belemmerende effecten van de
Auteursrechten worden echter vooral in de sector Papier/Hout
dominantie van bestaande bedrijven (14%), de onzekere vraag
gebruikt. Grote ondernemingen zijn duidelijk meer actief in de
naar innovatieve producten/diensten (10%), en problemen met
vier beschermingsmethoden die werden bevraagd.
regelgeving of standaarden (12%). Een overzicht van alle factoren wordt gegeven in tabel 7.16.
7.17 BESLUIT 7.16 BESCHERMING VAN INNOVATIE
In dit hoofdstuk werden de CIS4-resultaten kort samengevat in een aantal kerntabellen. De innovatiegraad van de Vlaamse bedrijfswereld bedraagt 46%. De meeste Vlaamse innovatieve
belangrijk dat bedrijven de geleverde inspanningen voldoende
bedrijven zijn procesinnovators (67%), maar productinnovatie
kunnen afschermen om zo de maximale opbrengst uit de
komt bijna even vaak voor (65%). De belangrijkste reden voor
investering te realiseren. Een zeer belangrijke - maar zeker niet
bedrijven om niet te innoveren ligt in de marktomstandigheden.
steeds waterdichte - manier is de aanvraag van een octrooi. In eerste instantie kijken we in deze sectie naar de octrooi-
Van de Vlaamse bedrijven die innoveren, ontving in de periode
aanvragen. Deze geven een indicatie van de innovatieoutput
2002-2004 gemiddeld 12% financiële ondersteuning van de
die bedrijven proberen te beschermen. In de tweede kolom
regionale overheid, 9% van de nationale overheid, en 3% van
van tabel 7.17 wordt het percentage van bedrijven dat
de Europese overheid. Vooral de grote ondernemingen ontvingen
minstens één octrooiaanvraag ingediend heeft, weergegeven.
veel externe fondsen.
Gemiddeld is dat slechts 5%. Grote bedrijven en bedrijven in de sectoren Chemie, Elektronica, en Machines zijn duidelijk
Samenwerkingverbanden voor innovatieprojecten blijken zeer
meer actief in octrooiaanvragen.
belangrijk. Leveranciers en klanten zijn de belangrijkste partners. Deze twee groepen vormen ook een belangrijke bron
Naast octrooiaanvragen wordt er nog een hele waaier andere
van informatie die aan de bron ligt van innovatieactiviteiten.
beschermingsmethoden toegepast. Tabel 7.17 geeft ook drie andere mogelijkheden: het registreren van industriële ontwerpen,
Het gebruik van verschillende beschermingsmethoden voor
handelsmerken, en auteursrechten. We zien dat de handels-
innovatie is sectorafhankelijk. In het algemeen blijkt wel dat grote
merken het belangrijkst zijn, en dan vooral voor bedrijven in de
bedrijven meer actief zijn in het beschermen van hun innovaties.
sectoren Elektronica en Textiel. Ook het registreren van industriële ontwerpen blijkt het meest relevant in de Elektronicasector.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 7
Innovatie-inspanningen zijn zeer belangrijk, maar het is ook
128
7.18 REFERENTIES • AERTS, K. (2005), Hoofdstuk 7: Innovatie-inspanningen van Vlaamse ondernemingen: kernresultaten van de CIS-3 enquête, pp. 113-127, In: Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, 2005, Vlaamse Indicatorenboek, Brussel, N’lil Specialised Communication. • AERTS, K. CASSIMAN, B., CZARNITZKI, D., HOSKENS, M., VANHEE, M., & VEUGELERS, R. (2006), Research, Development and Innovation in Flanders 2004. IWT-studie 55, Brussel, IWT. • Commissie van de Europese Gemeenschappen, september 2000, Innovatie in een kenniseconomie, Brussel. • DEBACKERE, K., 2002, Universities as Incubators, Science Alliance Conference, Den Haag. • DELANGHE, H., TIRI, M., LAROSSE, J., en CARCHON, D., Hoofdstuk
8:
Innovatie-inspanningen
van
Vlaamse
ondernemingen: een exploratie van de CIS3-enquête, pp.103-124, in: Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, 2003, Vlaams indicatorenboek, Brussel, N’lil Specialised Communication. • European Communities, 2004, Innovation in Europe: Results for the EU, Iceland and Norway, Luxemburg. • OECD/EUROSTAT, 1997, The Measurement of Scientific and Technological Activities. Proposed Guidelines for Collecting and Interpreting Technological Innovation Data: Oslo Manual, Paris, OECD. • TIRI, M., PEETERS, L., LAROSSE, J., 2005 (te verschijnen), New insights on the Flemish CIS-3, Brussel, IWT. • TIRI, M., 2004 (niet gepubliceerd), Doctoraatsproefschrift: An Assessment of the Innovation Performance of Flemish Firms based on the CIS-3, an Investigation of Patterns of Innovation, and an Estimation of the Innovation Propensity in the Presence of Unobserved Firm-Heterogeneity. Essay 1: The Third Community Innovation Survey for Flanders: Discussion of methodological issues and critical assessment of results.
129
7.19 APPENDIX: SECTOREN (OP BASIS VAN DE NACE-BEL CLASSIFICATIE) WEERHOUDEN DOOR EUROSTAT Primaire sector Winning van delfstoffen 10
Winning van steenkool, bruinkool en turf
11
Winning van aardolie en aardgas en aanverwante diensten
12
Winning van uranium- en thoriumerts
13
Winning van metaalertsen
14
Overige winning van delfstoffen
Verwerkende nijverheid Voedingsproducten, dranken en tabak 15
Vervaardiging van voedingsmiddelen en dranken
16
Vervaardiging van tabaksproducten
Textiel, kleding, bontnijverheid en leernijverheid 17
Vervaardiging van textiel
18
Vervaardiging van kleding en bontnijverheid
19
Leernijverheid en vervaardiging van schoeisel
Hout, papier, drukkerijen 20
Houtindustrie en vervaardiging van artikelen van hout, kurk, rieten vlechtwerk
21
Papier- en kartonnijverheid
22
Uitgeverijen, drukkerijen en reproductie van opgenomen media
Cokes, petroleum, kernbrandstof, chemische producten, rubber en kunststoffen 23
Vervaardiging van cokes, geraffineerde aardolieproducten en splijt- en kweekstoffen
24
Chemische nijverheid
244
Farmaceutische nijverheid
25
Rubber- en kunststofnijverheid
26
Vervaardiging van overige niet-metaalhoudende minerale producten
Metallurgie 27
Metallurgie
Vervaardiging van producten in metaal (exclusief machines en werktuigen) 28
Vervaardiging van producten van metaal
Machines, materialen, werktuigen en transport 29
Vervaardiging van machines, apparaten en werktuigen
30
Vervaardiging van elektrische en elektronische apparaten en instrumenten
31
Vervaardiging van elektrische machines en apparaten
32
Vervaardiging van audio-, video- en telecommunicatie-apparatuur
33
Vervaardiging van medische apparatuur, van precisie- en optische instrumenten en van uurwerken
34
Vervaardiging en assemblage van auto's, aanhangwagens en opleggers
35
Vervaardiging van overige transportmiddelen
Meubels, overige industrie 36
Vervaardiging van meubels, overige industrie
Recuperatie van recycleerbaar afval 37
Recuperatie van recycleerbaar afval
Productie en distributie van elektriciteit, gas en water 40
Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en warm water
41
Winning, zuivering en distributie van water
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 7
Niet-metaalhoudende minerale producten
130
Dienstensector Bouwnijverheid 45
Bouwnijverheid
Motorvoertuigen en motorrijwielen 50
Verkoop, onderhoud en reparatie van motorvoertuigen en motorrijwielen; detailhandel in motorbrandstoffen
Groothandel 51
Groothandel en handelsbemiddeling, met uitzondering van de handel in motorvoertuigen en motorrijwielen
Kleinhandel 52
Detailhandel, met uitzondering van de detailhandel in motorvoertuigen en motorrijwielen; reparatie van consumentengoederen
Vervoer, opslag 60
Vervoer te land
61
Vervoer over water
62
Luchtvaart
63
Vervoersondersteunende activiteiten
Post en telecommunicatie 64
Post en telecommunicatie
FinanciĂŤle instellingen (inclusief verzekeringen) 65
FinanciĂŤle instellingen
66
Verzekeringswezen
67
Hulpbedrijven ivm financiĂŤle instellingen
Informatica en aanverwante activiteiten 72
Informatica en aanverwante activiteiten
Onderzoek en ontwikkeling 73
Speur- en ontwikkelingswerk
Overige zakelijke dienstverlening 742
Technisch advies, architecten en ingenieurs
743
Technische tests en analyses
131
B I B L I O M E T R I S C H E A N A LY S E VA N H E T V L A A M S O N D E R ZO E K I N D E L E V E N S - , N AT U U R - E N TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT Door Koenraad Debackere (K.U.Leuven), Wolfgang Glänzel (K.U.Leuven) en Bart Thijs (K.U.Leuven)
08
132
8.1 INLEIDING
literatuur zelf, die tot op zekere hoogte een weerspiegeling vormt van de activiteiten.
Bij het concipiëren, het opvolgen en het evalueren van het O&O-beleid van de overheid maar ook van universiteiten,
De diverse wetenschappelijke domeinen hebben wel een eigen
onderzoeksinstellingen en bedrijven, groeit de nood aan
typische onderzoeks- en publicatiecultuur. Zo spelen in de
kwantitatieve informatie. Hoewel kwantitatieve gegevens nooit
natuur- en levenswetenschappen tijdschriften een essentiële rol
toelaten de werkelijkheid volledig te omschrijven, vormen ze
in de communicatie tussen vakgenoten. Voor de technische
wel onmisbare achtergrond-informatie.
wetenschappen nemen conferentieproceedings en rapporten daarnaast een belangrijke plaats in. De natuur- en levens-
Naast informatie over onder meer de O&O-bestedingen door
wetenschappen en ook de basisdisciplines in de technische
de verschillende actoren en de verdeling van deze middelen over
wetenschappen zijn bovendien sterk internationaal gericht -
de verschillende domeinen, hebben beleidsmakers ook behoefte
waarbij het Engels dominant is bij de informatieuitwisseling.
aan gegevens over de wetenschappelijke en technologische output. Bibliometrische analyses, die gebaseerd zijn op de
In deze disciplines kan dan ook een onderscheid worden
bibliografische gegevens van publicaties vormen een van de
gemaakt tussen de ‘centrale’ en de meer ‘perifere’ tijdschriften.
methoden om het onderzoekspotentieel in kaart te brengen.
De eerste zijn grosso modo de internationaal toonaangevende publicaties, met een goed functionerend referee-systeem.
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de omvang
De andere zijn wat minder belangrijk en vaak meer nationaal
en de impact van het Vlaams onderzoek in de natuur-, levens-
georiënteerd.
en technische wetenschappen zoals dat kan worden zichtbaar gemaakt aan de hand van publicaties verschenen in tijdschriften
Bibliometrische macro- en meso-analyses zijn vandaag de dag
die worden verwerkt voor de Science Citation Index en aan de
dan ook ondenkbaar zonder te vertrekken van een veel-
hand van papers voorgesteld op internationale/nationale
omvattende, multidisciplinaire bibliografische databank. Voor de
conferenties en opgenomen in de Proceedings databank.
bibliometrische analyse van de onderzoeksprestaties van landen, regio’s, instituten en onderzoeksgroepen is bovendien de recurrente beschikbaarheid van een citatie-index een
8.2 BIBLIOMETRISCHE STUDIES EN DE BIBLIOGRAFISCHE GEGEVENSBESTANDEN VAN DE ISI
noodzakelijke voorwaarde. De bibliografische databestanden van het Amerikaanse Instituut voor Wetenschappelijke Informatie (Thomson Scientific - ISI, Philadelphia, PA, USA) vormen in deze optiek een onmisbaar vertrekpunt voor om het
Bibliometrische analyses van publicaties laten toe onderzoeks-
even welke bibliometrische analyse. Tijdens de voorbije
prestaties in kaart te brengen. Voor de wetenschapsbeoefening
vijfentwintig jaar is de Science Citation Index (SCI®) en later ook
wordt hierbij een model gebruikt, waarvan we hier even de
het Web of Science® een van de meest geaccepteerde en
krijtlijnen schetsen. Fundamenteel onderzoek leidt tot nieuwe
onderzochte bronnen voor bibliometrische analyses geworden.
inzichten in de mens en zijn omgeving. De praktische
Hoewel er ook kritische bedenkingen te geven zijn (bijvoorbeeld
toepassing van de resultaten van dit soort onderzoek zijn echter
voor wat betreft de tijdschriftendekking en de aanpak van het
zelden onmiddellijk duidelijk en vragen vaak nog belangrijke
ISI in verband met de dataverwerking bij de ontwikkeling en
investeringen. Fundamenteel onderzoek wordt dan ook
invulling van de SCI), zijn de unieke kenmerken van de SCI
grotendeels gefinancierd met publieke middelen. De resultaten
tegenwoordig algemeen aanvaarde onderdelen geworden van
ervan vormen een quasi-publiek goed. Ze maken deel uit van
de bibliometrische technologie. Van deze kenmerken zijn
het cultureel en maatschappelijk patrimonium.
vooral de volgende vermeldenswaard:
Publicaties in de open literatuur vormen de meest gebruikte
●
‘Multidisciplinariteit’: De SCI is uniek door zijn brede
maar niet enige manier om deze resultaten bekend te maken.
dekking. Alle wetenschapsgebieden in de levens-
Het is daarbij gebruikelijk dat onderzoekers door vermeldingen
wetenschappen, de natuurwetenschappen evenals de
in voetnoten of in een referentielijst aangeven op welke wijze
basisdisciplines van de technische wetenschappen zijn in
ze voortbouwden op eerder werk. Daarom kan men de
het gegevensbestand aanwezig.
wetenschap bestuderen aan de hand van de wetenschappelijke
133
●
‘Selectiviteit’: alle wetenschappelijke tijdschriften die in de
8.3 DATABRONNEN EN DATAVERWERKING
SCI opgenomen zijn, werden op grond van kwantitatieve criteria (impactmaatstaven) gekozen en de selectie door
Alle bibliometrische gegevens die in dit hoofdstuk gebruikt
ISI wordt in het algemeen ook door de opinie van experten
worden, zijn gebaseerd op de bibliografische ‘ruwe’ data
in de betreffende disciplines gevalideerd en aanvaard.
geëxtraheerd uit de 1992-2005 cumulatieve databestanden van de Science Citation Index Expanded® (SCIE). Om de
●
‘Volledige dekking’: alle publicaties in tijdschriften die in
literatuurdekking ietwat uit te breiden wordt als bijkomende
de SCI opgenomen zijn, worden ook geïndexeerd.
databron de Science & Technology Edition van de ISI Proceedings (STP) gebruikt. Omdat conferentiebijdragen ook
●
‘Volledigheid van adressen’: de werkadressen van alle
in tijdschriften worden gepubliceerd is de overlap van de
auteurs worden vermeld. Dit kenmerk maakt dus de analyse
twee databronnen aanzienlijk. Bij de bijkomende publicaties
van wetenschappelijke samenwerking en de toepassing van
gaat het echter om conferentiebijdragen die niet reeds - bijv. in
een volledig of een gefractioneerd telschema (waarbij een
het kader van speciale journal issues - in het WOS zijn
publicatie geheel of gedeeltelijk aan bijvoorbeeld elke
opgenomen. Bij de “zuivere” proceedingsliteratuur kan echter
auteur, instelling of land wordt toegewezen) mogelijk.
enkel een publicatie-analyse gebeuren en geen citatie-analyse daar er met ISI nog geen overeenstemming bestaat over de
●
●
juiste wijze waarop de impact moet berekend worden in geval
worden ook hun referenties verwerkt. De herdefinitie van
van de Proceedings. Bovendien is voor de periode 1992-1994
deze referenties als brondocumenten maakt het mogelijk
enkel één adres per publicatie vermeld zodat voor deze
om citatiepatronen te onderzoeken en citatieindicatoren
periode ook geen analyse van wetenschappelijke samenwerking
te construeren.
kan worden uitgevoerd.
‘Beschikbaarheid’: De SCI is beschikbaar als gedrukte
De bibliometrische analyse die in het vervolg van dit hoofdstuk
versie, elektronisch op magneetband, on-line en als CD-editie.
wordt weergegeven, is gebaseerd op de vier zogenaamde
Vooral de laatstgenoemde is in de negentiger jaren zeer
‘relevante’ of ‘citeerbare’ documenttypes, namelijk (1) articles,
populair geworden. Een meer uitgebreide versie van dit
(2) letters, (3) notes en (4) reviews. De publicaties van de laatste
databestand, de SCI expanded, is onderdeel van het Web
veertien jaar, d.w.z. van de periode 1992-2005, werden voor
of Science (WoS®), dat eveneens door het ISI geproduceerd
deze analyses geselecteerd.
wordt. Dat is meestal on-line beschikbaar. De SCI Expanded (SCIE) heeft duidelijk een bredere tijdschriftendekking dan
Sinds het verschijnen van de laatste editie van het indicatoren-
de ‘gewone’ SCI. De volledige Web of Science bevat naast
boek heeft Thomson - ISI regelmatig bestanden met correcties
de SCIE ook nog de SSCI (Social Science Citation Index) en
aangeleverd. Deze gegevens corrigeren niet alleen bibliografische
de A&HCI (Arts&Humanities Citation Index).
of citatiegegevens maar tevens worden ook volledige issues aan vorige jaarlijkse volumes toegevoegd of in vroegere updates
Er zijn zonder twijfel enkele kritische bedenkingen te
verwijderd. Door deze aanpassingen is het nu mogelijk de SOOI
formuleren over de databestanden van het ISI. Naast de twee
gegevens met de actuele versie van het WoS in overeenstemming
reeds genoemde aspecten (dekkingsgraad en verwerking bij
te brengen. Door deze aanpassingen kunnen zowel de Vlaamse
aanmaak) moet ook nog de oververtegenwoordiging van
indicatoren alsook de kencijfers van de referentielanden lichtjes
publicaties afkomstig uit Engelstalige landen, in het bijzonder
veranderen. Wij raden dus aan ook telkens de actuele versie
van publicaties uit de Verenigde Staten, vermeld worden.
van het Indicatorenboek te raadplegen.
Ondanks deze bedenkingen is de SCIE momenteel de meest geschikte bibliografische bron voor uitgebreide, alle vakgebieden
Aan de basis van de toewijzing van publicaties aan Vlaanderen
omvattende, bibliometrische analyses.
en aan de referentielanden lagen de werkadressen. De nationaliteit van een auteur was dus niet doorslaggevend maar wel zijn of haar adres van institutionele affiliatie. Er is verder een ‘volledig’ telschema toegepast, met andere woorden, indien een publicatie co-auteurs met werkadressen in verschillende landen heeft, dan wordt deze publicatie aan alle betrokken landen als één
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
‘Bibliografische referenties’: Samen met de documenten
134
volledige publicatie toegewezen. Er wordt dus niet gefractioneerd
4. Biomedisch onderzoek
tussen de landen. Doch in het geval een publicatie meer dan
5. Klinische en experimentele geneeskunde I (algemene en
één werkadres in hetzelfde land vermeldt, dan wordt dit
interne geneeskunde)
document enkel één keer aan het betrokken land toegewezen.
6. Experimentele geneeskunde II (niet-interne vakken)
Anderzijds kan ook één publicatie van één auteur wel als
7. Neuro- en gedragswetenschappen
afkomstig van twee landen en dus als een internationale
8. Chemie
co-publicatie beschouwd worden, indien deze auteur
9. Fysica
werkadressen in twee verschillende landen heeft vermeld.
10. Aard- en ruimtewetenschappen 11. Technische wetenschappen
De bepaling van Vlaamse publicaties was iets ingewikkelder
12. Wiskunde
dan die van de Europese referentielanden. Een document werd beschouwd als afkomstig van Vlaanderen op voorwaarde dat
De citatiegegevens werden bepaald via een op een speciale
het tenminste één (co)auteur een Vlaams werkadres heeft.
identificatiesleutel gebaseerd koppelingsalgoritme. Hierbij worden
Verder werden 20% van het aantal publicaties en citaties
de individuele bronpublicaties gekoppeld met de individuele
van alle brondocumenten die enkel een Brussels doch geen
bestanddelen van de referentielijsten van alle bronpublicaties.
Vlaams werkadres hebben, bij de berekening van de Vlaamse
Het aantal citaties dat een bronpublicatie in elk jaar na het jaar
basisindicatoren gevoegd. Dit betekent concreet dat 20% van
van zijn publicatie krijgt is natuurlijk niet constant. Het is aan
alle instellingen met een Brussels werkadres aan Vlaanderen
veranderingen onderworpen die eigen zijn aan het proces van
werden toegewezen. Uitzonderingen vormen de Nederlandstalige
veroudering van (wetenschappelijke) informatie. Het citatieproces
Vrije Universiteit Brussel (VUB) die aan Vlaanderen wordt
is dus niet homogeen. De keuze van een geschikt citatievenster
toegewezen en ULB/ULC met toekenning aan Wallonië.
is daarom van groot belang. Het in dit hoofdstuk gekozen
Verder werden alle bijkomende Brusselse gegevens manueel
venster is in overeenstemming met de resultaten van recente
geverifieerd en aan de betreffende gemeenschap toegekend.
methodologische studies en met de praktische ervaring die
Enkel op de federale en andere niet onmiddellijk toekenbare
gangbaar is in het bibliometrisch onderzoek (bijv. Glänzel en
instellingen werd dus de 20/80 regel toegepast. Deze allocatie-
Schoepflin, 1995, van Raan, 2006). Er werd op basis van deze
regel werd reeds in het Indicatorenboek 2005 toegepast.
inzichten een vast tijdvenster van drie jaar, beginnend met het jaar van publicatie, toegepast. Aldus werden bijvoorbeeld voor
Voor de vergelijkende analyses werden, net als in het
publicaties die in de jaargang 2003 van het SCI Expanded
Indicatorenboek 2005, de volgende elf Europese referentie-
opgenomen zijn, alle citaties gedurende de periode 2003-
landen in aanmerking genomen: België, Denemarken,
2005 geteld. Dankzij dit citatievenster konden alle tussen 1992
Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Spanje,
en 2003 gepubliceerde en in het SCIE geïndexeerde documenten
Verenigd Koningrijk en Zweden.
in aanmerking genomen worden voor de citatieanalyse.
De toewijzing van publicaties aan wetenschapsgebieden is gebaseerd op een disciplinetoekenning vertrekkend van het
8.4 BIBLIOMETRISCHE INDICATOREN
door het ISI ontwikkelde Subject Category System waarbij tijdschriften worden gegroepeerd in cognitief logische
Een basismaatstaf van de wetenschappelijke output is het aantal
disciplinegroepen. Het hier toegepaste disciplinestelsel is een
publicaties, of om precies te zijn, het aantal publicaties in het
verdere groepering van de afgerond 200 disciplinecodes van
gebruikte bibliografisch databestand. De dekkingsgraad en het
het ISI en bevat 60 deelgebieden en 12 hoofdgebieden. In het
profiel van de SCIE is onderworpen aan jaarlijkse wijzigingen
kader van deze studie werd het Vlaams onderzoek op niveau
en aanpassingen. Daarom moet het meten van de regionale of
van de hoofdgebieden geanalyseerd. Deze hoofdgebieden zijn:
nationale publicatieoutput altijd in samenhang met de ontwikkeling van het gegevensbestand als geheel beschouwd
1. Agronomie en omgevingswetenschappen
worden. Een logische consequentie hiervan is dat voor het
2. Biologie (op het organisme- en het supraorganismevlak)
onderzoek van publicatietrends, het nationale aandeel in het
3. Biowetenschappen (algemene, cellulaire en subcellulaire
totaal van de wereld-output gemeten wordt in plaats van de
biologie; genetica)
nationale publicatieoutput als dusdanig.
135
Het institutionele, regionale of nationale onderzoeksprofiel voor
De gemiddelde verwachte citatiefrequentie (Mean Expected
een gegeven systeem van wetenschapsgebieden kan door de
Citation Rate: MECR) geeft een vergelijkingswaarde voor de
zogeheten Activiteitsindex (AI) uitgedrukt worden. Frame (1977)
feitelijke citatieimpact op basis van de impactmaatstaven van
heeft deze indicator als een bibliometrische versie van de
de tijdschriften. Het verwachte aantal citaties van een publicatie
‘Comparative Advantage Index’ ingevoerd. De Activiteitsindex
is gedefinieerd als de gemiddelde citatiefrequentie van alle
voor landen wordt op de volgende manier gedefinieerd:
publicaties die in hetzelfde tijdschrift in hetzelfde jaar verschenen zijn. Om een compatibele verwachtingswaarde te kunnen definiëren, moeten natuurlijk de citatievensters
Ci / C AI =
gehanteerd voor beide indicatoren (MOCR en MECR)
, Wi / W
overeenstemmen. In plaats van het citatievenster van één jaar t voor publicaties verschenen in de twee voorafgaande jaren (t–1) en (t–2) (zoals gehanteerd in de definitie van de impact factor in de Journal Citation Report uitgegeven door het ISI), zal
waarbij Ci /C het aandeel nationale publicaties in een gegeven
in dit hoofdstuk eveneens een venster van drie jaar toegepast
gebied i in de nationale publicaties over alle gebieden en Wi /W
worden. Voor een verzameling van publicaties die aan een
het aandeel publicaties van de wereld in hetzelfde gebied i over
bepaalde onderzoeksgroep, instituut, regio of land wordt
de publicaties van de wereld in alle gebieden is.
toegekend is deze indicator dus de verhouding van alle individuele verwachte citatiefrequenties tot alle publicaties in de
In eerdere studies konden de volgende vier verschillende
beschouwde verzameling.
‘paradigmatische’ patronen in nationale publicatieprofielen onderscheiden worden (bijv. REIST-2, 1997):
De derde indicator is de zogeheten relatieve citatiefrequentie (Relative Citation Rate: RCR). Deze indicator wordt gedefinieerd
1. Het ‘westerse’ model met biowetenschappen en medische wetenschappen als overheersende gebieden,
als het quotiënt van de gemiddelde geobserveerde en gemiddelde verwachte citatiefrequentie, dus RCR = MOCR/MECR.
2. De typische patronen van de voormalige socialistische
RCR drukt uit of de publicaties van een onderzoeksgroep,
landen met overheersende activiteit in chemie en fysica,
instituut, regio of land meer of minder citaties hebben
3. Het ‘bio-omgevingsmodel’ met biologie en aard- en
aangetrokken dan verwacht op basis van de citatiefrequenties
4. Het ‘japans’ model met overheersende oriëntatie in de richting van technische wetenschappen en chemie.
van de tijdschriften. Omdat de citatiescores van de artikelen relatief ten opzichte van de citatiestandaard van de opgenomen tijdschriften gemeten worden, is deze indicator relatief ongevoelig tegenover de grote verschillen die tussen de citatiepraktijken in
De neutrale waarde van deze indicator is 1. AI > 1 betekent dus
de verschillende wetenschapsgebieden optreden.
publicatieactiviteit boven de wereldstandaard, AI = 1 betekent een publicatiepatroon overeenkomstig de wereldstandaard en
RCR = 0 reflecteert ‘ongeciteerdheid’, RCR < 1 betekent dat
AI < 1 drukt uit dat de activiteit van het land in het betrokken
de betrokken eenheid (onderzoeksgroep, instituut, regio of land)
onderzoeksgebied beneden de wereldstandaard ligt.
lager dan de wereldstandaard presteert, RCR > 1 betekent hoger dan de wereldstandaard en RCR = 1 drukt uit dat de betrokken
Drie indicatoren werden toegepast om verschillende aspecten
eenheid gemiddeld evenveel citaties heeft gekregen als werd
van de impact van het Vlaams wetenschappelijk onderzoek in
verwacht op basis van de citatiepatronen van de tijdschriften.
de Europese context te kenmerken. De drie indicatoren werden geïntroduceerd door Schubert De eerste indicator is de gemiddelde geobserveerde citatie-
et al. (1983) en worden sedertdien regelmatig toegepast in
frequentie (Mean Observed Citation Rate: MOCR). Deze indicator
vergelijkende meso- en macrostudies. Versies van deze
is gedefinieerd als het quotiënt van het aantal citaties
indicatoren, namelijk Citations per Paper (CPP strookt met
geobserveerd in een bepaalde periode (bijv. drie jaar
MOCR), Mean Citation Rate of Journal Packet (JCSm komt
beginnend met het jaar van publicatie) en het aantal aan de
overeen met MECR) en CPP/JCSm (kom overeen met RCR)
basis liggende publicaties. De MOCR weerspiegelt de feitelijke
worden ook aan het CWTS in Leiden gebruikt (bijv. Moed
impact van een onderzoeksgroep, instituut, regio of land.
et al., 1995).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
ruimtewetenschappen op de voorgrond en
136
8.5 DE EVOLUTIE VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES IN DE LEVENS-, NATUUREN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN
Vlaanderen toe - maar niet overal in dezelfde mate. De groei in Vlaanderen, België is duidelijk sterker dan in Duitsland en Frankrijk: terwijl hun per capita activiteit in 1992 nog op hetzelfde niveau was, is er in 2005 een geprononceerd verschil
Zoals in de derde sectie van dit hoofdstuk beschreven, waren
waarneembaar. De evolutie is nog duidelijker als de proceedings-
de werkadressen doorslaggevend bij de toewijzing van
literatuur word meegenomen. Hier heeft de per capita productie
publicaties aan Vlaanderen en aan de referentielanden. Er werd
in 2005 al het niveau van Nederland bereikt (zie tabel 8.2).
een ‘volledig’ telschema gebruikt, d.w.z. indien een publicatie
Enkel de Scandinavische landen zijn nog productiever dan
co-auteurs met werkadressen in verschillende landen heeft, dan
Vlaanderen.
werd deze aan alle betrokken landen als één volledige publicatie toegewezen. Om de toename van publicaties en de
Tabel 8.3 geeft de evolutie van de publicatieoutput weer op basis
wijzigingen aan de tijdschriftendekking van het SCI-Expanded
van het procentuele aandeel van Vlaanderen en de elf referentie-
bronbestand te kunnen compenseren, werden het Vlaamse en
landen in het wereldtotaal in alle wetenschapsgebieden samen.
het nationale aandeel in het wereldtotaal tijdens de periode
Het Vlaamse aandeel in het wereldtotaal is vanaf 1992 tot 2005
1992-2005 berekend. Tabel 8.1 geeft de evolutie van de
met meer dan 50% gestegen. Deze ontwikkeling is tijdens
publicatieoutput weer op basis van publicatie activiteit van
de eerste tien jaar van de volledige periode vergelijkbaar met
Vlaanderen en de elf referentielanden per 10.000 inwoners in
die van Finland. Hoewel het Vlaamse procentuele aandeel iets
alle wetenschapsgebieden samen.
kleiner is dan dat van Finland, lopen hun beide trendlijnen tot en met 2001 nagenoeg parallel. Vanaf 2001 wordt de Finse
De berekening van de Vlaamse publicatieoutput, rekening
groei stopgezet om tijdens de laatste twee jaar weer te dalen.
houdend met Brusselse publicaties, is hoger beschreven.
De Vlaamse groeidynamiek wordt enkel door die van Ierland
De bevolkingstallen zijn gebaseerd op openbare informatie
en Spanje overtroffen. Op de oorzaken van de groei in
gepubliceerd door EUROSTAT. Het aantal publicaties per
die laatstgenoemde landen werd op verschillende plaatsen
10.000 inwoners splitst Vlaanderen en de referentielanden in
gewezen (bijv. Cano en Julian, 1992, Román en Méndez,
twee groepen op: landen met relatief lage output per hoofd -
1994, Gómez et al., 1995, REIST-2, 1997). De ononderbroken
zoals Duitsland, Frankrijk, Ierland, Italië en Spanje - en landen met
stijging van deze landen kan namelijk in grote mate als een
hoge activiteit per hoofd - zoals de Scandinavische referentie-
gevolg van de integratie van deze landen in de organisaties
landen, België en het Verenigde Koningrijk. De regio Vlaanderen
en de kaderprogramma’s van de Europese Gemeenschap
maakt deel uit van de laatstgenoemde groep. Het aantal
beschouwd worden.
publicaties per hoofd neemt in alle referentielanden en in
Tabel 8.1: Evolutie van de publicatieoutput van Vlaanderen en de elf referentielanden per 10.000 inwoners (alle vakgebieden samen; enkel tijdschriftenliteratuur) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
ESP
SWE
1992
6.70
6.78
10.94
9.46
6.50
5.99
4.46
3.78
9.69
3.41
12.83
9.91
1993
6.74
6.90
11.09
10.00
6.63
5.92
4.68
3.87
10.08
3.56
13.35
10.02
1994
7.46
7.62
12.19
10.89
7.05
6.33
4.99
4.28
10.57
3.89
14.04
10.73
1995
8.14
8.29
12.51
11.52
7.51
6.71
5.51
4.61
11.16
4.23
14.90
11.22
1996
8.87
8.89
12.82
12.16
7.77
7.13
5.96
5.01
11.45
4.60
15.85
11.66
1997
9.05
9.00
13.13
12.70
7.94
7.48
6.23
5.10
11.81
5.02
15.89
11.24
1998
10.26
9.82
14.66
13.40
8.49
8.28
7.06
5.48
12.23
5.49
17.08
12.15
1999
10.63
10.08
14.62
14.05
8.55
8.27
7.08
5.58
12.04
5.75
17.37
12.24
2000
10.54
9.83
14.78
14.47
8.30
8.27
7.17
5.57
12.08
5.76
16.96
12.37
2001
11.16
10.24
15.08
14.88
8.49
8.45
7.32
5.93
12.30
6.06
18.09
12.16
2002
11.13
10.35
14.54
14.38
8.10
8.22
7.52
5.99
12.19
6.20
17.38
11.70
2003
12.54
11.62
16.40
15.80
8.89
8.89
8.31
6.75
13.57
6.64
18.53
12.57
2004
12.55
11.32
15.43
14.97
7.92
8.38
8.64
6.61
13.03
6.58
17.42
12.06
2005
14.61
13.05
17.44
16.46
9.00
9.60
10.41
7.40
15.17
7.46
19.78
13.45
* Bevolkingsdata op basis van EUROSTAT
GBR
137
Tabel 8.2: Evolutie van de publicatieoutput van Vlaanderen en de elf referentielanden per 10.000 inwoners (alle vakgebieden samen; tijdschriften- en proceedingsliteratuur) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
ESP
SWE
GBR
1992
6.81
6.88
11.04
9.53
6.60
6.08
4.48
3.87
9.86
3.42
13.01
10.04
1993
6.84
7.04
11.26
10.15
6.80
6.04
4.71
3.95
10.32
3.59
13.56
10.16
1994
8.55
8.72
13.60
12.26
8.09
7.29
5.57
5.08
12.26
4.23
15.56
12.18
1995
9.57
9.70
14.28
13.24
8.83
7.92
6.23
5.69
13.01
4.67
16.77
12.97
1996
10.14
10.13
14.11
13.87
8.79
8.31
6.49
5.88
13.01
5.07
17.47
13.12
1997
10.22
10.11
14.34
14.47
8.98
8.49
6.79
5.89
13.22
5.43
17.45
12.45
1998
11.62
11.05
15.92
15.34
9.47
9.41
7.66
6.35
13.87
6.04
18.75
13.46
1999
11.84
11.20
15.77
15.69
9.47
9.24
7.59
6.29
13.24
6.21
18.98
13.31
2000
11.75
10.93
15.97
16.20
9.11
9.23
7.69
6.28
13.33
6.18
18.50
13.47
2001
12.47
11.39
16.01
16.48
9.28
9.40
8.03
6.69
13.54
6.54
19.56
13.33
2002
12.73
11.65
15.77
16.80
9.15
9.37
8.44
6.94
13.68
6.86
19.19
13.07
2003
13.99
12.79
17.55
17.98
9.80
9.94
9.45
7.71
14.95
7.26
20.02
13.65
2004
14.06
12.52
16.44
16.79
8.79
9.41
9.57
7.48
14.25
7.19
18.84
13.07
2005
16.46
14.57
18.83
19.11
9.98
10.72
12.39
8.51
16.64
8.25
21.53
14.60
Tabel 8.3: Evolutie van het aandeel van Vlaanderen en elf Europese referentielanden in het totaal van de databank (alle vakgebieden samen; enkel tijdschriftenliteratuur) VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
ESP
SWE
GBR
1992
0,61%
1,03%
0,86%
0,72%
5,65%
7,32%
0,24%
3,27%
2,23%
2,02%
1,69%
8,73%
1993
0,62%
1,06%
0,88%
0,77%
5,83%
7,34%
0,26%
3,37%
2,35%
2,13%
1,78%
8,92%
1994
0,65%
1,11%
0,91%
0,80%
5,84%
7,41%
0,26%
3,52%
2,34%
2,20%
1,77%
9,01%
1995
0,67%
1,15%
0,89%
0,80%
5,92%
7,47%
0,27%
3,60%
2,35%
2,27%
1,79%
8,96%
1996
0,72%
1,20%
0,90%
0,83%
6,00%
7,78%
0,29%
3,83%
2,36%
2,42%
1,87%
9,13%
1997
0,73%
1,22%
0,92%
0,87%
6,14%
8,17%
0,30%
3,90%
2,45%
2,64%
1,87%
8,81%
1998
0,80%
1,28%
0,99%
0,88%
6,34%
8,70%
0,33%
4,04%
2,45%
2,78%
1,93%
9,19%
1999
0,82%
1,30%
0,98%
0,91%
6,31%
8,56%
0,33%
4,05%
2,39%
2,88%
1,94%
9,17%
2000
0,82%
1,27%
1,00%
0,95%
6,17%
8,60%
0,34%
4,07%
2,43%
2,91%
1,90%
9,33%
2001
0,85%
1,30%
1,00%
0,95%
6,19%
8,60%
0,35%
4,24%
2,43%
3,02%
1,99%
9,00%
2002
0,85%
1,32%
0,97%
0,93%
5,96%
8,42%
0,36%
4,29%
2,44%
3,15%
1,92%
8,68%
2003
0,88%
1,36%
1,00%
0,93%
5,99%
8,30%
0,37%
4,42%
2,48%
3,12%
1,87%
8,54%
2004
0,91%
1,38%
0,97%
0,91%
5,75%
8,10%
0,41%
4,48%
2,48%
3,26%
1,83%
8,43%
2005
0,93%
1,39%
0,96%
0,88%
5,73%
8,07%
0,44%
4,41%
2,52%
3,27%
1,81%
8,22%
Tabel 8.4: Evolutie van het aandeel van Vlaanderen en elf Europese referentielanden in het totaal van de databank (alle vakgebieden samen; tijdschriften- en proceedingsliteratuur) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
ESP
SWE
GBR
1992
0,52%
0,88%
0,73%
0,61%
4,83%
6,26%
0,20%
2,82%
1,91%
1,71%
1,44%
7,46%
1993
0,53%
0,92%
0,76%
0,66%
5,05%
6,33%
0,22%
2,91%
2,04%
1,82%
1,53%
7,65%
1994
0,63%
1,08%
0,87%
0,76%
5,72%
7,28%
0,25%
3,57%
2,31%
2,04%
1,67%
8,72%
1995
0,66%
1,12%
0,85%
0,77%
5,80%
7,34%
0,25%
3,71%
2,28%
2,09%
1,68%
8,62%
1996
0,70%
1,16%
0,84%
0,80%
5,76%
7,69%
0,27%
3,81%
2,28%
2,26%
1,74%
8,70%
1997
0,71%
1,17%
0,86%
0,84%
5,94%
7,93%
0,28%
3,85%
2,34%
2,44%
1,76%
8,35%
1998
0,78%
1,23%
0,92%
0,86%
6,04%
8,45%
0,31%
4,00%
2,37%
2,61%
1,81%
8,70%
1999
0,80%
1,26%
0,92%
0,89%
6,10%
8,35%
0,31%
3,99%
2,30%
2,72%
1,85%
8,71%
2000
0,80%
1,25%
0,95%
0,94%
5,98%
8,46%
0,32%
4,04%
2,36%
2,76%
1,83%
8,96%
2001
0,83%
1,26%
0,92%
0,92%
5,91%
8,33%
0,33%
4,17%
2,33%
2,85%
1,87%
8,60%
2002
0,82%
1,25%
0,88%
0,91%
5,66%
8,05%
0,34%
4,18%
2,30%
2,92%
1,78%
8,14%
2003
0,84%
1,28%
0,92%
0,91%
5,66%
7,95%
0,36%
4,33%
2,35%
2,92%
1,73%
7,95%
2004
0,88%
1,31%
0,89%
0,88%
5,46%
7,79%
0,39%
4,34%
2,32%
3,05%
1,70%
7,83%
2005
0,89%
1,32%
0,88%
0,87%
5,42%
7,68%
0,44%
4,32%
2,35%
3,08%
1,68%
7,61%
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
Jaar
138
Tabel 8.5: Evolutie van het aandeel van Vlaamse publicaties in het wereldtotaal voor twaalf vakgebieden (enkel tijdschriftenliteratuur) Jaar
AGRI
BIOL
BIOS
BIOM
CLI1
CLI2
NEUR
CHEM
PHYS
GEOS
ENGN
MATH
1992
0,53%
0,76%
0,89%
0,76%
0,76%
0,68%
0,33%
0,50%
0,61%
0,36%
0,52%
0,50%
1993
0,48%
0,75%
0,88%
0,80%
0,79%
0,70%
0,36%
0,53%
0,60%
0,27%
0,53%
0,48%
1994
0,48%
0,83%
0,95%
0,81%
0,79%
0,73%
0,40%
0,57%
0,63%
0,31%
0,52%
0,62%
1995
0,58%
0,92%
0,99%
0,75%
0,87%
0,72%
0,45%
0,56%
0,62%
0,31%
0,54%
0,63%
1996
0,68%
0,95%
1,04%
0,85%
0,80%
0,76%
0,38%
0,62%
0,78%
0,42%
0,63%
0,77%
1997
0,73%
0,98%
1,02%
0,91%
0,89%
0,81%
0,53%
0,63%
0,69%
0,37%
0,64%
0,74%
1998
0,88%
1,04%
1,10%
1,02%
1,01%
0,84%
0,57%
0,68%
0,76%
0,47%
0,74%
0,85%
1999
0,89%
1,11%
1,10%
0,97%
0,99%
0,85%
0,57%
0,73%
0,85%
0,49%
0,78%
0,89%
2000
0,91%
1,17%
1,01%
0,98%
1,00%
0,88%
0,58%
0,71%
0,80%
0,46%
0,80%
0,77%
2001
0,97%
1,19%
1,08%
0,97%
0,97%
0,87%
0,71%
0,76%
0,88%
0,49%
0,83%
0,91%
2002
1,03%
1,18%
1,03%
0,98%
0,99%
0,87%
0,72%
0,71%
0,88%
0,56%
0,87%
0,86%
2003
1,06%
1,20%
1,00%
0,91%
0,99%
0,87%
0,78%
0,74%
0,89%
0,60%
0,94%
0,98%
2004
1,11%
1,20%
1,04%
1,00%
1,05%
0,98%
0,82%
0,70%
0,97%
0,64%
0,96%
1,02%
2005
1,23%
1,28%
1,08%
0,98%
1,12%
0,94%
0,96%
0,75%
0,91%
0,68%
0,93%
0,94%
Tabel 8.6: Evolutie van het aandeel van Vlaamse publicaties in het wereldtotaal voor twaalf vakgebieden (tijdschriften- en proceedingsliteratuur) Jaar
AGRI
BIOL
BIOS
BIOM
CLI1
CLI2
NEUR
CHEM
PHYS
GEOS
ENGN
MATH
1992
0,53%
0,76%
0,89%
0,76%
0,76%
0,68%
0,33%
0,50%
0,61%
0,36%
0,52%
0,50%
1993
0,48%
0,75%
0,88%
0,80%
0,79%
0,70%
0,36%
0,53%
0,60%
0,27%
0,53%
0,48%
1994
0,53%
0,85%
0,94%
0,77%
0,79%
0,72%
0,42%
0,55%
0,60%
0,30%
0,51%
0,62%
1995
0,60%
0,89%
0,97%
0,74%
0,88%
0,74%
0,45%
0,54%
0,65%
0,33%
0,57%
0,64%
1996
0,68%
0,92%
1,01%
0,80%
0,79%
0,75%
0,37%
0,62%
0,75%
0,43%
0,62%
0,73%
1997
0,76%
0,98%
0,99%
0,88%
0,89%
0,80%
0,55%
0,60%
0,66%
0,34%
0,59%
0,77%
1998
0,85%
1,04%
1,07%
0,99%
1,02%
0,83%
0,56%
0,67%
0,75%
0,42%
0,69%
0,82%
1999
0,92%
1,10%
1,08%
0,92%
0,98%
0,85%
0,56%
0,71%
0,81%
0,52%
0,70%
0,85%
2000
0,95%
1,16%
1,00%
0,96%
1,00%
0,89%
0,57%
0,70%
0,77%
0,48%
0,74%
0,77%
2001
1,00%
1,19%
1,06%
0,98%
0,97%
0,87%
0,69%
0,76%
0,84%
0,47%
0,74%
0,90%
2002
0,99%
1,17%
1,02%
0,92%
0,98%
0,87%
0,72%
0,71%
0,80%
0,53%
0,73%
0,89%
2003
1,01%
1,14%
0,99%
0,87%
0,98%
0,85%
0,77%
0,73%
0,84%
0,54%
0,76%
0,89%
2004
1,11%
1,21%
1,03%
0,96%
1,04%
0,97%
0,81%
0,71%
0,90%
0,60%
0,80%
0,94%
2005
1,24%
1,27%
1,06%
0,93%
1,12%
0,92%
0,94%
0,74%
0,88%
0,61%
0,82%
0,90%
Er wordt een meer of minder grote stijging van de relatieve
tussen 1992 en 2005 is gestegen, maar dat de ontwikkeling en
output van alle referentielanden waargenomen, hoewel de
de groei in enkele levenswetenschappen, vooral in de
groei in enkele landen (vooral Frankrijk en Verenigd Koningrijk)
biowetenschappen (BIOS), het biomedisch onderzoek (BIOM),
in de laatste jaren eerder stagneert. Deze waarnemingen zijn in
en de klinische en experimentele geneeskunde I (CLI1) eerder
lijn met de algemene groei van de publicatieoutput van de
stagneert rond de millenniumwissel. Opvallend is de sterke
Europese Gemeenschap (REIST-2, 1997, REIST-3, 2003).
groei in GEOS tijdens de laatste vier jaar. Maar ook de klinische en experimentele geneeskunde vertoont vanaf 2004 weer een
Opmerkelijk is ook dat het aandeel van de Vlaamse publicaties
opmerkelijke groei. Opvallend is ook dat het aandeel van de
in het Belgisch geheel duidelijk gestegen is, van om en bij de
gebieden agronomie en omgevingswetenschappen (AGRI) en
58% in 1992 en 1993 tot bijna 67% in de jaren 2004 en 2005
wiskunde (MATH) ongeveer verdubbelde. Het Vlaamse aandeel
(vgl. tabel 8.3 en 8.4).
in de neuro- en gedragswetenschappen (NEUR) is duidelijk meer dan verdubbeld. Algemeen kan men stellen dat de groei
In tabel 8.5 en 8.6 is de ontwikkeling van de Vlaamse publicatie-
sterker is in die gebieden waar Vlaanderen minder actief is.
output uitgesplitst naar twaalf wetenschapsgebieden (zie sectie
Anderzijds is de stijging het langzaamst in die drie gebieden
drie van dit hoofdstuk) weergegeven. Uit deze tabel blijkt dat
(BIOS, BIOM, CLI1), waar de activiteit in 1992 duidelijk boven
het Vlaams aandeel in het wereldtotaal in alle vakgebieden
het Vlaams aandeel in alle gebieden samen (0.60%) was
139
(vgl. tabel 8.5 en 8.6). De analyse van de Vlaamse activiteit
Figuur 8.1 geeft voor drie deelperioden van de periode 1992-2005
in de individuele gebieden zal in het volgende deel van dit
het procentuele aandeel van de verschillende organisatietypen
hoofdstuk aan de orde komen.
weer in de Vlaamse publicatieoutput over alle gebieden samen. Ook hierbij werd een volledig telschema toegepast, d.w.z. indien
De trends in de ontwikkelingen op basis van tijdschriften-
een publicatie werkadressen van meer dan ĂŠĂŠn organisatietype
literatuur en van tijdschriftenpublicaties plus conferentiemateriaal
had, werd deze aan elk type als een volledige publicatie toe-
komen tamelijk overeen. Opmerkelijke discrepanties tussen de
gewezen. De procentuele aandelen kunnen dus op grond van
betrokken indicatoren konden niet worden geobserveerd.
deze meervoudige toekenning niet tot 100% opgeteld worden. Het aandeel van instellingen voor hoger onderwijs, dus
8.6 HET VLAAMS PUBLICATIEPROFIEL IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN
van universiteiten en hogescholen, met meer dan 85% SCIEdocumenten overheerst dit resultaat. Ruim 10% van alle Vlaamse SCIE-documenten worden door medewerkers van publieke onderzoeksinstellingen of administraties gepubliceerd.
Vooraleer de specialisatieprofielen van het Vlaams onderzoek te
Private instellingen en ziekenhuizen dragen met respectievelijk
beschouwen, komt eerst een ander aspect van dit publicatie-
rond de 7% en de 5% tot het Vlaamse totaal bij (hierbij merken
profiel aan de orde.
we op dat de publicaties van de universitaire ziekenhuizen
Figuur 8.1: Verdeling per organisatietype van de Vlaamse publicaties op basis van de SCIE (boven: 1992-1996, midden: 1997-2001, beneden: 2002-2005)
0.1%
V
5.2%
IV
6.7%
III
10.0%
II
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
50%
55%
60%
65%
70%
75%
80%
85%
90%
95%
0.6%
V
4.9%
IV
6.6%
III
13.8%
II
86.3%
I 0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
50%
55%
60%
65%
70%
75%
80%
85%
90%
95%
0.7%
V
4.4%
IV
6.2%
III
11.0%
II
88.1%
I 0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
50%
55%
60%
65%
70%
(I Instelling voor hoger onderwijs, II Publieke onderzoeksinstelling of administratie, III Private instelling, IV Ziekenhuis, V Andere)
75%
80%
85%
90%
95%
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
85.1%
I
140
bij de universiteiten zelf werden geteld). Vooral het aandeel
Het uurwerkdiagram beschrijft het profiel van Vlaanderen
van de universitaire sector is continu lichtjes gestegen.
eenduidig als Type 1, dit is het westers model met bio- en
Bovenstaande gegevens stemmen nauw overeen met de
medische wetenschappen als overheersende gebieden. Wel is
resultaten van de vorige uitgaven van dit Indicatorenboek (vgl.
het profiel van de tweede periode enigszins veranderd en wel in
Debackere, 1999, Debackere en Veugelers, 2003, 2005), maar
de richting van de wereldstandaard, maar het ‘paradigmatische’
lijken meer algemeen ook op de situatie in andere Europese
basistype van het Vlaams profiel is onveranderd gebleven.
landen (bijv. Katz en Hicks, 1998).
Desondanks valt de sterke groei op van enkele vakgebieden zoals vooral agronomie en omgevingswetenschappen (AGRI),
De specialisatie van het Vlaams onderzoek tijdens de perioden
neuro- en gedragswetenschappen (NEUR) en wiskunde (MATH),
1992-1996 en 1999-2003 wordt in figuur 8.2 op basis van de
waarop in het vorige deelhoofdstuk al gewezen werd (vgl.
Activiteitsindex grafisch weergegeven. Deze indicator werd reeds
figuur 8.2). Samenvattend kan gesteld worden dat het Vlaamse
vroeger besproken. De wereldstandaard is in het diagram door
publicatieprofiel gekenmerkt wordt door significant boven de
een regelmatige twaalfhoek aangeduid. Er dient op gewezen
wereldstandaard liggende activiteiten in de gebieden biologie
dat de Activiteitsindex, de relatieve activiteit met betrekking
(BIOL), biowetenschappen (BIOS), biomedisch onderzoek
tot de wereldstandaard, een evenwichtsindicator is, d.w.z. als
(BIOM) en klinische en experimentele geneeskunde I (CLI1) en
de activiteit van een land in enkele gebieden boven de
door beneden de wereldstandaard liggende activiteiten in de
wereldstandaard ligt, moet de activiteit in andere gebieden
gebieden neuro- en gedragswetenschappen (NEUR), chemie
noodzakelijkerwijs beneden de standaard liggen.
(CHEM) en aard- en ruimtewetenschappen (GEOS).
Figuur 8.2: Het publicatie profiel van het Vlaams onderzoek in de perioden 1992-1996, 1997-2001 en 2002-2005 op basis van de Activiteitsindex AI (bron: SCIE)
AGRI 1.8
MATH
1.6
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4 0.2
GEOS
BIOM
0.0
PHYS
CLI1 ■ 1992-1996 ■ 1997-2001 CHEM
CLI2
■ 2002-2005 ■ World Standard
NEUR
141
8.7 DE CITATIE-IMPACT VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES IN DE LEVENS-, NATUUREN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN
geobserveerde citatiefrequentie (MOCR) en de gemiddelde verwachte (MECR) citatiefrequentie weer voor Vlaanderen, voor elf Europese referentielanden en voor de wereld in alle vakgebieden samen. Omdat beide citatiegemiddelden voor
Het bibliometrische middel bij uitstek om de impact van publicaties
het wereldtotaal op het volledige gegevensbestand gebaseerd
te meten is de citatie. Citaties zijn primair een belangrijke vorm
zijn, geldt voor het wereldtotaal de identiteit MOCR = MECR
van de mate waarin gebruik gemaakt wordt van wetenschappelijke
(vgl. laatste kolom van tabel 8.7).
informatie in het kader van gedocumenteerde wetenschappelijke communicatie. Zij weerspiegelen de acceptatie en erkenning van
Allereerst moet erop gewezen worden dat de rechtstreekse
gepubliceerde onderzoeksresultaten door de wetenschappelijke
vergelijking tussen de indicatorwaarden van Vlaanderen en de
gemeenschap. Hoewel het aantal citaties niet rechtstreeks als
referentielanden mogelijkerwijze tot verkeerde interpretaties
kwaliteitsmaat kan beschouwd worden, drukt een groot aantal
kan leiden omdat grote verschillen tussen de citatiepraktijken in
ontvangen citaties per publicatie wel een bepaalde impact uit.
de verschillende wetenschapsgebieden en deelgebieden
Met andere woorden, “indien een publicatie 5 of 10 citaties
optreden die door afwijkende nationale publicatieprofielen ook
ontvangt gedurende enkele jaren na de publicatie, dan is het
de nationale gemiddelde citatiefrequentie in alle vakgebieden
waarschijnlijk dat de inhoud van deze publicatie geïntegreerd
samen kunnen beïnvloeden. Op basis van het citatievenster
zal worden in de kennisbasis van dat onderzoeksdomein,
van drie jaar dat in deze studie werd gebruikt, konden alleen
indien echter, na 5 of 10 jaar geen enkele referentie naar deze
de jaren 1992-2003 in aanmerking genomen worden.
publicatie verwijst, dan zullen de bevindingen in die publicatie niet bijdragen tot de hedendaagse wetenschappelijke paradigma’s
De citatieindicatoren met betrekking tot het wereldtotaal zijn
van het onderzoeksdomein in kwestie.” (Braun et al., 1985).
tussen 1992 en 2003 met meer dan één derde gestegen. De MOCR-waarden van Vlaanderen en alle referentielanden
De methodologische achtergrond van de citatieanalyses is reeds
(behalve misschien Frankrijk en Zweden) stijgen sneller dan
beschreven. Tabel 8.7 geeft de evolutie van de gemiddelde
het wereldtotaal.
Tabel 8.7: Evolutie van de gemiddelde geobserveerde (MOCR) en verwachte (MECR) citatiefrequentie voor Vlaanderen
Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
ESP
SWE
GBR
Wereld
1992
MOCR MECR
4.17 3.54
3.86 3.53
4.14 3.57
3.85 3.26
3.52 3.38
3.63 3.26
3.04 2.73
3.25 3.34
4.34 3.74
2.59 2.90
4.21 3.69
3.94 3.56
3.24
1993
MOCR MECR
4.50 3.72
4.16 3.65
4.68 3.83
4.03 3.48
3.72 3.56
4.00 3.52
2.62 2.88
3.42 3.53
4.49 3.96
2.84 3.20
4.38 3.84
4.18 3.74
3.47
1994
MOCR MECR
4.45 3.82
4.36 3.84
4.63 3.92
4.38 3.60
3.84 3.67
4.16 3.66
3.12 2.99
3.71 3.68
4.77 4.13
3.06 3.30
4.71 4.01
4.25 3.83
3.52
1995
MOCR MECR
4.89 3.94
4.54 3.88
4.91 4.08
4.46 3.83
3.98 3.75
4.33 3.84
2.99 3.04
3.85 3.80
5.02 4.34
3.03 3.42
4.75 4.14
4.40 3.97
3.58
1996
MOCR MECR
4.65 3.73
4.42 3.70
4.74 4.08
4.47 3.74
4.01 3.74
4.35 3.84
3.01 2.80
3.80 3.78
4.79 4.22
3.26 3.52
4.75 4.06
4.30 3.92
3.55
1997
MOCR MECR
4.96 4.14
4.80 4.10
5.22 4.46
4.86 4.15
4.23 4.01
4.51 4.05
4.38 3.48
4.09 4.02
5.38 4.52
3.42 3.63
5.00 4.29
4.82 4.34
3.76
1998
MOCR MECR
4.90 4.07
4.63 4.01
5.32 4.40
4.90 4.06
4.28 4.03
4.53 4.03
3.95 3.37
4.26 4.05
5.31 4.54
3.49 3.67
5.04 4.34
4.79 4.33
3.79
1999
MOCR MECR
5.07 4.33
4.87 4.32
5.47 4.67
4.87 4.38
4.28 4.12
4.75 4.26
4.36 3.56
4.38 4.29
5.64 4.83
3.64 3.80
5.06 4.46
4.86 4.45
3.90
2000
MOCR MECR
4.90 4.37
4.76 4.35
5.55 4.70
5.15 4.43
4.47 4.27
4.82 4.33
3.91 3.61
4.44 4.38
5.59 4.92
3.95 3.91
5.26 4.58
4.98 4.51
3.93
2001
MOCR MECR
5.27 4.47
5.22 4.52
6.15 5.04
5.18 4.53
4.69 4.46
5.09 4.49
5.27 3.79
4.54 4.46
5.87 5.04
3.94 4.01
5.38 4.76
5.24 4.78
4.13
2002
MOCR MECR
5.40 4.59
5.25 4.57
5.87 4.97
5.44 4.62
4.76 4.54
5.22 4.60
4.73 4.04
4.81 4.55
5.97 5.24
4.02 4.06
5.49 4.83
5.60 5.00
4.17
2003
MOCR MECR
5.99 4.85
5.77 4.83
6.66 5.31
5.33 4.79
4.91 4.68
5.44 4.83
4.97 4.30
4.80 4.79
6.55 5.47
4.29 4.28
5.93 5.13
5.74 5.22
4.40
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
en elf Europese referentielanden (alle vakgebieden samen; bron SCIE)
142
De groeisnelheid van de Franse citatieimpact stemt ongeveer met
De enorme stijging van de citatieimpact in Spanje en Ierland
de globale overeen. De relatieve daling van de Zweedse impact
van meer dan 60% stemt overeen met de bovengenoemde
in de jaren 1990 werd in de literatuur al meermaals opgemerkt
algemene groei van het wetenschappelijk onderzoek in deze
(bijv. Glänzel, 2000, Glänzel et al., 2003).
landen. Vlaanderen heeft een relatief lage groeivoet, maar die groei begint op een zeer hoog niveau in 1992 dat onder de referentielanden alleen met Zweden, Denemarken en Nederland
Figuur 8.3 Relatieve citatiekaart van Vlaanderen en elf
van Nederland en Denemarken is ongetwijfeld indrukwekkend.
samen; bron: SCIE), 1992-1995 (boven),
Ook op dit feit werd in de literatuur al meermaals de nadruk
1996-1999 (midden) en 2000-2003 (beneden)
gelegd (bijv. Thijssen et al., 2000, Glänzel, 2001). De verwachte citatieimpact van Vlaanderen en van alle andere
(1992-1995) 6.5
referentielanden is gestegen en wel ongeveer in gelijke mate
6.0
als de MOCR. De geobserveerde waarde ligt voor Vlaanderen
5.5
en alle referentielanden (behalve Spanje en, in het begin van de periode, ook Ierland en Italië) steeds boven de verwachte waarde.
5.0
MOCR
vergelijkbaar is. De evolutie en het niveau van de citatieimpact
Europese referentie landen (alle vakgebieden
DK NL VL SE BE FI UK DE FR IT
4.5 4.0 3.5 3.0
IE
In overeenstemming met beide citatieindicatoren kan men stellen dat Vlaanderen eenduidig tot de wetenschappelijke top binnen de gekozen referentielanden behoort. Dit wordt door de relatieve positie kaarten in figuur 8.3 aanschouwelijk geïllustreerd.
ES
2.5 2.5
3.0
3.5
4.0
4.5
5.0
5.5
6.0
6.5
MECR
diagrammen geven drie standaarden aan en verdelen dus de map in zes sectoren. De verticale rasterlijn geeft aan of de
(1996-1999) 6.5
gemiddelde verwachte citatiefrequentie van een land beneden
6.0
(links) of boven (rechts) van de wereldstandaard ligt. De horizontale lijn geeft de afwijking van de gemiddelde geobserveerde
5.5 DK NL VL SE FI BE UK DE FR IT
MOCR
5.0 4.5 4.0
citatiefrequentie van een land weer ten opzichte van de wereldstandaard. Uiteindelijk toont de bissectrice de identiteit RCR = 1. De door de voorwaarden MECR < 1, MOCR < 1 en
IE
3.5
RCR < 1 gedefinieerde sector stemt overeen met een uiterst
ES
ongunstige situatie. De diametraal tegenoverliggende sector,
3.0
die door de voorwaarden MECR > 1, MOCR > 1 en RCR > 1
2.5 2.5
3.0
3.5
4.0
4.5
5.0
5.5
6.0
6.5
MECR
wordt bepaald, weerspiegelt in tegenstelling daartoe de meest gunstige situatie qua de citatieimpact. Twee observaties vallen op in figuur 8.3: het uiteendrijven van de landencoördinaten
(2000-2003)
langs de bissectrice en de positieve evolutie van Spanje en
6.5 6.0
vooral Ierland wat de enorme stijging van hun geobserveerde
DK NL
5.5
citatiegemiddelde weerspiegelt. Zoals figuur 8.3 visualiseert,
VL SEUK BE FI DE
5.0
MOCR
De twee rasterlijnen en de diagonale lijn in de relatieve
IE
4.5 4.0
bevindt Vlaanderen zich samen met Zweden, Denemarken en
FR IT
Nederland voor alle drie deelperioden in de topgroep van de referentielanden hoewel de afstand tussen Denemarken en
ES
Nederland enerzijds en de andere referentielanden continu groeit.
3.5 3.0
Figuur 8.4 geeft de relatieve citatiefrequentie voor drie deelperioden
2.5 2.5
3.0
3.5
4.0
4.5
MECR
5.0
5.5
6.0
6.5
van telkens vier jaar (1992-1995, 1996-1999 en 2000-2003). De relatieve citatiefrequentie van Vlaanderen is in alle wetenschapsgebieden boven of tenminste gelijk aan de wereldstandaard.
143
Figuur 8.4: Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden (1992-1995, 1996-1999 en 2000-2003; bron: SCIE)
AGRI 1.8 1.6
MATH
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4 0.2
GEOS
BIOM
0.0
PHYS
CLI1 ■ 1992-1995 ■ 1996-2000 CHEM
■ 2001-2005
CLI2
■ World Standard NEUR
(alle vakgebieden samen; bron: SCIE) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
ESP
SWE
GBR
1992
33,7%
35,8%
34,5%
28,4%
27,1%
25,1%
29,4%
27,2%
27,5%
23,0%
31,9%
20,5%
1993
35,6%
37,7%
36,1%
28,2%
27,5%
26,5%
32,0%
28,4%
28,4%
24,8%
32,3%
21,2%
1994
38,0%
39,2%
38,1%
29,8%
28,8%
27,8%
32,1%
29,1%
30,2%
25,1%
34,1%
22,1%
1995
40,0%
40,6%
40,2%
32,1%
30,1%
29,0%
34,8%
30,1%
32,4%
26,4%
35,5%
24,0%
1996
41,1%
41,8%
41,8%
33,6%
31,8%
31,0%
34,7%
30,6%
34,1%
28,3%
37,1%
25,7%
1997
42,9%
43,7%
45,5%
35,8%
33,3%
31,9%
37,2%
32,0%
36,3%
28,6%
38,5%
27,7%
1998
45,2%
46,5%
47,7%
39,0%
35,8%
34,7%
43,9%
34,9%
39,8%
31,2%
41,7%
31,3%
1999
48,4%
49,6%
49,0%
41,4%
37,2%
36,4%
43,7%
35,6%
41,2%
32,3%
43,7%
32,6%
2000
48,8%
50,3%
49,5%
43,3%
39,5%
37,7%
45,5%
35,8%
44,0%
33,4%
44,8%
33,7%
2001
50,5%
51,7%
50,8%
42,1%
40,9%
39,8%
45,8%
36,8%
44,6%
34,5%
46,2%
35,8%
2002
52,4%
53,6%
51,4%
43,5%
42,4%
41,4%
47,9%
37,0%
46,0%
34,9%
48,1%
38,2%
2003
50,7%
53,3%
51,3%
45,7%
43,8%
43,1%
49,2%
37,4%
47,3%
36,5%
48,7%
39,2%
2004
51,6%
53,7%
52,3%
44,7%
45,3%
44,0%
49,5%
37,9%
48,0%
37,0%
49,2%
41,1%
2005
53,1%
55,3%
53,1%
46,1%
46,3%
44,7%
49,6%
39,2%
47,6%
38,5%
50,0%
42,4%
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
Tabel 8.8: Evolutie van het aandeel internationale co-publicaties van Vlaanderen en elf Europese referentielanden
144
Figuur 8.5: Het publicatieprofiel van de internationale co-publicaties van Vlaanderen, 1992-1996, 1997-2001 en 2002-2005
AGRI 1.8
MATH
1.6
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4 0.2
GEOS
BIOM
0.0
PHYS
CLI1 ■ 1992-1996 ■ 1997-2001 CHEM
CLI2
■ 2002-2005 ■ World Standard
NEUR
De levenswetenschappen en wiskunde hadden voor alle
kan worden. Meerdere studies (bijv. Gómez et al., 1995,
deelperioden een zeer hoge score. De indicatorwaarde van de
Glänzel et al., 1999, Glänzel en Schubert, 2004) hebben
natuurwetenschappen stemt met de wereldstandaard overeen
aangetoond dat internationale samenwerking tijdens de
of bevindt zich enigszins boven de waarde van 1.0. De relatieve
voorbije twintig jaar sterk is toegenomen. Een eenvoudige maar
citatiescores in de levenswetenschappen en wiskunde zijn -
duidelijke indicator voor het bibliometrisch meten van
vooral in het klinische onderzoek - toch iets hoger dan in de
internationale samenwerking is het aandeel van internationale
natuurwetenschappen.
co-publicaties in het nationale totaal. Men beschouwt een publicatie als internationaal indien tenminste één co-auteur met een werkadres van een ander land heeft meegewerkt aan de
8.8 DE INTERNATIONALE WETENSCHAPPELIJKE SAMENWERKING VAN VLAANDEREN
publicatie. Grote landen worden door een lager, kleine landen door een groter, aandeel van internationale co-publicaties in hun totale publicatieoutput gekenmerkt. Een rechtstreekse vergelijking is dus alleen zinvol tussen landen van ongeveer gelijke grootte.
Belangrijke onderzoeksresultaten, die een gevolg van internationale samenwerking zijn, worden in het kader van
Tabel 8.8 geeft de evolutie weer van het aandeel aan internationale
gedocumenteerde wetenschappelijke communicatie meestal
co-publicaties van Vlaanderen en elf Europese referentielanden
ook in de wetenschappelijke literatuur gepubliceerd. Op die
in alle vakgebieden samen. Het aandeel van internationale
manier wordt wetenschappelijke samenwerking gereflecteerd
co-publicaties in Vlaanderen is net als in alle referentielanden in
door het ermee overeenstemmend co-auteursschap dat met
aanzienlijke mate gestegen. Dit aandeel is in de ‘grote’ landen
behulp van bibliometrische methoden gemeten en geanalyseerd
zoals Verenigd Koningrijk, Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje
145
Figuur 8.6: De relatieve citatiefrequentie van de internationale copublicaties in Vlaanderen, 1992-1995, 1996-1999 en 2000-2003 (bron: SCIE)
AGRI 1.8
MATH
1.6
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4 0.2
GEOS
BIOM
0.0
PHYS
CLI1 ■ 1992-1995 ■ 1996-2000 CHEM
CLI2
■ 2001-2003 ■ World Standard
NEUR
Het is bijna een bibliometrische gemeenplaats dat internationale
andere referentielanden. De ontwikkeling van de Vlaamse
co-publicaties gemiddeld meer citaties ontvangen dan
indicatorwaarden lijkt onder de referentielanden van vergelijkbare
‘binnenlandse’ publicaties (vgl. Glänzel, 2001). Figuur 8.6 geeft
grootte vooral op die van Denemarken. Het percentage van
de evolutie van de relatieve citatiefrequentie van de internationale
meer dan 50% in de periode 2001-2005 ligt duidelijk hoger
copublicaties in Vlaanderen tussen de eerste helft van de jaren
dan dat van Finland, Ierland, Nederland en Zweden.
1990 en de tijd na de millenniumwissel. Hier kan de dezelfde trend vastgesteld worden die ook bij alle Vlaamse publicaties
Figuur 8.5 geeft het publicatieprofiel van de internationale
(vgl. figuur 8.4) waarneembaar was, maar in het geval van
co-publicaties van Vlaanderen over drie deelperioden weer.
de copublicaties wordt deze trend nog veel duidelijker.
De vergelijking van dit profiel met het profiel van alle Vlaamse publicaties toont een duidelijke polarisatie ten gunste van
Een heel belangrijk aspect van internationale samenwerking is
biowetenschappen en fysica en ten nadele van de technische
de analyse van de links tussen partners. In de bibliometrische
wetenschappen en niet-interne geneeskunde. Deze waarneming
praktijk is de volgende methode daarbij gebruikelijk geworden.
stemt overeen met de resultaten van de vorige Vlaams
Eerst worden de werkadressen van elke publicatie naar partner-
Indicatorenboeken (Debackere, 1999, Debackere en Veugelers,
paren (in dit geval landen) opgesplitst. Daarna kunnen dan de
2003, 2005). Het profiel ligt evenals in het geval van alle
bibliometrische kenmerken van deze paren als copublicatielinks
Vlaamse publicaties (vgl. figuur 8.2) in de tweede en derde
geanalyseerd worden. Dus bepalen bijvoorbeeld twee Vlaamse
deelperiode iets dichter bij de wereldstandaard dan tijdens
publicaties waarbij één publicatie nog werkadressen in Nederland
de eerste deelperiode tussen 1992 en 1996.
en Duitsland en de andere een werkadres in Nederland heeft,
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
overeenkomstig met de verwachtingen, kleiner dan in de
146
uiteindelijk vier links: twee tussen Vlaanderen en Nederland,
De algemene intensiteit van Vlaamse co-publicatielinks is
een tussen Vlaanderen en Duitsland en uiteindelijk ook een link
beduidend toegenomen. Deze waarneming is in overeen-
tussen Duitsland en Nederland. In de bibliometrische analyse
stemming met de globale trend die voor vele landen een
wordt dan in plaats van op basis van co-publicaties op basis van
duidelijke intensivering van samenwerkingsrelaties weerspiegelt
links gewerkt. Om de sterkte van de links tussen bepaalde
(vgl. Glänzel, 2001). Desondanks is de evolutie van enkele
landen te kunnen meten wordt een geschikte similariteitsmaat
Vlaamse co-publicatielinks opmerkelijk. Opvallend maar niet
toegepast. De in deze optiek meest gebruikte maat is de
verbazend is vooral de sterke link met Nederland. De link met
zogeheten cosinusmaat volgens Salton of de Salton-maat (r).
Nederland is in alle deelperioden verreweg de sterkste
Hij is op de volgende manier gedefinieerd:
internationale band. Deze band is de enige link boven de drempelwaarde van 5,0% in de tweede en derde deelperiode.
pij
De opvallende relatie met enkele Afrikaanse landen, vooral met
r =
,
Kongo, heeft een historische achtergrond en kan tenminste
√ pi • pj
gedeeltelijk door de aanwezigheid van een neokoloniale binding gekenmerkt worden (vgl. Nagtegaal en de Bruin, 1994).
waarbij pij het aantal links tussen de landen i en j en pi (pj ) het
De relaties met deze Afrikaanse landen werden stilaan naar het
totaal aantal publicaties van het land i (j) is. De belangrijkste
einde van de observatieperiode duidelijk zwakker (vgl. figuur 8.7)
co-publicatielinks van Vlaanderen en hun ontwikkeling in
en de sterkte van hun links met Vlaanderen daalt naar het
de jaren 1990 en rond de millenniumwissel zijn in figuur 8.7
einde van de observatieperiode onder de 1,5% drempel.
gevisualiseerd.
Figuur 8.7a: De geografische kaart van de belangrijkste co-publicatielinks van Vlaanderen op basis van de SCIE, 1992-1996 (links) en 1997-2001 (rechts)
SWE
GBR
GBR
NLD DEU
VL
NLD
USA
DEU
VL
CZE CHE
SVK
CHE
FRA
FRA ESP
PRT
PRT
COD
RWA BDI
■ r ≥ 0,05
ITA
COD
■ r ≥ 0,05
■ 0,025 ≤ r < 0,05
■ 0,025 ≤ r < 0,05
■ 0,015 ≤ r < 0,025
■ 0,015 ≤ r < 0,025
147
In tegenstelling tot deze ontwikkeling werden de Vlaamse
8.9 SLOTBESCHOUWINGEN
co-publicatielinks met Europese landen, vooral met leden van de Europese Gemeenschap, intensiever. Behalve de in figuur 8.7
De omvang en de impact van het Vlaams potentieel in de
vermelde middelsterke en sterke links, ligt de intensiteit van
natuur-, levens- en technische wetenschappen werd zichtbaar
samenwerking met andere Europese landen, zoals met de
gemaakt aan de hand van één erg relevante set van
Scandinavische landen Denemarken, Finland en Noorwegen,
indicatoren: de bibliometrische analyse van de publicaties,
met de Midden-Europese landen Oostenrijk en Luxemburg en
verschenen in de internationaal wetenschappelijke literatuur.
in Zuid-Europa met Griekenland in de laatste periode onder de
Het aantal Vlaamse wetenschappelijke publicaties in deze
1,5% drempel. Naast de EU-relatie is de versterkte samenwerking
disciplines is in de beschouwde periodes duidelijk gegroeid.
met Noord-Amerika (naast de VS met r > 1,5% nog Canada
Ook qua zichtbaarheid van de wetenschappelijke output behoort
met r = 1% in de laatste deelperiode), maar ook met voormalig
Vlaanderen zonder meer tot de Europese top. Men kan dan
socialistische landen in Oost-Europa, zoals Hongarije en Polen
ook duidelijk stellen, dat de Vlaamse en Belgische onderzoekers
met middelsterke samenwerkingsintensiteit, zowel als Tsjechië,
op een bijzonder efficiënte manier de beschikbare middelen
Bulgarije, Roemenië en Rusland net onder de drempelwaarde
hebben aangewend. De productiviteit van Vlaanderen in de
in 2002-2005, vermeldenswaard. Samenvattend kenmerkt
natuur-, levens- en technische wetenschappen is immers
de kaart in figuur 8.7 Vlaanderen als een in het Europees
spectaculair toegenomen.
wetenschappelijke systeem volledig geïntegreerde Europese regio met sterke bindingen, vooral tot zijn buurlanden.
De Vlaamse universiteiten staan in voor ongeveer 85%-90% van de Vlaamse publicatieoutput. Dit hoge percentage hoeft niet te verbazen, omdat het overgrote deel van het fundamenteel onderzoek, waarvan de resultaten worden gepubliceerd in de open literatuur, aan universiteiten wordt verricht.
Figuur 8.7b: 2002-2005
Het aandeel van de wetenschappelijke instellingen neemt toe in de loop van de jaren 1990, om vervolgens te stabiliseren rond de 10%. Hierbij moeten we ook rekening houden met de rol SWE
van het Interuniversitair Micro-elektronica Centrum (IMEC), de het einde van de beschouwde periode, ook het Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie (VIB). Het aandeel
GBR
van de Vlaamse bedrijven situeert zich rond de 7%, een lichte NLD
USA
DEU
VL
afname ten opzichte van de 8% die in de jaren 1980 werd POL
waargenomen (zoals blijkt uit de vorige edities van het Vlaams Indicatorenboek, Debackere 1999, Debackere en Veugelers,
CHE
HUN
FRA
2003, 2005). De verdeling van deze publicaties is echter erg vertekend, omdat een beperkt aantal bedrijven, met name
ESP ITA
■ r ≥ 0,05 ■ 0,025 ≤ r < 0,05 ■ 0,015 ≤ r < 0,025
Bron geografische map: University of Alabama, Cartographic Research Lab
Janssen Pharmaceutica en Innogenetics, het leeuwenaandeel voor hun rekening nemen.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) en op
148
De vergelijking van de relatieve verdeling van de Vlaamse
8.10 REFERENTIES
publicaties over de grote wetenschapsdomeinen met deze van andere landen (-groepen) en met de gegevens van de volledige
• BRAUN, T., GLÄNZEL, W., SCHUBERT, A., Scientometrics
database, geeft informatie over de specialisatie van het Vlaams
indicators. A 32-country comparative evaluation of publishing
onderzoek. Zowel in vergelijking met het profiel van de volledige
performance and citation impact. World Scientific. Singapore
SCIE als met het profiel van de Europese Unie, hebben de
* Philadelphia. 1985.
publicaties in de klinische geneeskunde en de biowetenschappen een relatief groter gewicht t.o.v. de globale Vlaamse publicatie-
• CANO, F., JULIAN, S., Some Indicators in Spanish Scientific Production, Scientometrics, 24 (1), 1992, 43-59
output. Het aandeel van de technische wetenschappen is
• DEBACKERE, K. (red.). Vlaams Indicatorenboek Wetenschap,
daarentegen eerder klein, doch het heeft enkele positieve
Technologie, Innovatie, AWI en IWT, Depotnummer
evoluties doorgemaakt.
D/1999/3241/087, 1999. • DEBACKERE, K., VEUGELERS, R. (red.). Vlaams Indicatoren-
Meer dan andere landen, heeft het Vlaams onderzoek een
boek Wetenschap, Technologie, Innovatie, Steunpunt O&O
internationale component en deze sterke internationalisering
Statistieken, Depotnummer D/2003/3241/173, 2003.
lijkt nog verder te gaan. Er kunnen hiervoor een aantal
• DEBACKERE, K., VEUGELERS, R. (red.). Vlaams Indicatoren-
verklaringen worden aangereikt. België is een partner in diverse
boek Wetenschap, Technologie, Innovatie, Steunpunt O&O
internationale onderzoeksinstellingen, zoals CERN, ESO, EMBO
Statistieken, Depotnummer D/2005/3241/150, 2005.
en ESRF. Daarnaast neemt Vlaanderen erg actief deel aan multinationaal onderzoek, met voorop de Europese Kaderprogramma’s.
• FRAME, J.D., Main Stream Research in Latin America and the Caribbean, Interciencia, 2, 1997, 143-148.
Bovendien leiden de voortschrijdende specialisatie en het
• GLÄNZEL, W., SCHOEPFLIN, U., A bibliometric study on
toenemend interdisciplinair karakter van de wetenschap ertoe
ageing and reception processes of scientific literature,
dat Vlaamse onderzoekers geen geschikte collega's binnen
Journal of Information Science, 21 (1), 1995, 37-53.
Vlaanderen meer vinden, waarmee ze kunnen samenwerken.
• GLÄNZEL, W., SCHUBERT, A., CZERWON, H.-J., A
Ze zullen zich dan ook op een natuurlijke manier richten op
Bibliometric Analysis of International Scientific Cooperation
een buitenlandse partner. Bovendien overstijgen bepaalde
of the European Union (1985-1995), Scientometrics, 45,
actuele wetenschappelijke problemen de landsgrenzen - men
1999, 185-202.
denke maar aan de studie van klimatologische veranderingen.
• GLÄNZEL, W., Science in Scandinavia: A Bibliometric
De snelle ontwikkeling van de informatie- en telecommunicatie-
Approach, Scientometrics, 48, 2000, 121-150. (Correction:
technologieën bevorderen zeker ook internationalisering.
Scientometrics, 49 (2), 2000, 357) • GLÄNZEL, W., National Characteristics in International
De citaties die publicaties in de internationale wetenschappelijke
Scientific Coauthorship, Scientometrics, 51 (1), 2001, 69-115.
literatuur oogsten, laten toe de internationale zichtbaarheid
• GLÄNZEL, W., DANELL, R., PERSSON, O., The decline of
ervan te analyseren. Het onderzoek, verricht in Vlaanderen
Swedish neuroscience - decomposing a bibliometric national
tijdens de jaren 1990 en na de millenniumwissel, wordt
science indicator, Scientometrics, 57 (2), 2003, 197-213.
beduidend meer geciteerd dan het wereldgemiddelde.
• GLÄNZEL, W. SCHUBERT, A., Analyzing scientific networks
Wanneer het gemiddelde aantal citaties per publicatie wordt
through co-authorship, In: H.F.M. Moed, W. Glänzel,
gerelateerd aan de gemiddelde impactfactor van de gebruikte
U. Schmoch (Eds), Handbook of Quantitative Science and
tijdschriften, ligt deze score voor Vlaanderen even hoog of zelfs
Technology Research. The use of publication and patent
hoger dan voor de meeste andere Europese landen.
statistics in studies on S&T Systems. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, The Netherlands, 2004, 257-276. • GÓMEZ, I., FERNÁNDEZ, M.T. AND MÉNDEZ, A., Collaboration patterns of Spanish scientific publications in different research areas and disciplines, In: Proceedings of the Biennial Conference of the International Society for Scientometrics and Informetrics (ed. by M.E.D. Koenig and A. Bookstein), Learned Inf., Medford, NJ, 1995, pp. 187-196.
149
• KATZ, J. S., HICKS, D. Indicators for systems of innovation,
8.11 Bijlage
IDEA paper series, No. 12, Oslo: STEP Group, 1998. • MOED, H. F., DE BRUIN, R.E., VAN LEEUWEN, TH. N.,
Landen en regio’s met hun code
New bibliometric tools for the assessment of national research Code
Vlaanderen
VL*
Oostenrijk
AUT
• NAGTEGAAL, L.W., DE BRUIN, R.E., The French
Burundi
BDI
connection and other neo-colonial patterns in the global
Canada
CAN
network of science, Research Evaluation, 4 (2), 1994, 119-127.
Congo
COG
Democratische Republiek Congo
COD
Tsjechië
CZE
Indicators 1997, Second Edition. EUR 17639. European
Denemarken
DNK
Commission 1997. Brussels.
Finland
FIN
• REIST3. The European Report on Science and Technology
Frankrijk
FRA
Indicators 2003, Third Edition. EUR 20025. European
Duitsland
DEU
Griekenland
GRC
Groot- Brittannië
GBR
Italië
ITA
democracy seen through the Spanish database ISOC,
Luxemburg
LUX
Scientometrics, 30, 1994, 201-212.
Nederland
NLD
Noorwegen
NOR
Polen
POL
Portugal
PRT
Publications. In: D. Tomov, L. Dimitrova (Eds.), Proceedings of
Rwanda
RWA
the 1st National Conference with International Participation
Russische Federatie
RUS
on Scientometrics and Linguistic of the Scientific Text, Varna
Senegal
SEN
1983, 80-81.
Slovakije
SVK
Slovenië
SVN
Spanje
ESP
H., VERSPAGEN, B., Het Nederlands Observatorium van
Verenigde Staten van Amerika
USA
Wetenschap en Technologie. Wetenschaps- en Technologie-
Zweden
SWE
Indicatoren 2000. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Zwitserland
CHE
and first applications, Scientometrics, 33, 1995, 381-422.
• REIST2. The European Report on Science and Technology
Commission 2003. Brussels. • ROMÁN, A., MÉNDEZ, A., The Spanish transition to
• SCHUBERT, A., GLÄNZEL, W., BRAUN, T., Relative Citation Rate: A New Indicator for Measuring the Impact of
• THIJSSEN, R.J.W., VAN LEEUW, Th. N, HOLLANDERS,
Wetenschappen, 2000. • VAN RAAN, A.F.J., Comparison of the Hirsch-index with standard bibliometric indicators and with peer judgment for 147 chemistry research groups, Scientometrics, 67 (3), 2006, 491-502.
* Vlaanderen heeft geen ISO-code
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 8
Land/regio
performance: database description, overview of indicators
150
151
DE VLAAMSE TECH NOLOGI EPOSITI E: A N A LY S E A A N D E H A N D VA N US PTO- E N E PO- OCTR OOI E N E N P C T- A A N V R AG E N Door Koenraad Debackere (K.U.Leuven), Mariette Du Plessis (K.U.Leuven), Tom Magerman (K.U.Leuven), Xiaoyan Song (K.U.Leuven) en Bart Van Looy (K.U.Leuven)
09
152
9.1 HET BELANG VAN OCTROOISTATISTIEKEN
Het is evident dat octrooigegevens ook een inzicht kunnen geven in het proces van technologische vooruitgang. Daarbij zijn
Alvorens de analyse van de Vlaamse octrooigegevens aan te
ze een van de indicatoren die kan gebruikt worden om een beeld
vatten, schetsen we kort de achtergrond van octrooien en octrooi-
te krijgen van de mate van innovatie binnen een organisatie,
systemen. De Amerikaanse econoom Zvi Griliches (Journal of
een regio of een nationaal of supranationaal innovatiesysteem.
Economic Literature, 1990) geeft een duidelijke omschrijving van
Hierbij dient opgemerkt dat niet alle uitvindingen worden
wat het proces van octrooieren juist inhoudt. Hij formuleert ook
geoctrooieerd of nog, dat niet alle innovaties berusten op
het inzicht in het mogelijke gebruik van octrooidocumenten bij
geoctrooieerde uitvindingen. Echter, zoals de daarnet geciteerde
het meten van technologische vooruitgang:
Griliches verder stelt: “In this desert of data, patent statistics loop up as a mirage of wonderful plentitude and objectivity”.
“A patent is a document, issued by an authorized governmental
Met andere woorden, voor wie technologische vooruitgang wil
agency, granting the right to exclude anyone else from the
meten, zijn octrooien een unieke en zeer betrouwbare bron
production or use of a specific new device, apparatus or process
van statistisch materiaal, ook al vormen ze slechts één van de
for a stated number of years. The grant is issued to the inventor of
benaderingen (naast bijvoorbeeld de rechtstreekse bevraging
this device or process after an examination that focuses on both
van onderzoeksinstellingen en ondernemingen) die voor
the novelty of the claimed item and its potential utility. The right
dergelijke meting mogelijk zijn. Dankzij hun betrouwbaarheid en
embedded in the patent can be assigned by the inventor to
hun beschikbaarheid zijn octrooianalyses en octrooistatistieken
somebody else, usually to his employer, a corporation and/or sold
de laatste jaren dan ook uitgegroeid tot een basisonderdeel van
to or licensed for use by somebody else. This right can be
alle indicatorenstelsels voor Wetenschap, Technologie en Innovatie,
enforced only by the potential threat of or an actual suit in the
zowel op Europees niveau als op OESO-niveau. En, uiteraard is
courts for infringement damages”1.
het meten van technologische vooruitgang niet zonder bedoeling.
Het octrooisysteem heeft als doelstelling de uitvinder te
Ettelijke jaren van econometrisch onderzoek hebben immers
beschermen. Door het verlenen van een tijdelijk monopolie aan
uitgewezen dat technologie en kenniscreatie significante
de uitvinder, verzekert men het rendement van de innovatieve
productiefactoren zijn in het hedendaags economisch gebeuren.
inspanningen voor de uitvinder. Dit moet ervoor zorgen dat
Met andere woorden, economische vooruitgang wordt in sterke
de prikkels om te innoveren voldoende hoog zijn en dat er
mate bepaald door technologische vooruitgang. Voldoende reden
bijgevolg voldoende innovatieve inspanningen ondernomen
dus om de nodige aandacht te besteden aan de topografie van
worden, die op hun beurt de technologische vooruitgang van
het octrooilandschap in Vlaanderen. Hierbij richten we ons op
ondernemingen, regio’s en landen ten goede komen. In ruil
de twee ‘grote’ octrooisystemen in de wereld: het Amerikaanse
voor het toekennen van een monopolie wordt wel geëist dat
octrooisysteem (op basis van de data van het U.S. Patent
de informatie betreffende de vinding publiek wordt gemaakt.
and Trademark Office, afgekort als USPTO) en het Europese
Dus, de informatie vervat in het octrooidocument wordt
octrooisysteem (op basis van de data van het European Patent
publiek toegankelijk en leidt zo tot een grotere diffusie van
Office, afgekort als EPO). Daarnaast wordt ook een analyse
technologische innovaties. De rol die het octrooisysteem vervult
verricht van aangevraagde octrooien die het PCT proces (het
in het verstrekken van informatie is belangrijk, aangezien op
zogenaamde ‘Patent Cooperation Treaty’) van de “World Intellectual
die manier het nutteloos dupliceren van O&O-inspanningen
Property Organization” (WIPO) volgen. Deze procedure laat toe
kan vermeden worden en men zo snellere technologische
om een octrooiaanvraag in te dienen bij de 136 aangesloten
vooruitgang kan bewerkstelligen. Tenslotte, de duidelijk
landen. Binnen de procedure wordt in een eerste fase een
afgelijnde eigendomsrechten die ontstaan dankzij het
internationaal onderzoek uitgevoerd dat resulteert in een rapport
octrooisysteem, maken het verhandelen en overdragen van
inzake ‘prior art,’ inclusief een eerste advies inzake octrooieer-
technologische kennis mogelijk en eenvoudiger.
baarheid. In een volgende fase heeft men twee opties.
1 Grilliches, Z. (1990), ‘Patent Statistics as Economic Indicators: A Survey’, Journal of Economic Literature, 28, pp. 1661-1707.
153
Ofwel vraagt men een grondige internationale analyse inzake
Als regel hanteren we de logica dat een octrooi wordt
octrooieerbaarheid binnen het PCT-protocol ofwel start men met
toegewezen aan een regio of land indien de uitvinder of
de uiteindelijke toekenningsprocedures die verder afgehandeld
aanvrager deel uitmaakt van de regio of het land. In het geval
worden door de daartoe gemachtigde regionale autoriteiten
van co-uitvindingen of co-aanvragen, waarbij verschillende
(USPTO, EPO, JPO,…) waarvoor de aanvrager uiteindelijk
landen of regio’s betrokken zijn, worden de betreffende
bescherming vraagt. In het tweede geval wordt een aanvraag
octrooien geteld voor alle betrokken entiteiten (dit is het
gepubliceerd na 18 maanden; in het eerste geval verlengt men
zogenaamde ‘full count’ principe).
de termijn voorafgaandelijk aan publicatie tot 30 maanden. Bij de hierna gerapporteerde analyses moet steeds het onderscheid gemaakt worden tussen het Amerikaans en het
9.2 OCTROOIEN IN BELGIË EN VLAANDEREN: EPO, PCT EN USPTO
Europese octrooisysteem, te meer daar beide systemen niet steeds dezelfde procedures hanteren. Zo werden, tot voor kort
Zoals blijkt uit figuur 9.1, is de trend voor het aantal aangevraagde
(d.i. 2000), Amerikaanse octrooien pas bekendgemaakt na
EPO-octrooien met Belgische zowel als Vlaamse aanvrager of
toekenning, terwijl Europese octrooien 18 maanden na
uitvinder, duidelijk stijgend. Tegelijkertijd zien we na 1999 een
aanvraag al publiek worden gemaakt via publicatie in de
zekere stagnatie optreden in het aantal aangevraagde octrooien
‘European Gazette’. Bovendien stelt men vast dat de data die
zowel voor Belgische als voor Vlaamse octrooien, met name
betrekking hebben op aanvragen binnen het Amerikaans
voor de periode 2001/2002. Vanaf 2003 stijgen de cijfers
octrooisysteem erg onvolledig zijn op het vlak van informatie
opnieuw. Deze evolutie valt samen met een analoog patroon
die betrekking heeft op de aanvrager. Voor de meerderheid
inzake O&O-uitgaven zoals elders in deze publicatie wordt
ontbreekt adresinformatie, wat een allocatie naar landen en
gerapporteerd. Uiteraard moeten we hierbij voor de jaren na
regio’s bemoeilijkt of onmogelijk maakt. Bovendien stelt men
2004 rekening houden met de EPO-publicatiepraktijk (waarbij
vast dat tal van deze aanvragen in een eerste fase worden
octrooiaanvragen pas bekendgemaakt worden 18 maanden
ingediend door professionele dienstverlenende bedrijven
na de aanvraag van het octrooi), wat de daling in aantallen
waardoor de ‘reële’ aanvrager pas bekend wordt bij
verklaart die optreedt in 2004 en vooral 20052.
toekenning. Daardoor is het creëren van betrouwbare Inzake PCT-aanvragen met Belgische aanvrager wordt een
aanvragen nog steeds niet mogelijk. Voor wat het USPTO
duidelijke stijgende trend vastgesteld. Daar waar het bij het
betreft, beperken we ons in dit hoofdstuk dan ook tot de
begin van de jaren ’90 het een honderdtal aanvragen betreft,
toegekende octrooien. Wat de indicatoren gebaseerd op het
stijgt dit tot meer dan vijfhonderd tien jaren later. Deze groei is
Europese systeem betreft, kunnen we wel gebruik maken van
beduidend hoger dan wat geobserveerd wordt in het EPO-
zowel aangevraagde als toegekende octrooien. Inzake PCT-
systeem en duidt als dusdanig op een toenemend belang van
aanvragen dient opgemerkt dat zich een analoog probleem
internationale octrooiaanvragen.
stelt, maar ditmaal op het niveau van adresinformatie. Enkel de landcodes zijn systematisch beschikbaar, meer gedetailleerde
Zoals reeds gesignaleerd in de inleiding, bevatten de beschikbare
adresgegevens die toelaten om een regionale distributie (op het
PCT-data voor de meerderheid van de aanvragen geen adres-
niveau Vlaanderen, Brussel, Wallonië) uit te werken ontbreken
informatie. Dit bemoeilijkt de allocatie naar regio’s. Slechts voor
in regel. Ten slotte, betreffende ieder octrooi zijn verder nog
11% van de aanvragen is deze informatie beschikbaar. Van deze
twee onderscheiden hoofdanalyses mogelijk: de analyse naar
596 aanvragen kan de helft toegewezen worden aan Vlaanderen,
aanvrager en de analyse naar uitvinder. De uitvinders zijn zij die
17% aan Brussel en 33% aan Wallonië.
het intellectuele vaderschap van het octrooi kunnen opeisen. De aanvragers zijn zij die de eigendomstitel van het octrooi dragen. Uitvinders zijn steeds individuen, aanvragers zijn vaak organisaties, in het bijzonder ondernemingen. In de analyses wordt steeds met deze verfijningen rekening gehouden.
2 De data gebruikt voor deze analyses hebben betrekking op octrooiaanvragen gepubliceerd tot en met mei 2006.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 9
statistieken op land of regio niveau aan de hand van USPTO
154
Figuur 9.1: Aangevraagde EPO-octrooien met Belgische of Vlaamse aanvrager of uitvinder (periode 1978-2005)
2.000
0,9
1.800
0,8
1.600
0,7
Aantal octrooien
0,6
1.200
0,5
1.000 0,4 800 0,3
600
Aandeel Vlaanderen
1.400
0,2
400
0,1
200
0 2004
2005
2002
2003
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1991
1992
1990
1989
1987
1988
1985
1986
1983
1984
1982
1981
1980
1978
1979
0
Jaar van aanvraag
■ BE ■ VL ■ Aandeel Vlaanderen
Figuur 9.2: Aangevraagde PCT-octrooien met Belgische aanvrager of uitvinder (periode 1997-2005)
1.000 900 800
Aantal octrooien
700 600 500 400 300 200 100 0 1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Jaar van aanvraag
Bovenstaande EPO-analyses betreffen aangevraagde octrooien.
Vlaamse aanvrager of uitvinder effectief ook al werd toegekend.
Uiteraard worden (of zijn nog) niet alle aangevraagde octrooien
Dit is eveneens 47% zoals wordt weergegeven in figuur 9.3.
(al) toegekend. Op een totaal van 24.979 EPO-octrooien met
Merk op dat tot 1997 de verhouding tussen aantal toegekende
Belgische aanvrager of uitvinder, werden er op het ogenblik
en aangevraagde octrooien ongeveer 65 à 70% bedraagt3.
van de analyses voor deze editie van het Indicatorenboek reeds
Dit cijfer daalt systematisch in de jaren nadien omwille van de
11.610 toegekend. Dit is afgerond 47%. Voor wat Vlaanderen
aanzienlijke tijdsperiodes nodig voor het definitief toekennen
betreft, stellen we vast dat 7.995 van de 17.013 EPO-octrooien met
van een octrooi.
3 Deze proportie is gelijkaardig aan wat men observeert voor de referentielanden (zie infra), waaronder o.m. Duitsland, UK, US, Frankrijk, Nederland, Finland en Zweden.
155
Figuur 9.3: Distributie van toegekende EPO-octrooiaanvragen voor België en Vlaanderen over de periode 1978-2001 Verhouding toegekende/aangevraagde EPO-octrooien
900
0,8
800
0,7 0,6
600
0,5
500 0,4 400 0,3
300
verhouding
Aantal octrooien
700
0,2
200
0,1
100 0 2004
2005
2002
2003
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1991
1992
1989
1990
1987
1988
1986
1985
1984
1983
1982
1981
1980
1979
1978
0
Jaar van aanvraag
■ Aantal toegekende octrooien voor BE ■ Aantal toegekende octrooien voor VL ■ Verhouding toegekende/aangevraagde octrooien voor BE ■ Verhouding toegekende/aangevraagde octrooien voor VL
Figuur 9.4: Aantal toegekende USPTO-octrooien met Belgische versus Vlaamse aanvrager of uitvinder (periode 1991-2003)
1.200
1,0 0,9
0,7
800
0,6 600
0,5 0,4
400
0,3 0,2
200
0,1 0
0 1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
Jaar van aanvraag
■ BE ■ VL ■ Aandeel Vlaanderen
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Aandeel Vlaanderen
Aantal octrooien
0,8
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 9
1.000
156
Analoge trends stellen we vast voor de toegekende USPTO-
Zoals reeds duidelijk was in de vorige edities van dit Indicatoren-
octrooien, zoals blijkt uit figuur 9.4. Ook hier is de dalende
boek, liggen deze cijfers anders voor de toegekende USPTO-
trend vanaf 2001 te verklaren door de tijdsvertragingen in de
octrooien. Hier is 50% van de octrooien waarbij Belgische
USPTO toekenningspraktijk.
uitvinders betrokken zijn exclusief in handen van buitenlandse
De vergelijking van figuur 9.3 en 9.4 toont aan dat de gemiddelde
aanvragers (59%), gevolgd door Duitsland (9,7%) Frankrijk (9,1%),
toekenningsperiode binnen het Europese octrooisysteem
Nederland (8,3%) en tenslotte het VK (4,8%). Het Vlaamse en
langer is dan deze binnen het Amerikaanse systeem. Daar waar
het Belgische patroon vallen hier nagenoeg samen.
aanvragers. Ook hier betreft het merendeel Amerikaanse
men voor de EPO-tijdsreeks een afname waarneemt vanaf 1998 (terwijl de aanvragen een stijgende trend laten zien, zie figuur 9.1), treedt deze daling binnen het USPTO-systeem pas op na 2000.
9.2.2 Internationale vergelijking
Daarnaast wordt het ook duidelijk dat er de laatste jaren meer Belgische en Vlaamse octrooiactiviteit is in het USPTO-systeem
Ook internationaal blijkt een significante toename van octrooi-
dan in het EPO-systeem. Het verschil in investeringen evenals
gedrag voor nagenoeg alle voor Vlaanderen en België relevante
de marktambities van de aanvragers spelen dienaangaande
‘referentie’-landen, en dit zowel voor wat EPO-aanvragen,
ongetwijfeld een rol.
PCT-aanvragen als USPTO-octrooien betreft. Dit wordt weergegeven in tabellen 9.1, 9.2 en 9.3 waarbij voor alle landen de octrooivolumes per miljoen inwoners worden weergegeven.
9.2.1 Belgische/Vlaamse versus buitenlandse aanvragers
Binnen de referentiegroep bekleedt Vlaanderen een zesde plaats voor wat betreft het aantal EPO-aanvragen4; de rangschikking
Wanneer men nagaat hoeveel van de octrooien waarbij Belgische
wordt aangevoerd door Finland, Nederland, Duitsland en
en Vlaamse uitvinders zijn betrokken, een Belgische/Vlaamse dan
Zweden. Denemarken maakt de top 5 volledig.
wel buitenlandse aanvrager(s) impliceren, dan worden de trends gerapporteerd in de vorige edities van dit Indicatorenboek
Inzake toegekende octrooien binnen het USPTO systeem
bevestigd. Bij het geheel van de Belgische EPO-aanvragen, is in
bekleden België en Vlaanderen respectievelijk een negende en
36% van de gevallen geen Belgische aanvrager betrokken.
een zevende plaats5. Koplopers zijn hier de VS, Japan, Zweden,
Indien men enkel de laatste tien jaar bekijkt, schommelt dit
Finland en Nederland. Ook Duitsland doet het relatief beter
aandeel rond 39/40%, zonder nog een stijgende trend te
dan Vlaanderen. Vlaanderen - met een min of meer gelijkaardig
vertonen. Het leeuwenaandeel van deze octrooiaanvragen
genormaliseerd volume als Denemarken - laat wel Frankrijk,
betreft Amerikaanse aanvragers (44%); gevolgd door Frankrijk
het VK, Italië en Spanje achter zich.
en Duitsland (ieder 15%) en tenslotte Nederland (11%) en het Verenigd Koninkrijk (5%). Wanneer men enkel de Vlaamse
Wat betreft PCT-aanvragen betreft doet België het relatief
octrooiaanvragen in ogenschouw neemt, stelt men vast dat in
gezien minder goed. Het bekleedt hier een elfde plaats (op
40% van de gevallen enkel buitenlandse aanvragers betrokken
dertien). De rangschikking wordt aangevoerd door opnieuw een
zijn. Qua betrokken landen stelt men een analoog patroon vast
aantal Scandinavische landen (Finland, Zweden, Denemarken)
als voor de Belgische situatie. Koplopers zijn de VS (38%),
samen met Nederland en Japan. Noteer dat het aantal
Frankrijk en Duitsland (resp. 15,3% en 15,7%), Nederland (11,2%)
Belgische PCT-aanvragen wel aanzienlijk sneller stijgt dan het
en het VK (4,8%). De patronen inzake toegekende EPO-octrooien
aantal EPO-aanvragen. Deze patronen suggereren mogelijk
zijn identiek, op Belgisch zowel als op Vlaams niveau.
een inhaalbeweging waarbij Belgische aanvragers pas de laatste jaren systematisch meer gebruik gaan maken van het PCTprotocol (voor Duitsland observeert men een analoog verschil inzake rangorde op basis van EPO- versus PCT- aanvragen).
4 Wanneer men normaliseert aan de hand van O&O-uitgaven stijgt Vlaanderen enkele plaatsen; wat wijst op een relatieve technologische efficiëntie. Nederland wordt op dat ogenblik koploper, een fenomeen dat samenhangt met de rol van Philips (een van de grootste octrooiaanvragers ter wereld). 5 Wanneer men normaliseert aan de hand van O&O-uitgaven stijgen Vlaanderen en België een plaats, ten koste van Zweden.
157
Tabel 9.1: JAAR 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 RANG 2001
Internationale vergelijking EPO-octrooiaanvragen per miljoen inwoners naar origine van uitvinder of aanvrager BE
VL
DE
DK
63,3
76,0
139,5
71,6
79,2
94,6
149,0
80,9
86,9
109,7
150,5
83,8
95,1
118,1
154,3
94,1
100,1
127,0
166,6
104,8
103,0
133,6
175,9
110,1
130,1
159,7
209,3
134,5
151,7
186,4
241,1
141,6
158,9
193,0
265,3
168,6
166,6
189,4
289,7
186,2
162,6
181,0
299,6
194,1
162,5
184,4
295,2
199,1
172,0
203,2
291,1
204,2
168,1
193,3
266,6
170,6
41,2
56,8
107,8
19,1
8
6
3
5
ES 7,8 8,6 8,7 10,7 11,0 10,5 13,4 17,2 19,3 20,9 23,5 26,4 25,8 23,4 8,3 13
FI
FR
GB
IE
IT
JP
NL
SE
US
87,4
88,4
68,7
22,2
38,6
103,7
137,0
116,7
62,9
86,2
91,2
68,1
23,1
44,2
95,7
139,0
120,0
65,7
110,9
86,4
67,8
35,0
41,3
89,7
139,6
131,3
66,8
123,9
89,6
69,1
32,2
41,8
90,1
143,9
146,1
69,1
147,8
93,1
73,3
37,2
43,2
90,1
152,9
179,9
74,6
158,3
97,0
77,6
43,6
48,3
102,6
167,4
209,5
82,5
194,6
109,9
85,8
51,2
54,4
115,3
188,9
250,4
88,1
234,9
123,6
93,7
57,4
61,0
123,5
207,9
280,9
99,2
274,9
131,4
103,0
73,9
63,5
131,0
225,8
301,6
107,7
329,4
142,0
114,1
87,4
70,1
150,2
265,2
326,8
116,3
354,6
146,1
120,4
84,4
74,1
169,6
292,4
336,8
117,6
334,3
149,2
109,9
102,9
76,2
155,1
323,5
315,0
114,1
286,9
153,9
106,3
93,3
78,2
158,4
347,5
295,7
118,4
245,4
141,6
92,3
76,8
70,5
151,5
293,7
243,1
101,1
38,2
57,8
19,4
13,8
29,2
74,8
47,6
31,3
25,5
1
9
10
11
12
7
4
2
11
Gemiddelde 77,4 81,8 86,3 91,3 100,1 108,6 127,5 144,3 158,4 175,3 182,6 182,0 181,1 159,9 40,8
Tabel 9.2: Internationale vergelijking USPTO-octrooien per miljoen inwoners naar origine van uitvinder of aanvrager BE
VL
DE
DK
42,2
51,0
90,0
42,2
42,7
52,6
91,6
39,8
50,7
61,4
90,9
53,2
67,8
80,4
102,1
66,8
87,1
108,7
117,0
107,5
83,9
102,2
118,7
81,1
91,6
105,8
138,4
105,5
98,5
115,7
141,3
108,2
104,9
125,5
162,7
116,7
101,8
115,3
167,8
113,9
95,8
120,4
169,1
124,0
84,7
95,4
155,3
90,6
53,8
63,8
99,4
49,0
18,1
21,9
39,1
17,4
1,5
2,3
4,3
3,1
9
7
6
8
ES 4,0 4,8 4,8 5,8 7,0 7,5 8,6 8,1 8,9 10,1 11,2 9,6 6,3 2,7 0,4 14
FI
FR
GB
IE
IT
JP
NL
SE
US
73,0
53,4
44,7
19,0
23,1
182,7
67,7
86,6
191,3
73,0
53,2
44,9
20,2
23,8
183,6
73,4
90,9
203,0
78,2
54,0
49,9
20,7
22,3
181,2
77,3
105,4
215,5
102,1
59,0
58,2
36,7
24,6
211,4
83,1
130,0
242,6
122,7
70,4
70,6
33,0
28,6
235,9
97,6
153,1
291,9
156,9
66,9
68,2
35,2
28,6
250,7
104,5
161,6
279,1
178,5
78,1
79,6
45,3
32,4
291,8
122,3
228,7
328,8
174,9
80,7
79,8
59,6
31,2
271,6
113,8
243,1
325,2
224,8
88,5
85,6
60,3
33,8
276,3
139,6
250,0
340,4
246,4
90,7
85,3
64,3
35,3
303,2
168,3
252,5
349,3
232,1
81,3
80,2
67,7
36,1
313,2
196,5
217,3
331,7
173,4
68,1
68,7
62,3
30,7
262,5
146,0
165,3
288,0
104,0
41,5
40,7
31,0
21,8
189,0
73,9
101,5
192,6
37,1
16,9
14,1
16,2
8,6
78,4
34,1
40,4
73,0
2,9
2,1
1,6
2,2
0,8
15,4
3,9
4,3
11,0
4
10
11
12
13
2
5
3
1
Gemiddelde 69,4 71,3 76,1 90,8 109,4 110,4 131,1 132,3 144,1 150,3 148,3 121,5 76,3 29,9 4,0
Tabel 9.3: Internationale vergelijking PCT-octrooiaanvragen per miljoen inwoners naar origine van uitvinder of aanvrager JAAR 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 RANG 2003
BE 8,9 7,4 10,1 15,2 16,9 20,8 22,1 32,3 40,9 42,8 46,3 42,2 51,7 50,4 50,6 11
DE
DK
11,8
64,2
12,8
64,6
14,9
77,6
19,1
91,2
24,1
94,7
32,5
104,6
39,5
115,0
49,0
114,7
55,6
142,7
63,3
148,4
68,6
172,5
69,5
184,9
64,0
183,6
46,1
186,4
38,4
157,4
9
4
ES 2,2 2,1 2,9 3,6 4,6 6,9 8,3 10,0 11,7 13,5 15,6 18,6 18,9 19,2 18,7 13
FI
FR
GB
76,1
17,2
35,2
65,2
19,9
35,9
102,7
21,0
40,9
110,3
26,2
45,7
134,6
30,4
49,4
132,1
36,5
52,3
161,3
43,7
58,4
198,8
51,2
65,2
226,9
58,6
78,0
267,0
68,9
93,4
279,1
78,9
105,6
320,6
83,5
103,4
280,4
79,6
101,6
295,9
73,7
95,6
311,8
74,7
89,6
1
7
6
IE 0,9 9,1 15,5 18,9 20,7 26,1 30,3 33,7 41,8 56,1 63,0 68,9 62,3 59,8 53,9 10
IT
JP
NL
SE
2,0
13,7
17,6
95,5
2,8
13,2
16,1
93,3
2,6
15,0
21,3
116,8
4,6
18,1
29,4
143,8
5,1
21,8
67,4
213,5
6,2
30,6
78,3
241,1
7,6
38,8
95,1
305,2
9,8
48,0
100,2
347,2
12,6
59,8
94,2
333,5
16,3
77,2
88,0
323,2
20,0
95,8
98,7
360,9
23,9
112,3
219,6
315,2
24,3
135,4
244,9
268,6
22,8
156,3
235,3
271,8
19,1
165,4
240,5
213,7
12
5
3
2
Bij de PCT-octrooiaanvragen wordt geen uitsplitsing gemaakt naar Vlaanseren wegens ontbrekende adresinformatie.
US 0,5 0,5 0,7 1,5 2,3 2,8 3,3 6,9 65,4 130,8 149,4 141,2 65,3 10,6 10,3 8
Gemiddelde 26,6 26,4 34,0 40,6 52,7 59,3 71,4 82,1 94,0 106,8 119,6 131,1 121,6 117,2 111,1
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 9
JAAR 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 RANG 2001
158
Tabel 9.4: Procentueel aandeel verschillende types organisaties - BelgiĂŤ - EPO-octrooiaanvragen
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Gemiddelde
Individu 6,55 7,33 4,99 5,63 5,94 6,78 5,45 6,16 4,84 4,53 5,69 6,98 5,48 4,63 6,52 5,69
Bedrijf 87,80 87,83 89,90 90,22 86,73 86,26 86,95 85,22 86,01 86,31 83,62 82,51 84,06 83,77 82,70 85,64
Overheid 0,30 0,24 0,54 0,49 1,21 0,36 1,36 0,86 0,64 0,67 0,85 0,91 1,18 1,96 0,22 0,89
Univ. 1,93 1,30 2,17 1,48 2,41 4,07 4,23 5,73 6,36 6,71 7,28 6,76 7,68 7,52 8,54 5,43
Ziekenh. 0,00 0,00 0,11 0,00 0,09 0,00 0,07 0,06 0,12 0,00 0,06 0,06 0,00 0,00 0,00 0,04
Non Profit 3,27 3,07 2,06 1,78 3,43 2,26 1,65 1,91 1,98 1,40 2,33 2,39 1,18 1,69 2,02 2,04
Onbekend 0,15 0,24 0,22 0,40 0,19 0,27 0,29 0,06 0,06 0,39 0,17 0,40 0,43 0,44 0,00 0,27
Tabel 9.5: Procentueel aandeel verschillende types organisaties - Vlaanderen - EPO-octrooiaanvragen
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Gemiddelde
Individu 4,91 5,19 3,28 4,70 5,71 4,71 4,16 5,46 4,64 4,58 4,60 6,07 5,02 3,87 5,62 4,81
Bedrijf 89,53 91,52 93,13 92,13 89,21 88,53 90,56 85,62 86,50 86,27 85,40 84,75 84,94 85,26 82,58 87,32
Overheid 0,43 0,17 0,30 0,55 0,76 0,24 0,20 0,26 0,08 0,51 0,09 0,26 0,16 0,58 0,00 0,31
Univ. 2,78 1,38 2,09 1,24 2,28 4,95 4,47 7,19 7,37 7,46 8,05 7,11 8,63 8,07 10,67 6,02
Ziekenh. 0,00 0,00 0,15 0,00 0,00 0,00 0,10 0,09 0,08 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,03
Non Profit 2,35 1,56 1,04 0,97 1,78 1,45 0,30 1,30 1,24 1,10 1,77 1,47 0,86 1,81 1,12 1,31
Onbekend 0,00 0,17 0,00 0,41 0,25 0,12 0,20 0,09 0,08 0,08 0,09 0,35 0,39 0,41 0,00 0,20
9.3 OCTROOIEREN PER TYPE ORGANISATIE NADER BEKEKEN In tabel 9.4 en 9.5 wordt een overzicht gegeven van de
Een belangrijke breuklijn is 1996, waarin het aandeel van de
samenstelling van het weefsel aan organisatietypes voor wat betreft
octrooien van universiteiten verdubbelde van 2 naar 4%. Voor de
het aantal aangevraagde EPO-octrooien, en dit voor BelgiĂŤ en
laatste jaren is het aandeel van de universiteiten verder gestegen
Vlaanderen. In deze tabel werd niet gefractioneerd geteld,
tot 7%-8%. Binnen Europa behoren we hiermee tot de koplopers.
wat betekent dat octrooien met meerdere aanvragers worden toegewezen aan elk type aanvrager. Ondernemingen nemen
De cijfers voor Vlaanderen laten een analoog beeld zien. Ook hier
het leeuwendeel van de octrooiaanvragen voor zich (gemiddeld
valt de stijging op van het aandeel in de octrooiaanvragen door
85%). Daarnaast stelt men vast dat het aandeel van de octrooi-
universiteiten vanaf 1995, meer bepaald de periode na de
aanvragen afkomstig van universiteiten (inclusief de interuniversitaire
invoering van de decreten betreffende de exploitatie van
onderzoekscentra IMEC en VIB) stelselmatig groeit.
intellectuele eigendomsrechten aan de universiteiten.
159
9.3.1 Belangrijkste spelers
•
K.U. LEUVEN RESEARCH & DEVELOPMENT
•
N.V. BEKAERT
Wanneer we vervolgens kijken naar de grootste spelers (België/
•
N.V. MICHEL VAN DE WIELE
Vlaanderen) op het vlak van uitgebouwde octrooiposities, dient
•
PICANOL
het geen verwondering te wekken dat de ondernemingen hier
•
RECTICEL
een dominante rol spelen. Onder de bedrijven die een
•
SOFITECH
aanzienlijke portfolio aan octrooiactiviteit hebben uitgebouwd,
•
SOLVAY
vinden we onder meer Agfa Gevaert, GlaxoSmithKline (GSK),
•
SOREMARTEC
Janssen Pharmaceutica, Alcatel Bell, UCB, Solvay, Totalfina.
•
TECHSPACE AERO
Daarnaast profileren ook een aantal kenniscentra, waaronder
•
TOTALFINA
IMEC en VIB alsook een aantal Vlaamse en Franstalige
•
TYCO ELECTRONICS RAYCHEM
universiteiten zich als octrooiontwikkelaars met een duidelijke
•
UCB
schaalgrootte (meer dan 50 octrooiaanvragen voor de periode
•
UMICORE
1991 - 2005). Een analyse aan de hand van toegekende EPO-
•
UNIVERSITE CATHOLIQUE DE LOUVAIN
en USPTO-octrooien resulteert in analoge bevindingen.
•
UNIVERSITE DE LIEGE
•
UNIVERSITE LIBRE DE BRUXELLES
•
UNIVERSITEIT GENT
Belangrijkste Organisaties
•
VLAAMS INTERUNIVERSITAIR INSTITUUT VOOR BIOTECHNOLOGIE VZW.
Geïdentificeerd aan de hand van het totaal aantal EPO octrooi-
•
VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL
aanvragen 1990-2005
•
XEIKON
•
AGFA-GEVAERT
•
ALCATEL BELL
•
ATLAS COPCO AIRPOWER
•
BARCO
•
BAYER
Octrooi-informatie kan ook gebruikt worden om patronen inzake
•
CNH BELGIUM
samenwerking in technologieontwikkeling te onderzoeken,
•
CRM
meer specifiek door het fenomeen van meerdere aanvragers
•
CROPDESIGN
of uitvinders, vermeld per octrooi, te onderzoeken (zie tabel 9.6
•
CYTEC SURFACE SPECIALTIES
tot en met 9.9 voor een analyse van de EPO-octrooiaanvragen).
•
DOW CORNING
•
ELECTROLUX HOME PRODUCTS CORPORATION
Zowel voor EPO- als voor USPTO-octrooien is er een duidelijk
•
ESSELTE
verschil tussen het voorkomen van co-aanvragerschap en
•
GLAVERBEL
co-uitvinderschap. Waar co-uitvinderschap in het merendeel
•
GSK
van de gevallen voorkomt, blijven co-aanvragen zeer beperkt
•
HERAEUS ELECTRO-NITE INTERNATIONAL
tot een uitgesproken minderheid van de octrooien.
•
INERGY AUTOMOTIVE SYSTEMS RESEARCH
•
INNOGENETICS
Co-aanvragerschap in Vlaanderen schommelt rond de 10% voor
•
INNOVENE MANUFACTURING BELGIUM
de aangevraagde EPO-octrooien6. Voor EPO-octrooien blijft
•
INTERUNIVERSITAIR MICROELEKTRONICA CENTRUM
deze verhouding de laatste jaren nagenoeg stabiel. De cijfers
VZW (IMEC)
voor Vlaanderen komen grotendeels overeen met de cijfers
ION BEAM APPLICATIONS
voor België.
6 Dit cijfer situeert zich op 8% voor toegekende USPTO-octrooien (telkens voor octrooien aangevraagd in de periode 1991-2005, en telkens ten opzichte van het totale aantal octrooien met Vlaamse aanvrager).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 9
•
9.4. SAMENWERKINGSPATRONEN
160
Tabel 9.6: Samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO-co-aanvragen ten opzichte van het totaal aantal aangevraagde octrooien per land (aangevraagd in de periode 1991-2005) (%)
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Gemiddelde
BE
VL
10,4
12,1
13,4
15,3
7,6
6,7
10,5
9,9
12,2
9,0
11,1
9,0
12,2
9,5
9,8
8,2
11,2
10,8
9,8
10,8
11,5
9,8
10,5
9,5
11,7
10,7
12,6
11,1
7,0
8,3
10,8
10,0
DE 7,5 7,8 6,5 7,2 6,9 6,5 6,7 6,0 6,3 5,9 6,3 6,9 6,8 7,2 3,8 6,5
DK 7,0 8,1 6,1 11,0 10,2 8,1 10,0 6,2 7,1 8,8 7,0 7,7 6,2 7,6 2,4 7,6
ES 12,8 17,9 13,0 11,6 9,7 11,9 9,6 10,8 7,4 10,3 8,6 11,0 11,7 8,4 7,1 10,8
FI 2,4 5,3 5,1 4,8 5,3 5,0 4,0 2,7 3,8 3,1 3,0 3,4 3,3 3,6 2,7 3,8
FR
GB
IE
IT
14,1
17,3
10,6
6,2
12,9
18,4
8,5
6,4
11,6
18,2
12,5
7,1
12,3
17,2
17,4
9,0
12,2
16,9
23,1
8,8
10,6
15,2
13,9
7,3
10,0
15,3
12,4
7,3
9,3
14,1
12,7
7,0
10,3
12,7
16,7
7,0
9,0
13,8
13,1
7,0
10,1
12,7
9,4
6,6
10,8
12,5
8,7
7,7
11,8
12,9
9,7
7,7
10,9
11,8
7,9
6,4
5,4
9,5
12,8
5,0
10,8
14,6
12,6
7,1
JP 7,9 8,1 8,0 8,3 7,6 8,0 7,4 7,5 7,5 7,8 8,0 8,2 9,0 8,5 6,2 7,9
NL 26,6 26,1 24,7 23,2 22,5 18,8 19,0 16,8 15,3 16,1 15,5 15,9 14,9 15,3 10,6 18,8
SE 6,2 8,1 5,2 6,6 7,7 6,8 7,4 5,3 4,7 4,0 3,6 4,2 3,6 4,4 1,3 5,3
US 4,3 4,2 4,5 4,8 4,7 5,1 5,1 5,5 5,0 5,1 5,3 4,9 5,4 5,1 1,8 4,7
Gemiddelde 10,3 11,2 10,0 11,1 11,4 9,9 9,7 8,7 8,8 8,8 8,3 8,6 8,8 8,4 5,8 9,3
Tabel 9.7: Internationale samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO-co-aanvragen met aanvragers uit verschillende landen ten opzichte van het totaal aantal co-aangevraagde octrooien per land (aangevraagd in de periode 1991-2005) (%)
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Gemiddelde
BE
VL
DE
DK
ES
FI
FR
GB
IE
IT
88,9
90,6
55,8
66,7
54,5
30,0
53,6
84,3
42,9
29,9
86,1
83,3
59,5
54,8
50,0
33,3
52,4
82,8
33,3
32,9
71,1
71,4
53,0
56,0
67,6
19,2
49,4
88,7
83,3
36,3
83,1
75,0
49,9
72,5
55,0
48,3
47,6
85,6
89,5
31,6
68,3
60,5
55,8
66,7
59,4
39,5
47,4
83,9
83,3
34,0
74,3
64,3
52,8
70,7
25,0
51,4
42,6
84,4
83,3
32,6
71,0
57,1
44,2
73,8
30,8
43,2
40,9
80,7
70,0
41,1
70,7
58,5
45,9
70,0
37,5
38,7
36,9
79,0
52,2
42,0
69,6
65,2
44,5
81,8
25,6
60,0
39,5
78,1
54,1
30,8
65,0
57,4
41,8
67,6
28,6
44,9
42,3
78,8
55,9
28,0
65,8
48,2
46,0
67,2
26,8
56,9
49,5
78,6
58,3
37,1
68,7
65,6
50,9
71,2
22,5
58,9
50,6
75,1
76,9
35,6
64,4
51,9
56,3
69,0
34,9
59,6
52,7
77,5
77,8
38,7
69,2
60,0
56,6
63,3
35,1
50,0
49,0
74,3
47,4
41,2
66,7
65,0
34,2
100,0
27,8
40,0
43,3
78,9
40,0
20,5
72,2
63,2
49,8
70,1
38,7
44,9
46,5
80,7
63,2
34,2
JP 7,4 11,7 15,0 13,6 16,5 18,8 16,2 18,8 21,3 16,5 16,1 15,8 19,9 14,5 5,7 15,2
NL
SE
US
95,2
47,4
46,4
96,7
55,1
45,7
94,3
38,2
41,4
93,1
49,4
42,5
96,1
60,4
44,9
91,7
74,8
42,2
92,5
66,9
44,2
89,2
69,5
47,5
88,2
62,2
49,4
88,5
52,4
44,2
89,4
50,0
46,4
94,5
52,9
45,0
94,8
60,0
47,8
93,3
63,0
44,8
79,7
66,7
62,3
91,8
57,9
46,3
Gemiddelde 54,1 53,4 54,9 58,6 58,2 57,3 55,0 53,7 54,2 50,3 52,9 55,3 58,0 54,0 51,2 54,7
Wanneer we enkel kijken naar internationale samenwerking op
Wanneer we voor EPO een vergelijking maken met de
het niveau van aanvragers, stellen we vast dat een meerderheid
referentielanden op het vlak van internationale samenwerking
van de samenwerking een internationale organisatie impliceert
stelt men vast dat België en Vlaanderen zich in de top
(> 70% van alle samenwerkingen voor België, > 60% voor
positioneren samen met Nederland, het Verenigd Koninkrijk,
Vlaanderen). Enkel Nederland (90%), het VK (80%),
Denemarken en Ierland.
Denemarken (70%) en Ierland (63%) halen een hogere of vergelijkbare ratio inzake internationale samenwerking. Voor de volledige steekproef waarmee Vlaanderen en België werden vergeleken ligt het gemiddelde op 55%.
161
Tabel 9.8: Samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO-co-uitvindingen ten opzichte van het totaal aantal aangevraagde octrooien per land (aangevraagd in de periode 1991-2005) (%)
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Gemiddelde
BE
VL
DE
DK
ES
FI
FR
GB
IE
IT
JP
NL
SE
US
65,8
66,3
59,6
47,2
42,6
55,2
56,4
54,8
59,7
46,9
73,3
55,9
45,7
65,2
68,1
70,0
60,4
53,8
45,6
49,5
58,4
56,8
48,6
49,6
73,4
56,2
45,0
67,2
69,9
73,5
61,2
53,8
47,1
52,8
58,3
58,3
69,1
48,3
75,7
56,3
48,3
67,9
71,5
72,3
60,9
56,6
45,3
53,4
60,7
58,1
57,7
47,5
74,9
57,8
47,8
68,9
70,6
72,1
63,5
57,3
48,5
55,1
60,2
59,4
72,9
50,1
76,1
60,6
50,6
70,2
71,5
71,2
63,1
62,7
47,7
55,8
61,6
60,0
65,9
48,5
75,3
61,1
48,9
70,3
72,9
75,2
63,3
57,8
46,0
57,4
62,2
60,9
68,7
50,0
74,6
60,6
53,3
71,3
69,4
70,0
62,9
56,2
48,0
61,0
62,9
61,1
71,9
47,7
73,3
58,3
58,2
72,3
72,9
75,6
64,1
59,5
50,6
58,4
62,5
63,7
71,1
49,3
73,7
61,8
56,9
72,7
71,4
75,1
64,6
55,7
51,3
58,8
63,2
63,4
69,6
48,0
73,9
62,0
58,8
73,8
70,8
73,9
66,3
59,1
57,6
63,1
64,2
63,6
64,5
48,9
73,0
64,2
59,3
74,3
71,0
72,3
66,8
64,1
59,8
65,9
66,3
65,7
73,8
53,1
74,4
64,8
60,2
74,7
70,5
72,1
68,1
61,7
55,5
63,7
67,2
65,9
76,0
51,8
73,5
67,3
60,6
74,9
70,4
71,7
66,8
62,4
56,5
65,8
67,8
64,9
68,9
50,4
71,6
68,2
60,6
75,4
59,4
59,4
59,3
43,2
40,5
50,8
61,7
57,7
65,9
38,7
65,8
52,1
48,3
75,3
69,7
72,3
63,4
56,7
49,5
57,8
62,2
60,9
66,9
48,6
73,5
60,5
53,5
71,6
Gemiddelde 59,2 56,5 59,0 58,5 61,2 61,0 61,5 61,8 62,9 62,6 63,8 66,2 65,9 65,4 55,3 61,3
Tabel 9.9: Internationale samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO-co-uitvindingen met uitvinders uit verschillende landen ten opzichte van het totaal aantal co-uitgevonden octrooien per land (aangevraagd in de periode 1991-2005) (%) BE
VL
DE
DK
ES
FI
FR
GB
IE
IT
44,0
40,0
10,3
25,9
34,1
13,6
11,2
18,9
51,2
10,7
39,8
29,0
11,8
31,3
32,9
13,5
12,0
22,5
40,0
11,0
35,4
28,1
11,3
25,4
27,7
21,3
13,8
23,5
58,2
12,4
37,8
32,7
11,4
31,5
36,7
16,5
15,2
24,4
33,3
13,0
34,4
27,5
12,9
37,0
36,7
14,0
14,7
25,9
47,4
13,9
41,7
37,8
13,6
33,0
33,8
19,5
16,6
28,7
53,1
15,4
44,3
40,8
14,6
31,7
32,9
25,3
20,3
29,5
50,5
18,5
40,3
37,3
14,8
30,6
34,7
17,2
20,6
31,4
47,2
19,3
47,5
45,4
16,6
25,0
34,2
21,7
21,1
29,5
47,5
18,6
49,7
47,8
16,6
33,0
35,8
18,2
21,7
31,8
48,5
18,4
48,3
44,6
17,4
29,8
33,7
24,4
24,8
34,4
40,4
20,1
49,8
47,0
17,7
33,9
36,2
22,4
24,7
35,9
45,7
19,3
48,4
45,1
18,1
33,4
38,1
23,3
23,9
34,0
49,0
17,3
48,8
45,5
17,6
29,7
37,7
18,2
23,9
33,3
44,4
18,2
45,5
36,7
11,8
43,9
31,9
14,6
13,4
31,6
37,0
13,2
43,7
40,5
14,4
31,7
34,5
18,9
18,5
29,0
46,2
16,0
JP 2,9 3,1 3,4 3,3 4,0 3,9 3,7 4,6 4,2 4,5 3,6 4,0 4,6 3,5 2,2 3,7
NL
SE
18,5
24,6
20,7
20,8
20,3
19,4
24,0
23,8
27,5
23,0
29,9
24,1
25,6
21,5
26,1
23,6
27,6
28,0
25,5
26,5
23,6
28,0
22,4
28,4
25,4
24,9
26,2
27,6
24,6
29,0
24,5
24,9
US 8,4 9,2 10,0 10,6 12,1 11,9 12,8 14,0 14,3 14,9 16,2 16,5 15,4 15,8 13,6 13,1
Gemiddelde 19,6 25,7 21,7 21,6 23,4 25,0 25,5 25,0 25,8 26,5 26,5 27,4 27,4 26,5 24,0 24,8
Cijfers in verband met internationale co-aanvragen dienen met
Vanuit dit perspectief biedt een analyse aan de hand van co-
de nodige omzichtigheid geïnterpreteerd te worden. De plaats
uitvinderschap een complementair beeld.
(en dus het land) van aanvraag kan verschillend zijn van de locatie van de uitvinding, zeker in multinationale ondernemingen
Co-uitvinderschap komt veel frequenter voor zowel in het geval
die het beheer van intellectuele rechten centraliseren of hun
van EPO- als USPTO-octrooien. Co-uitvinderschap in Vlaanderen
aanvragen indienen vlakbij de locatie van octrooibureaus of
schommelt rond de 72% voor aangevraagde EPO-octrooien,
advocatenkantoren (bijvoorbeeld Den Haag voor EPO-octrooien).
en rond de 77% voor de toegekende USPTO-octrooien
Om diezelfde reden wijst een co-aanvraag niet noodzakelijkerwijze
(telkens voor octrooien aangevraagd in de periode 1991-2005,
op een daadwerkelijke samenwerking tussen verschillende
en telkens ten opzichte van het totale aantal octrooien met
organisaties. Het kan gaan om verschillende afdelingen van
Vlaamse uitvinder). Voor België liggen de cijfers doorheen de
eenzelfde organisatie, wat zowel kan duiden op een effectieve
jaren 1-tot-2% procent lager. Vlaanderen en België behoren
samenwerking als op een strategische of praktische beslissing
hier samen met de VS en Japan tot de koplopers.
van de organisatie om de aanvraag (ten dele) door een andere afdeling te laten afhandelen.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 9
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Gemiddelde
162
Wanneer we, opnieuw voor EPO-aanvragen, een systematische
Figuur 9.5: Salton-map met Vlaamse internationale
vergelijking maken inzake internationale samenwerking - gemeten
co-uitvindersrelaties
aan de hand van internationale co-uitvindingen ten opzichte van alle co-uitvindingen - stellen we opnieuw vast dat België en Vlaanderen hoge ratio’s behalen: samen met Ierland betreft het meer dan 40% van alle octrooiaanvragen waarbij uitvinders van verschillende landen zijn betrokken. Vlaanderen werkt daarnaast ook veel samen over de regiogrenzen: het aantal
SE
co-uitvindingen waarbij een Vlaamse en Brusselse of Waalse
FI
NO
uitvinder betrokken zijn bedraagt 19% voor EPO en 25% voor USPTO.
DK
CA Om de belangrijkste landen te identificeren waarmee internationaal wordt samengewerkt tussen aanvragers, werd gekeken naar het aantal aangevraagde EPO octrooien
GB
NL
US
DE
VL
CZ
MX
(aangevraagd in de periode 1995-2005) met minstens één
CH
FRA
aanvrager uit Vlaanderen en minstens één aanvrager uit een
RO
ESP
BG
ander land. Op basis daarvan is gebleken dat Vlaamse aanvragers
ITA
samenwerken met aanvragers uit 34 landen. De belangrijkste
GR
landen waartussen aanvragers samenwerken zijn de Verenigde CN
Staten (22%), Duitsland (19%), Nederland (15%), Frankrijk (9%), het Verenigd Koninkrijk (7%) en Japan (3,6%). Voor België liggen deze cijfers toch enigszins anders: de meest intensieve
■ >=0.01
samenwerking betreft Frankrijk (20,2%), gevolgd door
■ 0.005 =< r <0.01
Duitsland (18,7%), Nederland (13%) en Italië (9%).
■ 0.0025 =< r <0.005
Tot slot, een meer systematisch beeld van samenwerkingspatronen aan de hand van geografische verdeling wordt geboden in figuur 9.5. Onderliggende data betreffen Salton maten berekend op het aandeel co-uitvindingen tussen de
9.5 RELATIEVE TECHNOLOGIE-SPECIALISATIEPATRONEN
betreffende landen: Octrooien worden doorgaans geklasseerd op basis van de
rij r =
technologiedomeinen waartoe ze behoren. Voor deze
, √ ni • nj
analyses hebben we de nomenclatuur en de aggregaten van de bijbehorende IPC-klassen (d.i. de ‘International Patent Classification’-indeling) gebruikt, zoals die ontwikkeld werden door het Fraunhofer Gesellschaft - Institut für Systemtechniek und
In de teller staat het aantal co-uitvinderschappen tussen
Innovationsforschung (FhG-ISI, Duitsland) in samenwerking
betreffende landen (rij). Deze worden genormaliseerd aan de
met het Franse Octrooibureau (INPI) en het Observatoire des
hand van de vierkantswortel van het product van de octrooien
Sciences et Technologies (OST, Parijs). Deze classificatie
van de betreffende landen (ni nj ).
werd geactualiseerd naar aanleiding van de introductie van de achtste herziening van de IPC-classificatie (ingevoerd in 2006). Deze aanpassingen leiden tot een classificatie in 30 technologiedomeinen waarbij vooral inzake optica en chemie een aantal klassen anders worden gegroepeerd dan voorheen het geval was. De relatieve verdeling EPO-octrooiaanvragen voor Vlaanderen en België over deze 30 technologiedomeinen is weergegeven in tabel 9.10.
163
Tabel 9.10: Distributie van Belgische en Vlaamse EPO-octrooiaanvragen over 30 Fraunhofer technologiedomeinen, periode 1996-2005
De belangrijkste technologiedomeinen waarin Vlaamse en
Aandeel - België 1,8% 2,2% 4,5% 1,7% 4,3% 6,0% 3,7% 3,5% 4,0% 3,6% 1,3% 1,0% 6,0% 2,3% 1,3% 9,8% 5,8% 3,1% 1,8% 2,7% 0,8% 3,9% 7,4% 4,4% 1,6% 0,2% 2,4% 4,4% 1,2% 3,3% 100,0%
Aandeel - Vlaanderen 2,3% 2,3% 4,5% 2,2% 4,1% 5,9% 3,6% 3,3% 4,4% 4,1% 0,8% 1,0% 7,0% 2,7% 1,3% 7,6% 5,8% 2,0% 1,6% 2,3% 0,7% 5,3% 7,4% 4,4% 2,0% 0,0% 2,1% 5,5% 1,2% 2,5% 100,0%
Een volgend belangrijk aandachtspunt betreft deze technologie-
Belgische EPO- octrooiaanvragen zich situeren zijn: chemie
domeinen waarin Vlaanderen en België een relatief sterke of
(macromoleculaire chemie, organische fijnchemie, petrochemie),
zwakke positie innemen ten opzichte van belangrijke
verpakkings- en druktechnologie, materiaalbehandeling van textiel
referentielanden. Daartoe maken we gebruik van de constructie
en papier, farmacie en cosmetica, analyse en meettechnologie
van relatieve specialisatie-indexen op niveau van technologieklassen
en tevens biotechnologie. Voor Vlaanderen valt ook het relatieve
(op basis van de geaggregeerde IPC-(‘International Patent
aandeel in optica en telecommunicatietechnologie op.
Classification’)-indeling zoals voorgeschreven door de eerder bediscussieerde Fraunhofer-nomenclatuur). Deze relatieve
Wanneer we kijken naar de toegekende USPTO-octrooien valt
specialisatie-indexen worden als volgt berekend:
opnieuw de sterke positie op inzake chemische technologie. Verder observeert men zowel voor België als Vlaanderen relatief
RTAij= Relatieve Technologiespecialisatie in technologieklasse
meer activiteit inzake optica, verpakkings- en druktechnologie,
voor land j = (Pij /∑i Pij ) / (∑j Pij /∑ij Pij )
materiaalbehandeling van textiel en papier, analyse en meettechnologie, elektrische machines, telecommunicatie, biotechnologie, farmacie en cosmetica. Voor Vlaanderen valt ook het relatieve aandeel in halfgeleiders op.
• met categorie i : de Fraunhofer technologiedomeinen en Pi het aantal octrooien in klasse i ; • met i = 1 ... N (N = het aantal klassen in de studie); met j = 1 ... M (M = het aantal landen in de studie).
i
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 9
Technologiedomein (noot: de originele Fraunhofer benamingen worden gebruikt) Agricultural and food processing, machinery and apparatus Agriculture, food chemistry Analysis, measurement, control technology Audio-visual technology Biotechnology Chemical and petrol industry, basic materials chemistry Chemical engineering Civil engineering, building, mining Consumer goods and equipment Electrical machinery and apparatus, electrical energy Engines, pumpes, turbines Environmental technology Handling, printing Information technology Machine tools Macromolecular chemistry, polymers Materials processing, textiles, paper Materials, metallurgy Mechanical elements Medical technology Nuclear engineering Optics Organic fine chemistry Pharmaceuticals, cosmetics Semiconductors Space technology, weapons Surface technology, coating Telecommunications Thermal processes and apparatus Transport Totaal
164
Tabel 9.11: Distributie van Belgische en Vlaamse USPTO-octrooien over 30 Fraunhofer technologiedomeinen, periode 1996-2005 Technologiedomein (noot: de originele Fraunhofer benamingen worden gebruikt) Agricultural and food processing, machinery and apparatus Agriculture, food chemistry Analysis, measurement, control technology Audio-visual technology Biotechnology Chemical and petrol industry, basic materials chemistry Chemical engineering Civil engineering, building, mining Consumer goods and equipment Electrical machinery and apparatus, electrical energy Engines, pumpes, turbines Environmental technology Handling, printing Information technology Machine tools Macromolecular chemistry, polymers Materials processing, textiles, paper Materials, metallurgy Mechanical elements Medical technology Nuclear engineering Optics Organic fine chemistry Pharmaceuticals, cosmetics Semiconductors Space technology, weapons Surface technology, coating Telecommunications Thermal processes and apparatus Transport Totaal
Aandeel - België 1,18% 1,21% 3,87% 2,47% 3,85% 8,63% 4,07% 1,72% 2,01% 3,97% 1,05% 0,70% 5,65% 2,57% 1,14% 10,68% 5,56% 2,91% 1,78% 2,87% 0,74% 7,25% 8,89% 3,13% 2,57% 0,14% 2,56% 3,60% 0,62% 2,63% 100,00%
Aandeel - Vlaanderen 1,52% 1,38% 4,14% 2,98% 3,73% 7,10% 3,70% 1,81% 1,99% 4,79% 0,81% 0,72% 6,85% 2,99% 1,26% 8,62% 5,94% 2,12% 1,85% 2,36% 0,71% 8,94% 8,36% 2,97% 3,41% 0,04% 2,21% 4,44% 0,35% 1,91% 100,00%
Deze index geeft het aandeel van land j in technologiecategorie
Waarden gelijk aan 1 stemmen overeen met de neutrale positie
i weer, ten opzichte van het aandeel van alle landen in
van de index, terwijl waarden groter dan 1 duiden op een
technologiecategorie i, rekening houdend met alle octrooien
relatief voordeel. De index corrigeert voor de ‘grootte’ van het
van land j en alle octrooien over alle landen en categorieën
technologiedomein. Deze indicator is dus erg geschikt voor het
heen. Als referentiegroep M worden in deze analyse (naast
maken van vergelijkingen en het in kaart brengen van
België en Vlaanderen zelf) tien Europese landen gebruikt
veranderingen over tijdsperiodes net als voor het aangeven van
(Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië,
de veranderingen in niveaus van specialisaties van een land
Nederland, Spanje, Verenigd Koninkrijk, Zweden) alsook de
of een groep van landen. De RTA-analyses gerapporteerd in
Verenigde Staten en Japan. Deze index vergelijkt dus het
deze sectie, werden uitgevoerd op de EPO-aanvragen en de
aandeel van Vlaamse octrooien in een bepaald technologie-
toegekende USPTO-octrooien.
domein met het aandeel dat dit domein heeft in andere landen. Indien dit aandeel voor Vlaanderen groter is, spreken we van
Uit de RTA-analyses weergegeven in tabel 9.12 en 9.13, blijkt
een ‘Revealed Technological Advantage’ voor Vlaanderen in
dat Vlaanderen vooral een relatief sterke technologische positie
deze klasse.
(RTA > 1.5) heeft opgebouwd in een aantal chemische domeinen, optica, machines voor de landbouw- en voedingsindustrie,
De waarde van deze relatieve specialisatie-indices varieert van
biotechnologie, verpakkings- en druktechnologie en tenslotte
[0;+∞]. Een waarde kleiner dan 1 betekent dat land j een
nucleaire engineering.
relatief nadeel heeft in de betreffende categorie i.
165
Tabel 9.12: RTA-waarden voor de EPO-aanvragen voor de periode 1996-2005 op basis van 30 Fraunhofer technologiedomeinen ten opzichte van referentiegroep BE
VL
DE
DK
ES
FI
FR
GB
IE
IT
JP
NL
SE
US
1,90
2,37
1,15
2,79
2,48
0,76
1,28
1,11
1,73
1,84
0,35
2,64
1,28
0,68
1,82
1,90
0,60
4,44
2,13
1,31
1,07
1,41
2,08
1,21
0,70
2,77
0,68
0,90
0,68
0,68
1,11
0,89
0,79
0,85
0,96
1,20
1,17
0,72
0,91
0,85
0,96
1,05
0,42
0,53
0,45
0,69
0,40
0,84
0,89
0,79
0,47
0,30
2,09
2,40
0,53
0,85
1,29
1,23
0,67
2,58
0,94
0,42
0,75
1,37
1,09
0,36
0,71
0,96
0,67
1,45
2,16
2,10
0,97
0,98
1,10
0,43
0,83
1,60
0,58
0,67
0,75
1,46
0,30
1,06
1,10
1,05
1,17
1,12
1,18
0,99
1,04
1,08
0,93
0,96
0,73
0,90
0,95
1,02
1,34
1,26
1,67
1,82
2,24
1,03
1,41
1,38
1,40
1,98
0,27
1,33
1,21
0,53
1,14
1,26
1,14
1,08
2,34
0,56
1,34
1,27
1,15
2,61
0,60
0,87
0,96
0,80
0,62
0,71
1,17
0,61
0,88
0,67
1,10
0,66
0,67
0,97
1,40
1,05
0,78
0,77
0,45
0,29
1,48
0,81
0,63
0,32
0,91
0,84
0,35
1,07
1,25
0,22
0,93
0,77
1,35
1,26
1,25
1,44
0,87
1,02
1,12
1,00
0,78
0,90
1,14
0,67
1,09
0,73
1,43
1,67
1,11
0,97
1,70
0,84
0,88
0,98
0,96
2,03
1,04
0,97
0,95
0,77
0,43
0,50
0,55
0,50
0,41
1,13
0,87
1,02
1,30
0,43
1,17
1,24
0,75
1,36
0,59
0,57
1,58
0,72
1,02
0,77
0,77
0,69
0,73
2,02
0,95
0,50
1,64
0,70
2,18
1,70
1,03
0,37
0,48
0,66
0,71
0,57
0,49
0,74
1,19
1,12
0,27
1,06
1,50
1,51
1,19
0,98
0,89
2,04
0,83
0,76
0,81
1,73
0,89
0,74
1,00
0,89
1,43
0,95
1,05
0,94
0,90
0,57
1,14
0,76
0,44
0,80
1,36
0,73
0,93
0,84
0,57
0,52
1,60
0,87
1,09
0,52
1,23
0,97
0,48
1,38
0,89
0,56
1,29
0,65
0,59
0,50
0,68
1,46
0,76
0,53
0,67
1,01
2,68
1,01
0,49
0,73
1,49
1,63
2,42
2,04
0,85
0,15
0,43
0,59
1,53
1,02
0,55
0,51
0,87
1,56
1,47
0,94
1,21
1,65
0,54
0,43
0,23
0,22
0,64
0,80
0,42
0,46
1,85
1,24
0,46
1,07
1,23
1,23
0,81
1,51
1,27
0,30
0,89
1,42
0,92
0,74
0,74
0,73
0,89
1,29
1,15
1,16
0,70
1,55
1,32
0,39
1,30
1,39
2,36
0,84
0,57
0,83
1,00
1,32
0,79
1,03
0,75
0,14
0,20
0,26
0,64
0,47
0,69
0,62
1,79
1,09
0,38
1,07
0,66
0,13
1,36
0,28
1,07
0,45
2,07
0,79
0,58
0,64
0,31
0,34
2,15
1,05
1,20
1,06
0,99
0,59
0,60
0,67
0,71
0,67
0,87
0,84
1,21
0,59
0,83
1,13
0,54
0,67
0,68
0,69
0,60
4,31
1,23
1,02
1,08
0,42
0,94
1,10
2,19
1,06
0,87
0,81
1,46
1,35
1,61
1,27
1,13
0,74
0,93
2,06
0,87
0,89
1,25
0,62
0,71
0,55
1,68
0,36
1,61
0,35
1,48
0,75
0,49
1,28
0,98
0,48
1,03
0,57
9.6 CONCLUSIE Er is de laatste jaren een duidelijk stijgende trend waar te
Tegelijk tonen de statistieken uit dit hoofdstuk aan dat er ook nog
nemen voor wat betreft octrooieren in Vlaanderen, en dit
steeds ruimte voor verbetering is. Zo blijven octrooien sterk
zowel in het EPO-systeem, het USPTO-systeem als in het
geconcentreerd bij een beperkt aantal grote multinationale
PCT-systeem. Recente EU-statistieken bevestigen deze trend.
ondernemingen, terwijl de kleine en middelgrote ondernemingen
Vlaanderen is over de periode 1991-2003 opgeklommen tot
gemiddeld genomen opvallend afwezig zijn in het octrooi-
203 octrooiaanvragen per miljoen inwoners en behoort
landschap (zie ook Vlaamse Indicatorenboeken 2003 en 2005).
daarmee tot de meer performante Europese regio’s. Ook de
Daarentegen geldt wel zeer duidelijk dat de meest productieve
academische sector in Vlaanderen is in toenemende mate actief
ondernemingen inzake EPO- en USPTO-octrooien ook
bij het aanvragen van octrooien als middel tot bescherming en
internationaal technologische topposities hebben weten uit te
valorisatie van het uitgevoerde onderzoek. Deze trend wordt
bouwen, wat dan weer duidt op een sterkte van de Vlaamse
ook op Belgisch niveau bevestigd.
technologiepositie in een bedrijfseconomische context.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 H O O F D ST U K 9
EPO-AANVRAGEN 1996-2005 Agricultural and food processing, machinery and apparatus Agriculture, food chemistry Analysis, measurement, control technology Audio-visual technology Biotechnology Chemical and petrol industry, basic materials chemistry Chemical engineering Civil engineering, building, mining Consumer goods and equipment Electrical machinery and apparatus, electrical energy Engines, pumpes, turbines Environmental technology Handling, printing Information technology Machine tools Macromolecular chemistry, polymers Materials processing, textiles, paper Materials, metallurgy Mechanical elements Medical technology Nuclear engineering Optics Organic fine chemistry Pharmaceuticals, cosmetics Semiconductors Space technology, weapons Surface technology, coating Telecommunications Thermal processes and apparatus Transport
166
Tabel 9.13: RTA-waarden voor de USPTO-toekenningen voor de periode 1996-2005 op basis van 30 Fraunhofer technologiedomeinen ten opzichte van referentiegroep USPTO-TOEKENNINGEN 1996-2005 Agricultural and food processing, machinery and apparatus Agriculture, food chemistry Analysis, measurement, control technology Audio-visual technology Biotechnology Chemical and petrol industry, basic materials chemistry Chemical engineering Civil engineering, building, mining Consumer goods and equipment Electrical machinery and apparatus, electrical energy Engines, pumpes, turbines Environmental technology Handling, printing Information technology Machine tools Macromolecular chemistry, polymers Materials processing, textiles, paper Materials, metallurgy Mechanical elements Medical technology Nuclear engineering Optics Organic fine chemistry Pharmaceuticals, cosmetics Semiconductors Space technology, weapons Surface technology, coating Telecommunications Thermal processes and apparatus Transport
BE
VL
DE
DK
ES
FI
FR
GB
IE
IT
JP
NL
SE
US
1,17 1,41
1,50 1,61
0,67 0,56
1,48 6,84
2,04 3,62
0,57 1,83
0,78 1,31
0,67 1,35
1,24 1,46
1,14 1,25
0,27 0,49
1,66 2,94
1,20 0,97
1,31 1,10
0,55 0,49 1,85
0,59 0,59 1,79
1,13 0,30 0,82
0,85 0,49 5,33
0,62 0,30 1,77
0,85 0,61 0,66
0,88 0,63 1,28
1,13 0,67 1,88
0,96 0,72 1,03
0,66 0,33 0,69
0,85 2,02 0,45
0,88 2,02 1,44
0,90 0,33 0,90
1,06 0,77 1,13
4,11 1,39 0,70 0,42
3,38 1,27 0,74 0,41
1,63 1,34 0,78 0,56
1,92 1,41 1,10 0,71
1,44 1,52 1,29 1,28
0,54 1,38 0,71 0,39
1,39 1,54 0,80 0,85
1,95 1,21 1,56 0,84
0,54 1,00 0,93 0,85
0,99 1,21 1,02 1,33
0,64 0,58 0,28 0,43
1,51 1,15 0,85 0,61
0,38 1,24 1,08 0,62
0,93 1,05 1,29 1,32
0,57 0,38 1,09 1,50 0,32 0,51 3,26 1,91 1,67 0,62 0,63 1,97 1,46 1,98 1,50 0,58 0,26 1,28 0,48 0,54 0,61
0,69 0,29 1,12 1,82 0,37 0,57 2,63 2,04 1,21 0,65 0,52 1,90 1,80 1,86 1,42 0,77 0,07 1,10 0,59 0,30 0,44
0,99 1,92 1,21 1,22 0,35 1,60 1,73 1,64 1,34 1,93 0,75 1,06 0,58 1,54 0,93 0,61 0,97 1,01 0,54 1,06 1,73
0,50 0,90 1,44 0,79 0,32 0,64 0,52 1,56 1,36 0,92 1,36 0,48 0,37 2,62 2,50 0,09 0,06 0,28 0,61 1,17 0,39
0,65 0,77 0,69 2,91 0,35 0,78 0,83 1,02 1,25 1,11 0,83 0,50 0,23 2,54 1,96 0,16 1,54 0,57 0,48 1,90 1,34
0,60 0,29 1,11 0,93 0,57 1,01 0,74 3,35 0,72 0,62 0,60 0,98 0,15 0,50 0,68 0,21 0,28 0,96 4,45 1,47 0,37
0,97 0,79 0,89 0,85 0,60 0,73 1,13 1,21 1,70 1,23 0,76 1,80 0,61 1,76 2,25 0,46 1,39 0,87 1,12 1,36 1,23
0,66 0,97 1,00 0,94 0,78 0,78 0,87 0,92 0,95 1,13 0,90 1,00 0,80 2,05 1,84 0,33 0,69 0,66 1,12 0,87 0,79
1,14 0,59 0,44 0,95 1,10 0,66 0,89 0,89 0,56 0,51 2,46 0,11 0,37 0,89 2,65 0,57 0,00 0,52 1,74 0,60 0,65
0,91 1,12 0,62 2,10 0,59 1,87 1,45 1,88 1,11 1,19 1,00 0,50 0,46 1,70 1,58 0,68 0,68 0,92 0,53 1,49 1,05
1,39 1,33 0,91 1,05 1,05 0,99 1,06 0,84 1,24 1,02 0,30 0,96 2,04 0,57 0,38 1,69 0,13 1,16 0,89 0,84 0,96
1,08 0,27 0,84 0,81 0,77 0,57 1,78 1,06 1,04 0,61 1,08 1,89 1,01 1,24 0,95 0,68 0,27 0,74 1,06 0,66 0,33
0,66 1,16 1,20 1,04 0,39 1,84 0,32 1,58 1,34 1,26 1,62 1,71 0,39 1,06 1,48 0,29 1,58 0,84 2,56 1,25 1,03
0,90 0,80 1,02 0,93 1,15 0,94 0,83 0,89 0,81 0,86 1,31 0,93 0,73 0,95 1,10 0,91 1,37 0,98 1,04 1,03 0,95
167
DE VLAAMSE WT&I ACTIVITEITEN I N E E N I N T E R N AT I O N A L E C O N T E X T Door Pascale Dengis (EWI), Frank Monteny (IWT), Monica Van Langenhove (EWI) en Danny Van Steenkiste (IWT)
10
168
10.1 INLEIDING
De Vlaamse deelnemers worden ingedeeld in de volgende categorieën:
In dit hoofdstuk behandelen we de meest recente gegevens
●
bedrijven;
met betrekking tot de Vlaamse aanwezigheid in de internationale
●
universiteiten en hogescholen;
WT&I context. Meer bepaald hebben we hierbij bijzondere
●
onderzoekscentra: hier onderscheiden we de Vlaamse
aandacht voor de Vlaamse aanwezigheid in de Europese
onderzoeksinstellingen IMEC, VITO, VIB en ITG, de collectieve
Kaderprogramma’s, het ERA-NET en het EUREKA-programma. De aanwezigheid van Vlaanderen in grote internationale
centra en andere wetenschappelijke instellingen; ●
overige instellingen waaronder overheidsinstellingen, vzw’s,
onderzoeksinfrastructuren wordt als een apart Dossier in dit
European Economic Interest Groups (Europese Economische
Indicatorenboek behandeld. Deze aparte behandeling wordt
Samenwerkingsverbanden), internationale organisaties,
verklaard door het feit dat de gegevens inzake de Vlaamse
GCO’s en andere instellingen die niet in de voorgaande
deelname aan grote onderzoeksinfrastructuren berusten op een
categorieën thuishoren.
eenmalige studie, terwijl de deelname aan de Kaderprogramma’s, het ERA-NET en het EUREKA-programma permanent
Naast deze categorieën hanteren we de begrippen “Vlaanderen”,
opgevolgd worden door de betrokken entiteiten van de
“Brussel” en “Wallonië”.
Vlaamse Overheid. Bij “Vlaanderen” horen:
10.2 DE VLAAMSE DEELNAME AAN HET EUROPESE KADERPROGRAMMA VOOR ONDERZOEK
●
bedrijven: de bedrijven met hun zetel in het Vlaamse Gewest;
●
universiteiten en hogescholen: de universiteiten en hogescholen die ressorteren onder de Vlaamse Gemeenschap, dus ook de instellingen die zich bevinden in het Brusselse Gewest;
●
●
Het
Europese
onderzoekscentra: de onderzoekscentra die gelokaliseerd zijn in het Vlaamse Gewest;
10.2.1 Situering kaderprogramma
voor
onderzoek
overige: de instellingen die zich bevinden in het Vlaamse
en
Gewest, plus de instellingen uit het Brusselse Gewest die
technologische ontwikkeling is het belangrijkste instrument
rechtstreeks onder Vlaamse bevoegdheid vallen (zoals het
van de Europese Unie voor het financieren van onderzoek in
IWT-Vlaanderen, de Vlaamse Overheid, de VRT, …).
Europa. Het Kaderprogramma is een kernfactor in de Europese inspanningen om de ambitieuze Lissabondoelstellingen te
Bij “Brussel” horen:
behalen. Zopas is het Zevende Kaderprogramma (KP7), dat
●
bedrijven: de bedrijven met hun zetel in het Brusselse Gewest;
loopt van 2007 tot 2013, van start gegaan.
●
onderzoekscentra: de onderzoekscentra die gelokaliseerd zijn in het Brusselse Gewest;
In een eerste gedeelte van deze sectie wordt de evolutie
●
geschetst van de Vlaamse deelname aan de laatste Europese
overige: de instellingen die zich bevinden in het Brusselse Gewest.
Kaderprogramma’s voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling (hierna afgekort tot KP). Het Derde Kader-
Bij “Wallonië” horen:
programma (KP3) liep van 1990 tot 1994, het Vierde (KP4)
●
bedrijven: de bedrijven met hun zetel in het Waalse Gewest;
van 1994 tot 1998, het Vijfde (KP5) van 1998 tot 2002 en
●
universiteiten/hogescholen: de universiteiten en hogescholen
het Zesde (KP6) van 2002 tot 2006. Van dat laatste, dat
die ressorteren onder de Franse Gemeenschap (inclusief
onlangs is afgesloten, zijn tussentijdse resultaten gebruikt ten
de instellingen die zich bevinden in het Brusselse Gewest);
belope van de helft van het totale programmabudget.
●
In het tweede gedeelte worden meer gedetailleerde tussentijdse
●
onderzoekscentra: de onderzoekscentra die gelokaliseerd zijn in het Waalse Gewest; overige: de instellingen die zich bevinden in het Waalse Gewest.
resultaten weergegeven van het Zesde Kaderprogramma (KP6). De toewijzing van de deelnames aan het gewest gebeurde op basis van het adres van de deelnemer.
169
Tabel 10.1: Algemene cijfers over de Vlaamse deelname aan de Europese Kaderprogramma’s KP3
KP4
KP5
KP6*
Aantal deelnames
885
1.972
1.575
732
Aantal projecten
niet beschikbaar
1.567
1.304
567
Aantal deelnemende organisaties
niet beschikbaar
495
444
197
Aantal deelnames als coördinator
niet beschikbaar
348
337
112
Ontvangen deelnametoelage
131,3 miljoen euro
273,4 miljoen euro
278,8 miljoen euro
199,8 miljoen euro
Totaal EU-KP-budget besteed aan contracten
9,65 miljard euro
5,09 miljard euro
11,49 miljard euro
12,72 miljard euro
Financiële return
2,58%
2,38%
2,19%
2,07%
Verwachte return
2 – 2,4%
2,1 – 2,3%
2,1 – 2,2%
2,1 – 2,2%**
* Voorlopige cijfers (contracten getekend t.e.m. 24/01/2006; ongeveer 55% van het totale budget) ** Voorlopige raming
10.2.2 Evolutie van de Vlaamse deelname aan de opeenvolgende kaderprogramma’s
De deelnametoelagen in figuur 10.2 bevestigen de trends uit de vorige figuur. De universiteiten en hogescholen blijven het grootste aandeel behouden met voorlopig 41% in KP6.
10.2.2.1 Algemene cijfers
De onderzoekscentra vergroten hun aandeel aanzienlijk t.o.v.
In tabel 10.1 zijn de kerncijfers weergegeven van de Vlaamse
de vorige KP’s en zijn in KP6 voorlopig de tweede belangrijkste
deelname aan de laatste Kaderprogramma’s.
deelnemerscategorie met 33%. De bedrijven daarentegen verliezen sterk en stranden in KP6 voorlopig op 18%.
Wanneer men de financiële return (i.e. het procentuele financiële aandeel in de totale toegekende Europese middelen) die Vlaanderen uit elk Kaderprogramma wist te halen, vergelijkt
10.2.2.3 De voorlopige Vlaamse deelname aan het Zesde Kaderprogramma De onderstaande resultaten hebben betrekking op ongeveer
tendens van het Derde tot en met het Zesde Kaderprogamma
55% van de totale middelen van KP6. In figuur 10.3 bekijken
(KP6) worden vastgesteld. In de voorlopige tussenstand van
we de Vlaamse deelnametoelage per prioriteit en per
KP6 behaalt Vlaanderen nog maar net de verwachte return.
deelnemerscategorie.
De opmerking moet daarbij wel worden gemaakt dat het
De Vlaamse deelnemers halen de meeste middelen uit de
resultaat van KP6 nog niet definitief is, aangezien het slechts
prioriteiten ‘Technologieën voor de informatiemaatschappij’ (IST),
55% van het totale KP-budget betreft. De resultaten moeten
‘Biowetenschappen, genomica en biotechnologie voor de
dus met de nodige omzichtigheid worden benaderd.
gezondheid’ (LIFESCIHEALTH), ‘Structurering van de Europese Onderzoeksruimte’ (STRUCTURING), ‘Nanotechnologieën
10.2.2.2 De Vlaamse deelname volgens deelnemerscategorie
en nanowetenschappen, kennisgebaseerde multifunctionele
In figuur 10.1 is de Vlaamse deelname aan de opeenvolgende
materialen en nieuwe productieprocédés en -apparatuur’ (NMP)
Kaderprogramma’s weergegeven voor de verschillende
en ‘Duurzame Ontwikkeling, veranderingen in het aardsysteem
categorieën van deelnemers. Bekijkt men het aantal deelnames,
en ecosystemen’ (SUSDEV).
dan blijkt dat de universiteiten en hogescholen het grootste aandeel hadden in de opeenvolgende KP’s, met voorlopig 44%
De universiteiten en hogescholen halen vooral middelen uit de
in KP6, wat dus een forse stijging inhoudt ten opzichte van KP5.
prioriteiten LIFESCIHEALTH, IST en NMP. Bij de onderzoeks-
Het aandeel van de bedrijven is tegenover KP5 opnieuw sterk
centra zijn dit IST en STRUCTURING. Bij de bedrijven gaat het
gedaald (van 35% naar 23%), wat hen in de rangschikking tot
hoofdzakelijk om IST.
een derde plaats terugbrengt. De onderzoekscentra konden hun aandeel KP na KP vergroten en blijven hun positie versterken in KP6. Zij vormen voorlopig de tweede belangrijkste deelnemerscategorie in KP6.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 10
over de opeenvolgende Kaderprogramma’s, dan kan een dalende
170
Figuur 10.1: Evolutie van de Vlaamse deelname aan
Figuur 10.2: Evolutie van de Vlaamse deelname aan
de Europese Kaderprogramma’s volgens
de Europese Kaderprogramma’s volgens
deelnemerscategorie (aantal deelnames %)
deelnemerscategorie (deelnametoelage %)
KP6*
KP6*
KP5
KP5
KP4
KP4
KP3
KP3
0%
20%
40%
60%
80%
0%
100%
20%
Aantal deelnames (%)
40%
60%
80%
100%
Aantal deelnames (%)
■ Universiteiten en hogescholen
■ Universiteiten en hogescholen
■ Bedrijven
■ Bedrijven
■ Onderzoekscentra
■ Onderzoekscentra
■ Andere
■ Andere
Figuur 10.3: Vlaamse deelnametoelage per prioriteit en per deelnemerscategorie
■ Universiteiten en hogescholen
LIFESCIHEALTH
■ Onderzoekscentra
IST
■ Bedrijven
NMP
■ Overige
AERO FOOD SUSDEV CITIZENS SME POLSUP INCO ERANET STRUCTURING EURATOM 0
10
20
30
40
Deelnametoelage (Meuro)
* Voorlopige cijfers (contracten getekend t.e.m. 24/01/2006; ongeveer 55% van het totale budget)
50
60
171
Figuur 10.4: Vlaamse return per prioriteit en per deelnemerscategorie
■ Universiteiten en hogescholen
LIFESCIHEALTH
■ Onderzoekscentra
IST
■ Bedrijven
NMP
■ Overige
AERO FOOD SUSDEV CITIZENS SME POLSUP INCO ERANET STRUCTURING EURATOM 0
1
2
3
4
5
6
Return (%)
Vergeleken met een verwachte Vlaamse return in het Zesde
Vlaanderen presteert eerder zwak in de prioriteiten ‘Lucht- en
Kaderprogramma van 2,1 tot 2,2% (verticale lijn) blijkt uit
ruimtevaart’ (AERO, 0,9%), ‘Specifieke onderzoeksactiviteiten voor
figuur 10.4 dat Vlaanderen sterk presteert in de programma’s
KMO’s’ (SME, 1,2%) en ‘Duurzame Ontwikkeling, veranderingen
Euratom (5,0%), IST (3,0%), ‘Specifieke activiteiten voor
in het aardsysteem en ecosystemen’ (SUSDEV, 1,5%).
(2,3%). Voor Euratom is dit bijna uitsluitend te danken aan de federale onderzoeksinstelling SCK. Het succes in IST bestaat uit
10.2.2.4 Vlaamse deelname per projecttype en per deelnemerscategorie
ongeveer gelijke bijdragen vanuit bedrijven, onderzoekscentra (IMEC) en universiteiten en hogescholen. Vlaanderen dankt
Vlaanderen neemt het vaakst deel aan projecten van het type
zijn return in INCO aan de onderzoekscentra (vooral het
STREP en de grootschalige geïntegreerde projecten (IP) en is
Instituut voor de Tropische Geneeskunde (ITG)) en de
verder duidelijk aanwezig in de gecoördineerde acties (CA),
universiteiten en hogescholen. De return van LIFESCIHEALTH
de excellentienetwerken (NoE), de Marie Curie acties (MCA) en
is voor ongeveer tweederde toe te schrijven aan de
de specifieke ondersteunende activiteiten (SSA). In projecten van
universiteiten en hogescholen en voor ongeveer een kwart aan
het type CRAFT, specifieke acties ter promotie van onderzoeks-
onderzoekscentra (vooral VIB).
infrastructuur (II) en collectieve onderzoeksprojecten (CLR) is Vlaanderen daarentegen weinig of niet vertegenwoordigd.
Vlaanderen scoort volgens de verwachting in ‘Beleidsondersteunend onderzoek’ (POLSUP, 2,2%), ‘Voedselkwaliteit en -veiligheid’
De universiteiten en hogescholen zijn voornamelijk terug
(FOOD, 2,1%), en ‘Nanotechnologieën en nanowetenschappen,
te vinden in projecten van het type STREP, IP, NoE, MCA, CA
kennisgebaseerde multifunctionele materialen en nieuwe
en SSA. De onderzoekscentra vinden we terug in dezelfde
productieprocédés en -apparatuur’ (NMP, 2,0%). In de eerste
projecttypes, al zijn ze minder vertegenwoordigd in de
twee is de return in grote hoofdzaak toe te schrijven aan de
excellentienetwerken (NoE). De bedrijven nemen vooral deel
universiteiten en hogescholen. Voor NMP is dit meer gespreid
aan de geïntegreerde projecten (IP), de STREPS en CRAFT
over universiteiten en hogescholen, bedrijven en onderzoekscentra.
(zie figuur 10.5).
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 10
internationale samenwerking’ (INCO, 2,5%) en LIFESCIHEALTH
172
Figuur 10.5: Vlaamse deelname per projecttype en per deelnemerscategorie (aantal deelnames in KP6*)
■ Universiteiten en hogescholen
IP
■ Onderzoekscentra
STREP
■ Bedrijven
NoE
■ Overige
MCA SSA CA CRAFT II CLR 0
50
100
150
200
250
Aantal deelnames
Tabel 10.2: Vlaamse topdeelnemers Instelling
Aantal deelnames*
Deelnametoelage (Meuro)*
%
148
42,2
21%
IMEC
68
35,3
18%
UGent
80
18,5
9%
VIB
33
12,1
6%
VUB
39
8,8
4%
UA
32
8,4
4%
Philips Innovative Technology Solutions
10
5,3
3%
SCK
18
5,3
3%
2
5,0
3%
21
4,7
2%
K.U.Leuven
Alcatell Bell NV VITO
* Voorlopige cijfers (contracten getekend t.e.m. 24/01/2006; ongeveer 55% van het totale budget)
10.2.2.5 Vlaamse topdeelnemers
Het valt op dat de gemiddelde toelage per deelnemer sterk
In tabel 10.2 worden de Vlaamse topdeelnemers weergegeven.
varieert. Sommige instellingen halen een grotere deelname-
De K.U.Leuven is nog steeds de grootste Vlaamse deelnemer.
toelage met minder deelnames dan andere.
IMEC volgt op de tweede plaats met minder deelnames dan UGent dat volgt op de derde plaats.
10.2.2.6 Vlaanderen binnen België Uit figuur 10.6 valt af te lezen dat vooral de Belgische universiteiten
Het eerste deelnemende Vlaamse bedrijf, Philips Innovative
en hogescholen middelen uit het Kaderprogramma halen.
Technology Solutions, komt in KP6 op de zevende plaats.
Vlaanderen heeft hierbij het overwicht. De ‘overige instellingen’
Alcatel Bell NV volgt op de negende plaats.
komen op de tweede plaats en dit is in hoofdzaak toe te schrijven aan instellingen uit de Brusselse regio. Op de derde
De federale wetenschappelijke instelling SCK (Studiecentrum
plaats volgen de bedrijven. Hier is de deelname gespreid over
voor Kernenergie) komt voorlopig op de achtste plaats. VITO
de drie regio’s met een overwicht voor Vlaanderen. Ten slotte
vervolledigt de top tien.
volgen de onderzoekscentra met een deelname die bijna uitsluitend is toe te schrijven aan instellingen uit Vlaanderen.
173
Figuur 10.6: Deelname van de Belgische regio’s in KP6* volgens deelnemerscategorie (in deelnametoelage)
■ Vlaanderen
Universiteiten en hogescholen
■ Wallonië ■ Brussel Bedrijven
■ Niet toegewezen
Onderzoekscentra
Andere
0
20
40
60
80
100
120
140
160
Deelnametoelage (Meuro)
* Voorlopige cijfers (contracten getekend t.e.m. 24/01/2006; ongeveer 55% van het totale budget)
Vlaanderen is duidelijk de sterkst deelnemende regio binnen
10.2.3 Conclusies
België met een aandeel in de toelage van 50%. Vlaanderen weet voorlopig in het Zesde Kaderprogramma nog 10.2.2.7 Vlaanderen in de Europese rangschikking
net de gemiddelde verwachte return van 2,1% te behalen maar
Om Vlaanderen te kunnen positioneren in de Europese context
ziet zijn aandeel in het deelnamebudget van de opeenvolgende
werden rangschikkingen opgesteld. Die werden verkregen
Kaderprogramma’s gestaag verkleinen.
door de deelnameresultaten - zowel in aantal als in toelage Bekijkt men de Vlaamse deelname in de verschillende
aantal inwoners. Bij die rangschikkingen werden enkel die
deelnemerscategorieën over de KP’s heen, dan valt op dat
landen meegenomen met een BBP van minimaal 100 miljard
zowel wat het aantal deelnames als de deelnametoelage betreft,
euro, een inwonersaantal van minimaal een miljoen en met
de universiteiten/hogescholen en de onderzoekscentra hun
minimaal 500 deelnames aan KP6.
aandeel steeds vergroten ten koste van dat van de bedrijven.
Uit de rangschikking (figuur 10.7) blijkt dat Vlaanderen zich
Vlaanderen neemt in KP6 voorlopig sterk deel aan de programma’s
- voor wat het aantal deelnames betreft - positioneert op de
‘Euratom’ (5,0%), ‘Technologieën voor de informatiemaatschappij’
9de en 10de plaats in de buurt van lidstaten zoals Oostenrijk,
(IST, 3,0%), ‘Specifieke activiteiten voor internationale samen-
Nederland en Ierland en vóór grote lidstaten zoals het
werking’ (INCO, 2,5%) en ‘Biowetenschappen, genomica en
Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk. Aan de top van
biotechnologie voor de gezondheid’ (LIFESCIHEALTH, 2,3%)
de rangschikking bevinden zich de Scandinavische landen.
en scoort volgens de verwachting in de programma’s ‘Beleidsondersteunend onderzoek’ (POLSUP, 2,2%), ‘Voedsel-
Wat de deelnametoelage betreft positioneert Vlaanderen zich
kwaliteit en -veiligheid’ (FOOD, 2,1%), en ‘Nanotechnologieën
veel hoger in de rangschikking, namelijk op een zesde plaats
en nanowetenschappen, kennisgebaseerde multifunctionele
in de buurt van Nederland en de Scandinavische landen.
materialen en nieuwe productieprocédés en -apparatuur’
Hieruit kunnen we besluiten dat Vlaanderen een relatief hoge
(NMP, 2,0%). Vlaanderen presteert eerder zwak in de
gemiddelde deelnametoelage ontvangt vergeleken met de
prioriteiten ‘Lucht- en ruimtevaart’ (AERO, 0,9%), ‘Specifieke
andere landen. België, Nederland en Vlaanderen doen het in
onderzoeksactiviteiten
deze rangschikking zeer goed. De grote lidstaten volgen veel
‘Duurzame Ontwikkeling, veranderingen in het aardsysteem
verder in de rangschikking. België scoort in alle rangschikkingen
en ecosystemen’ (SUSDEV, 1,5%).
opvallend goed met een tweede tot vierde plaats.
voor
KMO’s’
(SME,
1,2%)
en
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 10
te relateren aan het bruto binnenlands product (BBP) en het
174
Figuur 10.7: Vlaanderen in de Europese rangschikking
Griekenland Polen Finland België Zweden Portugal Denemarken Oostenrijk Vlaanderen Nederland Zwitserland Ierland Noorwegen Spanje Verenigd Koninkrijk Duitsland Frankrijk Italië 0
2
4
6
8
150
200
Aantal deelnames/BBP (in miljard euro)
Zweden Denemarken Finland België Noorwegen Zwitserland Nederland Oostenrijk Ierland Vlaanderen Griekenland Verenigd Koninkrijk Duitsland Frankrijk Portugal Spanje Italië Polen 0
50
100 Aantal deelnames/miljoen inwoners
175
Figuur 10.7: Vlaanderen in de Europese rangschikking
Zweden België Finland Griekenland Nederland Vlaanderen Denemarken Oostenrijk Verenigd Koninkrijk Duitsland Frankrijk Portugal Zwitserland Ierland Noorwegen Polen Spanje Italië 0
200
400
600
800
1.000
1.200
1.400
1.600
1.800
Deelnametoelage/BBP (in miljard euro)
Zweden Denemarken België
Finland Vlaanderen Noorwegen Oostenrijk Zwitserland Ierland Verenigd Koninkrijk Duitsland Frankrijk Griekenland Italië Spanje Portugal Polen 0
10.000
20.000
30.000
40.000
Deelnametoelage (in euro)/1.000 inwoners
50.000
60.000
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 10
Nederland
176
Vlaanderen neemt het vaakst deel aan projecten van het type
De oproepen staan, in tegenstelling tot het merendeel van
STREP en de grootschalige geïntegreerde projecten (IP) en
de andere financieringsschema’s binnen KP7 niet open voor
is verder duidelijk aanwezig in de gecoördineerde acties (CA),
onderzoeksinstellingen en/of bedrijven.
de excellentienetwerken (NoE), de Marie Curie acties (MCA) en de specifieke ondersteunende activiteiten (SSA). In projecten
ERA-NET projecten verlopen in grote lijnen steeds op dezelfde
van het type CRAFT, specifieke acties ter promotie van
wijze, in principe kunnen hierbij de volgende fasen worden
onderzoeksinfrastructuur (II) en collectieve onderzoeksprojecten
onderscheiden:
(CLR) is Vlaanderen daarentegen weinig of niet vertegenwoordigd. 1. Informatie-uitwisseling In de rangschikking van de Vlaamse topdeelnemers voeren de K.U.Leuven, IMEC en UGent de rangschikking aan.
betreffende
de
ingebrachte
Programma’s en de wijze waarop ze worden voorbereid en uitgevoerd (leerproces); 2. Identificatie van mogelijke gemeenschappelijke activiteiten
Een vergelijking binnen België, geeft aan dat Vlaanderen
inzake de coördinatie en samenwerking tussen de
de sterkst deelnemende regio is (50% van het totaal voor
financieringsprogramma’s;
België) en dat Vlaanderen vooral het overwicht heeft bij de onderzoekscentra en in mindere mate ook bij de bedrijven
3. Uittesten van dergelijke activiteiten op een beperkte schaal met een beperkt aantal partners;
en bij de universiteiten en hogescholen.
4. Structureren van de samenwerking.
In de Europese rangschikking blijkt Vlaanderen het vrij goed te
Het bottom-up karakter van het ERA-NET schema verklaart
doen, vooral wanneer men rangschikt naar deelnametoelage.
de grote diversiteit aan opgestarte initiatieven, zowel rond
Vlaanderen situeert zich dan op een zesde plaats in de buurt
steunprogramma’s voor fundamenteel onderzoek steun-
van lidstaten zoals Nederland en de Scandinavische landen en
programma’s voor toepassingsgericht onderzoek als rond
vóór de grote lidstaten zoals het Verenigd Koninkrijk, Duitsland
meer horizontale maatregelen (bijvoorbeeld Programma’s
en Frankrijk.
voor Collectief Onderzoek, voor de ondersteuning van Competentiepolen) werden initatieven opgestart.
10.3 ERA-NET
Binnen KP6 werden uiteindelijk een tachtigtal ERA-NET projecten opgestart. Vlaanderen is betrokken in 16 van deze
Het ERA-NET schema wenst de samenwerking en coördinatie te
projecten (zie tabel 10.3).
bevorderen tussen de verschillende financieringsprogramma’s ter ondersteuning van onderzoek en innovatie van de lidstaten
Binnen verschillende ERA-NET projecten worden, in het
van de Europese Gemeenschap en van de geassocieerde
kader van het uittesten van gemeenschappelijke activiteiten,
landen. Het schema werd opgestart binnen het zesde
geëxperimenteerd met gemeenschappelijke oproepen tot
Kaderprogramma (KP6) en wordt verder gezet binnen het
voorstellen. De middelen die voor deze kleinschalige initiatieven
zevende Kaderprogramma (KP7).
worden voorzien zijn afkomstig van de deelnemende nationale (regionale) overheden en zijn geen onderdeel van het Europees
Het ERA-NET schema wordt geïmplementeerd via de
Kaderprogramma. Vlaanderen heeft binnen ERA-NET projecten
publicatie van open oproepen tot voorstellen. De voorstellen
actief deelgenomen aan de organisatie van dergelijke oproepen
kunnen ingediend worden door overheidsorganisaties die
tot voorstellen.
verantwoordelijk zijn voor de financiering of het beheer van onderzoekprogramma’s op nationaal of regionaal niveau (Ministeries, agentschappen, ...), andere nationale organisaties die dergelijke programma’s financieren of beheren (bijv. agentschappen die door de overheid onder publiek recht zijn opgericht) en organisaties die op Europees niveau werkzaam zijn en onder andere instaan voor de pan-Europese coördinatie van nationaal gefinancierd onderzoek.
177
Tabel 10.3: Vlaamse deelname in ERA-NET projecten Organisatie
ERA-NET project
AWI
ERA-PG
AWI
HY-CO
Co-ordination Action to Establish a Hydrogen and Fuel Cell ERA-Net, Hydrogen Coalition
AWI
PV-ERA-NET
Networking and Integration of National and Regional Programmes in the field of Photovoltaic (PV) Solar Energy Research and Technological Development (RTD) in the European Research Area (ERA)
AWI
VISION
Shared knowledge base of sustainable innovation policies
CLO - Dep. Zeevisserij
MARI-FISH
Coordination of European marine fisheries research
IWT
COMPERA
ERA-NET on national and regional Programmes and initiatives dedicated to the creation and support of Competence Research Centres
IWT
CORNET
ERA-Net on National and Regional Programmes and initiatives to promote research, and the dissemination of the results of that research, to the benefit of large communities of SMEs: Collective Research
IWT
EraSME
ERA-NET on National and Regional Programmes to promote innovation networking and co-operation between SME's and research organisations
IWT
eTRANET
ICT in traditional manufacturing industries ERANET
IWT
MATERA
ERA-NET Materials
IWT
MNT-ERA-NET
From micro- and nano-scale science to new technologies for Europe
IWT
SUSPRISE
Networking, coordination, cooperation and integration of national RTD programmes in the field of sustainable enterprise
FWO
ERA-CHEMISTRY Implementation of joint bottom-up European Programmes in Chemistry
FWO
EUROPOLAR
The European Polar Consortium: Strategic Coordination and networking of European Polar RTD Programmes
FWO
HERA
Humanities in the European Research Area
UZ-KUL
HESCULAEP
Health Emergency national/regional programmes for an improved coordination in pre-hospital setting
European Research Area Plant Genomics
10.4 VLAAMSE DEELNAME IN HET EUREKA-PROGRAMMA
Het aanvragen van steun in het kader van EUREKA-projecten, en de evaluatie van deze aanvragen, gebeurt in overeenstemming met de gebruikelijke procedures van het IWT, en dit volgens de
10.4.1 Inleiding
modaliteiten voor O&O bedrijfssteun of KMO-Innovatieprojecten. In aanvulling op de basissteun hanteert het IWT, ter stimulering van de internationale industriële samenwerking, een toeslag
bevordering van de internationale samenwerking op het
van 10% op kostenbasis.
vlak van toegepast en marktgericht industrieel Onderzoek & Ontwikkeling. Het EUREKA netwerk omvat aktueel 38 lidstaten en de Europese Unie.
10.4.2 EUREKA projecten
EUREKA hanteert, in tegenstelling tot het Kaderprogramma
Het EUREKA-programma maakt een onderscheid tussen
van de Europese Commissie, het ‘Bottom Up’ principe: de
projecten die op individueel initiatief van de betrokken bedrijven
partners in een O&O project bepalen zèlf de inhoud, het
tot stand komen, en projecten die gegenereerd worden in door
samenwerkingsverband, en de timing van hun project.
de Europese grootindustrie opgezette “Clusters.”
Het netwerk verleent, na een internationale evaluatie-
De projecten van het eerste type, waarnaar we verwijzen met de
procedure, aan de goedgekeurde projecten een kwaliteitslabel.
term ‘INDIVIDUELE’-projecten, verkrijgen het EUREKA-label
Voor co-financiering kunnen de individuele partners terecht
na een evaluatie door de betrokken Nationale of Regionale
bij de eigen nationale of regionale overheden, en dit op basis
overheden op basis van een uniforme en internationaal
van de plaatselijke modaliteiten.
geaccepteerde procedure.
Bedrijven, en hiermee samenwerkende universiteiten en onderzoeksinstellingen, uit het Vlaams Gewest kunnen voor hun deelname in een project beroep doen op het IWT.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 10
EUREKA is een intergouvernementeel initiatief voor de
178
De EUREKA-Clusters oriënteren zich op een specifiek onderzoeks-
●
EUROGIA (1/1/2004 tot 1/1/2008): “Eureka Oil & Gas
terrein of een industriële sector. De onderzoeksdoelstellingen
Industry Initiative For Sustainable Development And A
worden geformuleerd in een “Road Map”, en hieraan wordt
Secure Energy Supply In A Cleaner/Safer Future”.
invulling gegeven via de initiatie van “sub-projecten”. Deze subprojecten verkrijgen het EUREKA-label na een evaluatie door
Gedurende de periode 2000 – 2005 werden de Vlaamse
het Technisch Committee van de Cluster.
partners in 108 EUREKA-projecten door IWT gesteund.
De aanvragen voor cofinanciering worden door de betrokken
De totale investering van de Vlaamse bedrijven in deze projecten
overheden behandeld synchroon met, of aansluitend op,
bedraagt 215 miljoen euro, hierin is begrepen 100 miljoen euro
de evaluaties voor het Eureka-label. De beschrijvingen van
steun vanwege IWT, een gemiddeld steunpercentage van 47%.
de projecten en deelnemende partners worden na verlening van de EUREKA-label publiek gemaakt door de opname in
De omvang van de projecten verschilt sterk naargelang het
databases welke toegankelijk zijn via de EUREKA website
type. Uitersten zijn weer te vinden bij de projecten van de
(http://www.eureka.be).
MEDEA en MEDEA+ Cluster (gemiddeld Vlaams projectbudget 4 miljoen euro) en projecten van het ‘INDIVIDUELE’-type
Tabel 10.4 toont het aantal nieuwe projecten waarin Vlaamse
(gemiddeld Vlaams budget 0,7 miljoen euro). Een dalende
partners aktief zijn (2000-2005).
trend is waarneembaar, echter vooral te wijten aan de lagere frequentie van zeer grote (> 5 miljoen euro) projecten.
Met uitzondering van 2002, toen geen MEDEA oproep werd behandeld, is de Vlaamse deelname aan EUREKA projecten
Het gemiddeld steunpercentage van 47 % vertoont weinig
stabiel. Ze omvat een gemiddelde deelname aan 22 projecten
variatie tussen de projecttypes, maar wel tussen ‘INDIVIDUELE’
per jaar, evenredig verdeeld tussen ‘INDIVIDUELE’ en Cluster
projecten, wat een gevolg is van de impact van de aard van het
projecten.
onderzoekstype (industrieel basisonderzoek of prototypeontwikkeling) en de mate van KMO-deelname.
10.4.3 Verleende steun aan Vlaamse deelnemers in EUREKA (2000 – 2005).
In de beschouwde 108 EUREKA projecten waren 251 Vlaamse partners aktief (Opmerking: er zijn soms meerdere participaties door eenzelfde entiteit). Het aantal Vlaamse partners per
De volgende tabellen en figuren geven meer detail over de
project is hoger in de Cluster-projecten (gemiddeld 2,5) dan
projecten met door IWT gesteunde Vlaamse partners. Hierbij is
in de projecten van het ‘INDIVIDUELE’-type (gemiddeld 2,0).
de categorie ‘Cluster’-projecten verder opgesplitst. In de periode
Ook deze gemiddelden verbergen een grote variatie gezien
2000 - 2005 waren de volgende Cluster-organisaties aktief:
het beduidend aantal projecten met 1 enkele Vlaamse industriële partner, en enkele grote Vlaamse consortia met 5
●
MEDEA (looptijd van 1/1/1997 tot 1/1/2001) en vervolg-
tot 7 partners in Cluster-projecten.
cluster MEDEA+ (1/1/2001 tot 1/1/2009): “Micro-Electronics ●
●
●
●
Development for European Applications”.
De
EURIMUS (30/6/1998 tot 30/6/2003) en EURIMUS II
participatie van 57 KMO’s (23%). De KMO deelname
(1/1/2004 tot 1/1/2009): “EUReka Industrial Initiative for
concentreert zich verhoudingsgewijs vooral in de projecten
Microsystems Uses”.
van het ‘INDIVIDUELE’-type. De Vlaamse consortia in de
ITEA (1/10/1998 tot 1/1/2006) en ITEA II (1/1/2006 tot 1/1/2014):
Clusterprojecten tonen een sterke vertegenwoordiging van
“Information Technology for European Advancement”.
grote ondernemingen. De deelname van 32 KMO’s in deze
PIDEA (1/10/1998 tot 1/4/2004) en PIDEA+ (1/4/2004 tot
projecten toont echter aan dat kleinere onderzoeksgerichte
1/4/2009): “Packaging and Interconnection Development
bedrijven ook hun weg vinden naar de meer grootschalige
for European Applications”.
projecten van de EUREKA-Clusters.
CELTIC (1/1/2004 tot 1/1/2009) “Cooperation for a European sustained Leadership in Telecommunications”.
108
EUREKA
projecten
vertegenwoordigen
een
179
Tabel 10.4: Aantal EUREKA-projecten met Vlaamse partners
INDIVIDUELE Projecten CLUSTER Projecten Totaal
2000 13 10 23
2001 9 17 26
2002 11 3 14
2003 12 9 21
2004 10 17 27
2005 12 11 23
Totaal 67 67 134
Tabel 10.5: Aantal gesteunde projecten, met projectbudget van de Vlaamse partners en steuntoelagen van IWT Aantal Projecten
2000
2001
MEDEA
5
EURIMUS
1
ITEA
3
2
PIDEA
1
2
2002
2003
13
6
2004
2005
5
Totaal
4
33
6
22
1
3
1 3
3
2
5 3
6
2
CELTIC 7
7
5
8
7
8
42
17
24
8
17
23
19
108
Budget (miljoen euro)
2000
2001
2003
2004
2005
Totaal
MEDEA
22,3
49,9
26,1
18,3
8,4
125
13,6
46,9
INDIVIDUEEL Totaal
EURIMUS
1,7
ITEA
7,8
4,6
PIDEA
1,6
1,6
2002
1,8 5,4
3,3
2,6
CELTIC INDIVIDUEEL
6,8
3,5
12,1
3,9
4,6
6,9
5,8
4,1
0,1
4,2
2,8
4,9
29,9
Totaal
40,3
60,0
9,9
36,3
41,6
27,0
215,2
Steun (miljoen euro)
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Totaal
MEDEA
11,6
22,9
12,7
6,7
4,8
58,7
5,6
20,3
EURIMUS
0,6
1,0
ITEA
3,2
1,8
PIDEA
0,7
0,9
3,1
1,9
1,1
CELTIC INDIVIDUEEL Totaal
1,6
4,6
2,7
1,7
0,05
1,7
3,8
2,0
2,4
3,7
1,2
2,1
15,1
20,0
27,6
5,5
18,3
16,3
12,6
100,2
Aantal Vlaamse partners 2000-2005
Groot bedrijf
KMO
Onderzoeks instelling
Totaal 78
43
9
26
1
3
2
6
32
15
17
64
PIDEA
6
3
3
12
CELTIC
2
2
2
6
30
25
30
85
114
57
80
251
MEDEA EURIMUS ITEA
INDIVIDUEEL Totaal
10.4.4 Situering in internationale context. Recente analyses van het internationaal EUREKA secretariaat
Gezien de relatief hoge participatie van het Vlaams Gewest in
(Facts and Tendencies, French Chairmanship, Paris June 2004;
de projecten van het ‘INDIVIDUELE’-type, en de overheersende
“The EUREKA INITIATIVE, Czech Chair 2005-2006”) tonen aan
deelname in de Cluster-projecten, kan gesteld worden dat
dat België qua deelname aan EUREKA gedurende de laatste
Vlaanderen prominent aanwezig is in het internationaal
jaren bij de top-5 lidstaten behoort. Hierbij dient opgemerkt dat
EUREKA netwerk.
deze deelnames in meerderheid gebeuren als project-‘partners’, en in veel mindere mate als initiatiefnemer of project-‘coördinator’.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 10
Tabel 10.6: Aantal Vlaamse partners in gesteunde projecten
180
Figuur 10.8: Aantal Eureka projecten met IWT steun
Figuur 10.10: IWT steunbedragen aan de Vlaamse partners,
aan Vlaamse partners
per deelprogramma
25
30 25
Miljoen Euro
Aantal projecten
20
15
10
5
20 15 10 5 0
0 2000
2001
2002
2003
2004
2000
2005
■ CELTIC
2001
2002
2003
2004
2005
■ CELTIC
■ PIDEA
■ PIDEA
■ ITEA
■ ITEA
■ EURIMUS
■ EURIMUS
■ MEDEA
■ MEDEA
■ INDIVIDUEEL
■ INDIVIDUEEL
Figuur 10.9: Projectbudgetten van de Vlaamse partners,
Figuur 10.11: Aantal Vlaamse partners in gesteunde
per deelprogramma
projecten 100
70 60
80
Miljoen Euro
50 60
40 30
40 20 10
20
0 2000
2001
■ CELTIC
2002
2003
2004
2005
0 MEDEA
EURIMUS
ITEA
■ PIDEA
■ Onderzoeksinstelling
■ ITEA
■ KMO
■ EURIMUS
■ Groot bedrijf
■ MEDEA ■ INDIVIDUEEL
PIDEA
CELTIC
INDIVIDUEEL
181
10.5 CONCLUSIE
Thematische prioriteiten: • LIFESCIHEALTH: Biowetenschappen, genomica en bio-
Vlaanderen is, in lijn met wat in vorige versies van dit
technologie voor de gezondheid
Indicatorenboek gerapporteerd werd, heel visibel aanwezig in
• IST: Technologieën voor de informatiemaatschappij
de belangrijke Europese WT&I programma’s. Voor het ERA-NET
• NMP: Nanotechnologieën en nanowetenschappen, kennis-
en het Eureka-programma hebben de verschillende Vlaamse actoren en hun onderzoeksploegen een niet onaardige positie
gebaseerde
multifunctionele
materialen
en
nieuwe
productieprocédés en -apparatuur
weten uit te bouwen. Voor wat het Kaderprogramma betreft, is
• AERO: Lucht- en ruimtevaart
die aanwezigheid er duidelijk ook, doch de dalende tendens
• FOOD: Voedselkwaliteit en -veiligheid
van de Vlaamse deelname, en in het bijzonder die van de
• SUSDEV: Duurzame ontwikkeling, veranderingen in het
bedrijven, is duidelijk iets wat de nodige aandacht verdient.
aardsysteem en ecosystemen • CITIZENS: Burgers en bestuur in de kennismaatschappij • SME: Specifieke onderzoeksactiviteiten voor KMO’s
Referentielijst
• POLSUP: Beleidsondersteunend onderzoek • INCO: Specifieke activiteiten voor internationale samenwerking
Vlaanderen in het Europese Vijfde Kaderprogramma voor
• ERANET: Ondersteuning voor de coördinatie van activiteiten
Onderzoek (1998-2002), Dengis P., Dewallef E. en Verlaeckt K.,
• STRUCTURING: Structurering van de Europese Onderzoeks-
2005, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Departement Wetenschap, Innovatie en Media, Administratie Wetenschap en
ruimte • EURATOM: Euratom
Innovatie. Projecttypes: Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma
• CA: coördinatiewerkzaamheden
voor Onderzoek (tussentijdse analyse), Van Langenhove M.,
• CLR: collectieve onderzoeksprojecten
februari 2007, Vlaamse Overheid, departement Economie,
• CRAFT: coöperatieve onderzoeksprojecten
Wetenschap en Innovatie.
• II: specifieke acties ter promotie van onderzoeksinfrastructuur • IP: geïntegreerde projecten • MCA: Marie Curie acties ter bevordering en ontwikkeling van menselijk potentieel en mobiliteit • NoE: Excellentienetwerken
• EEI: European Economic Interest Group (Europees Economisch Samenwerkingsverband) • GCO: Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek • IMEC: Interuniversitair Mikro-Electronica Centrum VZW • ITG: Instituut voor Tropische Geneeskunde • IWT-Vlaanderen: Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen • K.U.Leuven: Katholieke Universiteit Leuven • SCK: Studiecentrum voor Kernenergie • UA: Universiteit Antwerpen • UGent: Universiteit Gent • VIB: Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie • VUB: Vrije Universiteit Brussel • VITO: Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek • VRT: Vlaamse Radio en Televisie • KP3: Derde Europese Kaderprogramma • KP4: Vierde Europese Kaderprogramma • KP5: Vijfde Europese Kaderprogramma • KP6: Zesde Europese Kaderprogramma
• SSA: specifiek ondersteunende activiteiten • STREP: specifiek gerichte projecten
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 10
Gebruikte Afkortingen
182
183
CONCLUSIES EN NABESCHOUWINGEN
Door Koenraad Debackere (K.U.Leuven) en Reinhilde Veugelers (K.U.Leuven)
11
184
Dit derde Indicatorenboek biedt een bundeling van de inzet
Bovendien hebben de grote bedrijven zowat hun maximale
en de resultaten die de laatste tien jaar door de actoren in
capaciteit voor het uitvoeren en het absorberen van
het Vlaams Wetenschaps-, Technologie- en Innovatielandschap
O&O-activiteiten bereikt. Verschillende grote, multinationale
werden gerealiseerd. Het geeft een overzicht van de sterke
ondernemingen zien inderdaad hun O&O-uitgaven eerder
punten van dit landschap, maar ook van de aandachtspunten
krimpen dan nog verder toenemen. De kleinere en middelgrote
die verdere inspanningen noodzaken. In elk geval tonen
bedrijven, daarentegen, hebben nog steeds onvoldoende de
de resultaten aan dat inspanningen op vlak van wetenschap,
weg naar het intensifiëren van hun O&O-activiteiten gevonden.
technologie en innovatie voldoende continuïteit en niveau van
Alhoewel we in positieve zin kunnen stellen dat de resultaten
inspanning vergen vooraleer zich te vertalen in relevante output
van de recente Vlaamse O&O-enquêtes duidelijk een
en de eruit volgende welvaartscreatie. De resultaten van al deze
vermindering in concentratie van de O&O-uitgaven aantonen.
inspanningen worden immers pas zichtbaar met een behoorlijke tijdsvertraging. Vandaar het belang om, in Vlaanderen, de
Dit laatste houdt bijgevolg in dat ook de kleine en middelgrote
investeringen in wetenschap, technologie en innovatie
bedrijven een groter proportioneel aandeel van de O&O-uitgaven
consequent verder te zetten. Zeker met het oog op het streven
voor hun rekening nemen. Op zich dus een goede evolutie,
naar de realisatie van de 3% O&O-norm, zoals vooropgesteld
die echter vooralsnog de terugval aan O&O-bestedingen bij de
door de Europese Commissie op de top van Lissabon.
grote bedrijven in onvoldoende mate kan compenseren. Tot slot, er dient steeds voorzichtig te worden omgesprongen met trends afgeleid uit korte-termijn evoluties. Het 'noemer' (BBRP)-effect
11.1
UITGAVEN VOOR O&O
bij de O&O-indicator is immers zeer groot. Periodes van mindere of meerdere economische groei hebben duidelijk een
Uit verschillende analyses blijkt dat er in de periode 1995 tot 2001
effect op de berekende O&O-intensiteit. Daarnaast worden,
een continue stijging optrad van de Vlaamse O&O-uitgaven
zoals reeds gesteld, investeringen in O&O wel degelijk
tot een piek werd bereikt van 2,43% van het BBPR in 2001.
beïnvloed door de algemene economische condities. Tijdens de
In de daaropvolgende jaren zakken de O&O-uitgaven. Op niveau
zwakkere economische periode volgend op 2001, werd
van de Vlaamse Gemeenschap dalen de O&O-uitgaven tot
wereldwijd een tragere groei van de investeringen in O&O
2,22% in 2002, respectievelijk 2,13% in 2003. In 2004 bereikt
waargenomen. De kentering die we in 2005 vaststellen, wordt
de daling een dieptepunt met een niveau van 2,07%. Voor 2005
ook wereldwijd vastgesteld. Een regio als Vlaanderen drijft dus
is er dan weer een kentering te zien. De totale O&O-uitgaven
minstens ten dele mee op die meer globale trends.
voor de Vlaamse Gemeenschap stijgen in dat jaar opnieuw en bereiken opnieuw het niveau van 2003, met name 2,13%.
Niettegenstaande deze evoluties houdt de Vlaamse overheid
De cijfers op niveau van het Vlaams Gewest liggen telkens
duidelijk vast aan haar streven naar de 3% O&O-norm. Dit
enkele percentpunten lager, hetgeen logisch is gelet op de
streven wordt verankerd in de continue toename van de
berekeningen die aan de basis liggen van de betreffende
publieke budgetten voor wetenschap, technologie en innovatie
percentages. Niet alleen is in 2005 dus een kentering waar te
die zich ook de laatste jaren heeft doorgezet. Zoals blijkt uit de
nemen in de O&O-uitgaven, maar wanneer we deze uitgaven
O&O statistieken gerapporteerd in dit Indicatorenboek blijven
in absolute termen bekijken, dan valt op dat ze in 2005
de Vlaamse overheidsuitgaven voor O&O tijdens de recente en
hetzelfde niveau bereikt hebben als in het topjaar 2001.
huidige regeerperiodes gestadig en consistent toenemen. Deze toename geschiedt onder de vorm van een diversiteit aan
Deze evolutie, die in eerste instantie bij de bedrijven te situeren
steunkanalen en maatregelen, waaraan recent een belangrijk
was en nog steeds is, daar het overheidsaandeel in de O&O-
pakket fiscale stimuli werd toegevoegd onder de vorm van een
uitgaven verder positief evolueert, kent verschillende verklaringen.
vrijstelling van de bedrijfsvoorheffing voor onderzoekers van
Naast het doorvoeren van een aantal methodologische
zowel kennisinstellingen als van bedrijven. Daarnaast dienen
verfijningen en empirische actualiseringen met betrekking
ook de verschillende maatregelen te worden vermeld om
tot de Vlaamse O&O-bedrijfsdata, is er de economische
excellentie in onderzoek en innovatie verder te stimuleren en
conjunctuur en de toenemende internationale concurrentie
ook daadwerkelijk financieel te steunen.
die bedrijven (en overheden) kritischer maakt ten opzichte van elke uitgave, ook daar waar het O&O-uitgaven betreft.
185
11.2
OPLEIDINGEN
Deze stijging is vooral te wijten aan de toegenomen populariteit van
de
studiegebieden
Biomedische
wetenschappen,
Op 1 februari 2006 telde men in het Vlaamse hoger onderwijs
Farmaceutische wetenschappen en Toegepaste wetenschappen.
40.968 generatiestudenten. Meer dan de helft van deze
Door de invoering van het toelatingsexamen voor arts/tandarts
generatiestudenten (54,0%) startte een professioneel gerichte
kende het aantal generatiestudenten in de studiegebieden
bacheloropleiding aan een hogeschool. De universiteiten en
Geneeskunde en Tandheelkunde een sterke daling vanaf het
de academisch gerichte opleidingen aan de hogescholen
academiejaar 1997-1998. Door een versoepeling van de
trokken respectievelijk 33,7% en 12,3% aan van het totaal
slaagvoorwaarden van dit toelatingsexamen steeg vanaf het
aantal generatiestudenten.
academiejaar 2002-2003 het aantal generatiestudenten in de opleiding Geneeskunde. Ten opzichte van het aantal
In de beschouwde periode daalde globaal genomen het aantal
generatiestudenten in 1999-2000 doet zich hier ongeveer
generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten van 14.128
een verdubbeling voor. Eenzelfde evolutie vindt men terug in
generatiestudenten in het academiejaar 1996-1997 tot 12.423
het studiegebied Tandheelkunde.
generatiestudenten in het academiejaar 2003-2004. Deze gestage afname van het aantal generatiestudenten is gestopt in het
Op 1 februari 2006 volgden in het hogeschoolonderwijs 81,5%
academiejaar 2004-2005. De laatste twee academiejaren
van de generatiestudenten een professioneel gerichte
nam het aantal generatiestudenten aan de universiteiten toe.
bacheloropleiding en 18,5% een academisch gerichte bachelor-
De studiegebieden Economische en toegepaste economische
opleiding. Het aantal generatiestudenten in de professioneel
wetenschappen en Rechten, notariaat en criminologische
gerichte opleidingen blijft toenemen, zowel in absolute als
wetenschappen oefenen de grootste aantrekkingskracht uit
relatieve aantallen. Anderzijds blijft de instroom in de
op de generatiestudenten. Het studiegebied Psychologische en
academisch gerichte opleidingen aan de hogescholen afnemen:
pedagogische wetenschappen blijft in het academiejaar 2005-
terwijl men hier in het academiejaar 1999-2000 nog 6.486
2006 de derde plaats innemen.
generatiestudenten telde, waren er dat in het academiejaar 2005-2006 nog slechts 5.020.
In het studiegebied Wetenschappen blijft het aantal generatieHet studiegebied Handelswetenschappen en bedrijfskunde
academiejaar 1998-1999 naar 1.018 generatiestudenten in
blijft het grootste aantal generatiestudenten aantrekken.
2005-2006. Eenzelfde tendens vindt men terug in het
Opvallend hierbij is de sterke toename van het aantal
studiegebied Toegepaste biologische wetenschappen: vanaf het
generatiestudenten in de professioneel gerichte opleidingen in
academiejaar 1998-1999 kent dit studiegebied een continue
het academiejaar 2005-2006, terwijl anderzijds de academisch
daling van het aantal generatiestudenten. Het studiegebied
gerichte opleidingen een verminderde instroom kennen.
Toegepaste wetenschappen daarentegen kent de laatste twee
Het studiegebied Onderwijs is het tweede grootste studiegebied.
academiejaren een toename van het aantal generatiestudenten.
Vermeldenswaardig bij de professioneel gerichte opleidingen
Deze stijging is wellicht voor een groot deel te wijten aan de
is de evolutie van het aantal generatiestudenten in het
afschaffing van het interuniversitair overlegd en erkend
studiegebied Gezondheidszorg: terwijl in het academiejaar
toelatingsexamen voor de opleidingen tot burgerlijk ingenieur
2001-2002 slechts 2.175 generatiestudenten instroomden in dit
en burgerlijk ingenieur architect. Eenzelfde positieve evolutie
studiegebied, was dit aantal in het academiejaar 2005-2006
tijdens de laatste twee academiejaren vindt men terug in het
gestegen tot 3.138 generatiestudenten. Twee andere studie-
studiegebied Biomedische wetenschappen.
gebieden die in de beschouwde periode het aantal generatiestudenten aanzienlijk zagen toenemen, zijn het
Bekijkt men globaal de evolutie van het aantal generatie-studenten
studiegebied Biotechniek (van 171 generatiestudenten in het
in de exacte en toegepaste wetenschappen (studiegebieden
academiejaar 1996-1997 naar 476 generatiestudenten
Wetenschappen, Toegepaste wetenschappen en Toegepaste
in 2005-2006) en het studiegebied Sociaal-agogisch werk
biologische wetenschappen, Farmacie en Biomedische
(van 2.109 generatiestudenten naar 2.945 generatiestudenten
wetenschappen), dan stelt men in het academiejaar 2004-2005
in de beschouwde periode).
een kentering vast: na een quasi onafgebroken daling van het aantal generatiestudenten vanaf het academiejaar 1998-1999, neemt de instroom in de laatste twee academiejaren toe.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 11
studenten dalen: van 1.586 generatiestudenten in het
186
Het studiegebied Industriële wetenschappen en technologie
De grootste toename van het aantal doctoraten (in absolute
kent een afname van het aantal generatiestudenten zowel bij
cijfers, vergelijking uitgereikte diploma's 2004-2005 ten opzichte
de professioneel gerichte opleidingen als bij de academisch
van 2004-2005) vindt men terug in de studiegebieden
gerichte opleidingen. Zeker bij deze laatste is de daling
Toegepaste
significant: terwijl in het 'topjaar' 1999-2000 nog 2.234
biologische wetenschappen en Wetenschappen.
wetenschappen,
Geneeskunde,
Toegepaste
generatiestudenten startten in een academisch gerichte opleiding, is dit aantal al afgenomen tot 1.380 generatiestudenten in het academiejaar 2005-2006. Wellicht speelt hier een zekere impact van 1) de versoepeling en 2) de afschaffing van het toelatingsexamen voor burgerlijk ingenieur aan de
11.3 RESULTATEN: PUBLICATIES, PROGRAMMADEELNAME EN OCTROOIEN
universiteiten mee. De Vlaamse en Belgische onderzoekers hebben in de periode Opvallend is ook de sterke toename van het aantal vrouwelijke
1992-2005 op een bijzonder efficiënte manier de beschikbare
generatiestudenten. Op 1 februari 2006 maakten de vrouwelijke
middelen aangewend. De wetenschappelijke productiviteit van
generatiestudenten 54,8% uit van het totaal aantal generatie-
Vlaanderen in de natuur-, levens- en technische wetenschappen is
studenten in het Vlaamse hoger onderwijs. Dit vrouwelijk
zoals blijkt spectaculair toegenomen. De Vlaamse universiteiten
overwicht komt ook sterk tot uiting in de participatiegraad:
zijn mede verantwoordelijk voor meer dan 85% van de
64,1% van de potentiële doelgroep (achttienjarige vrouwen
Vlaamse publicatieoutput. Dit hoge percentage hoeft niet te
wonende in het Vlaams Gewest + 20% van de achttienjarigen
verbazen, omdat het overgrote deel van het fundamenteel
wonende in het Brussels Gewest) startte in het academiejaar
onderzoek, waarvan de resultaten worden gepubliceerd in de
2005-2006 een opleiding in het hoger onderwijs. Bij de mannen
open literatuur, aan universiteiten wordt verricht.
bedroeg dit percentage slechts 50,4%. Ten slotte, de ondertussen ingezette bachelor-masterhervorming in het Europees hoger
De aanwezigheid van de wetenschappelijke instellingen in
onderwijs evenals de creatie van associaties tussen universiteiten
de publicatie-output nam de laatste jaren verder toe tot ruim
en hogescholen in Vlaanderen, zullen de komende jaren het
10% vandaag, vaak in samenwerking met een of meerdere
opleidingslandschap in Vlaanderen en Europa grondig
Vlaamse universiteiten. Deze evolutie wordt verklaard doordat
beïnvloeden, niet in het minst door de academisering van de
het Interuniversitair Micro-electronica Centrum (IMEC), de
tweecyclus opleidingen aan de hogescholen.
Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (Vito), het Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie (VIB), en
Globaal genomen kan men vandaag stellen dat meer dan de
ook het Instituut voor Breedband Technologie (IBBT) nu op
helft van de Vlaamse jongeren een kans waagt in het hoger
volle snelheid meedraaien in het Vlaams onderzoekslandschap.
onderwijs: in het academiejaar 2005-2006 startte 57,0% van de potentiële doelgroep een opleiding in het Vlaamse
Het aandeel van de Vlaamse bedrijven situeert zich in de jaren
hoger onderwijs. In het academiejaar 1996-1997 bedroeg dit
1990 rond de 8%, om momenteel af te nemen tot afgerond
aandeel 52,7%.
6%. De verdeling van deze bedrijfspublicaties is bovendien erg scheef, omdat een zeer beperkt aantal bedrijven, met name
Tot slot is de doctoraatsoutput van de Vlaamse universiteiten
Janssen Pharmaceutica en Innogenetics, een significant deel van
vermeldenswaard. Het grootste aantal doctoraten in de periode
deze output voor hun rekening nemen. Ten slotte dient gewezen
2000-2001 tot 2004-2005 werd uitgereikt in de studiegebieden
op de sterke aanwezigheid van internationale samenwerking in
Wetenschappen (1.261), Toegepaste wetenschappen (663),
het Vlaamse O&O-landschap. Ook de analyse van de Vlaamse
Geneeskunde (558) en Toegepaste biologische wetenschappen
deelnames aan diverse internationale programma's (zoals Eureka
(451). Deze vier richtingen samen hebben 67,8% van het totaal
en zijn diverse programmatorische assen, de Kaderprogramma's
aantal doctoraten in de voorbije vijf academiejaren afgeleverd.
en het ERA-NET) wijzen in die richting.
Voor de meeste studiegebieden werd in de voorbije vijf academiejaren een stijging van het aantal doctoraten waargenomen.
187
Er is de laatste jaren eveneens een duidelijke en continu stijgende
11.4 TER AFRONDING
trend waar te nemen voor wat betreft octrooieren in Vlaanderen. Recente Europese statistieken bevestigen deze trend.
Ter afronding willen we wijzen op het belang dat aan de
Vlaanderen is sinds begin de jaren 1990 sterk opgeklommen in
veelheid en de verscheidenheid aan actoren in het Vlaams
de Europese rangschikkingen inzake octrooiaantallen. Vandaag
WT&I-systeem moet worden gehecht. Alhoewel dit niet tot
situeert Vlaanderen zich dan ook bij de meer performante
uiting komt in de 'traditionele' WT&I-indicatoren, zijn er op
technologische regio's in Europa. Het kan de vergelijking
Vlaams niveau gedurende de laatste jaren significante
doorstaan met regio's zoals Baden-Wuerttemberg, Beieren,
inspanningen geleverd om de toegankelijkheid van het WT&I-
Hamburg, Nordrhein-Westfalen of nog, Ile-de-France.
instrumentarium voor de verschillende geledingen van het bedrijfsleven zo goed en transparant mogelijk te maken. In die
Tegelijk tonen de octrooistatistieken aan dat er ook nog steeds
optiek dienen zeker de inspanningen vermeld te worden om
ruimte voor verbetering is. Zo is de toename van het octrooi-
waar mogelijk en nuttig ook de kleine en middelgrote
gedrag aan de Vlaamse universiteiten van recente aard en
ondernemingen bij het innovatiegebeuren te betrekken.
zijn (net zoals in de ons omringende landen) de kleine en
De eigenheid van het Vlaams industrieel weefsel zorgt ervoor
middelgrote ondernemingen opvallend afwezig in het
dat ook op het vlak van WT&I-inspanningen de complementariteit
octrooilandschap. Daarentegen geldt wel zeer duidelijk dat de
tussen de verschillende geledingen van de ondernemings-
meest 'productieve' ondernemingen inzake octrooinames ook
populatie (multinationaal versus regionaal, groot versus klein en
internationaal sterke competitieve posities hebben weten uit te
middelgroot) moet worden in rekening gebracht. Er wordt
bouwen. Globaal genomen blijft het ook voor Vlaanderen, net
daarom nu ook een instrumentarium ontwikkeld dat met die
zoals voor de meeste Europese landen, van prioritair belang
eigenheid en complementariteiten rekening houdt.
om de kloof tussen technologische sterktes en economische voordelen verder te dichten: in sommige sectoren is hij immers
Naarmate al deze inspanningen worden volgehouden, zal
nog steeds (erg) groot.
uiteraard ook het statistisch apparaat waarover Vlaanderen beschikt om de resultaten van deze inspanningen te meten en in een internationale context te evalueren, verder evolueren en verfijnd worden. Dit Indicatorenboek vormt dan ook een tastbaar resultaat van die inspanningen, dat op recurrente wijze Indicatorenboek een geĂŻntegreerd en consistent beeld te geven van de inspanningen en de resultaten van het WT&I-beleid in Vlaanderen. Dit beleid moet Vlaanderen helpen zijn vooraanstaande plaats in de kenniseconomie van de 21ste eeuw verder te consolideren en uit te bouwen.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 11
verfijnd en geactualiseerd wordt. Aldus hopen we met dit
188
189
D E 11 V L A A M S E K E R N I N D I C ATO R E N VOOR WETENSCHAP, T E C H N O LO G I E E N I N N OVAT I E Samenvatting op basis van het VRWB Advies 113 'Begroting Wetenschap en Innovatie 2007', 5 juli 2007
Door Vincent Thoen (VRWB) en Danielle Raspoet (VRWB)
12
190
DE 11 VLAAMSE KERNINDICATOREN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE De 11 kernindicatoren Wetenschap, Technologie en Innovatie die door de VRWB geselecteerd werden voor de opvolging van het Vlaamse Innovatiepact zijn weergegeven in de volgende tabel: KERNINDICATOREN I
GERD: Gross Expenditures on R&D (of BUOO: Bruto Binnenlandse Uitgaven voor Onderzoek en Ontwikkeling), uitgedrukt als % van het BBPR (ook wel de O&O-intensiteit genoemd). De 3%-norm vooropgesteld tijdens de Raad van Barcelona (maart 2002) slaat op deze maatstaf.
II
GBOARD: Government Budget Outlays or Appropriations on R&D (of de overheidskredieten voor O&O), uitgedrukt als % van het BBPR
III
Totaal O&O-personeel in % van de beroepsbevolking
IV
Nieuwe W&T-gediplomeerden (tov leeftijdsgroep 20-29 jaar)
V
Totaal aantal innoverende bedrijven (als % van aantal bedrijven in de industrie- en dienstensector)
VI
Investering van risicokapitaal in hightech-sectoren (als % van het BBP)
VII
Aantal aangevraagde EPO-octrooien met Vlaamse uitvinder/miljoen inwoners
VIII
Nieuwe producten (als % van de totale omzet van de industriĂŤle en diensten bedrijven)
IX
Tewerkstellingsgraad - in medium hightech en hightech industrie; - in hightech diensten (uitgedrukt als % totale beroepsbevolking)
X
Groei van het Bruto Binnenlands Product per Regio (BBPR)
XI
Exportaandeel van de hightech sectoren in Vlaanderen
KERNINDICATOR 1 O&O-INTENSITEIT: GERD ALS % VAN BBPR Tabel 12.1: Totale uitgaven voor O&O als % van het BBPR in Vlaanderen, in lopende prijzen (1995-2005)
GERDgew/%BBPR
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
1,68%
1,83%
1,92%
1,99%
2,11%
2,24%
2,38%
2,17%
2,09%
2,03%
2,09%
Bron: Steunpunt O&O Indicatoren (3% nota feb 2007): berekeningen op basis van gevalideerde data.
191
Tabel 12.2: Internationale vergelijking van de O&O-intensiteit (1993-2005)
Vlaanderen België Duitsland Finland Frankrijk Ierland Italië Nederland Spanje Zweden Denemarken Oostenrijk Japan VK VS EU-25 EU-15 Total OECD China Rusland
SOOS (p) (e) (p) (ep) (p) (p) (ep)
1993 1,75 1,70 2,35 2,17 2,40
1,93
1994 1,75 1,74 2,26 2,29 2,34 1,31 1,05 1,95 0,81
3,27
(p) (ep) 2,82 2,05 2,52
(s) (s)
2,84 2,07 2,42
1995 1,73 1,67 2,19 2,26 2,29 1,26 0,97 1,97 0,79 3,32 1,82 1,54 2,92 1,98 2,49 1,82 1,85
1996 1,87 1,77 2,19 2,52 2,27 1,30 0,99 1,98 0,81 1,84 1,59 2,82 1,91 2,53 1,77 1,81
1997 1,96 1,83 2,24 2,70 2,19 1,27 1,03 1,99 0,80 3,51 1,92 1,69 2,89 1,84 2,56 1,80 1,84
1998 2,04 1,86 2,27 2,86 2,14 1,23 1,05 1,90 0,87 3,59 2,04 1,77 3,02 1,80 2,61 1,73 1,81
1999 2,14 1,94 2,40 3,16 2,16 1,18 1,02 1,96 0,86 3,62 2,18 1,88 3,04 1,87 2,65 1,77 1,86 0,76 1,00
2000 2,28 1,97 2,45 3,34 2,15 1,23 1,05 1,82 0,91
2001 2,43 2,08 2,46 3,30 2,20 1,10 1,09 1,80 0,92 4,25 2,39 2,04 3,13 1,87 2,74 1,80 1,93 2,27 0,95 1,18
2,24 1,91 3,05 1,86 2,73 1,77 1,89 2,23 0,90 1,05
2002 2,24 1,94 2,49 3,36 2,23 1,10 1,13 1,72 0,99 2,51 2,12 3,18 1,89 2,64 1,81
2003 2,14 1,89 2,52 3,43 2,17 1,16 1,11 1,76 1,05 3,95 2,56 2,21 3,20 1,88 2,67 1,81
2,24 1,07 1,25
2,25 1,13 1,28
2004 2,03 1,85 2,50 3,46 2,14 1,21 1,10 1,78 1,06 2,48 2,23 3,13 1,73 2,67 1,77 1,91 2,26 1,23 1,15
2005 2,09 1,82 2,51 3,48 2,13 1,25
1,12 3,86 2,44 2,36
1,85 1,91
Bron: Vlaanderen: Vlaams Indicatorenboek (2003, 2005); Steunpunt O&O Statistieken (3% nota 2005) en Steunpunt O&O Indicatoren (3% nota 2007). Int'l: Eurostat Jan 2007 voor 1995-2005 (OECD MSTI 2004 voor 1993-1994); OECD MST 2006/2 voor Total OECD, China & Rusland (s) Eurostat estimate (b) Break in series (p) Provisional value (e) Estimated value
Figuur 12.1: Internationale vergelijking van de O&O-intensiteit voor Vlaanderen en België (2005) (in % BBP)
3,86
Zweden
3,13
Japan* 2,67
VS* 2,51
Duitsland
2,44
Denemarken
2,36
Oostenrijk
2,26
OECD* 2,13
Frankrijk
2,09
Vlaanderen 1,85
EU-25
1,82
België
1,78
Nederland*
1,73
VK* 1,25
Ierland 1,12
Spanje
1,10
Italië* 0
1
2
3
Bron: Vlaanderen: Steunpunt O&O Statistieken (3% nota 2005) en Steunpunt O&O Indicatoren (3% nota 2007). Int’l: Eurostat januari 2007, OECD MSTI 2006/2 voor OECD. * Italië, Japan, Nederland, OECD, VK, VS: gegevens voor 2004
4
5
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
3,48
Finland
192
Figuur 12.2: Internationale vergelijking van de O&O-intensiteit voor Vlaanderen en België (in % BBP) in de periode 1993-2005
5,0
■ Vlaanderen 4,5
■ België ■ EU-25
4,0
■ EU-15 3,5
Zweden Finland Japan VS Duitsland Denemarken Oostenrijk Frankrijk VK Nederland Ierland China Rusland Italië Totaal OECD Spanje
3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Bron: Vlaanderen: Vlaams Indicatorenboek (2003, 2005), Steunpunt O&O Statistieken (3% nota 2005) en Steunpunt O&O Indicatoren (3% nota 2007). Int’l: OECD MSTI 2004 voor 1993-1994; Eurostat januari 2007 voor 1995-2005; OECD MSTI 2006/2 voor OECD, China, Rusland.
AANVULLENDE SECUNDAIRE INDICATOREN Tabel 12.3: Opsplitsing van GERD op Vlaams Gewestniveau, naar privaat versus publieke financiering (2005)
Privaat gefinancierd Publiek gefinancierd Totaal % GERDgewest/BBPR
2001 1,84 0,55 2,38
Bron: Steunpunt O&O Statistieken (3% nota 2005) en Steunpunt O&O Indicatoren (3% nota 2007).
2003 1,51 0,57 2,09
2005 1,46 0,63 2,09
193
KERNINDICATOR 2 OVERHEIDSKREDIETEN VOOR O&O ALS % VAN HET BBPR GBAORD (Government Budget Appropriations or Outlays on R&D) Tabel 12.4: Benaderende berekening van de overheidskredieten voor O&O (GBAORD) in Vlaanderen als % van het BBPR (1991-2007) Overheidskredieten voor O&O in Vlaanderen (in miljoen euro) 1995 1996 1997 1998 Vlaamse overheid1
359,87
431,38
483,16
523,68
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
580,76
600,06
613,35
704,14
766,89
830,85
898,638
966,137
953,584
Federale overheid2 ESA
41,31
41,329
49,892
50,973
52,197
53,181
55,973
55,448
56,736
57,430
57,298
57,733
58,571
163,45
164,947
170,766
177,063
174,440
182,771
184,063
180,659
189,746
192,354
168,593
195,960
180,150
204,760
206,276
220,657
228,036
226,637
235,952
240,036
236,107
246,483
249,784
225,891
253,694
238,720
68,36
68,36
68,36
68,36
68,18
68,18
68,18
68,18
89,078
89,078
89,078
89,078
89,078
632,99
706,02
772,18
820,08
875,58
904,19
921,57
1.008,43
1.102,45
1.169,71
1.213,61
1.308,91
1.281,38
Overige Totaal Europese kaderprogramma's3 Totale overheidskredieten BBPR4
114.650,80 117.074,90 123.744,30 127.552,60 134.050,10 141.703,40 145.068,80 148.852,10 153.555,83 160.097,30 170.768,67 180.284,92 188.487,88
O&O als % BBPR
0,55%
0,60%
0,62%
0,64%
0,65%
0,64%
0,64%
0,68%
0,72%
0,73%
0,71%
0,73%
0,68%
Voetnoot: 1 Vlaamse overheid: zoals vastgelegd in het HBPWB - O&O-aandeel. De cijfers t.e.m. 2004 zijn afkomstig van eerdere VRWB-berekeningen; de cijfers voor 2005-2007 werden overgenomen uit het Vlaams Indicatorenboek 2007. De gegevens in deze tabel verschillen licht van de gegevens die in het Indicatorenboek worden gepubliceerd, onder meer omdat classificaties tussen kredietlijnen licht kunnen verschillen, gelet op de interpretatie die bij de analyse van de begroting wordt gehanteerd. 2 Overzicht van de overheidskredieten voor O&O van de federale overheid - Commissie Federale Samenwerking, Overleggroep CFS/STAT; berekeningen federaal wetenschapsbeleid. Als verdeelsleutel voor de ESA-kredieten wordt een returnpercentage van 28,5% voor Vlaanderen toegepast voor de periode 1991-1996 (VRWB-Aanbeveling 13, 1997). Voor de periode 1997-2007 wordt een ongewogen returnpercentage van 35,49% gehanteerd (VRWB: aanbeveling 28, 2006). De rest van de federale kredieten worden berekend aan 56% voor Vlaanderen volgens de vastgestelde IMCWB-verdeelsleutel van 56%N/44%F. 3 Voor de Kaderprogramma’s wordt de return voor Vlaanderen voor de periode 1991-1994 geraamd volgens het berekende returnpercentage van 2,52% voor het 3de EU-Kaderprogramma (M. Oleo en M. Luwel), voor de periode 1995-1998 geraamd volgens berekende return van 2,38% voor het 4de EU-Kaderprogramma (P. Dengis, E. Dewallef en V. Lories), voor de periode 1999-2002 geraamd volgens de voorlopig berekende return van 2,19% voor het 5de Kaderprogramma (P. Dengis, E. Dewallef en V. Lories). We houden dit returnpercentage ook aan voor 2003-2006, vermits er nog geen gegevens zijn voor het 6de EU-Kaderprogramma. Door gebrek aan definitieve cijfers houden we dit percentage ook onder voorbehoud aan voor het 7de KP (2007-2013). Voor de Kaderprogramma’s zijn geen jaarlijkse bedragen bekend. Het totaalbedrag wordt daarom over de duur van het Kaderprogramma (4 jaar) opgesplitst. 4 Bruto Binnenlands Product per regio (BBPR) tegen marktprijzen (in lopende prijzen) Deze gegevens werden verzameld of geraamd door de Studiedienst van de Vlaamse Regering (APS).
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007i
Vlaanderen
0,55%
0,60%
0,62%
0,64%
0,65%
0,64%
0,64%
0,68%
0,72%
0,73%
0,71%
0,73%
0,68%
België
0,51%
0,54%
0,55%
0,56%
0,58%
0,57%
0,59%
0,60%
0,61%
0,59%
0,57%
Frankrijk
1,10%
1,07%
0,99%
0,96%
0,94%
0,96%
0,99%
1,00%
0,99%
0,96%
0,93%
Duitsland
0,88%
0,88%
0,84%
0,82%
0,81%
0,79%
0,78%
0,78%
0,79%
0,77%
0,77%
Nederland
0,82%
0,81%
0,83%
0,79%
0,78%
0,77%
0,76%
0,74%
0,74%
0,73%
0,71%
VK
0,79%
0,75%
0,73%
0,66%
0,68%
0,69%
0,68%
0,77%
0,76%
0,71%
0,72%
Finland
0,97%
0,95%
1,10%
1,07%
1,04%
0,98%
0,97%
0,96%
1,00%
1,01%
1,03%
1,03%
Zweden
1,10%
1,07%
0,77%
0,72%
0,71%
0,84%
0,90%
0,95%
0,90%
0,89%
0,88%
Denemarken
0,66%
0,71%
0,72%
0,74%
0,79%
0,76%
0,75%
0,73%
0,73%
0,71%
0,71%
0,71%
Ierland
0,32%
0,32%
0,29%
0,27%
0,27%
0,30%
0,32%
0,33%
0,34%
0,42%
0,42%
Japan
0,50%
0,56%
0,59%
0,60%
0,64%
0,66%
0,70%
0,72%
0,73%
0,73%
0,71%
VS
0,94%
0,88%
0,86%
0,84%
0,84%
0,85%
0,91%
0,99%
1,05%
1,08%
1,07%
0,72%
0,72%
0,73%
0,74%
0,76%
0,76%
0,73%
0,74%
EU25
Bron:Vlaanderen: eigen berekeningen VRWB (voor 2007 betreft het geraamde cijfers) Int’l: Eurostat februari 2007 voor 1996-2000; eigen berekeningen VRWB voor 1995, 2001-2006 op basis van OECD MSTI 2006
0,69%
1,00%
0,75%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
Tabel 12.5: Internationale vergelijking van de overheidskredieten voor O&O (GBAORD) als % van het BBPR (1995-2007)
194
Figuur 12.3: Internationale positionering en evolutie van de overheidskredieten voor O&O (GBAORD) in Vlaanderen als % van het BBPR (1995-2007)
1,2%
■ Vlaanderen ■ België 1,0%
■ EU-25 ■ EU-15 Zweden Finland Japan VS Duitsland Denemarken Frankrijk VK Nederland Ierland
0,8%
0,6%
0,4%
0,2%
0,0% 1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
Bron:Vlaanderen: eigen berekeningen VRWB (voor 2007 betreft het geraamde cijfers) Int’l: Eurostat februari 2007 voor 1996-2000; eigen berekeningen VRWB voor 1995, 2001-2006 op basis van OECD MSTI 2006
2007i
195
KERNINDICATOR 3 TOTAAL O&O-PERSONEEL IN % VAN DE BEROEPSBEVOLKING Tabel 12.6: Internationale vergelijking totaal O&O-personeel in % van de beroepsbevolking (1991-2005) 1991 Vlaanderen België Frankrijk Duitsland Nederland VK Finland Zweden Oostenrijk Italië Griekenland Denemarken Ierland Portugal Spanje Japan EU15 EU25 China Rusland
0,95% 1,20% 1,31% 1,03% 0,91% 1,15% 1,18% 0,58% 0,28% 0,88% 0,59% 0,46% 1,40% 0,93%
1992
1993
1994
1995
1,24%
0,86% 1,25%
0,90% 1,25%
1,05% 0,90% 1,22% 1,29% 0,66% 0,62% 0,35% 0,95% 0,56%
1,10%
0,92% 1,26% 1,17% 1,07%
0,47% 1,43% 0,92%
0,50% 1,42%
1,01% 0,90%
0,59% 0,91% 0,62% 0,29% 0,46% 1,43% 0,92%
1,30%
1,34% 1,43%
0,63%
0,62% 0,41% 1,08% 0,66% 0,33% 0,49% 1,42% 0,95%
0,60%
1996 0,94% 1,00% 1,27% 1,17% 1,10%
1997 1,00% 1,03% 1,21% 1,19% 1,11%
1998 1,07% 1,08% 1,21% 1,18% 1,11%
1999 1,14% 1,15% 1,22% 1,22% 1,11%
2000 1,24% 1,23% 1,26% 1,24% 1,10%
2001 1,33% 1,30% 1,29% 1,23% 1,09%
1,65% 1,50%
1,84%
1,96% 1,52%
2,02%
2,03% 1,62%
0,61% 0,59% 1,27% 0,71% 0,41% 0,59% 1,36% 1,00%
0,63%
0,81% 0,63%
0,62% 0,47% 1,20% 0,70% 0,37% 0,52% 1,32% 0,96%
1,14% 0,66% 0,52% 1,33% 0,96%
0,72% 0,39% 0,57% 1,36% 0,98%
0,73% 0,43% 0,67% 1,33% 1,02%
0,44% 0,70% 1,32% 1,04%
2002 1,21% 1,19% 1,32% 1,22% 1,05%
2003 1,21% 1,18% 1,32% 1,20% 1,03%
2004 1,23% 1,18% 1,32% 1,20% 1,09%
1,05%
1,04% 0,96%
1,05% 0,97%
2005 1,25% 1,18% 1,16%
Bron: cijfers 1991-1995: VRWB Begrotingsadvies 2004; 1996-2005: berekeningen VRWB (op basis van gegevens Steunpunt O&O Statistieken, APS en Eurostat)
Figuur 12.4: Internationale positionering van Vlaanderen inzake O&O-personeel in % van de beroepsbevolking (2005)
2,03
Finland**
1,32
Frankrijk*
1,32
Japan** 1,25
Vlaanderen
1,20
Duitsland
1,18
België 1,09
Nederland*
1,05
EU-15* 0,97
EU-25* 0,70
Spanje** 0,44
Portugal** 0,0
0,5
1,0
Bron: berekeningen VRWB (op basis van gegevens Steunpunt O&O Statistieken, APS en Eurostat) * EU-15, Nederland, Frankrijk: 2004 ** Finland, Japan, Portugal, Spanje: 2001
1,5
2,0
2,5
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
1,62
Zweden**
196
Figuur 12.5: Internationale vergelijking van de evolutie in O&O-personeel in % van de beroepsbevolking (1991-2005)
2,5%
■ Vlaanderen ■ België ■ EU-25
2,0%
■ EU-15
1,5%
1,0%
0,5%
0,0% 1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Zweden Finland Japan Duitsland Denemarken Oostenrijk Frankrijk VK Nederland Ierland Griekenland Portugal Italië Spanje
Bron: cijfers 1991-1995: VRWB Begrotingsadvies 2004; 1996-2005: berekeningen VRWB (op basis van gegevens Steunpunt O&O Statistieken, APS en Eurostat)
197
KERNINDICATOR 4 NIEUWE W&T-GEDIPLOMEERDEN (T.O.V. LEEFTIJDSGROEP 20-29 JAAR) Tabel 12.7: Aandeel hoger afgestudeerden in wiskunde, wetenschappen en technologie t.o.v. leeftijdsgroep 20 tem 29 jaar (‰) (1998-2005) 1998 5,0 4,6 6,0 7,9 8,8 8,0 4,9 5,1 9,2 5,2 -9,2 8,0 -12,3 8,1 7,9 9,3 15,2 22,9 18,5 15,9
Hongarije Tsjechië Nederland Oostenrijk Duitsland Slovenië Polen Italië Verenigde Staten Portugal België Vlaanderen Spanje EU25 Japan Denemarken Zweden Litouwen VK Ierland Frankrijk Finland
1999 5,1 5,0 5,8 6,9 8,6 8,4 5,7 5,5 9,3 6,1 -9,3 9,6 9,4 12,6 8,2 9,7 11,7 15,6 -19,0 17,8
2000 4,5 5,5 5,8 7,2 8,2 8,9 6,6 5,7 9,7 6,3 9,7 10,3 9,9 10,2 12,6 11,7 11,6 13,5 16,2 24,2 19,6 16,0
2001 3,7 5,6 6,1 7,3 8,0 8,2 7,6 6,1 9,9 6,6 10,1 10,6 11,3 11,0 12,8 12,2 12,4 14,8 19,5 22,9 20,2 17,2
2002 4,8 6,0 6,6 7,9 8,1 9,5 8,3 7,4 10,0 7,4 10,5 10,9 12,0 11,4 13,0 11,7 13,3 14,6 19,5 20,5 -17,4
2003 4,8 6,4 7,3 8,2 8,4 8,7 9,0 -10,9 8,2 11,0 12,3 12,6 12,2 13,2 12,5 13,9 16,3 21,0 24,2 22,2 --
2004 5,1 7,4 7,9 8,7 9,0 9,3 9,4 10,1 10,2 11,0 11,2 11,8 12,5 12,7 13,4 13,8 15,9 17,5 18,1 23,1 ---
2005 -----------12,0 -----------
Bron: Internationaal: EIS 2005 & EIS 2006; Vlaanderen: Departement Onderwijs, MVG; cijfer 2003 is afkomstig uit 'Vlaamse onderwijsindicatoren in internationaal perspectief (2005)' (herkomst gegevens 'Progress towards the Lisbon objectives …' EU Commissie (2006))
Figuur 12.6: Aandeel hoger afgestudeerden in wiskunde, wetenschappen en technologie t.o.v. de leeftijdsgroep 20 tot en met 29 jaar (academiejaar 2003-2004) (‰)
23,1
VK
18,1
Litouwen
17,5
Zweden
15,9
Denemarken
13,8
Japan
13,4
EU-25
12,7
Spanje
12,5
Vlaanderen
11,8
België
11,2
Portugal
11,0
VS
10,2
Italië
10,1
Polen
9,4
Slovenië
9,3
Duitsland
9,0
Oostenrijk
8,7
Nederland
7,9
Tsechië
7,4
Hongarije
5,1
0
5
10
Bron: Internationaal: EIS 2005 & EIS 2006; Vlaanderen: Departement Onderwijs, MVG.
15
20
25
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
Ierland
198
AANVULLENDE INDICATOR Tabel 12.8: Evolutie van het percentage diploma’s in wiskunde, wetenschappen en technologie in het hoger onderwijs ten opzichte van alle diploma’s in het hoger onderwijs ((200X-1)-200X) 1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
(:)
19,70%
19,80%
20,70%
20,50%
19,80%
20,50%
20,05%
20,32%
Bron: Vlaamse onderwijsindicatoren in internationaal perspectief, 2005 (Departement Onderwijs, MVG)
Figuur 12.7: Percentage diploma’s in wiskunde, wetenschappen en technologie in het hoger onderwijs ten opzichte van alle diploma’s in het hoger onderwijs (academiejaar 2002-2003) (%)
Zweden
30,5
Ierland
29,9
Frankrijk
29,4
Finland
28,7
Oostenrijk
28,4
Spanje
28,1
Duitsland
26,4
VK
25,8
EU-25
24,1
Italië
22,9
Vlaanderen
20,5
Denemarken
19,8
België
19,3
Portugal
19,0
Nederland
16,3
0
5
10
15
20
Bron: Vlaamse onderwijsindicatoren in internationaal perspectief, 2005 (Departement Onderwijs, MVG)
25
30
35
40
199
KERNINDICATOR 5 TOTAAL AANTAL INNOVERENDE BEDRIJVEN (IN % VAN AANTAL BEDRIJVEN IN DE INDUSTRIE- EN DIENSTENSECTOR) Tabel 12.9: Gecombineerde innovatie indicator (% innovatieve bedrijven) volgens CIS-enquête CIS-3 (2000) 58.2% 57.5% 83.2% 54.9% 71.1% 68.5% 48.6%
Alle bedrijven KMO’s Grote bedrijven Low tech High tech Industrie Diensten
CIS-4 (2005) 58,6% 57,4% 88,1% 54,9% 77,8% 64,0% 53,8%
Bron: Steunpunt O&O Statistieken (CIS-3) en Steunpunt O&O Indicatoren (CIS-4)
Tabel 12.10: Internationale vergelijking van het aantal (%) innovatieve bedrijven volgens de resultaten van de CIS-4 enquête (2005) VL
BE
FR
IER
NL
FI
ZWE
VK
DUI
IT
DK
GR
SP
POR
EU-27
Alle bedrijven
58,6%
51,3%
32,6%
52,2%
34,3%
43,3%
50,0%
43,0%
65,1%
36,3%
52,0%
35,8%
34,7%
40,9%
42,0%
Industrie
64,0%
58,1%
36,1%
60,9%
41,6%
49,3%
54,3%
44,4%
72,8%
37,5%
57,7%
35,1%
36,5%
39,1%
41,5%
Diensten
53,8%
45,3%
29,0%
43,8%
29,2%
36,8%
45,9%
41,8%
57,5%
33,5%
46,0%
36,7%
32,1%
44,1%
37,0%
KMO’s*
57,4%
50,0%
30,8%
51,0%
32,9%
41,5%
48,7%
42,2%
35,3%
35,7%
50,8%
35,3%
34,0%
40,2%
Grote bedrijven
88,1%
83,0%
72,6%
75,1%
71,4%
76,0%
77,8%
62,5%
66,6%
68,9%
77,8%
66,6%
66,0%
72,0%
Bron: Vlaanderen: Steunpunt O&O Indicatoren (resultaten van de CIS-4 enquête); Internationaal: berekeningen op basis van Eurostat-gegevens (CIS-4) * KMO: de som van ‘small’ en ‘medium’ bedrijven.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
200
KERNINDICATOR 6 INVESTERINGEN IN RISICOKAPITAAL (‘VENTURE CAPITAL’) Tabel 12.11: Internationale vergelijking van venture capital investeringen in % BBP (1997-2005) 1997 0,104 0,029 0,086 0,039 0,114 0,015 0,144 0,044 0,055 0,042 0,051 0,016 0,023 0,004 0,078 0,046 n/a n/a 0,014 n/a n/a
VK Zweden Finland Spanje Noorwegen Denemarken Nederland Frankrijk Europa Portugal Ierland Zwitserland Italië Oostenrijk België Duitsland Polen Hongarije Griekenland Slovakijke Tsjechië
1998 0,132 0,059 0,100 0,004 0,104 0,025 0,165 0,065 0,076 0,047 0,055 0,057 0,051 0,019 0,106 0,068 n/a n/a 0,019 n/a n/a
1999 0,203 0,191 0,109 0,085 0,123 0,050 0,533 0,118 0,130 0,047 0,090 0,158 0,049 0,028 0,252 0,130 0,097 0,010 0,053 0,009 0,054
2000 0,376 0,219 0,184 0,118 0,166 0,088 0,330 0,209 0,215 0,110 0,184 0,071 0,124 0,073 0,205 0,184 0,117 0,062 0,091 0,007 0,191
2001 0,167 0,368 0,157 0,134 0,118 0,165 0,216 0,088 0,127 0,059 0,108 0,058 0,085 0,060 0,118 0,131 0,050 0,046 0,070 0,037 0,042
2002 0,154 0,214 0,205 0,105 0,093 0,128 0,191 0,076 0,098 0,048 0,080 0,094 0,069 0,053 0,084 0,064 0,032 0,015 0,032 0,011 0,039
2003 0,163 0,143 0,131 0,127 0,124 0,106 0,096 0,091 0,083 0,082 0,060 0,052 0,049 0,045 0,042 0,033 0,032 0,027 0,015 0,010 0,002
2004 0,209 0,228 0,067 0,157 0,100 0,146 0,084 0,109 0,098 0,116 0,042 0,042 0,036 0,052 0,063 0,044 0,013 0,119 0,003 0,013 0,010
2005 0,292 0,305 0,096 0,085 0,137 0,401 0,098 0,083 0,113 0,133 0,064 0,107 0,031 0,043 0,038 0,056 0,002 0,050 0,001 0,002 0,001
Bron: EVCA Yearbooks 1998-2006
Figuur 12.8: Internationale vergelijking van de investeringen in risicokapitaal in % BBP (1997-2005)
0,6
■ België ■ Europa 0,5
Zweden Finland Duitsland Denemarken Oostenrijk Frankrijk VK Nederland Ierland Portugal Italië Spanje
0,4
0,3
0,2
0,1
0,0 1997
1998
Bron: EVCA Yearbooks 1998-2006
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
201
Figuur 12.9: Internationale vergelijking van de investeringen in risicokapitaal in % BBP (2005)
Denemarken
0,400
Zweden
0,305
VK
0,292
Noorwegen
0,137
Portugal
0,133
EU
0,113
Zwitserland
0,107
Nederland
0,098
Finland
0,096
Spanje
0,085
Frankrijk
0,083
Ierland
0,064
Duitsland
0,056
Hongarije
0,050
Oostenrijk
0,043
België
0,038
Italië
0,031
Slovakije
0,002
Polen
0,002
Tsjechië
0,001
Griekenland
0,001
0,000
0,100
0,050
0,150
0,200
0,250
0,300
0,350
0,400
0,450
Bron: EVCA Yearbook 2006
Tabel 12.12: Evolutie van de hightech investeringen als % van de totale risicokapitaalinvesteringen in België (1997-2005) 1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
26,70%
61,17%
39,00%
33,00%
45,00%
31,90%
27,28%
18,80%
47,60%
Bron: eigen berekeningen op basis van gegevens van EVCA (2007)
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
AANVULLENDE INDICATOR HIGHTECH AANDEEL IN RISICOKAPITAAL
202
Tabel 12.13: Internationale vergelijking van het aandeel van de hightech investeringen t.o.v. de totale risicokapitaalinvesteringen (2000-2005) 2000-2001 0,303 0,390 0,441 0,602 0,226 0,423 0,285 0,761 0,151 0,205 0,214 0,311
EU25 België Duitsland Denemarken Spanje Finland Frankrijk Ierland Italië Nederland Zweden VK
2001-2002 0,261 0,385 0,327 0,624 0,147 0,428 0,195 0,752 0,164 0,180 0,401 0,261
2002-2003 0,219 0,296 0,235 0,453 0,065 0,380 0,219 0,763 0,099 0,168 0,501 0,202
2003-2004 0,210 0,230 0,258 0,465 0,088 0,414 0,228 0,755 0,049 0,287 0,377 0,181
2004-2005 0,218 0,332 0,320 0,627 0,085 0,454 0,167 0,714 0,063 0,301 0,312 0,201
Bron: eigen berekeningen op basis van EVCA gegevens (2007). Om het volatiliteitseffect enigszins uit te zuiveren, wordt het gemiddelde investeringsniveau van twee opeenvolgende jaren berekend.
Figuur 12.10: Internationale vergelijking van het aandeel hightech investeringen t.o.v. de totale risicokapitaalinvesteringen (gemiddelde van 2 opeenvolgende jaren)
100%
■ België 90%
■ EU25 Zweden Finland Duitsland Denemarken Frankrijk VK Nederland Ierland Italië Spanje
80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2000-2001
2001-2002
Bron: eigen berekeningen op basis van gegevens van EVCA (2007).
2002-2003
2003-2004
2004-2005
203
AANVULLENDE INDICATOR EARLY STAGE VENTURE CAPITAL (IN % BBP) Tabel 12.14: Internationale vergelijking van de early stage risicokapitaalinvesteringen in % BBP (1997-2005) 1997 0,002 0,014 0,002 0,008 0,007 0,011 0,002 0,007 0,047 0,011 0,004 0,002 0,009 0,009
Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Ierland Italië Nederland Portugal Spanje Zweden VK EU
1998 0,006 0,063 0,008 0,054 0,020 0,024 0,030 0,015 0,050 0,014 0,009 0,012 0,014 0,021
1999 0,007 0,090 0,019 0,056 0,039 0,051 0,046 0,013 0,091 0,008 0,016 0,111 0,020 0,040
2000 0,029 0,103 0,019 0,100 0,079 0,080 0,097 0,044 0,087 0,025 0,031 0,089 0,099 0,073
2001 0,020 0,039 0,084 0,104 0,038 0,056 0,033 0,024 0,043 0,013 0,017 0,097 0,058 0,044
2002 0,013 0,042 0,075 0,071 0,026 0,027 0,021 0,005 0,045 0,008 0,015 0,097 0,036 0,029
2003 0,013 0,014 0,050 0,059 0,025 0,014 0,025 0,005 0,008 0,043 0,008 0,064 0,039 0,021
2004 0,007 0,017 0,085 0,027 0,028 0,016 0,019 0,002 0,008 0,027 0,009 0,084 0,047 0,023
2005 0,012 0,021 0,051 0,044 0,028 0,014 0,023 0,002 0,004 0,040 0,013 0,053 0,047 0,022
Bron: EVCA Yearbooks 1998-2006
Figuur 12.11: Internationale vergelijking van de investeringen in early stage risicokapitaal in % BBP (1997-2005)
0,12
■ België ■ Europa 0,10
0,08
0,06
0,04
0,02
0,00 1997
1998
Bron: EVCA Yearbooks 1998-2006
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
Zweden Finland Duitsland Denemarken Oostenrijk Frankrijk VK Nederland Ierland Portugal Italië Spanje
204
Figuur 12.12: Internationale vergelijking van de investeringen in early stage risicokapitaal in % BBP (2005)
Zweden
0,053
Denemarken
0,051
VK
0,047
Finland
0,044
Portugal
0,040
Noorwegen
0,028
Frankrijk
0,028
Zwitserland
0,026
Ierland
0,023
EU
0,022
België
0,021
Duitsland
0,014
Spanje
0,013
Oostenrijk
0,012
Nederland
0,004
Hongarije
0,004
Italië
0,002
Polen
0,000
Slovakije
0,000
Tsjechië
0,000
Griekenland
0,000
0,000
Bron: EVCA Yearbook 2006
0,010
0,020
0,030
0,040
0,050
0,060
205
KERNINDICATOR 7 AANTAL AANGEVRAAGDE EPO-OCTROOIEN MET UITVINDER VAN BETREFFEND LAND OF REGIO PER MILJOEN INWONERS Figuur 12.13: Aangevraagde EPO-octrooien in Vlaanderen met Vlaamse uitvinder/miljoen inwoners (1992-2003)
200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
Bron: eigen berekeningen ahv data Steunpunt O&O Statistieken en APS
Tabel 12.15: Evolutie van het aantal aangevraagde EPO-octrooien in Vlaanderen met Vlaamse uitvinder/miljoen inwoners 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
102,9
109,3
114,1
116,8
143,9
167,0
172,4
173,7
164,0
161,8
169,2
160,6
47,72
Bron: eigen berekeningen ahv data Steunpunt O&O Statistieken en APS
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
1992 86,38
206
Figuur 12.14: Internationale vergelijking van het aantal aangevraagde EPO-octrooien met uitvinder/miljoen inwoners (2003)
Zwitserland
425,6
Duitsland
311,7
Finland
305,6
Zweden
284,9
Nederland
244,3
Denemarken
235,8
Japan
219,1
Oostenrijk
195,1
Vlaanderen
169,2
VS
167,6
Frankrijk
153,7
BelgiĂŤ
144,5
EU25
136,1
Verenigd Koninkrijk
121,4
ItaliĂŤ
87,3
Ierland
77,3
Spanje
30,6
0
50
100
150
200
250
Bron: Vlaanderen: eigen berekeningen ahv data Steunpunt O&O Statistieken en APS; Internationaal: Eurostat
300
350
400
450
500
207
KERNINDICATOR 8 AANDEEL VAN INNOVATIEVE PRODUCTEN IN DE OMZET (NIEUWE PRODUCTEN IN % VAN DE TOTALE OMZET VAN DE INDUSTRIËLE EN DIENSTENBEDRIJVEN) Tabel 12.16: Aandeel van innovatieve producten in de omzet volgens CIS-enquête CIS-3 (2000) 20,2% 20,3% 18,6% 17,7% 25,6% 19,2% 21,5%
Alle bedrijven KMO’s Grote bedrijven Low tech High tech Industrie Diensten
CIS-4 (2005) 23,5% 23,7% 21,2% 22,0% 27,5% 22,4% 24,9%
Bron: IWT-Studie 47 (Resultaten CIS-3 enquête); Steunpunt O&O Indicatoren (resultaten CIS-4 enquête)
Figuur 12.15: Internationale vergelijking van het aandeel innovatieve producten in de omzet voor alle bedrijven in % (2004)
Bulgarije
24,5
Vlaanderen
23,5
Malta
22,0
Slovakije
21,1
Roemenië
15,7
Polen
13,2
Slovenië
13,0
Finland
12,6
Tsjechië
12,4
Zweden
11,1 9,7
EU25
9,6
Griekenland
9,6
Frankrijk
9,0
Luxemburg
8,8
Verenigd Koninkrijk
8,7
Duitsland
8,5
Letland
8,4
Hongarije
8,4
Ierland
8,1
Denemarken
7,6
Litouwen
7,0
Oostenrijk
7,0
Estland
6,7
België
6,6
Portugal
6,5
Nederland
6,3
Spanje
6,0
Cyprus
2,6
0
5
10
15
20
25
Bron: Vlaanderen: Steunpunt O&O Indicatoren (resultaten van de CIS-4 enquête); Internationaal: berekeningen op basis van Eurostat-gegevens (CIS-4 enquête)
30
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
Italië
208
Figuur 12.16: Internationale vergelijking van het aandeel van innovatieve producten in de omzet voor bedrijven uit de 'industrie' in % (2004)
Malta
32,2
Vlaanderen
22,4
Bulgarije
20,6
Slovakije
20,4
Roemenië
17,7
Finland
16,8
Polen
15,6
Slovenië
15,2
Zweden
14,6
Tsjechië
14,1
Duitsland
10,9
Ierland
10,8
EU25
10,8
Denemarken
10,4
Frankrijk
10,2
Verenigd Koninkrijk
10,2
Italië
9,3
Griekenland
9,0
Oostenrijk
8,5
Spanje
8,4
Hongarije
8,2
Nederland
8,0
België
7,8
Portugal
6,8
Litouwen
5,3
Luxemburg
5,2
Letland
4,6
Estland
4,4
Cyprus
3,1
0
5
10
15
20
25
30
Bron: Vlaanderen: Steunpunt O&O Indicatoren (resultaten van de CIS-4 enquête); Internationaal: berekeningen op basis van Eurostat-gegevens (CIS-4 enquête)
35
209
Figuur 12.17: Internationale vergelijking van het aandeel van innovatieve producten in de omzet voor bedrijven uit de 'dienstensector' in % (2004)
Bulgarije
30,9
Vlaanderen
24,9
Slovakije
23,0
Litouwen
17,1
Slovenië
11,9
Roemenië
11,1
Luxemburg
9,9
Tsjechië
9,5
Polen
9,1
Hongarije
9,0
Italië
8,6
EU25
8,3
Frankrijk
7,2
Zweden
6,3
Portugal
6,1
België
5,6
Nederland
4,6
Denemarken
4,4
Spanje
3,5
Cyprus
2,5
Malta
2,3
0
5
10
15
20
25
30
35
Bron: Vlaanderen: Steunpunt O&O Indicatoren (resultaten van de CIS-4 enquête); Internationaal: berekeningen op basis van Eurostat-gegevens (CIS-4 enquête)
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
210
KERNINDICATOR 9 TEWERKSTELLINGSGRAAD IN MEDIUM HIGHTECH EN HIGHTECH INDUSTRIE EN DIENSTEN ALS % VAN DE TOTALE BEROEPSBEVOLKING Tabel 12.17: Tewerkstellingsgraad in medium hightech en hightech industrie (uitgedrukt als % van de totale beroepsbevolking) (2000-2006)
EU25 België Brussels HG Vlaams gewest Waals gewest Duitsland Denemarken Spanje Finland Frankrijk Ierland Italië Nederland Oostenrijk Portugal Zweden VK VS
2000 6,99 7,08 3,37 8,63 4,92 11,18 6,44 5,37 7,23 7,23 6,96 7,62 4,45 6,77 3,61 7,90 7,29 5,09
2001 6,97 6,89 3,52 8,35 4,83 11,21 6,99 5,48 7,44 7,16 7,26 7,42 4,29 6,48 3,63 7,72 7,10 4,89
2002 6,84 6,59 3,02 7,86 4,98 11,36 6,31 5,31 7,38 6,82 6,81 7,37 4,06 6,58 3,28 7,27 6,64
2003 6,60 6,40 2,32 7,67 4,98 11,04 6,12 5,05 6,85 6,51 6,27 7,42 4,03 6,19 3,17 7,03 6,23
2004 6,40 2,22 7,77 4,75 11,23 5,97 4,87 6,79 6,50 6,49 7,46 3,59 6,24 3,52 7,07 5,68
2005 6,66 6,51 2,58 8,01 4,56 10,43 6,29 4,69 6,76 6,34 5,99 7,37 3,30 6,45 3,25 6,53 5,61 3,84
2006 6,60 2,74 7,95 4,91 10,75 5,80 4,54 6,81 6,33 5,65 7,37 3,25 6,75 3,17 6,29 5,52
Bron: Eurostat, 2007
Tabel 12.18: Tewerkstellingsgraad in hightech diensten (uitgedrukt als % van de totale beroepsbevolking) (2000-2006) 2000
2001
2002
2003
EU25
3,08
3,29
3,24
3,19
België
3,86
4,03
3,77
4,04
3,93
3,73
3,95
Brussels HG
5,22
4,62
4,98
5,52
5,20
3,99
5,54
Vlaams gewest
3,75
4,08
3,65
3,84
3,80
3,88
3,87
Waals gewest
4,92
4,83
4,98
4,98
4,75
4,56
4,91
Duitsland
3,03
3,20
3,33
3,32
3,35
3,36
3,48
Denemarken
5,04
4,93
4,73
4,50
4,09
4,69
4,22
Spanje
2,29
2,67
2,50
2,33
2,54
2,75
2,68
Finland
4,39
4,40
4,73
4,68
4,57
4,51
4,59
Frankrijk
3,83
4,07
4,06
4,07
3,82
3,92
3,7
Ierland
4,03
4,08
4,26
3,88
3,59
3,55
3,87
Italië
2,92
3,05
3,02
2,93
3,07
2,89
2,97
Nederland
4,13
4,16
3,72
3,89
4,00
4,05
4,08
Oostenrijk
2,79
3,03
3,47
3,32
Portugal
1,18
1,43
1,47
1,45
1,37
1,84
1,85
Zweden
5,13
5,18
5,22
4,85
4,75
5,13
5,06
VK
4,28
4,69
4,39
4,32
4,33
4,28
4,20
Bron: Eurostat, 2007
2004
2005
2006
3,35
2,71
211
KERNINDICATOR 10 GROEI VAN HET BRUTO BINNENLANDS PRODUCT PER REGIO (BBPR) Tabel 12.19: Groeicijfers voor het bruto binnenlands product voor Vlaanderen, respectievelijk volgens lopende en constante prijzen BBPR (lopende prijzen van 1995) 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
100,00 103,46 107,70 113,83 116,88 120,61 124,08 130,27 134,86 142,38 148,86
Jaarlijkse groeicijfers (constante prijzen) t.o.v. het vorige jaar
Ontwikkelingsindex (constante prijzen) t.o.v. 1997
101,76 98,90 103,61 103,09 100,80 103,90 101,80 102,90 103,70 101,10 101,30 101,40 102,20 101,30 103,30 102,50
100,00 101,80 104,75 108,63 109,82 111,25 112,81 115,29 116,79 120,64 123,66
Jaarlijkse groeicijfers (constante prijzen) t.o.v. het vorige jaar
Ontwikkelingsindex (constante prijzen) t.o.v. 1997
101,76 98,90 103,61 103,09 100,80 103,90 101,80 102,90 103,70 101,10 101,30 101,40 102,20 101,30 103,30 102,50
100,00 101,80 104,75 108,63 109,82 111,25 112,81 115,29 116,79 120,64 123,66
117.856.576 119.934.017 118.616.322 122.892.787 126.693.366 127.706.913 132.687.482 135.075.857 138.993.057 144.135.800 145.721.294 147.615.671 149.682.290 152.975.300 154.963.979 160.077.791 164.079.735
Bron: 1975 - 1994: ramingen APS op basis van INR-gegevens volgens het oude ESER79 1995-2004: INR 2005-2007: ramingen Studiedienst van de Vlaamse Regering (APS)
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
105,59 102,95 105,54 104,77 101,65 105,65 103,46 104,10 105,69 102,68 103,19 102,88 104,99 103,53 105,57 104,55
109.684.635 111.618.031 110.391.702 114.371.646 117.908.700 118.851.970 123.487.196 125.709.966 129.355.555 134.141.710 135.617.269 137.380.294 139.303.618 142.368.298 144.219.085 148.978.315 152.702.773
BBPR (constante prijzen van 2000) 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Ontwikkelingsindex (lopende prijzen) t.o.v. 1997
98.100.031 103.584.398 106.636.909 112.540.312 117.908.700 119.849.000 126.623.300 131.010.200 136.379.300 144.135.800 147.999.400 152.714.900 157.115.100 164.948.300 170.768.666 180.284.920 188.487.884
BBPR (constante prijzen van 1995) 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Jaarlijkse groeicijfers (lopende prijzen) t.o.v. het vorige jaar
212
Figuur 12.18: Internationale vergelijking van de groei van het BBP in lopende prijzen (met 1997 als vertrekbasis)
3,00
■ Vlaanderen 2,75
■ België ■ EU-25
2,50
Zweden Finland Japan VS Duitsland Denemarken Frankrijk VK Nederland Ierland
2,25 2,00 1,75 1,50 1,25 1,00 0,75 0,50 1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
Bron: eigen berekeningen op basis van gegevens afkomstig van: Vlaanderen: Studiedienst van de Vlaamse regering (APS); Int’l: Eurostat, Bureau of Economic Analysis (VS), Economic and Social Research Institute (Japan).
213
KERNINDICATOR 11 EXPORTAANDEEL VAN DE HIGHTECH SECTOREN IN VLAANDEREN Tabel 12.20: Export aandeel van Vlaanderen in medium- en hightech industrie en hightech diensten (2004) Aandeel in Industriële medium & hightech sector Industriële hightech sectoren Hightech diensten
Vlaanderen 59,16% 17,48% 12,88%*
EU-15 63% 19,42% 9,50%
Wereld 59,16% 20,38%
Bron: SERA-rapport (SERV, 2005) * Geen cijfers voor Vlaanderen beschikbaar, wel voor België
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
214
EXTRA INDICATOR
FISCALE MAATREGELEN VOOR O&O
De waarde 1-ß geeft de mate aan waarin fiscale stimuli voor de private sector aanwezig zijn. De waarde van de ß-index geeft aan wat, voor de investering van USD 1 in O&O, de vereiste opbrengst voor belastingen moet zijn, om na belastingen geen verlies te maken. Een grotere waarde voor 1-ß duidt bijgevolg op een meer stimulerend fiscaal beleid.
Figuur 12.19: Internationale vergelijking van 1-ß voor grote bedrijven (2006)
Spanje
0,44
Portugal
0,28
Noorwegen
0,21
Frankrijk
0,19
Canada
0,17
Denemarken
0,16
Japan
0,12
VK
0,10
België
0,09
Oostenrijk
0,08
VS
0,07
Nederland
0,07
Ierland
0,05
Zwitserland
-0,01
Griekenland
-0,01
Finland
-0,01
Zweden
-0,01
Italië
-0,02
Duitsland
-0,03
-0,1
0,0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
Bron: OECD Science, Technology and Industry Outlook 2006 Noot: De Belgische maatstaf van O&O fiscale stimuli incorpeert in 2006 een nieuwe maatregel. In 2006 introduceerde België immers een belastingkrediet ten belope van 50% van de verschuldigde belastinginhouding voor privaat-publieke O&O-samenwerking.
215
Figuur 12.20: Internationale vergelijking van 1-ß voor KMO's (2006)
Spanje
0,44
Italië
0,43
Canada
0,32
Portugal
0,28
Nederland
0,24
Noorwegen
0,23
Denemarken
0,18
Japan
0,16
Frankrijk
0,13
VK
0,11
Oostenrijk
0,08
VS
0,07
Ierland
0,05
Zwitserland
-0,01
Griekenland
-0,01
België
-0,01
Finland
-0,01
Zweden
-0,01
Duitsland
-0,03
-0,1
0,0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
Bron: OECD Science, Technology and Industry Outlook 2006
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 0 7 H O O F D S T U K 12
216
217
DOSSIERS
12
218
D O S S I E R 1 : A D D I T I O N A L I T E I T VA N O&O-SUBSIDIES IN VLAANDEREN Door K. Aerts (K.U.Leuven) en D. Czarnitzki (K.U.Leuven)
1.1 O&O-SUBSIDIES IN VLAANDEREN
Voorgaande cijfers geven duidelijk aan dat er een aanzienlijk bedrag getransfereerd wordt van de overheid naar Vlaamse
In Vlaanderen is het IWT (Instituut voor de aanmoediging van
bedrijven, met de bedoeling de O&O-activiteiten en uiteindelijk
innovatie door Wetenschap & Technologie in Vlaanderen) de
ook de innovatiecapaciteit te versterken. Ook Vlaanderen heeft
belangrijkste verstrekker van subsidies voor O&O (Onderzoek
zich geëngageerd in de Lissabon doelstelling om tegen 2010
en Ontwikkeling). Vlaamse, Belgische en Europese O&O-subsidies
3% van het BBP (Bruto Binnenlands Product) aan O&O te
aan Vlaamse bedrijven worden geëvalueerd en toegekend door
besteden. In de O&O-sectie van dit Indicatorenboek werd al
het IWT. Bij de oprichting van het IWT in 1992 was het aantal
aangegeven dat dit percentage momenteel slechts 2,09% is
goedgekeurde projectvoorstellen 36 en ontvingen 28 bedrijven
(voor 2005). Overheidsondersteuning van de O&O-activiteiten
steun voor een totaalbedrag van 13 miljoen EUR. In 2004
van ondernemingen (die 2% van de totale 3% zouden moeten
keurde het IWT 425 projecten goed, waarmee 335 verschillende
bijdragen) is dus zeker geen onnodige luxe, tenminste in de
bedrijven gesteund werden voor een totaalbedrag van 76 miljoen
veronderstelling dat het subsidiesysteem werkt zoals het
EUR. Het totale subsidiebudget stijgt, samen met het aantal
bedoeld is. In dit dossier gaan we dieper in op deze vraag en
projectaanvragen (zie figuur 1.1). De gemiddelde subsidie per
zal duidelijk worden dat dit niet noodzakelijk het geval is.
project en per bedrijf is min of meer constant gebleven.
De focus ligt op subsidies die direct aan ondernemingen toegekend worden, aangezien dit het meest gebruikte
Terwijl in het begin van de jaren ’90 vooral projecten van grote
instrument is in het huidige innovatiebeleid in vele Europese
bedrijven werden goedgekeurd, is het aantal projectvoorstellen
landen.
van KMO’s sindsdien gestaag gestegen. Vooral tussen 2000 en 2004 was er een sterke stijging, zoals te zien is in figuur 1.2.
Figuur 1.1: Projectaanvragen: goedgekeurd versus afgewezen
600
Totaal aantal projecten
500 400 300 200 100 0 1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
■ Goedgekeurd ■ Afgewezen
Bron: eigen berekeningen op de ICAROS databank van IWT Noot: Deze bijdrage is gebaseerd op lopend onderzoek van het Steunpunt O&O Indicatoren. Een meer uitgebreide uiteenzetting van het onderzoek en de resultaten is terug te vinden in Aerts, K. en Czarnitzki, D., 2006, The Impact of Public R&D-Funding in Flanders, IWT M&A studie 54.
219
Figuur 1.2: Aantal goedgekeurde projecten: KMO’s versus grote bedrijven (per jaar van goedkeuring)
450 400
Totaal aantal projecten
350 300 250 200 150 100 50 0 1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
■ KMO’s ■ Grote bedrijven
Bron: eigen berekeningen op de ICAROS databank van IWT
1.2 WAAROM SUBSIDIES?
wordt voor het private geld dat in elk geval uitgegeven zou worden en een subsidie dus niet leidt tot meer O&O-
Publieke steun voor O&O wordt traditioneel gemotiveerd door
investeringen. Om het ware effect van een subsidie te kunnen
het argument dat de markt faalt in het O&O-domein. O&O heeft
meten, luidt de kernvraag dus: “Hoeveel zou een gesubsidieerd
de eigenschappen van een publiek goed (zie bv. Samuelson,
bedrijf uitgegeven hebben aan O&O als het de subsidie niet
1954). Arrow (1962) stelt dat geen enkele mate van wettelijke
ontvangen zou hebben?”. Deze waarde kan uiteraard nooit
bescherming ervoor kan zorgen dat men zich een goed, zo
waargenomen worden en moet bijgevolg geschat worden.
ontastbaar als informatie, volledig kan toe-eigenen. Een bedrijf dat Een vergelijking van de gemiddelde O&O-uitgaven van
toe-eigenen, aangezien andere bedrijven altijd mee kunnen
gesubsidieerde en niet-gesubsidieerde bedrijven volstaat niet,
profiteren zonder zelf de investering te maken. De investeringen
omdat gesubsidieerde bedrijven mogelijk al innovatiever waren
in O&O zullen dus onder het sociale optimum liggen: bedrijven
voordat de subsidie toegekend werd. Het zou kunnen dat
zijn van nature niet geneigd de volledige investering te maken.
bedrijven die meer O&O-activiteiten hebben en dus een beter
Subsidies van de overheid verlagen de prijs van sociaal waarde-
verwacht resultaat van O&O-projecten hebben, eerder een
volle O&O-projecten voor private investeerders tot een niveau
positief antwoord krijgen op een subsidie-aanvraag dan een
waarop het winstgevend wordt voor bedrijven om te investeren.
bedrijf dat weinig O&O-ervaring heeft; ook de regering wil de resultaten maximaliseren. Anderzijds zou het kunnen dat bedrijven die een subsidie-aanvraag indienen, dit doen omdat
1.3 WAT IS DE IMPACT VAN SUBSIDIES VOOR O&O?
ze beter op de hoogte zijn van het O&O-beleid en maatregelen waarvoor zij in aanmerking komen. Als er op voorhand dus al een verschil bestaat in innovativiteit tussen gesubsidieerde en
De grote uitdaging voor de overheid ligt er dus in om enkel die
niet-gesubsidieerde bedrijven, leidt een eenvoudige vergelijking
projecten te subsidiëren die sociaal waardevol zijn, maar
van gemiddelden tot een overschatting van het subsidie-effect.
normaal gezien niet uitgevoerd zouden worden. Dit is echter
Vertaald in econometrische termen is het al dan niet ontvangen
niet vanzelfsprekend aangezien bedrijven uiteraard altijd een
van een subsidie dus een endogene variabele, door de
motivatie hebben om subsidies aan te vragen. Daardoor zou
mogelijke aanwezigheid van een vertekening in de selectie tot het
het kunnen dat publiek geld louter een vervangingsmiddel
ontvangen van een subsidie (de zogenaamde selectievertekening).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
investeert in O&O kan zich de resultaten ervan dus nooit volledig
220
1.4 METHODOLOGIE
1.5 BESCHRIJVING VAN DE DATASET
Om een juiste correctie te maken voor de selectievertekening
De dataset waarop we onze analyses uitgevoerd hebben,
werd een hele waaier econometrische technieken ontwikkeld,
werd samengesteld op basis van vier bronnen (zie figuur 1.3).
onder meer de matchingtechniek en regressie met een
De CIS3-databank2 bevat 776 waarnemingen in de verwerkende
instrumentele variabele. Deze methoden
1
zullen we hier
aanwenden om het O&O-beleid in Vlaanderen te evalueren.
nijverheid en in de dienstensectoren IT, O&O en zakelijke diensten. Van deze 776 ondernemingen hebben 180 ondernemingen aangegeven dat ze tussen 1998 en 2000 een subsidie ontvangen hebben. Vervolgens werd deze informatie aangevuld met balansgegevens uit de Belfirstdatabank. Daarna werd patentinformatie
1.4.1 Matchingtechniek
van het Europese patentenbureau (EPO) toegevoegd. In een Bij de matchingtechniek wordt getracht een situatie na te
laatste stap werd ook de ICAROS databank van het IWT
bootsen waarin subsidies wél willekeurig worden toegekend
gekoppeld aan de dataset, met als toegevoegde waarde
aan bedrijven. Voor elk gesubsidieerd bedrijf wordt een niet-
informatie over het aantal subsidieprojecten en het bijhorende
gesubsidieerd bedrijf gezocht dat er sterk op lijkt. Om zoveel
subsidiebedrag dat elke onderneming jaarlijks ontvangen heeft.
mogelijk variabelen te kunnen gebruiken om tweelingsbedrijven ^
te selecteren, wordt een index P(X) berekend met een probitregressie. Daarna wordt voor elk gesubsidieerd bedrijf het
Figuur 1.3: Gegevensopbouw
niet-gesubsidieerde bedrijf geselecteerd met een index die het dichtst bij de index van het gesubsidieerde bedrijf ligt.
Databank
Niveau
Door vergelijking van de gemiddelde O&O-uitgaven van de tweelingsgroepen kan de impact van de subsidie (het
BELFIRST
CIS
Onderneming
ICAROS
Project
zogenaamde additionaliteitseffect) berekend worden.
1.4.2 Regressie met een instrumentele variabele (IV) EPO
Patent
Omdat we naast de dummy variabele (het al dan niet ontvangen van een subsidie) ook gedetailleerde informatie hebben over
De hoofdvariabelen van onze analyse zijn enerzijds de dummy
hoeveel elk bedrijf jaarlijks aan subsidies ontvangen heeft,
variabele FUN, die 1 is als het bedrijf tussen 1998 en 2000 een
kunnen we verfijndere analysetechnieken, zoals de zogenaamde
subsidie ontvangen heeft van de Vlaamse, Belgische of
IV-regressie toepassen. Het ontvangen van een subsidie is, zoals
Europese regering en anderzijds de continue variabele AMT:
hierboven al gezegd, mogelijk een endogene variabele door de
het subsidiebedrag dat de gesubsidieerde onderneming in die
potentiële selectievertekening. IV-regressie laat toe hiervoor te
periode ontvangen heeft.
controleren met een instrumentele variabele. Deze variabele moet zo geselecteerd worden dat ze wél een invloed heeft op
In dit onderzoek wordt de impact van een subsidie op de O&O-
de ontvangen subsidies, maar niet gecorreleerd is met de
inspanningen3 van ondernemingen geëvalueerd: RD geeft de
uitkomstvariabelen, O&O-uitgaven in dit geval. De coëfficiënt
O&O-uitgaven van de onderneming in 2000 weer. De verdeling
die vervolgens in de IV-regressie geschat wordt, geeft de impact
van deze variabele is echter zeer scheef en daarom kijken we
weer van 1EUR meer subsidie op de O&O-intensiteit.
enerzijds ook naar de O&O-intensiteit RDINT, gemeten als de verhouding van de O&O-uitgaven tot de omzet, en anderzijds naar de logaritmisch herschaalde variabelen ln(RD) en ln(RDINT).
1 Een uitgebreide beschrijving van deze en andere methoden is terug te vinden in Aerts, Czarnitzki en Fier (2007). 2 Community Innovation Survey. Deze bevraging wordt tweejaarlijks uitgevoerd in alle Europese landen, gecoördineerd door Eurostat. Een beschrijving van de Vlaamse CIS-data die in dit onderzoek gebruikt worden (CIS3) is terug te vinden in het Vlaamse Indicatorenboek 2005; een beschrijving van de Europese gegevens werd gepubliceerd door de European Communities (2004). De recent verzamelde CIS-gegevens worden gepresenteerd in hoofdstuk 7 van dit Indicatorenboek. 3 Daarnaast kan ook de impact op de output (aantal patenten, aantal innovatieve producten,...) of meer algemeen op het gedrag (samenwerking met andere ondernemingen of universiteiten, O&O-management,...) van de onderneming bestudeerd worden. Dit valt echter buiten de opzet van dit onderzoek.
221
Tabel 1.1: Vergelijking van de gemiddelden vóór de matching* Gesubsidieerde bedrijven N1 = 179
Variabele
Potentiële controlegroep N0 = 595
p-waarde v/d tweezijdige t-test op verschil v/d gemiddelden
Gemiddelde
Std. Afw.
Gemiddelde
Std. Afw.
ln(EMP)
4,399
1,427
3,779
1,239
p < 0,0001
SME
0,553
0,499
0,662
0,473
p = 0,0099
NPRJ
0,453
1,981
0,076
0,384
p = 0,0122
PSTOCK/EMP
0,720
2,412
0,126
0,936
p = 0,0015
GROUP
0,682
0,467
0,539
0,499
p = 0,0005
FOREIGN
0,296
0,458
0,255
0,436
p = 0,2936
EXPORT
0,533
0,331
0,353
0,340
p < 0,0001
^ P (X)
0,329
0,194
0,201
0,122
p < 0,0001
RD
1,623
4,602
0,299
1,211
p = 0,0002
RDINT
4,613
8,422
1,719
5,116
p < 0,0001
ln(RD)
-2,033
3,107
-5,826
3,947
p < 0,0001
ln(RDINT)
-0,092
2,437
-2,747
3,071
p < 0,0001
* 12 sectordummies worden niet gerapporteerd.
Een aantal variabelen wordt aan de regressie toegevoegd om
1.6 ANALYSERESULTATEN
te controleren voor de waarschijnlijkheid om een subsidie te ontvangen en voor de grootte van de O&O-uitgaven. Met het
De matchingtechniek en de IV-regressie laten toe om de
aantal werknemers ln(EMP) wordt gecontroleerd voor grootte-
gemiddelde impact van een O&O-subsidie op de O&O-
effecten. De dummy SME geeft aan of het bedrijf al dan niet
uitgaven van een onderneming te onderzoeken en daarbij de
een KMO is. De variabele NPRJ, het aantal goedgekeurde
potentiële selectievertekening te corrigeren. In deze sectie
subsidieprojecten van een onderneming vóór 1998, corrigeert
bespreken we de analyseresultaten.
voor de waarschijnlijkheid dat een bedrijf een subsidieaanvraag indient. Met de patentstock per werknemer PSTOCK/EMP wordt gecontroleerd voor O&O- en innovatie-activiteiten in
1.6.1 Matchingtechnieken
het verleden. Een dummy GROUP geeft aan of het bedrijf al Tabel 1.1 beschrijft de gemiddelde waarden van de variabelen
hebben op het beleid van de onderneming. Een filiaal van een
voor de groep van gesubsidieerde bedrijven en voor de volledige
buitenlandse onderneming (dummy FOREIGN) vraagt mogelijk
potentiële controlegroep. We zien dat de O&O-variabelen
eerder een subsidie aan in het thuisland. De exportquota
significant verschillen (t-tests in de laatste kolom). Er zijn echter
EXPORT zijn een maatstaf voor de internationale concurrentie
ook significante verschillen in de controlevariabelen. Het is dus,
waaraan een bedrijf het hoofd moet bieden. Een andere
door het potentiële endogeneïteitsprobleem, niet vast te stellen
controlevariabele is de kapitaalintensiteit KAPINT: bedrijven
of de verschillen in O&O-activiteit te wijten zijn aan de impact
met een kapitaalintensief productieproces realiseren mogelijk
van de subsidie of de verschillen in de controlevariabelen.
meer innovaties dan arbeidsintensieve bedrijven. Maatstaven
Daarom schatten we met een probitmodel4 een index P(X) die
voor interne (cashflow per werknemer CASHFLOW/EMP) en
voor elk bedrijf de waarschijnlijkheid aangeeft om een subsidie
externe (schuldgraad DEBT/ACTIVA) middelen voor O&O
te ontvangen (deze index is in tabel 1.1 al significant verschillend
worden eveneens opgenomen in de regressie. Tot slot worden
tussen beide groepen, wat duidt op de aanwezigheid van een
ook nog 12 sectordummies opgenomen.
selectievertekening). Aan de hand van deze index wordt voor
^
elk gesubsidieerd bedrijf een tweelingspartner geselecteerd zodat de selectievertekening geëlimineerd wordt.
4 FUN=f(ln(EMP), SME, NPRJ, PSTOCK/EMP, GROUP, FOREIGN, EXPORT, 12 sectordummies). KAPINT, CASHFLOW/EMP en DEBT/ACTIVA werden oorspronkelijk ook opgenomen in het probitmodel, maar werden weggelaten omdat ze niet significant waren.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
dan niet behoort tot een groep omdat dit een invloed kan
222
Tabel 1.2: Matchingresultaten* Gesubsidieerde bedrijven N1 = 174
Variabele
Geselecteerde controlegroep N0 = 174
p-waarde v/d tweezijdige t-test op verschil v/d gemiddelden**
Gemiddelde
Std. Afw.
Gemiddelde
Std. Afw.
ln(EMP)
4,379
1,408
4,369
1,302
p = 0,952
SME dummy
0,557
0,498
0,621
0,487
p = 0,320
NPRJ
0,276
0,621
0,241
0,729
p = 0,701
PSTOCK/EMP
0,462
1,319
0,447
1,723
p = 0,942
GROUP
0,684
0,466
0,678
0,469
p = 0,924
FOREIGN
0,293
0,456
0,224
0,418
p = 0,217
EXPORT
0,525
0,330
0,499
0,330
p = 0,546
^ P (X)
0,312
0,166
0,312
0,166
p = 1,000
RD
1,292
3,563
0,518
1,213
p = 0,010
RDINT
4,370
8,202
2,208
4,653
p = 0,006
ln(RD)
-2,142
3,073
-3,996
3,988
p < 0,001
ln(RDINT)
-0,155
2,436
-1,624
2,962
p < 0,001
* 12 sectordummies worden niet gerapporteerd. ** De t-statistieken zijn gebaseerd op Lechner’s (2001) asymptotische benadering van de standaardfouten die rekening houdt met het feit dat we de tweelingsondernemingen geselecteerd hebben met vervanging (hetzelfde niet-gesubsidieerde bedrijf kan meerdere malen voorkomen als tweelingspartner).
Tabel 1.2 toont de gemiddelde waarden van de variabelen voor
zoals verwacht, iets lager, maar nog steeds significant positief;
de groep van gesubsidieerde bedrijven5 en de geselecteerde
het verschil in O&O-intensiteit is bijvoorbeeld nog steeds 1,9%.
tweelingsondernemingen. Nu zijn er geen significante verschillen meer vast te stellen in de controlevariabelen en de ^
waarschijnlijkheidsindex P(X). De uitkomstvariabelen daaren-
1.6.2 IV-regressie
tegen zijn nog steeds significant verschillend. Hieruit kunnen we dus besluiten dat O&O-subsidies wel degelijk een positieve
In de matchingtechniek werd gewerkt met de FUN dummy:
invloed hebben op de O&O-activiteiten van de gesubsidieerde
heeft een bedrijf al dan niet een subsidie ontvangen? We hebben
bedrijven. De O&O-intensiteit van gesubsidieerde bedrijven is
echter gedetailleerde informatie over hoeveel subsidiegeld elk
bijvoorbeeld 4,4% terwijl dat in de geselecteerde controlegroep
bedrijf jaarlijks ontvangen heeft (ln(AMT)). Met IV-regressie
slechts 2,2% is. De O&O-intensiteit gaat dus gemiddeld met
kunnen we het additionaliteitseffect meten, met als afhankelijke
2,2% omhoog als het bedrijf een subsidie voor O&O ontvangt.
variabele de subsidie die het bedrijf in 2000 ontvangen heeft. Voorwaarde is evenwel dat we een geschikt instrument vinden:
In de analyse hierboven worden in de potentiĂŤle controlegroep
de instrumentvariabele mag niet gecorreleerd zijn met de
alle waarnemingen van de CIS-databank opgenomen: zowel
huidige O&O-uitgaven, maar moet wel een impact hebben op
innovatieve als niet-innovatieve bedrijven. Het is dus mogelijk
de waarschijnlijkheid om een subsidie te ontvangen. De variabele
dat een innovatief bedrijf dat een subsidie ontvangen heeft,
die hieraan voldoet en zich dus aandient als instrumentele
gekoppeld wordt aan een niet-gesubsidieerd bedrijf dat niet
variabele, is de subsidies die het bedrijf in het verleden
innovatief was. Het kan immers zijn dat een niet-innovatief bedrijf
ontvangen heeft: de huidige O&O-uitgaven hebben geen
dankzij een subsidie innovatief wordt. Dit kan echter leiden tot een
effect op de subsidies die in het verleden ontvangen werden;
overschatting van het additionaliteitseffect. Om de robuustheid
maar als het bedrijf in het verleden subsidies ontvangen heeft,
van onze resultaten te testen, hebben we dezelfde matching-
is het waarschijnlijker dat het opnieuw een aanvraag indient en
techniek toegepast en daarbij de controlegroep beperkt tot de
een subsidie verkrijgt.
set van innovatieve bedrijven. De additionaliteitseffecten zijn,
^
5 Om een gepaste tweelingsonderneming te vinden moet de waarschijnlijkheid om een subsidie te ontvangen P(X) tussen 0 en 1 liggen. Dit is niet altijd het geval in onze dataset. Als er bijgevolg niet voldoende overlap is in de controlevariabelen tussen de twee groepen, kan niet steeds een geschikte partner gevonden worden. Daarom werden een aantal observaties verwijderd en behouden we 174 gesubsidieerde bedrijven en hun tweelingspartners.
223
De coëfficiënt6 van ln(AMT) is significant en positief (1,34) voor
1.8 REFERENTIES
de volledige groep van ondernemingen: een verhoging van
• AERTS, K. en D. CZARNITZKI (2006), The Impact of Public
de subsidie met 1EUR leidt tot een verhoging van de O&O-
R&D-Funding in Flanders, IWT M&A studie 54.
uitgaven met 1,34EUR: de gekregen 1EUR wordt geïnvesteerd
• AERTS, K., D. CZARNITZKI en A. FIER (2007), Evaluación
en bovendien voegt het bedrijf daar nog 0,34EUR eigen geld
econométrica de la política pública de I+D: estado del arte,
aan toe. Als we, zoals hierboven, de dataset beperken tot
forthcoming in: Instituto de Estudios Fiscales (Ed.),
innovatieve bedrijven, zien we dat bedrijven 0,85EUR meer
Cooperación en innovación en España: El papel del Estado,
investeren in O&O als ze 1EUR meer subsidie krijgen: in dit
Madrid, forthcoming.
geval wordt de verkregen subsidie niet volledig omgezet in
• AERTS, K. en T. SCHMIDT (2006), Two for the price of one?
een O&O-investering door het bedrijf. Dit kan echter een
On additionality effects of R&D subsidies: A comparison
onderschatting zijn, omdat we in de subset geen rekening
between Flanders and Germany, ZEW Discussion Paper
houden met de mogelijke omschakeling van een niet-innovatief
06-063, Mannheim.
naar een innovatief bedrijf dankzij een O&O-subsidie, hetgeen,
• ALMUS, M. en D. CZARNITZKI (2003), The Effects of Public
zeker in kleine bedrijven, wel degelijk het geval kan zijn.
R&D Subsidies on Firms' Innovation Activities: The Case of
We kunnen dus besluiten dat het additionaliteitseffect van een
Eastern Germany, Journal of Business and Economic
verhoging van de subsidies met 1EUR ergens tussen 0,85EUR
Statistics 21(2), 226-236.
en 1,34EUR ligt. Verdere tests hebben zelfs uitgewezen dat
• ARROW, K. J. (1962), Economic Welfare and the Allocations
het effect niet significant kleiner is dan 1EUR. De conclusie
of Resources of Invention, in: Nelson, R.R. (ed.), The Rate
is dus dat het volledige subsidiebedrag omgezet wordt in
and Direction of Inventive Activity: Economic and Social
O&O-uitgaven.
Factors, Princeton. • BUSOM, I. (2000), An empirical evaluation of the effects of R&D subsidies, Economics of Innovation and New
1.7 CONCLUSIE
Technology 9(2), 111-148. • CZARNITZKI, D. (2001), Die Auswirkungen der Forschungs-
De resultaten van zowel de matchingtechniek als de IV-regressie
und Technologiepolitik auf die Innovationsaktivitäten
tonen aan dat de additionaliteitseffecten van O&O-subsidies in
ostdeutscher Unternehmen, Schmollers Jahrbuch - Zeitschrift
Vlaanderen positief zijn: een subsidie wordt volledig vertaald
für Wirtschafts- und Sozialwissenschaften 121(4), 1-22. • CZARNITZKI, D. (2006), Research and development in
vervanging van private O&O-uitgaven. Dit resultaat werd
small and medium-sized enterprises: the role of financial
bijvoorbeeld wél gevonden door Wallsten (2000) bij de
constraints and public funding, Scottish Journal of Political
evaluatie van het SBIR project in de VS. De resultaten voor
Economy (53)3, 335-357.
Vlaanderen zijn in lijn met recente studies in Europese landen.7
• CZARNITZKI, D. en A. FIER (2002), Do Innovation
Een versteviging van het O&O-beleid in de richting van de 3%-
Subsidies Crowd Out Private Investment? Evidence from
doelstelling, zoals dat overeengekomen is in het Europese
the German Service Sector, Konjunkturpolitik - Applied
Actieplan, is dus mogelijk een goede strategie om het
Economics Quarterly 48(1), 1-25.
streefdoel te behalen. Het is echter wenselijk om de meer
• CZARNITZKI, D. en K. HUSSINGER (2004), The link
recente ontwikkelingen in Vlaanderen van nabij te bestuderen
between R&D subsidies, R&D input and technological
met meer recente gegevens, om de stabiliteit van de resultaten
performance, ZEW Discussion Paper 04-56, Mannheim.
over de tijd heen op te volgen.
• CZARNITZKI, D. en G. LICHT (2006), Additionality of public R&D grants in a transition economy: the case of Eastern Germany, Economics of Transition 14(1), 101-131.
6 ln(AMT)=f(ln(EMP), PSTOCK/EMP, GROUP, FOREIGN, EXPORT, CASHFLOW/EMP, DEBT/ACTIVA, KAPINT, 12 sectordummies). 7 Zie bijvoorbeeld Czarnitzki (2001), Czarnitzki en Fier (2002), Hussinger (2003), Almus en Czarnitzki (2003), Czarnitzki and Hussinger (2004), Aerts en Schmidt (2006) en Czarnitzki en Licht (2006) voor Duitsland, Busom (2000) en González et al. (2006) voor Spanje, Duguet (2004) voor Frankrijk.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
naar extra O&O-uitgaven en wordt niet gebruikt ter
224
• DUGUET E. (2004), Are R&D subsidies a substitute or a complement to privately funded R&D? Evidence from France using propensity score methods for non experimental data, Revue d’Economie Politique 114(2), 263-292. • European Communities (2004), Innovation in Europe: Results for the EU, Iceland and Norway, Luxemburg. • GONZÁLEZ, X., J. JAUMANDREU and C. PAZÓ (2005), Barriers to innovation and subsidy effectiveness, RAND Journal of Economics, 36(4), 930-950. • HUSSINGER, K. (2003), R&D and subsidies at the firm level: an application of parametric and semi-parametric two-step selection models, ZEW Discussion Paper 03-63, Mannheim. • ROSENBAUM, P.R. en D.B. RUBIN (1983), The central role of the propensity score in observational studies for causal effects, Biometrika 70(1), 41-55. • SAMUELSON, P.A. (1954), The Pure Theory of Public Expenditure, Review of Economics and Statistics 36(4), 387-389. • Vlaams Indicatorenboek Wetenschap, Technologie en Innovatie DEBACKERE, K., VEUGELERS, R., GLÄNZEL, W., AERTS, K., DU PLESSIS, M., VAN LOOY, B., MAGERMAN, T., VANHEE, M., THIJS, B., VERBEEK, A., 2005, (Steunpunt O&O Statistieken, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Leuven). • WALLSTEN, S.J. (2000), The effects of government-industry R&D programs on private R&D: the case of the Small Business Innovation Research Program, RAND Journal of Economics 31(1), 82-100.
225
DOSSIER 2: VLAAMSE DEELNAME AAN G R O O T S C H A L I G E I N T E R N AT I O N A L E ON DERZOEKSI N FRASTRUCTU U R Door D. Raspoet (VRWB) en K. Vercoutere (VRWB)
2.1 SITUERING
Voor de voorbereiding van het advies1 werd een specifieke ad-hocwerkgroep opgericht, samengesteld uit Vlaamse
Grote onderzoeksinstallaties (bv. deeltjesversnellers en detectoren
wetenschappers en vertegenwoordigers van Vlaamse en
voor elementaire deeltjesfysica en kernfysica, apparatuur voor
federale administraties die betrokken zijn bij deze internationale
synchrotronstraling, sterrenkunde, moleculaire biologie …)
onderzoeksorganisaties.
betekenen belangrijke investeringen die de draagkracht van een land of regio sterk overstijgen en dus enkel kunnen
Om zo concreet mogelijk te kunnen antwoorden op deze
gerealiseerd worden in internationale samenwerkingsverbanden.
vragen en om aanbevelingen te formuleren die steunen op een
CERN (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire),
voldoende lange ervaring, onderwierp de VRWB een viertal
ESRF (European Synchrotron Radiation Facility), ESO (European
grote onderzoeksinfrastructuren aan een uitgebreide analyse.
Southern Observatory) en EMBO-EMBC-EMBL (European
De focus lag enkel op die grote Europese installaties of
Molecular Biology Organisation/Conference/Laboratory) zijn
instituten waarvoor het lidgeld federaal wordt bijgedragen en
voorbeelden van dergelijke grote Europese installaties. Het zijn
waarvoor de Vlaamse overheid de middelen biedt aan
unieke infrastructuren die zeer succesvol zijn en die op een
onderzoekers om optimaal op de geboden opportuniteiten in
zeer hoog wetenschappelijk niveau staan. België/Vlaanderen
te spelen. Het betreft CERN, synchrotronstraling (ESRF/EMBL),
kan zich niet veroorloven hierin afwezig te zijn.
ESO en EMBO-EMBC-EMBL. Onmiddellijk wordt hierbij de kanttekening gemaakt dat deze vier uiteraard het landschap
De strategische keuzes om deel te nemen aan deze
niet volledig dekken en dat zij elk hun eigen dimensie,
grootschalige multilaterale onderzoeksinfrastructuur worden
doelstelling, cultuur en werkwijze hebben.
momenteel op federaal niveau gemaakt, gebaseerd op de in België aanwezige expertise. De Belgische deelname - m.a.w het
In de context van een nieuw beleidskader voor internationale
De jaarlijkse bijdrage van de lidstaten in de begroting van
wetenschappelijke en technologische samenwerking - waarbinnen
CERN, ESO en (EMBO)-EMBC-EMBL wordt berekend op
ook de ondersteuning van Vlaamse onderzoekers bij deelname
basis van hun BBP. De financiële bijdrage van België aan ESRF
aan dergelijke grootschalige onderzoeksinfrastructuren aan bod
is geregeld via het Belgisch-Nederlandse BENESYNC-
zal komen - vroeg minister Fientje Moerman aan de VRWB om
consortium dat 6% van de constructie- en de exploitatiekosten
de Vlaamse deelname hieraan te analyseren. Een belangrijk
voor zijn rekening neemt (elk land voor 3%).
aspect hierin is de vraag of de investeringen (federaal en Vlaams) wel beantwoorden aan een wetenschappelijke nood en welke
De Belgische bijdrages zijn ten laste van de (federale)
de te verwachten wetenschappelijke en economische return is.
Interdepartementale Begroting Wetenschapsbeleid, het ‘lidgeld’
Ze informeerde ook naar hoe de financiering verloopt van
voor CERN is afkomstig van de federale overheidsdienst
Vlaamse projecten die gebruik maken van deze infrastructuur
Economie, KMO, Middenstand en Energie en dit voor de
en hoe het systeem mogelijks kan verbeterd worden.
andere instellingen wordt beheerd door de federale overheidsdienst Wetenschapsbeleid.
1 VRWB - Advies 106 ‘De Vlaamse deelname aan grote internationale onderzoeksinfrastructuur’, 28 september 2006
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
federaal niveau gefinancierd.
2.2 FINANCIËLE BIJDRAGE BELGIË LIDGELD
lidgeld voor het gebruik van deze infrastructuur - wordt ook op
226
Figuur 2.1: Relatieve verhouding van de financiële
Het
federale
lidgeld
moet
worden
gezien
als
een
basisfinanciering die momenteel enkel de toegang tot de grote
bijdragen (in euro)
installaties (deeltjesversnellers, synchrotronring, centrale bundellijnen) verzekert. De eigenlijke projectkosten vallen buiten deze financiering; het zijn de Gemeenschappen en
2.000.000 3.500.000
Gewesten die hiervoor instaan. Het lidgeld dekt ook niet de uitrustingskosten, werkingskosten (zoals loonkosten voor wetenschappelijk, administratief en technisch personeel) van de
2.000.000
participerende onderzoeksgroepen. De financiering van deze zgn. institutionele kosten, samen met de ‘gewone’ projectkosten, gebeurt in Vlaanderen voornamelijk via het FWO. Het efficiënte gebruik van deze installaties wordt bepaald door de beschikbaarheid van voldoende Vlaamse middelen.
■ EBMO/EMBL
16.500.000
De dimensie en de aard van het onderzoek aan dergelijke
■ ESO
grote wetenschappelijke instituten/infrastructuren is meestal
■ ESRF
zeer verschillend van dat van klassieke (FWO-) projecten:
■ CERN ●
de omvang en de financiële behoeften van de internationale initiatieven is meestal veel hoger dan deze van de andere
Figuur 2.1 toont de relatieve verhouding van deze financiële bijdragen (in euro).
projecten; ●
deze initiatieven vereisen meestal een veel langere looptijd en hebben dikwijls een structureel karakter met een fase van opbouw van specifieke instrumenten en daarna een
2.3 FINANCIERING O&O-PROJECTEN AAN DEZE APPARATUUR
exploitatiefase; ●
men moet ook kunnen intekenen op projecten en participeren aan technologische ontwikkelingen onder
Het gebruik van de unieke onderzoeksapparatuur (versnellers,
de vorm van een partnership. Dit impliceert een koppeling
telescopen ...) wordt verleend op basis van zorgvuldig
aan de programmering en timing van de internationale
uitgewerkte experimentvoorstellen die gedragen zijn door een
installaties.
internationale samenwerking en gebaseerd op een diepgaande evaluatie op internationale schaal. Het toekennen van bundel-
Zo zijn bv. de complexiteit, grootteorde, financiële impact
of meettijd gebeurt eveneens vnl. op basis van de kwaliteit
en duur van de experimentele campagnes op CERN vaak van
van de ingediende projecten en ook de wetenschappelijke
die aard dat er grote internationale samenwerkingsverbanden
partners worden voor hun excellentie gekozen. De federale
moeten worden opgezet, waarin getracht wordt de nodige
basisfinanciering die weliswaar de toegang tot deze onderzoeks-
materiële en menselijke middelen (bouw van detector, bemanning
faciliteiten verschaft, staat dus niet automatisch garant voor
van experimenten …) te verenigen en waarin afspraken over
deelname aan de eigenlijke experimenten, waarnemingen ...
de (financiële) verantwoordelijkheden worden gemaakt.
De Vlaamse onderzoeksgroepen concentreren zich op een beperkt aantal experimenten, via een bewuste keuze en conform de langdurig opgebouwde expertise, waarmee ze op hoog niveau kunnen meespelen. Ze zijn hierin ook succesvol.
227
2.4 EEN GETRAPT SYSTEEM VOOR FINANCIERING VAN BIG-SCIENCE PROJECTEN
installaties en daar dus ter plaatse werken, meerekenen in de wetenschappelijke return. Voor zover mogelijk werden gegevens verzameld voor de punten 1, 2 en 4. Vaak zijn enkel cijfers voor België beschikbaar en is geen opsplitsing per regio mogelijk.
De wijze waarop dergelijke grote en langlopende initiatieven worden beheerd en gefinancierd vanuit de structurele
De algemene conclusie is dat Vlaanderen/België zich, ondanks
betoelagingskanalen van het FWO vormt echter een knelpunt.
de goede slaagpercentages (zie boven), niet optimaal profileert
Dit FWO-financieringsmechanisme maakt ook de consolidatie
en dat we de geboden mogelijkheden om aan deze
van het menselijk potentieel onzeker. De chronische onder-
onderzoeksinfrastructuren deel te nemen nog beter kunnen
financiering geeft aanleiding tot een onvoldoende uitgebouwde
benutten.
staf van postdocs maar ook van aspiranten. Een paar voorbeelden: in 2004 waren slechts 89 van de 6.862 Om hiervoor een oplossing te bieden stelt de VRWB voor een
‘visitors’ aan CERN van Belgische nationaliteit, een percentage
getrapt systeem uit te werken. Deze financiering moet, in eerste
van 1,3%. T.o.v. het Belgische aandeel in het CERN-lidgeld van
instantie althans, beperkt zijn tot deze infrastructuren waarvoor
2,62%, is dit een onderbenutting. Op de publieke bundellijnen
de federale overheid het lidgeld betaalt.
van ESRF haalt het BENESYNC-consortium, in termen van gebruik van bundeltijd, een wetenschappelijke return van
Het voorgestelde systeem omvat:
5,29% tegenover 5,89% als berekende ‘ideal share’. Er is dus
●
Het federale lidgeld, dat de toegang tot de infrastructuur
een deficit ten opzichte van de ‘juste retour’ van ca. 10%.
verschaft;
Het slaagpercentage van Belgische waarnemingsvoorstellen bij
Een nieuwe specifieke, recurrente kredietlijn binnen het
ESO is in het algemeen vergelijkbaar met dat van de andere
FWO, financieel duidelijk afgescheiden en betoelaagd met
lidstaten. EMBO-EMBC-EMBL is in deze reeks internationale
afzonderlijke middelen, voor de zogenaamde institutionele,
initiatieven een buitenbeentje; het gaat hier eerder om een
logistieke kosten van die big science projecten in directe
‘fellowship’systeem, waarbij de begunstigden geselecteerd worden
correlatie met de betrokken faciliteiten;
op basis van hun excellentie, dan om de infrastructuur/
Via de bestaande financieringskanalen, i.h.b. het FWO, maar
apparatuur. Wat het aantal deelnemende onderzoekers betreft,
ook bv. IUAP’s … (blijven) de eigenlijke ‘adhoc’ onderzoeks-
scoort België onder het gemiddelde. Dit heeft vooral te maken
projecten gefinancierd worden.
met de geringe mobiliteit van Vlaamse/Belgische onderzoekers.
●
●
Nochtans hebben we er alle belang bij dat het federale lidgeld,
hebben weten te profileren, die een trekkersrol spelen in hun
dat de toegang tot deze multilaterale installaties verzekert, optimaal
domein en hierdoor geselecteerd werden voor een project
wordt benut zowel op wetenschappelijk als op economisch vlak.
aan een grote onderzoeksinfrastructuur, op een financieel engagement voor een langere periode (in betere verhouding
Het is aan de Vlaamse overheid, die de middelen aan de
tot de looptijd van de big science projecten, typisch tien - vijftien
onderzoekers biedt, om optimaal op de geboden opportuniteiten
jaar) kunnen rekenen.
in te spelen. Ook stimuli voor mobiliteit zijn volgens de VRWB van groot belang. Hierbij moet men er op toezien dat het een brain circulation wordt en geen brain drain.
2.5 WETENSCHAPPELIJKE RETURN De minister polste ook naar de wetenschappelijke return van
2.6 ECONOMISCHE RETURN
deze belangrijke investeringen. De wetenschappelijke return bevat verschillende componenten en kan geëvalueerd worden
Over het algemeen is de economische return naar België die
door: (1) na te gaan hoeveel Vlaamse onderzoekers betrokken
voortvloeit uit het lidmaatschap van deze infrastructuren
zijn in het onderzoek, (2) de positie te bekijken die de Vlaamse
(hieronder wordt de directe industriële return uit leveringen en
onderzoekers innemen in de beleidsorganen en in principe
diensten aan installaties door Belgische ‘leveranciers’ verstaan),
ook (3) via bibliometrische gegevens. Verder (4) kan men ook
goed tot zeer goed. Afzonderlijke cijfers voor Vlaanderen
nog de onderzoekers en technici die verbonden zijn aan de
worden niet aangeleverd.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
Deze werkwijze moet toelaten dat die onderzoekers die zich
228
De economische return voor CERN is gedurende de laatste jaren steeds hoger geweest dan het bijdragepercentage in het
2.7 TOEKOMSTIGE INITIATIEVEN EN OPPORTUNITEITEN
lidgeld. Benaderende gegevens voor Vlaanderen, berekend door Voka, tonen echter aan dat de return naar onze regio,
Gezien de lange looptijd van projecten aan deze internationale
voor wat CERN betreft, totaal ondermaats is (< 5%). De Belgische
infrastructuren worden nu al plannen voor de toekomst (2015)
return wordt door ESRF gesitueerd in de context van het
uitgetekend. Dit betekent dat, indien Vlaanderen hierin wil
BENESYNC consortium en de gegevens van beide landen
blijven meespelen:
worden niet afzonderlijk gecompileerd. Voor de periode 2002-2005 behaalde het BENESYNC consortium een return
●
in de ESRF van slechts 0,35 (just return = 1). In 2006 heeft België een bestelling van 3 miljoen euro (48% van de totale
een snelle oplossing voor de bestaande knelpunten zich opdringt;
●
zowel universiteiten als industrie alert moeten (kunnen)
bestellingsenveloppe voor ESRF voor 2006) binnen gehaald.
inspelen op en actief gebruik maken van de wetenschappelijk/
Dit zal het beeld totaal veranderen. Het is echter duidelijk dat
technologische opportuniteiten die zich aanbieden en voor
ook hier de Vlaamse return ver beneden het normale peil ligt.
ontwikkelingen in domeinen waar we niet in kunnen/
In de laatste 10 jaar werd voor ESO door België een overall
mogen ontbreken;
return coëfficiënt (verhouding van procentuele uitgave in een lidstaat tot de procentuele bijdrage) van 2,16 behaald, wat de
●
ook op Vlaams niveau zal snel moeten worden nagedacht over keuzes wat eventuele toekomstige initiatieven betreft.
hoogste is onder de lidstaten. Het is belangrijk dat men de nieuwe (Europese) initiatieven die Een
de
op het getouw staan (voorstellen van het ‘European Strategy
opportuniteiten die zich voor industriële partners bij deze grote
gebrekkige
informatiedoorstroming
omtrent
Forum on Research Infrastructures’ ESFRI) grondig analyseert
infrastructuur en projecten aandienen, is een belangrijke
en zich pro-actief inschrijft in deze wetenschappelijke en
oorzaak van de Vlaamse onderreturn.
technologische ontwikkelingen. Ook de grote Europese spelers kunnen het vaak niet allemaal alleen en hebben baat bij een
De VRWB beveelt daarom aan dat een actieve politiek van
sterk partnership. Bovendien gaat dergelijke apparatuur (zoals:
informatiedoorstroming en -uitwisseling wordt gevoerd, en dat
ITER, X-ray free Electron Laser, Neutron Spallation Source,
hiervoor een efficiënt forum/kanaal wordt opgezet. Zowel het
Zeer Hoge Magneetvelden, GRID ...) de mogelijkheden van
capteren, het doorgeven als het gebruiken van de informatie is
een klein land te boven.
hierin een belangrijk gegeven. Voldoende consultatie en overleg van de federale overheid Significante economische return, via openbare aanbestedingen,
met de regionale overheden over multilaterale infrastructuur is
is voornamelijk te verwachten in de bouwfase of in periodes
een noodzaak. Grondig voorafgaand overleg met het volledige
van grote vernieuwing aan deze infrastructuren.
potentieel betrokken (wetenschappelijk) gremium in Vlaanderen is evenzeer van groot belang.
Uiteraard is economische return veel breder dan enkel deze directe industriële return. Vaak levert het onderzoek talrijke toepassingen op en leidt tot spin-offs. Ook de indirecte return door bestellingen van de onderzoeksgroepen, de opleiding van onderzoekers zijn aspecten die als ‘economische’ return kunnen onderscheiden worden, maar die zijn veel moeilijker kwantificeerbaar.
Tot
slot
dient
opgemerkt
dat
de
technologische return veel verder reikt dan het onmiddellijk commerciële voordeel. Deelname aan een hoog technologisch project zal, naast zijn referentiewaarde, de Belgische industrie de mogelijkheid bieden bruikbare deskundigheid te verwerven voor andere toepassingen en andere markten.
229
DOSSIER 3: T E C H N O LO G I E E N I N N OVAT I E I N VLAANDEREN: PRIORITEITEN Door E. Smits (VRWB), E. Ratinckx (VRWB), V. Thoen (VRWB) o.l.v. K. Debackere (K.U.Leuven), E. Monard (FWO), D. Raspoet (VRWB) en K. Vinck (VRWB)
3.1 SITUERING
Concreet resulteerde deze studies in de oprichting van Flamac en Flanders’ FOOD als een samenwerkingsverband tussen
Technologie en innovatie zijn van cruciaal belang voor
bedrijven en hun sectororganisatie, de academische wereld en
de sociaal-economische ontwikkeling van Vlaanderen. Voor een
de Vlaamse Regering.
kleine regio als Vlaanderen is de ontwikkeling van een strategische visie noodzakelijk wil het ook internationaal iets te betekenen
De huidige verkenningsstudie kadert in het initiatief van de
hebben. Waar leggen we onze prioriteiten om welvaart en
VRWB om een langetermijn referentiekader te ontwikkelen
welzijn in de toekomst te blijven verzekeren? De overheid,
voor technologie en innovatie in Vlaanderen, rekening
bedrijven en kennisinstellingen zullen samen moeten focussen
houdende met de eigen techno-economische context enerzijds,
en kritische massa creëren op domeinen die de Vlaamse
met de internationale trends anderzijds, en de mogelijke en
concurrentiepositie versterken en waarvan de potentiële
gewenste kruisbestuiving tussen beide.
maatschappelijke baten aanzienlijk zijn. Een dergelijk beleid vergt een beperkt aantal weloverwogen keuzes en inspanningen. De Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (VRWB) heeft
3.2 METHODOLOGISCH KADER
daarom begin 2005 een verkenningsstudie op macroniveau opgestart. Hiermee wil de VRWB een cartografie aanreiken van
Het methodologisch kader voor technologieverkenningen
de strategische keuzes inzake technologie en innovatie die
(Debackere et al., 2000) laat toe om de ontwikkeling van
welvaart en welzijn in Vlaanderen blijvend kunnen verzekeren.
techno-economische domeinen te identificeren, te onderzoeken, te monitoren én te ondersteunen, en dit vanuit het oogpunt om innovatie in de Vlaamse regio aan te moedigen.
Geens, de toenmalige voorzitter van de Vlaamse Regering,
Steeds vertrekkende van een concrete beleidsvraag heeft het
technologieverkenningen met een langetermijnvisie als een
methodologisch kader voor verkenningsstudies als essentieel
belangrijk thema voor de werking van de VRWB. De VRWB
element het stimuleren en ondersteunen van de participatie
ontwikkelde ondertussen, in samenwerking met de onderzoeks-
van de betrokken actoren.
divisie Incentim van de K.U.Leuven, heel wat kennis en ervaring met de organisatie en de sturing van technologieverkennings-
Op basis van inzichten in de relatieve positie van Vlaanderen
projecten (Monard et al., 2005 en Smits et al., 2006). Er werd
voor wat betreft wetenschappelijk en technologisch onderzoek,
een
en
innovatie en economische activiteit enerzijds, en inzichten in de
technologieverkenningen ontwikkeld (Debackere et al., 2000)
belangrijke en relevante ontwikkelingen bepaald op basis van
dat in opdracht van de VRWB aan de praktijk werd getoetst
een Europese trendanalyse anderzijds, werden de volgende zes
voor twee belangrijke sectoren in Vlaanderen: namelijk de
strategische clusters voor Vlaanderen geselecteerd:
methodologisch
kader
voor
wetenschaps-
chemie en de voedingssector (Verbeek et al., 2004a en b). Deze methodologie werd eerder ook al toegepast in opdracht
●
van de multisectorfederatie AGORIA Vlaanderen (Van Looy et al., 2001). De verworven inzichten hebben bedrijfsleiders en onderzoekers uit die specifieke domeinen sterk geïnspireerd. Voor beleidsmakers hebben deze sectoriële verkenningsstudies een ondersteunend kader aangereikt om tot beter geïnformeerde keuzes te komen en om acties en instrumenten te ontwikkelen.
Strategische cluster 1: Transport - Logistiek - Diensten Supply chain management
●
Strategische cluster 2: ICT en Diensten in de Gezondheidszorg
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
Reeds bij de opstart van de VRWB in 1986 beschouwde Gaston
230
●
Strategische cluster 3: Gezondheidszorg - Voeding Preventie en behandeling
●
Strategische cluster 4: Nieuwe
materialen
-
Nano-
technologie - Verwerkende industrie ●
Strategische cluster 5: ICT
voor
3.3 PRIORITEITEN VOOR DE ZES STRATEGISCHE CLUSTERS 3.3.1 Transport - Logistiek - Diensten - Supply chain
Socio-economische
management
Innovatie ●
Strategische cluster 6: Energie en Milieu voor Diensten
De transport- en logistieke industrie zal zich onder invloed
en Verwerkende industrie
van een ruime waaier van technologieën sterk ontwikkelen. De transportsystemen van de toekomst moeten beantwoorden
Per strategische cluster werd een panel samengesteld met experts
aan de stijgende kwantitatieve noden en aan de wijzigende
uit het bedrijfsleven en de kennisinstellingen. Deze experts
kwalitatieve vereisten van de gebruikers, onder meer op het
hebben, elk voor hun domein, om en bij de 160 technologische
vlak van functionaliteit, kwaliteit, veiligheid, betrouwbaarheid,
en economische ontwikkelingen geanalyseerd en aan de
duurzaamheid en milieu-impact. Voor Vlaanderen vormen het
Vlaamse situatie getoetst. Dit resulteerde in 30 prioritaire
realiseren van een effectief en efficiënt intermodaal
technologiedomeinen waarin Vlaanderen tegen 2015 een
verkeersmodel, het verder uitbouwen van intelligente supply
koppositie kan nemen in Europa en in de wereld (cfr. VRWB-
chain managementtechnieken én het ontwikkelen en creëren
studiereeks 18). Tabel 3.1 geeft een bondig overzicht van de
van intelligente vervoerssystemen duidelijke prioriteiten voor de
technologiedomeinen die finaal als prioriteiten voor Vlaanderen
komende jaren. Door bij het nastreven van deze prioriteiten
naar voren werden geschoven.
intensiever gebruik te maken van virtuele ontwerp- en productietechnieken kan Vlaanderen in deze domeinen een vooraanstaande rol innemen.
Tabel 3.1: Prioriteiten voor de zes strategische clusters in Vlaanderen Zes strategische clusters voor Vlaanderen Strategische cluster 1: Transport - Logistiek - Diensten - Supply chain management
Strategische cluster 2: ICT en Diensten voor de Gezondheidszorg
Strategische cluster 3: Gezondheidszorg: Preventie en behandeling
Voeding en Landbouw
Strategische cluster 4: Nieuwe materialen - Nanotechnologie - Verwerkende industrie
Strategische cluster 5: ICT voor Socio-economische Innovatie
Strategische cluster 6: Energie en Milieu voor Diensten en Verwerkende Industrie
Prioriteiten voor Vlaanderen - Intermodaal verkeer - Intelligent supply chain management - Intelligente vervoerssystemen - Virtueel ontwerp en productie - E-health met klemtoon op het elektronisch medisch dossier en de integratie van de verschillende zorginformatiesystemen - Innovatieve zorgdiensten en producten op vlak van (thuis)zorg - Medische beeldvorming - en verwerking - Multidisciplinariteit: bioinformatica - chemoinformatica - neuroinformatica - Moleculaire diagnostiek en biomerkers - Preventieve en therapeutische vaccins - Celtherapie - Moleculair biologisch onderzoek voor gerichte diagnose en therapie - Translationele geneeskunde - Interdisciplinariteit met toepassingen in de gezondheidszorg - Relatie tussen voeding en gezondheid - Agrarische biotechnologie - Industriële biotechnologie - Gestructureerde micro-en nanomaterialen - Materialen voor de nano-electronica, micro-optica, fotonica, micro-mechanica, … - Materialen met een unieke samenstelling - Materialen en materiaalsystemen die interageren met de omgeving - Enabling technologies - Geavanceerde netwerken: breedband -mobiel -draadloos - Eigenschappen van geavanceerde netwerken: gebruiksvriendelijkheid en ‘ambient intelligence’, ‘context awareness’, veiligheid - Convergerende technologieën en applicatieontwikkeling - E-toepassingen: e-health en e-society - Efficiënt energiegebruik in de industrie en gebouwen - Smart Grids - Energiegeneratie - Duurzaamheid van productieprocessen en producten
231
3.3.2 ICT en Diensten voor de Gezondheidszorg
in de richting van gepersonaliseerde geneeskunde. De grote biotechnologische vooruitgang in combinatie met toenemende
Integratie van informatie- en communicatietechnologie in de
kennis van infectieziekten en immunologie zal leiden tot
gezondheidszorg kan enerzijds de kwaliteit verbeteren en
de ontwikkeling van nieuwe vaccins. Investeringen in
anderzijds toelaten kostenefficiënter te werken. De laatste jaren
biotechnologische productieplatformen voor efficiënte vaccin-
zetten e-health- of e-gezondheidstoepassingen zich meer
productie zullen het vaccinlandschap aanzienlijk veranderen.
en meer door. De klemtoon ligt hierbij op de omschakeling
Biotechnologische ontwikkelingen worden ook steeds vaker
van het geschreven naar een elektronisch medisch dossier.
toegepast voor therapeutische doeleinden. Celtherapie is daarbij
Verder staan de geïntegreerde zorgtrajecten - ondersteund door
in volle ontwikkeling. De volgende tien jaar zal de ontrafeling
een geïntegreerd en geautomatiseerd informatiesysteem -
van de moleculaire mechanismen die aan de basis liggen van
centraal om patiëntgericht te werken én doelmatiger gebruik
specifieke aandoeningen een steeds vroegere en nauwkeurige
te maken van middelen.
diagnosestelling en een gerichte therapie mogelijk maken. Vooral onderzoek op het grensvlak van laboratorium en kliniek,
Door de toenemende vergrijzing wordt ook een toename aan
het zogenaamde translationeel onderzoek is van groot belang
nieuwe diensten in de zorgsector verwacht; dergelijke diensten
voor verdere verbetering van de behandelingsmethoden.
worden mogelijk door het oordeelkundig ontwikkelen en
Het moderne onderzoek in de levenswetenschappen kenmerkt
gebruiken van ICT-platformen. Innovaties op vlak van thuiszorg
zich door een toenemende omvang en complexiteit. Ook hier
bevorderen het langer zelfstandig thuis wonen en kunnen op
wordt interdisciplinariteit het sleutelwoord. Een toenemende
die manier kostenstijgingen in de gezondheidszorg beperken.
convergentie van biotechnologie, nanotechnologie, informatietechnologie en cognitieve wetenschappen wordt verwacht met
De digitalisering van de medische beeldvorming en -verwerking
veel toepassingsmogelijkheden in de gezondheidszorg.
is een feit. De computerondersteunde diagnose is sterk in
Een combinatie van goed opgeleide mensen en hoogwaardige
opkomst en moet toelaten de veelheid aan medische beelden
faciliteiten is essentieel om de onderzoeksinfrastructuur in
te analyseren. Moleculaire beeldvorming is een veelbelovende
Vlaanderen sterk competitief te houden.
techniek voor de toekomst. De relatie tussen voeding en gezondheid zal steeds duidelijker worden door interdisciplinair onderzoek m.b.t. voedings-
informatiebronnen en domeinen is belangrijk: een goede
wetenschappen en medische wetenschappen. In de landbouw-
balans is nodig tussen verdiepend onderzoek in specialisatie-
en voedingsector verwacht men door een toenemende kennis
domeinen enerzijds en in interdisciplinair onderzoek anderzijds.
van genetica en de moleculaire biologie steeds meer genetische
Meer specifiek is de integratie tussen ICT en biotechnologie,
interventies in gewassen. Op die manier kunnen gewassen
ICT en chemie én ICT en neurowetenschappen van bijzonder
worden ontwikkeld die beter aansluiten bij de noden van
belang. Deze convergentie van hoog gespecialiseerde
consumenten en industrie, waarbij ziekteresistentie, productiviteit
wetenschappen biedt een groot groeipotentieel en kansen op
alsook tolerantie tegenover extreme omgevingsfactoren
de ontwikkeling van nieuwe applicaties.
prioritair zijn. Tot slot is de industriële biotechnologie, met toepassingen in de voedingssector, sterk in opmars.
3.3.3 Gezondheidszorg - Voeding - Preventie en behandeling
3.3.4 Nieuwe materialen - Nanotechnologie Verwerkende industrie
De toenemende vergrijzing van onze samenleving maakt technologische innovatie in de gezondheidszorg tot dé
Een aantal specifieke materiaaldomeinen, waarin al heel wat
uitdaging voor de toekomst. Zo wordt moleculaire diagnostiek
kennis en expertise is opgebouwd, zullen de komende jaren
steeds belangrijker. Op basis van het (epi)genetisch profiel zal
voor Vlaanderen bijzonder belangrijk worden: de gestructureerde
men kunnen vaststellen wie aanleg heeft voor welke ziekten en
nano- en micromaterialen, de materialen voor de micro/nano-
hoe het verloop van de ziekte zal zijn. Met biomerkers, die
elektronica en -mechanica, materialen met een unieke
opereren op het grensvlak van diagnostiek en therapeutica, kan
samenstelling én materialen die interageren met de omgeving.
men voor patiënten de gepaste therapie selecteren; een stap
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
Multidisciplinariteit en integratie van kennis vanuit verschillende
232
Deze materiaalgerelateerde innovaties worden aangevuld met
Een doorgedreven informatisering en aandacht voor innovatie
een aantal ondersteunende, maar essentiële technologieën.
in de verschillende socio-economische sectoren, zoals e-health,
Tot deze ‘enabling’ technologieën behoren het ontwikkelen van
e-society, … zijn belangrijk voor de verdere ontwikkeling van
nieuwe specifieke onderzoeks- en productietechnieken, het
onze kennismaatschappij. In deze context is er een belangrijke
karakteriseren van materialen en producten, net als het ganse
stimulerende rol voor de overheid weggelegd.
domein van modellering, simulatie en metrologie. Het ontwikkelen van nieuwe productietechnologieën en nieuwe materialen zal leiden tot nieuwe, geavanceerde en
3.3.6 Energie en Milieu voor Diensten en Verwerkende industrie
verbeterde producten, toepassingen en productieprocessen. Het combineren van de materialen en materiaalkennis uit
Energie- en milieutechnologie spelen niet enkel een belangrijke
verschillende domeinen is daarbij cruciaal.
rol binnen Europa maar vormen tegelijk een prominente en snel groeiende wereldmarkt die belangrijke exportmogelijkheden biedt. Ze kunnen bovendien bijdragen tot het
3.3.5 ICT voor Socio-economische Innovatie
oplossen van verschillende belangrijke socio-economische uitdagingen: globale klimaatverandering, uitputting van
De informatiesamenleving is in sterke mate afhankelijk van
energiebronnen, leven in een gezonde omgeving, competitiviteit
haar infrastructuur, waarbij innovatie gerelateerd is aan het
en groei. Nieuwe technologieën moeten echter wel leiden tot
vermogen om informatie van interne en externe bronnen te
een verhoging van de energie-efficiëntie. Efficiënt energiegebruik
gebruiken en te combineren. Voor onze moderne kennis-
is een belangrijke strategie om (toekomstige) energietoevoer te
economie zijn geavanceerde netwerken dan ook onontbeerlijk.
verzekeren, voor economische groei te zorgen en omwille van
Door de evolutie naar een alomtegenwoordig internet evolueert
ecologische redenen. Energie-efficiëntie kan zowel bewerkstelligd
de maatschappij naar een intelligente omgeving waarbij de
worden in de industrie (cfr. warmtekrachtkoppeling) als in
consument gebruik kan maken van allerlei informatie,
gebouwen (cfr. passiefhuistechnologie).
draadloos op gelijk welk moment (‘always connected’) en op eender welke plaats (‘multi-access’). De verdere ontwikkeling
Nieuwe of vernieuwde energietechnologieën kunnen ook een
naar een grotere bandbreedte en van mobiele en draadloze
belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van innovatieve
toepassingen wordt daarbij als prioritair beschouwd.
energiegeneratie. De voor Vlaanderen als prioritair gestelde technologieën zijn zonne-energie, biomassa, efficiënt gebruik
Het gebruiksvriendelijker en eenvoudiger maken van ICT-
van fossiele brandstoffen, kernenergie en brandstofcellen.
diensten moet het comfort van de consument sterk verhogen.
Ook het belang van intelligente elektriciteitsnetten (cf. ‘smart
Het inbouwen van een zekere mate van intelligentie in ICT is
grids’), waarbij energie op een geïntegreerde, efficiënte manier
daartoe onontbeerlijk.
lokaal gegenereerd en gedistribueerd kan worden, is groot. De ontwikkeling van ‘smart grids’ vergt niet alleen hardware-
Geavanceerde netwerken moeten tevens ‘ambient intelligent’
ontwikkeling voor o.m. de sturing en meting maar ook software
zijn, waarbij ICT alomtegenwoordig is, ook in alledaagse objecten
die een dergelijk systeem en haar onderdelen moet beheersen
(bv. kleding). Verder wordt ‘context awareness’ een steeds
en de bedrijfszekerheid ervan dienen te garanderen.
belangrijker eigenschap van informatiediensten die rekening moeten houden met een aantal kenmerken en voorkeuren van
Milieuvriendelijke productieprocessen (cfr. ‘closed loop’),
de gebruiker. Ook een verbetering van de veiligheid van
industriële en agrarische biotechnologie, en de sanering van water,
intelligente netwerken zodat privacy en beveiliging van data
lucht en bodem, zullen bijdragen tot de duurzaamheid van
kan gegarandeerd worden, staat hoog op de agenda.
productieprocessen en producten. Biotechnologische productieprocessen beloven bijvoorbeeld een hogere efficiëntie in
De convergentie van technologieën en multidisciplinaire
vergelijking met hun scheikundige tegenhanger. Zij kunnen
domeinen (cfr. de door National Science Foundation
gebruikt worden in een tal van sectoren: farmaceutische
beschreven Bio-Nano-Cogno-Info integratie) en daaruit
industrie, chemie, voedselverwerking, pulp en papier, enz.
voortvloeiend de ontwikkeling van nieuwe toepassingen, vormen bovendien een belangrijke uitdaging.
233
Figuur 3.1: Het belang voor innovatie en de actuele positie van Vlaanderen inzake 15 kritische innovatiefactoren zoals gepercipieerd door de zes expertpanels
ACTUELE POSITIE VLAANDEREN
Gemiddeld competitief
Dual use
Onvoldoende competitief
Niet belangrijk
Belangrijk
W&T communicatie Nieuwe leermethodes R&D settings
Menselijk kapitaal Internationale netwerken
Innovatie bij KMO Arbeidsmarkt Loonkost Fiscaliteit Innovatief aanbesteden Bureaucratie
Regelgeving Risicokapitaal Langetermijnvisie onderzoeksfinanciering
Zeer belangrijk
Essentieel
BELANG VOOR INNOVATIE
3.4 KRITISCHE INNOVATIEFACTOREN
3.5 CONCLUSIE
Strategische keuzes alleen volstaan echter niet om welvaart en
Deze eerste verkenningsoefening op Vlaams niveau biedt
welzijn te blijven verzekeren. Een gunstig omgevingskader is
beleidsmakers een referentiekader dat strategische beleids-
minstens even belangrijk. Tijdens de interactieve panelsessies
keuzes op vlak van technologie en innovatie kan ondersteunen
werden door de experts 15 kritische innovatiefactoren
en motiveren. De resultaten kunnen eveneens als inspiratie-
geïdentificeerd.
bron dienen voor onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten binnen zowel de kennisinstellingen als de bedrijven. Verkenningsstudies kunnen op deze manier de brug vormen
gerangschikt op basis van hun belang voor innovatie en
tussen de gezonde dynamiek van stuwen en sturen die het
de actuele positie van Vlaanderen hierin (zie figuur 3.1).
onderzoeks- en innovatieproces kenmerken. ’Bottom-up’
Het spreekt vanzelf dat deze randvoorwaarden op basis van
stuwen van creativiteit en initiatief is absoluut noodzakelijk om
kwantitatieve economische analyses nog verder kunnen
te komen tot succesvolle innovatietrajecten. ‘Top-down’ of het
worden verfijnd om aldus te komen tot meer gedetailleerde
op een meer sturende manier bundelen van krachten is echter
inzichten met het oog op mogelijke beleidsimplicaties en
evenzeer noodzakelijk wil men de opgestuwde innovatieve
daaruit afgeleide beleidsaanbevelingen. Dit laatste aspect vergt
kracht effectief transformeren in daadwerkelijke economische
evenwel een meer diepgaande studie.
slagkracht. Het is bijgevolg juist op het kruispunt van stuwen en sturen dat verkenningsstudies hun maximale toegevoegde
Om de innovatieve slagkracht van Vlaanderen te verhogen is
waarde kunnen hebben (zie figuur 3.2). Bovendien creëert
het van groot belang gelijktijdig en harmonieus in te spelen op
deze verkenningsstudie, door haar procesmatig en interactief
zowel de prioriteiten (product- en procesinnovatie) als op de
karakter, betrokkenheid van alle actoren bij het innovatie-
kritische innovatiefactoren (structurele innovatie). Dit bleek
gebeuren en dus ook bij de ontwikkeling van een toekomstvisie
immers de succesformule te zijn in de Scandinavische landen.
voor Vlaanderen.
De overheid speelt bij dit alles een belangrijke rol als katalysator. Het is immers aan de overheid om een gunstig omgevingsklimaat voor innovatie te creëren.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
Deze randvoorwaarden werden vervolgens door de experts
234
Figuur 3.2: De valorisatie van het referentiekader situeert zich op twee dimensies: naar intensiteit tussen stuwen en sturen en naar betrokkenheid van het beleid van hands-off naar hands-on
Hands-on Keuzes maken Selectiekader Competentiepool Strategische onderzoekscentra
BETROKKENHEID VAN HET BELEID Toetsingskader Beheersovereenkomsten Ronde Tafel Inspiratiebron onderzoek en beleid
Hands-off Stuwend
3.6 REFERENTIES • DEBACKERE K., VEUGELERS R., BOUWEN R., VAN LOOY B., ZIMMERMAN E. Methodological framework for examining science and technology in Flanders, K.U.Leuven, 2000 • MONARD E., RASPOET D., Verkennen om te kiezen, Delta 4, 2005 • SMITS E., VAN LOOY B., DEBACKERE K., MONARD E., Five years of regional technology foresight: the Flemish experience, Veille Stratégique Scientifique et Technologique, Lille, 2006 • VAN LOOY B., DEBACKERE K., ANDRIES P., ZIMMERMAN E., CALLAERT J., VERBEEK A. Technologies for the future: looking a decade ahead, Incentim K.U.Leuven , 2001 • VERBEEK A., DEBACKERE K., WOUTERS R. Chemische industrie in Vlaanderen. Gepubliceerd door de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (www.vrwb.be), 2004a • VERBEEK A., DEBACKERE K., WOUTERS R. De voedingsindustrie in Vlaanderen. Gepubliceerd door de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (www.vrwb.be), 2004b • VRWB-STUDIEREEKS 18, Technologie en innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten. Gepubliceerd door de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (www.vrwb.be), 2006
INTENSITEIT
Sturend
235
DOSSIER 4: SAMENWERKING UNIVERSITEITEN E N B E D R I J V E N : E E N S T U D I E VA N D E I N T E R N AT I O N A L E L I T E R AT U U R Door B. Van Looy (K.U.Leuven), C. Lecocq (K.U.Leuven), R. Belderbos (K.U.Leuven), D. Faems (K.U.Leuven), R. Veugelers (K.U.Leuven) i.s.m W. Vanhaverbeke (TUEindhoven), G. Duysters (TUEindhoven) en A P. De Man (TUEindhoven)
4.1 INLEIDING: NAAR EEN BREDERE BENADERING VAN INNOVATIEVE SLAGKRACHT.
Freeman (1987) gebruikte als eerste de term “nationaal innovatie systeem” bij zijn analyse van de Japanse economie. Maar ook het werk van Nelson (1993) waarin de samenstelling van het wetenschappelijke en technologische weefsel in de US systematisch
Vanaf het midden van de jaren ’80 wordt het innovatie-
vergeleken werd met andere landen, wordt beschouwd als één
gebeuren meer en meer als een systeem benaderd; de
van de hoekstenen van de huidige versie van het concept
ontwikkeling, diffusie en het gebruik van kennis - nodig voor
“nationaal innovatie systemen”2. Om de complexiteit van het
het totstandkomen van innovaties - worden gedragen door een
innovatieproces te vatten, wordt dus een breder perspectief
verscheidenheid aan actoren. Naast de ondernemingen, wordt
naar voor geschoven, waarbij innovatie wordt gezien als het
ook de rol van de overheid en onderzoeksinstellingen erkend1.
resultaat van zowel acties van als interacties tussen verschillende
In 1985 introduceerde Lundvall het concept “innovatie systeem”.
actoren gesitueerd in een welbepaalde institutioneel kader.
Figuur 4.1: Nationale Innovatie Systemen (OECD, 1997)
Macroeconomic and regulatory context
Global innovation networks
Regional innovation systems
Communication infrastructure
Knowledge generation, diffusion and use
Other research bodies
Firms’ capabilities and networks Science system
Clusters of industries
Supporting institutions Product market conditions
National innovation system
Factor market conditions
National innovation capacity
COUNTRY PERFORMANCE Growth, job creation, competitiveness
1 Andere modellen zoals de Triple Helix (Etzkowitz, 1996, 1998) en het Triangle model (Sabato, 1975) erkennen dezelfde drie central actoren, maar focussen respectievelijk op de rol van de universiteit en de overheid binnen het innovatieproces (Etzkowitz, 2000). 2 Ook Porter and Whitley bestudeerden nationale systemen maar legden minder de nadruk op innovatie.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
Education and training system
236
Een veelheid aan studies toont aan dat de economische groei
Chesbrough (2003) beschrijft hoe het gesloten innovatiemodel
en de welvaart van een land of regio in grote mate worden
evolueerde tot een open innovatiemodel. Dit open innovatiemodel
bepaald door de competitiviteit en het innovatievermogen van
(figuur 4.3) verwijst naar het combineren van zowel interne
het industriële weefsel. De innovatieve slagkracht van een regio
als externe bronnen van innovatie evenals het gebruik van
of land wordt op zijn beurt gedreven door een O&O
interne en externe kanalen om nieuwe producten op de markt
georiënteerd industrieel weefsel, een sterke wetenschappelijke
te brengen.
basis en een overheid die investeert in onderwijs en onderzoek en een stimulerende ondernemende omgeving creëert.
Een toenemende complexiteit van de kennisbasis in combinatie
Daarnaast bevordert samenwerking tussen verschillende
met de ontwikkeling van gefocuste strategieën, versterkt de
actoren - in het bijzonder bedrijven en onderzoeksinstellingen -
noodzaak op bedrijfsniveau om meer beroep te doen op
het proces van kenniscreatie en kennisdiffusie en verhoogt de
kennispartners. Daarnaast kan samenwerking op het vlak van
innovatieve performantie van regio’s.
innovatie ook leiden tot het verkorten van de doorlooptijd en het reduceren van kosten en risico’s. Omgekeerd laat open innovatie ook toe om nieuw ontwikkelde technologieën of
4.1.1 Samenwerking op het niveau van ondernemingen: een overzicht van de belangrijkste aandachts-
producten te valoriseren die niet binnen de eigen exploitatiestrategie passen.
punten In dat verband spelen ook evoluties op het vlak van Voor ondernemingen is innovatie vaak noodzakelijk zowel in
risicodragend kapitaal een rol: in toenemende mate zijn
termen van het uitbouwen van een duurzaam competitief
ondernemende werknemers met een nieuw idee of technologie
voordeel als inzake het realiseren van groei-objectieven.
in staat om deze ideeën via risicofinanciering onafhankelijk te
Om hun innovatieve slagkracht te verhogen, zijn bedrijven in
ontwikkelen tot een winstgevende onderneming (Keil et al.,
toenemende mate aangewezen op het exploreren en
2004). Zo stelt men vast dat het aandeel van de grote bedrijven
assimileren van extern gegenereerde kennis. Tevens doen
(+25.000 werknemers) in de O&O-uitgaven in de Verenigde
bedrijven ook steeds meer aan technologie-outsourcing.
Staten is gedaald van 71% in 1981 tot 39% in 2001. Het aandeel
De toenemende openheid en wisselwerking van bedrijven en
van bedrijven met minder dan 1000 werknemers steeg in
hun bredere omgeving op het vlak van O&O wordt geduid
dezelfde periode van 4% tot 25%.
met de term ‘open innovatie’. Deze term werd naar voor geschoven door Henry Chesbrough (2003). Hij definieert open
Wanneer de open innovatietrend zich doorzet zal ook het
innovatie als een hedendaagse trend in het innovatieproces
gehele innovatieproces van bedrijven een grondige wending
gekenmerkt door een toenemende openheid en wisselwerking
nemen. Innoveren zal niet langer bestaan uit interne O&O-
van bedrijven en hun bredere omgeving. Als dusdanig zorgt
activiteiten van grote industriële bedrijven, maar zal een
deze notie dan ook voor een complementair microperspectief
complex geheel worden van gezamenlijke kennisontwikkeling
ten aanzien van het ‘innovatie systeem’ concept.
en samenwerking in interorganisationele netwerken.
Hoewel al voordien in de literatuur werd verwezen naar het
Tenminste, als dergelijke samenwerking ook effectief bijdraagt
belang van allianties en samenwerking voor innovatie, kan
tot de innovatieve slagkracht van de onderneming. Maar ook
men toch stellen dat tot het midden de jaren ’90 "het gesloten
hier is recent onderzoek eenduidig: samenwerking en allianties
innovatiemodel" overheerste als belangrijkste denkkader
zijn effectief voor het verhogen van de innovatieve slagkracht
binnen de innovatieliteratuur: de verklaringsgrond van
van ondernemingen.
innovatieve performantie van ondernemingen werd in eerste instantie gesitueerd bij de omvang en de organisatie van de
Analyse van de innovatieve performantie van bedrijven (ook in
eigen O&O middelen (zie figuur 4.2).
Vlaanderen en Nederland) toont aan dat een verscheidenheid aan samenwerkingsverbanden een positief effect heeft op de innovatieve slagkracht van bedrijven. Onderzoek aan ECIS toont bovendien aan dat samenwerking een effectievere strategie betreft dan fusies of overnames voor het verhogen van de innovatieve slagkracht van ondernemingen.
237
Figuur 4.2: Gesloten innovatiemodel (Chesbrough, 2003)
ONDERZOEK
ONTWIKKELING
Grenzen van het bedrijf
Onderzoeksprojecten
DE MARKT
Figuur 4.3: Open innovatie (Chesbrough, 2003)
ONDERZOEK
ONTWIKKELING
NIEUWE MARKT
HUIDIGE MARKT
Grenzen van het bedrijf
Wanneer de vraag wordt bekeken met wie men als
Samenwerking met kenniscentra (universiteiten, onderzoeks-
onderneming best samenwerkt - andere ondernemingen zoals
centra) blijkt op dat vlak weinig meerwaarde te bieden.
klanten en leveranciers of ook onderzoekscentra en universiteiten
Een duidelijke meerwaarde van samenwerking tussen
- komt een gediversifieerd en tezelfdertijd coherent beeld naar
bedrijven en kenniscentra – voor ondernemingen - observeert
voor. Samenwerkingsrelaties met andere ondernemingen - in
men dan wel systematisch op het vlak van het ontwikkelen van
het bijzonder met klanten en leveranciers - blijkt instrumenteel
nieuwe producten en diensten.
te zijn voor het verder ontwikkelen en verbeteren van bestaande producten.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
Onderzoeksprojecten
238
Tabel 4.1: Uitgaven inzake R&D verricht binnen het Hoger Onderwijs (HERD), opgesplitst per financieringsbron 1999 Overheid
Bedrijfsleven
Buitenland
Italië
94,4%
4,8%
0,8%
Andere (nationaal) 0%
Denemarken
89,3%
2,1%
3,7%
4,9%
Portugal
88,7%
1,2%
3,4%
6,7%
Frankrijk
88,5%
3,4%
2,6%
5,5%
Finland
87,2%
4,7%
5,7%
2,4%
Duitsland
87,0%
11,3%
1,7%
0%
Nederland
82,2%
5,1%
3,5%
9,1%
Spanje
72,9%
7,7%
5,8%
13,6%
Zweden
72,4%
3,9%
4,6%
19,0%
Griekenland
67,4%
5,0%
22,8%
4,9%
Ierland
66,1%
6,6%
19,6%
7,7%
België
65,4%
10,9%
9,9%
13,8%
UK
65,0%
7,2%
7,9%
19,8%
EU-15
81,5%
6,9%
4,1%
7,5%
US
71,3%
6,3%
0%
22,4%
Japan
50,0%
2,3%
0%
47,7%
Bron: ‘Third S&T Indicators Report’, EC, 2003
Het observeren van dergelijk, gedifferentieerd patroon dient, bij
4.1.2 Samenwerking op het niveau van kenniscentra en
nader toezien geen verwondering te wekken. Universiteiten en
universiteiten: een overzicht van de belangrijkste
onderzoekscentra zijn net actief op het vlak van onderzoeks-
aandachtspunten.
activiteiten die zich situeren op middellange termijn en die - vanuit het perspectief van economische agenten - veel (markt-)
Niet alleen op het niveau van de innovatieve slagkracht van
exploitatierisico vertonen. Zoals destijds al beargumenteerd
ondernemingen stelt men positieve effecten vast van
door Arrow (1962) wordt innovatie ten dele gekenmerkt door
samenwerking tussen ondernemingen en kenniscentra: een
het risico op marktfalingen: als de onzekerheid over de
veelheid aan onderzoek toont ook aan dat een open,
(technische) haalbaarheid en de risico’s inzake commerciële
ondernemende oriëntatie van kenniscentra en universiteiten
exploitatie te groot worden, zullen economische agenten
positieve effecten ressorteren op het vlak van regionale,
verkiezen niet te investeren in innovatie. Om te vermijden dat
economische ontwikkeling. Voorbeelden zoals Silicon Valley
een
situaties
(US) en in Europa de regio’s rond Cambridge (UK) en
onderinvesteert in innovatie - en hiermee de eigen innovatieve
Stockholm (SE) inspireren tot het stimuleren van een
maatschappij
als
geheel
in
dergelijke
en competitieve slagkracht ondermijnt - worden meer
ondernemende houding bij universiteiten en kenniscentra.
risicovolle, lange termijn, investeringen in (basis)onderzoek
Dergelijke ondernemende houding manifesteert zich door meer
door de overheid ondersteund. Dergelijke ondersteuning
aandacht voor samenwerking via contractonderzoek alsook het
neemt de vorm aan van het betoelagen van universiteiten en
actief stimuleren van het valoriseren van opgebouwde kennis
onderzoekscentra om actief te zijn op het vlak van
aan de hand van spin-off creatie en octrooien.
basisonderzoek. De resultaten van verschillende empirische studies signaleren dan ook een complementaire rol van kenniscentra en ondernemingen: samenwerking tussen beide type actoren verhoogt de innovatieve slagkracht van ondernemingen dan ook net op het vlak van het meer exploratieve, risicovolle deel van de R&D portfolio.
239
Inzake samenwerking tussen ondernemingen en kenniscentra
Analyse van de huidige praktijk in Vlaanderen laat toe om te
- gemeten aan de hand van contractonderzoek - stelt men
besluiten dat het vinden van een dergelijk evenwicht tussen
tussen landen grote verschillen vast (zie tabel 4.1). De overheid
wetenschappelijke excellentie en ondernemende slagkracht
blijft de belangrijkste financier van publiek onderzoek. In relatieve
haalbaar is. Naast het institutioneel omkaderen van dergelijke
termen, stelt men vast dat de EU-15 en de VS een min of meer
evenwichtsoefening lijkt ook het in stand houden van de
vergelijkbaar aandeel van private financiering binnen de
relatieve onafhankelijkheid van kenniscentra (zie tabel 4.1) een
3
publieke onderzoekssector vertonen . Het aandeel van
belangrijke garantie voor het verder ontwikkelen van de eigen,
ondernemingen is het grootste in België en Duitsland
complementaire rol van kenniscentra binnen innovatiesystemen.
(ongeveer 11%); België behoort op het vlak van samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen tot de koplopers. Inzake doorstroming en valorisatie van kennis aan de hand
4.2 CONCLUSIES: SAMENWERKING UNIVERSITEITEN EN BEDRIJVEN
van spin-off creatie en octrooien stelt men vast dat Europa ten dele achterloopt ten aanzien van de Verenigde Staten.
Om duurzame innovatieve economische activiteiten te
Tezelfdertijd observeert men in verschillende Europese landen,
ontwikkelen, heeft een regio nood aan zowel performante
waaronder het VK, België en Nederland, een sterke groei en
ondernemingen en onderzoeksinstellingen, als aan samen-
dus ook een inhaalbeweging ten opzichte van de US.
werkingsverbanden tussen beide. Bedrijven en universiteiten worden gedreven door verschillende objectieven en belangen.
Dergelijke groei wordt mogelijk gemaakt door het creëren van
Binnen het innovatieproces, kunnen zij echter complementaire
een institutioneel kader dat universiteiten toelaat op te treden
rollen spelen, in het bijzonder op het vlak van samenwerking in
als economische actor. Waar in de Verenigde Staten dergelijk
niet-routinematige onderzoeksactiviteiten.
kader wordt geboden door o.m. de Bayh Dole act, observeert men in verschillende Europese landen het ontwikkelen van analoge
Het ontwikkelen van dergelijke samenwerkingsrelaties op een
regelgeving. Deze kent eigendomsrechten toe aan universiteiten
systematische basis gedijt beter binnen een institutioneel kader
en kenniscentra m.b.t. nieuwe inzichten voortkomend uit het
dat kennisinstellingen legitimeert als economische actor.
eigen onderzoek. Het creëren van dergelijke kaders laat toe om
Tezelfdertijd dienen binnen dergelijk institutioneel kader de
marktfalingen op het vlak van valorisatie van nieuwe kennis op
nodige garanties ingebouwd te worden ten aanzien van
te vangen.
onderzoek en onderwijs; ook de mogelijkheden op het vlak van valorisatie - vaak in samenwerking met andere economische actoren - dient gegarandeerd. De actuele praktijk in Vlaanderen
aanzien van ongewenste effecten op het vlak van onderwijs en
- zowel op het niveau van de regio als op het niveau van de
onderzoek (geheimhouding, maar ook eenzijdige bepaling van
kennisinstellingen - lijkt aan deze criteria te voldoen en te
de onderzoeksagenda’s door het bedrijfsleven). Anders gesteld,
resulteren in positieve effecten.
dergelijk institutioneel kader dient oog te hebben voor de specifieke rol van kenniscentra binnen innovatiesystemen op
• Bron: Samenwerking Universiteiten en Bedrijven: Een studie
het vlak van kenniscreatie en diffusie (Onderzoek en Onderwijs).
van de internationale literatuur. Studiereeks VRWB, 16,
Het complementeren van beide doelstellingen met een derde
2006. De volledige studie is verkrijgbaar via de VRWB.
missie resulteert in positieve effecten op korte en middellange termijn zolang deze derde missie onderzoek en onderwijs niet hypothekeert. Sterker nog, onderzoek inzake kenmerken van ondernemende universiteiten toont net aan dat een sterke wetenschappelijk
oriëntatie
een
van
de
belangrijkste
antecedenten is van effectieve valorisatie. Met andere woorden, institutionele kaders dienen een constructieve symbiose na te streven tussen onderzoek, onderwijs en valorisatie.
3
In absolute termen – en rekening houdend met bevolking en GDP – dient wel opgemerkt te worden dat in de US meer wordt geïnvesteerd in hoger onderwijs en R&D (HERD & BERD).
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
Tezelfdertijd dient een evenwicht gevonden te worden ten
240
D O S S I E R 5 : V L A A M S E I N N O VAT I E SAMENWERKINGSVERBANDEN - VIS Door E. Sleeckx (IWT)
5.1 INLEIDING
Figuur 5.1
Naast de steun aan kennisontwikkeling is de steun aan kennisdiffusie een even belangrijke component in een uitgebalanceerd innovatiesysteem. De Vlaamse overheid ondersteunt dit proces
Missionarissen prediken innovatie
Animatoren sensibiliseren en koppelen bedrijven aan netwerk van technologische expertise
Technologen bieden technologische oplossingen en opportuniteiten
RIS
TIS
TD
van technologie-overdracht en - implementatie met diverse maatregelen. In dit proces spelen de projecten in het kader van de Vlaamse InnovatieSamenwerkingsverbanden (VIS) een prominente rol. Dit door IWT beheerde subsidieprogramma kende een zesde oproepronde in 2006.
BEDRIJVEN
In deze bijdrage komt een korte analyse aan bod van de CO
huidige status (per dec 2006) van het VIS-programma.
Onderzoekers, collectief- en vertaalonderzoek
5.2 DEFINITIE VAN EEN VLAAMS INNOVATIESAMENWERKINGSVERBAND Onder een samenwerkingsverband wordt in de VIS-context verstaan: 5.3.1 ●
●
●
●
VIS - Technologische Dienstverlening (TD)
ofwel een consortium van in hoofdzaak Vlaamse bedrijven (minimaal 10 bij de start);
Technologische adviseerdiensten kennen een lange traditie
ofwel een organisatie die de facto kan optreden namens
(meer dan 20 jaar). De taak van de technologische adviseur
een groep van bedrijven zoals bvb. een beroepsfederatie,;
bestaat voornamelijk uit het verstrekken van technologisch
ofwel een collectief centrum dat middels het VIS-besluit
advies en innovatiestimulering; hiernaast zijn de adviseurs ook
erkend is als de facto VIS;
actief bij de verspreiding van de onderzoeksresultaten van
of een combinatie van voorgaande.
onderzoeksresultaten uit het kenniscentrum waar de adviseur gehuisvest is.
5.3 DE VERSCHILLENDE SUBPROGRAMMA’S BINNEN HET VIS-PROGRAMMA
Eind november 2006 waren er 68 technologische adviseerdiensten (TD) actief in 34 kenniscentra (waarvan 8 collectieve centra). In totaal betreft het een 78-tal VTE technologische
Er zijn, afhankelijk van de activiteiten en invalshoek (zie figuur 5.1),
adviseurs.
4 types van VIS-projecten: • technologische dienstverlening
In tabel 5.1 worden een aantal kengetallen weergegeven die
• thematische innovatiestimulering
de prestaties van de technologisch adviseurs in kaart brengen.
• regionale innovatiestimulering en
Deze cijfers zijn gebaseerd op de resultaatsgerichte rapportering
• collectief onderzoek.
voor de periode sept 2005 - augustus 2006.
Al deze projecttypes richten zich bij voorkeur naar KMO’s.
241
Zo bezoekt een voltijdsequivalent adviseur gemiddeld genomen
Figuur 5.4: Verdeling van al de geselecteerde projecten
een 50-tal bedrijven per jaar en worden er per voltijdsequivalent
over de technologiedomeinen (VIS/TD)
adviseur gemiddeld 35 technologische innovatieadviezen geleverd. Meer dan 80% van de klanten van de adviseer-
1%
diensten zijn kmo’s.
17%
Figuur 5.2: Aantal geselecteerde projecten per oproepjaar
3% 2%
30
60%
25
17% 20 15 25 10
21
20 12
5
10
0 2001
2002
2003
2004
2005
■ Basistechnologie
■ Informatietechnologie
■ Biotechnologie
■ Materialen en chemie
■ Energie en milieu
■ Micro-electronica en systemen
■ VIS/TD Aantal projecten per jaar
5.3.2 VIS - Thematische InnovatieStimulering (TIS) Figuur 5.3: Aantal gebudgetteerde VTE in geselecteerde
Projecten Thematische InnovatieStimulering (TIS) hebben tot doel een groep van bedrijven met een gelijkaardige innovatie-
projecten per oproepjaar
problematiek te begeleiden bij hun innovatieproces. 30,00
In eind november 2006 waren er 58 projecten van Thematische Innovatie- Stimulering actief (ca. 82 voltijds adviseurs).
20,00
Een belangrijk gedeelte van de tijdsbesteding van deze projecten bestaat uit pro-actieve innovatiestimulering en
15,00
26,95 23,70
10,00
in totaal ruim 3500 bedrijven bereikt. Een adviseur organiseert
17,39
15,75
13,71
gemiddeld per werkjaar 5 seminaries of workshops.
5,00 0,00 2001
informatieverspreiding evenals netwerkvorming. In 2006 werden
2002
2003
2004
2005
Men kan bovendien vaststellen dat een relatief groot aandeel van de contacten een behoorlijke diepgang heeft en vervolgens
■ VIS/TD Aantal VTE per jaar
leidt tot punctuele interventies (1917), partner matchings (400), technologie- of innovatieadvies (222) of het opstellen van innovatieplannen (129). Met de aansturing of begeleiding van het indienen van innovatiestudies of -projecten (67 in totaal) heeft het programma ook een impact op het KMO-Programma. In tabel 5.1 worden een aantal kengetallen weergegeven, die de prestaties van de adviseurs in kaart brengen. Deze cijfers zijn gebaseerd op de rapportering voor de periode september 2005 tot augustus 2006.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
25,00
242
Positief blijft de betrokkenheid van universiteiten, onderzoeks-
Figuur 5.7: Verdeling van al de geselecteerde projecten
instellingen en hogescholen bij de projecten. Dit toont aan dat
over de technologiedomeinen (VIS/TIS)
de projectvorm Thematische InnovatieStimulering een potentieel heeft als disseminatiekanaal voor resultaten bereikt in SBO- en
7%
TETRA-projecten. TIS-projecten kunnen immers ook waardevol zijn bij de verdere ondersteuning van het valorisatietraject van SBO- en TETRA-projecten.
14%
40%
Figuur 5.5: Aantal geselecteerde projecten per oproepjaar 16% 30 25
9%
20 15 26
28
10 14
12
5
15
12%
■ Basistechnologie
■ Informatietechnologie
■ Biotechnologie
■ Materialen en chemie
■ Energie en milieu
■ Micro-electronica en systemen
0 2001
2002
2003
2004
2005
5.3.3 VIS - (sub)Regionale InnovatieStimulering (RIS) ■ VIS/TIS Aantal projecten per jaar
De algemene opdracht van een project (sub)Regionale InnovatieStimulering bestaat erin alle bedrijven gelegen binnen Figuur 5.6: Aantal gebudgetteerde VTE in geselecteerde
een bepaald gebied te helpen bij het ondersteunen van hun innovatieproces en het nastreven van concrete synergie tussen
projecten per oproepjaar
de bedrijven onderling en tussen bedrijven en de technischwetenschappelijke wereld. De specifieke doelgroep zijn
50,00
bedrijven met een sluimerend innovatiepotentieel. Sinds begin
45,00
2003 zijn er zes projecten actief, één in iedere provincie,
40,00
met uitzondering van Antwerpen waar twee projecten in
35,00
samenwerkingsverband de regionale innovatiestimulering
30,00
uitvoeren (een 5-tal adviseurs per provincie).
25,00 44,81 20,00
10,00
Inhoudelijk blijven de RIS-adviseurs een erg pro-actieve aanpak
34,02
15,00
hanteren. Gemiddeld bezochten zij in 2006 ieder een 70-tal 18,00
16,40
17,00
2004
2005
5,00
bedrijven en per RIS-adviseur werden er ca. vier innovatiestudies of -projecten bij het IWT ingediend. Ook het begeleiden van
0,00 2001
2002
2003
bedrijven bij het opstellen van innovatieplannen is een belangrijke bezigheid van dit type innovatie-adviseur, in totaal werden in
■ VIS/TIS Aantal VTE per jaar
2006 een 100-tal Innovatie-audits afgenomen. Tot slot dient men vast te stellen dat de RIS-adviseurs een belangrijke schakelfunctie in het netwerk blijven vervullen: in 2006 zorgden zij gezamenlijk voor zo’n 250 ‘partnermatchings’; meestal betrof het hier het begeleiden van bedrijven naar technologische kenniscentra.
243
5.3.4 VIS - Collectief Onderzoek (CO)
Figuur 5.10: Verdeling van al de geselecteerde projecten over de technologiedomeinen (VIS/CO)
De projecten Collectief Onderzoek omvatten activiteiten waarbij zowel elders ontwikkelde geavanceerde kennis wordt verzameld, als eigen kennis wordt opgebouwd binnen het innovatiesamenwerkingsverband. Een project Collectief Onderzoek kan echter ook activiteiten dienstverlening en innovatiestimulering
32%
omvatten, voor zover deze activiteiten rechtstreeks betrekking hebben op verspreiding en sensibilisatie met betrekking tot 52%
de onderzoeksresultaten.
5%
Figuur 5.8: Aantal geselecteerde projecten per oproepjaar 2% 9%
30 25
■ Basistechnologie
■ Informatietechnologie
20
■ Biotechnologie
■ Materialen en chemie
■ Energie en milieu 15 10
20
19
16 12
5
15
0 2001
2002
2003
2004
2005
■ VIS/CO Aantal projecten per jaar
Figuur 5.9: Aantal gebudgetteerde VTE in geselecteerde
70,00 60,00 50,00 40,00 30,00
60,36
58,15 47,23
20,00 30,33
36,49
10,00 0,00 2001
2002
2003
■ VIS/CO Aantal VTE per jaar
2004
2005
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07 D O S S I E R S
projecten per oproepjaar
244
5.4 OVERZICHT VAN DE PRESTATIES Onderstaande tabellen geven de prestaties weer zoals die in de periode van 1 september 2005 tot en met 31 augustus 2006 door de VIS-adviseurs gerapporteerd werden.
Tabel 5.1 Totaal aantal activiteiten
RIS
TD
TIS
1. Algemene promotie en informatieverspreiding
238
538
718
1.494
44
737
832
1.613
2. Aantal innovatieondersteunende publicaties/presentaties
Totaal
170
304
402
876
1.841
4.055
2.124
8.020
5. Aantal punctuele interventies/diensten
483
7.477
1.917
9.877
6. Aantal begeleide doorverwijzingen of Partner Matching
250
233
400
883
8
10
11
29
186
2.517
222
2.925 171
3. Aantal georganiseerde seminaries/workshops 4. Aantal bedrijfsbezoeken
7. Aantal technologieprofielen ingebracht in IRC 8. Aantal Technologische/Innovatie-adviezen (met rapport, incl. GTA) 9. Aantal uitgevoerde innovatie-audits 10. Aantal uitgewerkte innovatieplannen/trajecten 11. Aantal IWT-Innovatiestudies waarvan de voorbereiding begeleid werd
92
13
66
259
391
129
779
60
56
23
139 121
44
33
44
101
217
46
364
1.184
6.381
3.565
11.130
114
526
387
1.027
-
9
20
29
Gemiddelde activiteit per VTE
RIS
TD
1. Algemene promotie en informatieverspreiding
9,1
7,0
9,5
2. Aantal innovatieondersteunende publicaties/presentaties
1,7
9,6
11,0
12. Aantal ingediende IWT/EU-Innovatieprojecten waarvan de indiening begeleid werd 13. Aantal innovatieplannen waarvan de uitvoering begeleid werd 14. Aantal klanten (KMO, GO) 15. Aantal samenwerkingen met andere intermediairen. 16. Aantal netwerkondersteunende activiteiten
TIS
6,5
4,0
5,3
4. Aantal bedrijfsbezoeken
70,1
53,1
28,0
5. Aantal punctuele interventies/diensten
3. Aantal georganiseerde seminaries/workshops
18,4
97,9
25,3
6. Aantal begeleide doorverwijzingen of Partner Matching
9,5
3,1
5,3
7. Aantal technologieprofielen ingebracht in IRC
0,3
0,1
0,1
8. Aantal Technologische/Innovatie-adviezen (met rapport, incl. GTA)
7,1
33,0
2,9
9. Aantal uitgevoerde innovatie-audits
3,5
0,2
0,9
10. Aantal uitgewerkte innovatieplannen/trajecten
9,9
5,1
1,7
11. Aantal IWT-Innovatiestudies waarvan de voorbereiding begeleid werd
2,3
0,7
0,3
12. Aantal ingediende IWT/EU-Innovatieprojecten waarvan de indiening begeleid werd.
1,7
0,4
0,6
13. Aantal innovatieplannen waarvan de uitvoering begeleid werd
3,8
2,8
0,6
45,1
83,5
47,0
4,3
6,9
5,1
-
0,1
0,3
14. Aantal klanten (KMO, GO) 15. Aantal samenwerkingen met andere intermediairen. 16. Aantal netwerkondersteunende activiteiten Projecttype
Gepresteerde dagen
VTE
VIS/RIS
5.775
26,3
VIS/TD
16.805
76,4
VIS/TIS
16.675
75,8 178,4
245
AUTEURSLIJST • Drs. Kris AERTS, K.U.Leuven, is als doctoraatsonderzoeker
• Dr. Dries FAEMS, K.U.Leuven, is post-doctoraal onderzoeker
verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren van de
aan de Faculteit Economische en Toegepaste Economische
Vlaamse Gemeenschap.
Wetenschappen, Departement Personeel en Organisatie.
• Dr. Petra ANDRIES, K.U.Leuven, is senior onderzoeker
• Prof. Dr. Wolfgang GLÄNZEL, K.U.Leuven, is hoogleraar
verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren van de
aan de K.U.Leuven en is co-promotor – directeur van het
Vlaamse Gemeenschap.
Steunpunt O&O Indicatoren van de Vlaamse Gemeenschap.
• Prof. Dr. René BELDERBOS, K.U.Leuven, is gewoon hoogleraar
• Dr. Machteld HOSKENS, K.U.Leuven, is als senior onderzoeker
aan de Faculteit Economische en Toegepaste Economische
verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren van de
Wetenschappen, Departement Bedrijfseconomie, Strategie
Vlaamse Gemeenschap.
en Innovatie. • Drs. Catherine LECOCQ, K.U.Leuven, is als doctoraats• Drs. Hanna BINZ, K.U.Leuven, is als doctoraatsonderzoeker
onderzoeker verbonden aan de Faculteit Economische en
verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren van de
Toegepaste Economische Wetenschappen, Departement
Vlaamse Gemeenschap.
Bedrijfseconomie, Strategie en Innovatie.
• Prof. Dr. Dirk CZARNITZKI, K.U.Leuven, is co-promotor
• Drs. Tom MAGERMAN, K.U.Leuven, is als doctoraats-
van het Steunpunt O&O Indicatoren van de Vlaamse
onderzoeker verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren
Gemeenschap en is hoofd van de onderzoeksgroep
van de Vlaamse Gemeenschap.
Innovatie van het Steunpunt. • De Heer Frank MONTENY, I.W.T., is als adviseur verbonden • Prof. Dr. Ir. Koenraad DEBACKERE, K.U.Leuven, is gewoon
aan het I.W.T.
hoogleraar en promotor-woordvoerder van het Steunpunt O&O Indicatoren van de Vlaamse Gemeenschap.
• Dr. Ir. Elisabeth MONARD, FWO, is secretaris-generaal van het FWO-Vlaanderen.
• Mevrouw Linda De KOCK, Onderwijs Vlaanderen, is adjunct van de directeur Hoger Onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap. • Dr. Ir. Aard-Pieter DE MAN is als academicus en onderzoeker
de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid. • Dr. Elie RATINCKX, V.R.W.B., is als onderzoeker – navorser verbonden aan de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid.
(ECIS), TUEindhoven. • Dr. Ir. Eric SLEECKX, I.W.T., is als adviseur verbonden aan • Dr. Ir. Pascale DENGIS, E.W.I., is als onderzoeker – navorser
het I.W.T.
verbonden aan het departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse Gemeenschap.
• Dr. Elke SMITS, V.R.W.B., is als onderzoeker – navorser verbonden aan de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid.
• Ir. Mariëtte Du Plessis, is als onderzoeker verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren van de Vlaamse Gemeenschap.
• Drs. Xiaoyan SONG, K.U.Leuven, is als onderzoeker verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren van de
• Prof. Dr. Geert DUYSTERS is als hoogleraar verbonden
Vlaamse Gemeenschap.
aan het Eindhoven Center for Innovation Studies (ECIS), TUEindhoven.
• Drs. Bart THIJS, K.U.Leuven, is als doctoraatsonderzoeker verbonden aan het Steunpunt O&O Indicatoren van de Vlaamse Gemeenschap.
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07
verbonden aan het Eindhoven Center for Innovation Studies
• Dr. Daniëlle RASPOET, V.R.W.B., is secretaris-generaal van
246
• Dr. Vincent THOEN, V.R.W.B., is als onderzoeker – navorser verbonden aan de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid. • Prof. Dr. W. VAN HAVERBEKE is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Hasselt en de TUEindhoven. • Mevrouw Monica VAN LANGENHOVE, E.W.I., is als adviseur
LIJST VAN VOORNAAMSTE AFKORTINGEN VAN HET VLAAMS WTI-SYSTEEM: AAP
Assisterend Academisch Personeel
A&HCI
Arts and Humanities Citation Index
AI
Activiteitsindex
AILO
Academische Initiële Lerarenopleiding
– navorser verbonden aan het departement Economie,
APS
Administratie Planning en Statistiek
Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse Gemeenschap.
AWI
Administratie Wetenschap en Innovatie
AWZ
Administratie Waterwegen en Zeewezen
• Prof. Dr. Bart VAN LOOY, K.U.Leuven, is co-pomotor van het
AZF
Departement Algemene Zaken en Financiën
Steunpunt O&O Indicatoren van de Vlaamse Gemeenschap
BB
Beroepsbevolking
en hoofd van de onderzoeksgroep Technometrie van het
BBPR
Bruto Binnenlands Product per Regio
Steunpunt.
BERD
Business Expenditures on R&D
BNP
Bruto Nationaal Product
BOF
Bijzonder Onderzoeksfonds
BP
Begrotingsprogramma
BUOO
Bruto Binnenlandse Uitgaven voor Onderzoek
• De Heer Danny VAN STEENKISTE, I.W.T., is als adviseur verbonden aan het I.W.T. • Prof. Dr. Reinhilde VEUGELERS, K.U.Leuven, is co-pomotor
en Ontwikkeling (zie GERD)
van het Steunpunt O&O Indicatoren van de Vlaamse
CBGS
Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudiën
Gemeenschap.
CERN
Centre de Recherche Nucléaire
CFS
Commissie voor Federale Samenwerking
CFS-STAT
Werkgroep Statistiek voor de Commissie
• Dr. Kristien VERCOUTERE, V.R.W.B., is als onderzoeker – navorser
verbonden
aan
de
Vlaamse
Raad
voor
Wetenschapsbeleid.
Federale Samenwerking CIS (1,2,3,4) Community Innovation Survey CIS
Commissie voor Internationale Samenwerking
• De Heer Peter VIAENE, E.W.I., is als adviseur – navorser
COO
Departement Coördinatie
verbonden aan het departement Economie, Wetenschap en
COST
European Cooperation in the field of Scientific
CPP
Citations per Paper
CREST
Comité voor Wetenschappelijk en Technisch
Innovatie van de Vlaamse Gemeenschap. • De Heer Karel Vinck, V.R.W.B., is voorzitter van de Vlaamse
and Technical Research
Raad voor Wetenschapsbeleid. • De Heer Koen WAEYAERT, E.W.I., is als adviseur – navorser
Onderzoek DTO
Databank Tertiair Onderwijs
DWTC
Federale Diensten voor Wetenschappelijke,
EFRO
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
EPO
European Patent Office
ESA
European Space Agency
ESF
Europees Sociaal Fonds
ESO
European Southern Observatory
EU
Europese Unie
EUR
Euro
EUROSTAT
Europees Statistisch Bureau
EWBL
Departement Economie, Werkgelegenheid,
verbonden aan het departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse Gemeenschap.
Technische en Culturele aangelegenheden
Binnenlandse Aangelegenheden en Landbouw EWI
Departement Economie, Wetenschap en Innovatie
247
FIOV
Fonds tot bevordering van het Industrieel
FRWB
Federale Raad voor Wetenschapsbeleid
FTI
Flanders Technology International
FWO
Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek –
IWETO
Onderzoek in Vlaanderen
Inventaris van het Wetenschappelijk en Technologisch Onderzoek
IWT
Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen
IWW
Vlaanderen
Interdepartementale Werkgroep Wetenschapsbeleid
Government Budget Appropriations
JCSm
Mean Citation Rate of Journal Packet
or Outlays for R&D
JESSI
Joint European Submicron Silicon Initiative
GBOU
Generisch Basisonderzoek aan de Universiteiten
KIV
KMO-Innovatie-Vlaanderen
GERD
Gross Expenditures R&D
KMO
Kleine en Middelgrote Ondernemingen
GIMV
Gewestelijke Investeringsmaatschappij
KMSKA
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten –
GBAORD
Vlaanderen
Antwerpen
GIMB
Gewestelijke Investeringsmaatschappij Brussel
KP
Kaderprogramma’s
GIS
Geografische InformatieSysteem
KUB
Katholieke Universiteit Brussel
GOVERD
Government Expenditures on R&D
K.U.Leuven Katholieke Universiteit Leuven
HBPWB
Horizontaal Begrotingsprogramma
KULAK
Katholieke Universiteit Leuven Afdeling Kortrijk
Wetenschapsbeleid
KVAB
Koninklijke Vlaamse Academie van België voor
HERD
Higher Education Expenditures on R&D
HIVA
Hoger Instituut voor de arbeid
LIN
Departement Leefmilieu en Infrastructuur
HOBU
Hoger Onderwijs Buiten de Universiteit
LUC
Limburgs Universitair Centrum
HRST
Human Resources for Science and Technology
MECR
Mean Expected Citation Rate
IAJ
Individueel Aangepast Jaarprogramma
MEDEA
Micro-electronics Development for European
IAP
Instituut voor het Archeologisch Patrimonium
IBW
Instituut voor Bosbouw en Wildbeheer
MER
MilieuEffectRapport
ICT
Informatie- en Communicatietechnologie
Meuro
Miljoen euro
IEA
International Association for the Evaluation
Mln.
Miljoen
of Education Achievement
Mld.
Miljard
IES
Instituut voor Europese Studiën
MINA-fonds Fonds voor Preventie en Sanering inzake
IMEC
Interuniversitair Micro-Elektronica Centrum
IN
Instituut voor Natuurbehoud
MIRA
Milieu- en Natuurrapport Vlaanderen
INES
International Indicators of Education Systems
MKB
Midden en Klein Bedrijf
INR
Instituut voor Nationale Rekeningen
MTA
Material Transfer Agreement
IPC
International Patent Classification
MOCR
Mean Observed Citation Rate
IAP
Industriële Affiliatie Programma’s
NABS
Nomenclatuur voor de analyse en vergelijking
International Standard Classification of Education
ISCO
International Standard Classification of
ISI ISIC
Applications
Leefmilieu en Natuurbehoud
van wetenschapsbegrotingen en -programma’s NACE
Statistische nomenclatuur van de economische
Institute for Scientific Information
NARA
Natuurrapport
International Standard Industrial Classification
NOD
Nederlandse Onderzoek Databank
Occupations
activiteiten in de Europese Unie
of All Economic Activities)
NRC
Non-recurring costs
IOB
Vlaams Interuniversitair Instituut voor
O&O
Onderzoek en Ontwikkeling
Ontwikkelingsbeleid en – beheer
O&V
Onderwijs en Vorming
IT
Informatie Technologie
OA
Organisatieafdeling
ITA
Actieprogramma Informatietechnologie
OBPWO
Onderwijskundig Beleids- en Praktijkgericht
ITEA
Information Technology for European
ITG
Instituut voor Tropische Geneeskunde
IUB
Interuniversitaire Begeleidingsgroep
Advancement
Wetenschappelijk Onderzoek OESO
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
OND
Departement Onderwijs
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 0 07
ISCED
Wetenschappen en Kunsten
248
OVAM
Openbare Afvalstoffenmaatschappij voor
VLIET
Vlaams Impulsprogramma Energietechnologie
het Vlaamse Gewest
VLINA
Vlaams Impulsprogramma Natuurontwikkeling
PBO
Programma Beleidsgericht Onderzoek
VLIR
Vlaamse Interuniversitaire Raad
PNP
Not for Profit Organisations Expenditures
VLIZ
Vlaams Instituut voor de Zee
on R&D
VLM
Vlaamse Landmaatschappij
PPP
Purchasing Power Parities
VMM
Vlaamse Milieumaatschappij
RCA
Revealed Comparative Advantage
VOI
Vlaamse Openbare Instellingen
RCR
Relative Citation Rate
VRT
Vlaamse Radio- en Televisieomroep
RIS
Subregionale Innovatiestimulering
VRWB
Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid
RTA
Relatieve technologiespecialisatie
VUB
Vrije Universiteit Brussel
RUCA
Universitair Centrum Antwerpen
VVOB
Vlaamse Vereniging voor Ontwikkelings-
SBO
Strategisch Basis Onderzoek
SCI
Science Citation Index
SCIE
Science Citation Index Expanded
SSCI
Social Science Citation Index
STV
Stichting Technologie Vlaanderen
STWW TA TIS tUL TWOL
samenwerking en Technische Bijstand W&T
Dienstverlening WAV
Vlaams Steunpunt Werkgelegenheid,
Strategische Technologieën voor Welzijn
WIM
Departement Wetenschap, Innovatie en Media
en Welvaart
WIV
Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid
Technology Assessment
WoS
Web of Science
Thematische Innovatiestimulering
WTI
Wetenschap, Technologie en Innovatie
transnationale Universiteit Limburg
WTO
World Trade Organization
Toegepast Wetenschappelijk Onderzoek
WVC
Departement Welzijn, Volksgezondheid
Arbeid en Vorming
Leefmilieu UA
Universiteit Antwerpen
UFSIA
Universitaire Faculteiten St.-Ignatius Antwerpen
UGent
Universiteit Gent
UIA
Universitaire Instelling Antwerpen
ULB
Université Libre de Bruxelles
UNESCO
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
UNU
Wetenschappelijke en Technologische
United Nations University – Universiteit van de Verenigde Naties
USD
Amerikaanse dollar
USPTO
United States Patent and Trademark Office
VALUE
Valorisation and Utilisation for Europe
VAO
Voortgezette Academische Opleiding
VIA
Vlaams Innovatie-Adviescentrum
VIB
Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie
VIF
Vlaams Infrastructuurfonds
VIONA
Vlaams Interuniversitair Onderzoeksnetwerk
VIS
Vlaamse Innovatie Samenwerkingsverbanden
Vito
Vlaamse Instelling voor Technologisch
Arbeidsmarktrapportering
Onderzoek VLAB
Vlaams Actieprogramma Biotechnologie
VLGMS
Vlerick Leuven Gent Management School
Vlhora
Vlaamse Hogescholenraad
en Cultuur ZAP
Zelfstandig Academisch Personeel