Onderzoeksrapport Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren (Limburg) Eindverslag van een toevalsvondst.
Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren (Limburg). Eindverslag van een toevalsvondst. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 176 AUTEURS Katleen Couchez, Alain Vanderhoeven, Geert Vynckier, Brigitte Cooremans, An Lentacker & Johan Van Laecke. JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Kijk op de werkput en de omgeving van de opgraving. 21/06/2017, Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Geert Vynckier agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/095 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
ROMEINSE KUILEN EN EEN CREMATIEGRAF IN DE TONGERSVELDSTRAAT 4 TE TONGEREN (LIMBURG) Eindverslag van een toevalsvondst. //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
KATLEEN COUCHEZ, ALAIN VANDERHOEVEN, GEERT VYNCKIER, BRIGITTE COOREMANS, AN LENTACKER & JOHAN VAN LAECKE
INHOUD 1
INLEIDING .................................................................................................................... 6
2
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT ...................................................... 8
3
DE ONDERZOEKSOPDRACHT ....................................................................................... 9
3.1
ALGEMENE BEPALINGEN ......................................................................................................... 9
3.2
DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE ............................... 10
3.3
RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN .................................................................... 10
4
WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING ..................................................... 11
5
AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ............................................................................. 14
6
RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT .................................................... 15
6.1
LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT ............................................................. 15
6.1.1
BODEMKUNDIGE CONTEXT .......................................................................................................................... 16
6.1.2
LANDSCHAPPELIJKE CONTEXT ....................................................................................................................... 17
6.2
HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT ..................................................................... 18
6.2.1
HISTORISCHE CONTEXT VAN TONGEREN ......................................................................................................... 18
6.2.2
ARCHEOLOGISCHE CONTEXT VAN TONGEREN ................................................................................................... 20
7
BESCHRIJVING VAN DE SITE ...................................................................................... 23
7.1
STRATIGRAFIE ........................................................................................................................ 23
7.1.1
HET NOORDOOSTPROFIEL ............................................................................................................................ 23
7.1.2
HET ZUIDOOSTPROFIEL ............................................................................................................................... 25
7.1.3
HET ZUIDWESTPROFIEL ............................................................................................................................... 26
7.2
SPOREN EN STRUCTUREN ...................................................................................................... 28
7.2.1
DE ROMEINSE PERIODE ............................................................................................................................... 28
7.2.2
ANDERE ................................................................................................................................................... 30
7.3
VONDSTEN ............................................................................................................................. 30
7.3.1
CATALOGUS EN BESPREKING VAN DE ARCHEOLOGISCHE VONDSTEN PER SPOOR ....................................................... 30
7.3.2
BESPREKING DIERLIJKE RESTEN...................................................................................................................... 35
7.3.3
BESPREKING MACROBOTANISCHE RESTEN ....................................................................................................... 35
7.4
INTERPRETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE................................................................... 36
7.4.1
EEN TWEEDE TOEVALSVONDST AAN TONGERSVELDSTRAAT 4 .............................................................................. 37
7.4.2
TONGERSVELDSTRAAT ................................................................................................................................ 39
7.5
SYNTHESE VAN DE KENNIS OVER DE ARCHEOLOGISCHE SITE ............................................... 40
8
SAMENVATTING ........................................................................................................ 43
9
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................ 44
9.1
GERAADPLEEGDE LITERATUUR .............................................................................................. 44
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
9.2
INTERNETBRONNEN .............................................................................................................. 45
10
BIJLAGEN ................................................................................................................... 46
10.1
LIJST VAN PLANNEN EN KAARTEN ......................................................................................... 46
10.2
LIJST VAN TEKENINGEN ......................................................................................................... 48
10.3
LIJST VAN FOTO’S .................................................................................................................. 50
10.4
LIJST VAN SPOREN ................................................................................................................. 55
10.5
LIJST VAN VONDSTEN ............................................................................................................ 55
10.6
LIJST VAN STALEN .................................................................................................................. 55
10.7
CONSERVATIERAPPORT ......................................................................................................... 56
10.7.1
METALEN ................................................................................................................................................ 56
10.7.2
KERAMIEK ................................................................................................................................................ 56
10.7.3
BOTMATERIAAL......................................................................................................................................... 57
10.8
RESULTATEN VAN AARDKUNDIGE EN NATUURWETENSCHAPPELIJKE ANALYSES (RUWE DATA) .................................................................................................................................... 57
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 5 van 57
1 INLEIDING Tijdens de bouwwerkzaamheden voor een alleenstaande woning in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren werd een omvangrijke kelder uitgegraven (fig. 1-2). Een voorbijganger stelde vast dat in de profielen van de put meerdere sporen en lagen zichtbaar waren, duidelijk toe te schrijven aan de Romeinse periode. Blijkbaar werden deze sporen tijdens de graafwerken niet opgemerkt en gebeurde de melding pas later dankszij de opmerkzame burger. De stadsarcheoloog Dirk Pauwels werd op de hoogte gebracht, hij meldde de vondst op 19 juni 2017 als toevalsvondst via het meldingsformulier van het agentschap Onroerend Erfgoed. Diezelfde dag werd het terrein bezocht en geëvalueerd (fig. 3). In samenspraak met de architect en eigenaar werd besloten om gedurende twee dagen de profielen op te schonen en te onderzoeken met een ploeg van één archeoloog en drie technische medewerkers. Het veldwerk vond plaats van 20 juni tot en met 21 juni 2017. Een klein jaar later, op 26 april 2018 werd een nieuwe vondstmelding gedaan voor het huis aan de Tongersveldstraat 4. Voor de aanleg van een regenwater- en infiltratieput werd vanuit de noordelijke hoek van de kelder een sleuf gegraven aansluitend op een vierkante put waar een droge fundering aan het licht kwam1. In dit eindverslag worden de onderzochte profielen en aangesneden Romeinse structuren uit 2017 toegelicht. Ook de structuur van de toevalsvondst uit 2018 wordt bij de interpretatie van de site betrokken. Het onderzochte perceel bevindt zich in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren. Dit terrein ligt aan de noordwestelijke randzone van het zuidwest-grafveld van de Romeinse stad Atuatuca Tungrorum. De verdere verwerking van de onderzoeksgegevens en vondsten zullen besproken en geanalyseerd worden binnen de ruimere historische en archeologische context van de Romeinse hoofdstad van de civitas Tungrorum.
Figuur 1: Topografische kaart van het onderzochte gebied. Schaal 1:10.000 (©AGIV).
1
Vanderhoeven et al. 2018 (onuitgegeven verslag van toevalsvondst ID 273).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
Figuur 2: GRB kaart met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:1000 (©AGIV). Figuur 3: Toestand op het terrein tijdens een eerste evaluatie op 19 juni 2017 (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 7 van 57
2 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT Tongeren – Tongersveldstraat 4 Projectcode
2017F211
Naam en erkenningsnummer erkende archeoloog
Agentschap Onroerend Erfgoed (OE) OE/ERK/Archeoloog/2015/00001
Veldwerkleider
Geert Vynckier
Locatiegegevens van het onderzochte gebied Provincie Gemeente Deelgemeente Adres Toponiem Bounding box in Lambertcoördinaten (EPSG:31370) Kadastrale informatie
Limburg Tongeren Tongeren Tongersveldstraat 4, 3700 Tongeren / Punt 1: x= 226013.71 y= 1632553.88 Punt 2: x= 226038 y= 163274.88 ste Tongeren, 1 Afd. Tongeren, Sectie D, Perceel 0182/00G000 en 0183/00G000
Toevalsvondst Datum vondst Datum melding Dossiernummer
19/06/2017 19/06/2017 (ID 169) ID 172
Begin- en einddatum veldwerk
20/06/2017 - 21/06/2017
Oppervlakte van het onderzoeksgebied
357 m²
Terreinwerk
Geert Vynckier (veldwerkleider) Michel Mulleners Jurgen Staf & Jos Wijnants (technisch assistenten)
Opmetingen en aanmaak kaartmateriaal
Johan Van Laecke (landmeter-expert)
Tekenwerk en plannen
Sylvia Mazereel (onderzoeksmedewerker archeologie)
Fotografie terrein en vondsten
Geert Vynckier
Rapportage
Brigitte Cooremans (studie macrobotanie) Katleen Couchez (eindverslag) An Lentacker (studie dierlijk bot) Alain Vanderhoeven (eindverslag en studie aardewerk) Johan Van Laecke (kaartmateriaal) Geert Vynckier (eindverslag)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
3 DE ONDERZOEKSOPDRACHT 3.1 ALGEMENE BEPALINGEN Het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vermeldt het volgende in verband met toevalsvondsten, onder Hoofdstuk 5. Archeologie – Onderafdeling 4. Toevalsvondsten:
Art. 5.1.4. Iedereen die, op een ander moment dan bij het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek, een archeologische opgraving of het gebruik van een metaaldetector, een roerend of onroerend goed vindt waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het archeologische erfgoedwaarde heeft, is verplicht daarvan binnen drie dagen aangifte te doen bij het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. In voorkomend geval brengt het agentschap de zakelijkrechthouder en de gebruiker van de betrokken percelen, als ze niet de vinder zijn, en de gemeenten waar de vondsten worden gedaan ervan op de hoogte dat er vondsten zijn gedaan die vermoedelijk archeologische erfgoedwaarde hebben en wat de rechtsgevolgen daarvan zijn. De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte: 1° de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren; 2° de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen; 3° de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. Na het onderzoek, vermeld in het derde lid, 3°, kan het agentschap de termijn van tien dagen inkorten of verlengen. Het agentschap brengt de zakelijkrechthouder en de gebruiker daarvan per beveiligde zending op de hoogte. Na het verstrijken van de termijn zijn de zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder niet langer onderworpen aan het passiefbehoudsbeginsel voor archeologisch erfgoed voor wat betreft de gemelde vondst.
De Memorie van Toelichting van het Onroerenderfgoeddecreet vult aan:
Artikel 5.1.4. (…) De bij decreet opgelegde bewaarmogelijkheden blijven gedurende tien dagen van kracht. Gedurende deze periode beschikt de Vlaamse overheid over de nodige tijd om de noodzakelijke vaststellingen te doen of te laten doen op het terrein. De Vlaamse overheid werkt zoveel mogelijk samen met de betrokken onroerenderfgoedgemeente(n). Op basis van de terreinevaluatie kan de Vlaamse overheid de termijn van tien dagen verlengen of inkorten. Eventuele financiële tegemoetkomingen als gevolg van een termijnverlenging kunnen in uitvoeringsbesluiten worden behandeld (zoals bepaald in artikel 10.3.3). Omdat deze financiële tegemoetkomingen volledig voor rekening van de Vlaamse overheid zijn, is de Vlaamse administratie volledig voor het proces van toevalsvondsten bevoegd.
Het Onroerenderfgoedbesluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2014 betreffende de uitvoering van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (gewijzigd bij besluit van de Vlaamse Regering van 4 december 2015) vervolledigt als volgt: Artikel 5.5.4. Met toepassing van artikel 5.1.4 van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en in afwijking van artikel 5.5.1 tot en met artikel 5.5.3 van dit besluit geldt voor archeologische vooronderzoeken met ingreep in de bodem en archeologische opgravingen die volgen op een toevalsvondst en uitgevoerd worden door het agentschap, een onmiddellijke toelating.
Een toevalsvondst dient steeds op korte termijn behandeld te worden. Hierdoor beperkt de onderzoeksopdracht zich tot het evalueren van het bodemarchief en het ex situ bewaren van mogelijk archeologisch materiaal dat dreigt vernietigd te worden. Binnen de context van een toevalsvondst kan een voorafgaandelijk bureauonderzoek niet plaatsvinden. Dit bureauonderzoek dat de landschappelijke, bodemkundige, historische en archeologische voorkennis van de vindplaats verzamelt, is noodzakelijkerwijze na het terreinonderzoek gebeurd; de resultaten zijn in dit eindverslag opgenomen (zie hoofdstuk 6).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 9 van 57
3.2 DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE Aangezien het hier een toevalsvondst betreft, was een voorafgaande vraagstelling niet aan de orde. Het doel van het onderzoek van een toevalsvondst beperkt zich tot inzicht verkrijgen in de aard van de aangetroffen archeologische sporen en vondsten, hun datering en indien van toepassing hun relatie en fasering, alsook het ex situ bewaren van de vondsten die dreigen vernietigd te worden. Voor het eindverslag is dit onderzoek uitgebreid. De resultaten van het archeologisch onderzoek zijn bestudeerd in het licht van de archeologische voorkennis van het gebied en de historische context om te komen tot een interpretatie van de site. Bij het archeologierapport werden alsnog enkele vragen vooropgesteld, die in het eindverslag zullen worden beantwoord in hoofdstuk 7.5: • • • • • • • •
Welke bodems zijn er aanwezig en hoe is de stratigrafische opbouw van dit terrein, gelegen aan de rand van het zuidwest-grafveld van het Romeinse Tongeren? Welke sporen zijn er aanwezig en waartoe behoren ze? Maken de sporen deel uit van één of meerdere structuren? Kan op basis van de sporen een uitspraak worden gedaan over de aard en omvang van het gebruik van dit terrein in de Romeinse periode? Zijn er indicaties die kunnen wijzen op de aanwezigheid van graven, behorend tot het zuidwestgrafveld van Romeins Tongeren? Wat is de relatie tussen de bodem en de archeologische sporen? Kan deze archeologische vindplaats in tijd, ruimte en functie afgebakend worden? Wat is de waarde van de vastgestelde archeologische vindplaats?
3.3 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN De randvoorwaarden noodzakelijk voor het onderzoek van een toevalsvondst worden beschreven in artikel 5.1.4. van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013: ‘De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren, de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen, de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap’. Bij de uitgraving van de kelder moeten er archeologische lagen en -sporen zichtbaar zijn geweest. Deze werden niet herkend door de uitvoerder, waardoor het onderzoek zich alleen kon beperken tot de profielwanden. Na de melding van de toevalsvondst en de nodige afspraken met de architect en de eigenaar kon het agentschap Onroerend Erfgoed het nodige terreinwerk onder gunstige omstandigheden, snel en efficiënt uitvoeren. De profielwanden werden opgeschoond, gefotografeerd en ingetekend. Uit meerdere archeologisch belangrijke lagen in de profielen werden scherven gerecupereerd en bodemmonsters genomen voor verder onderzoek van eventueel bewaarde plantaardige macroresten en microfauna.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
4 WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING De uitvoering van dit onderzoek - de registratie en opgraving van de gemelde toevalsvondst - vond plaats volgens de bepalingen van het Onroerenderfgoeddecreet (2013), zoals beschreven in de Code van Goede Praktijk voor de uitvoering van en rapportering over archeologisch vooronderzoek en archeologische opgravingen en het gebruik van metaaldetectoren (versie 4.0). Gezien het hier een toevalsvondst betreft, was er geen sprake van een vooraf bepaalde strategie. Vermits de kelder reeds uitgegraven was, konden bovendien op een site met een oppervlakte van 357m² enkel de profielwanden nog onderzocht worden. Het noordoost-, het zuidoost- en het zuidwestprofiel werden geregistreerd, het noordwestprofiel was door omstandigheden en veiligheidsproblemen niet verder te onderzoeken. De profielwanden werden manueel met een truweel opgeschoond, gefotografeerd (Body: Nikon D-50 met een Nikkor lens DX 18-55mm, 3.5-5.6), digitaal gegeorefereerd opgemeten en ingetekend op watervast millemeterpapier op schaal 1/50. Het digitaal inmeten gebeurde met een Robotic Total Station (RTS) en GPS-RTK toestel in Lambert 72. De hoogtes werden geregistreerd in TAW (Tweede Algemene Waterpassing), met minimum GPS nauwkeurigheid. Er werd geen onderscheid gemaakt tussen vondst- en staal-inventarisnummers, een doorlopende nummering werd gebruikt. De aanwezige archeologische lagen werden manueel beschreven op het opgravingsplan. De werken werden uitgevoerd door een ploeg van het agentschap Onroerend Erfgoed, de drie technische medewerkers Michel Mulleners, Jurgen Staf en Jos Wijnants stonden onder leiding van Geert Vynckier (erkend archeoloog). Er werd geen metaaldetector gebruikt. Het digitaal inmeten van de sporen gebeurde door landmeter-expert Johan Van Laecke. Het plan met de werkputomtrek en de positionering van de drie profielen op kadasterplan werd tevens door Johan Van Laecke gemaakt (fig. 4). Na de registratie en het tekenen werd het zichtbare materiaal in de profielen ingezameld. Uit enkele lagen konden aardewerk- en dakpanfragmenten, botmateriaal en een paar metalen voorwerpen gerecupereerd worden. Het archeologisch materiaal uit de zeefstalen werd uitgepikt en bij de andere vondsten toegevoegd. Er werden in totaal 17 bodemmonsters uit de door de erkend archeoloog uitgekozen lagen genomen. Overzichtsfoto’s van de site werden genomen door Geert Vynckier (fig. 57). Het aardewerk werd bestudeerd door Alain Vanderhoeven (erfgoedonderzoeker archeologie). Brigitte Cooremans (erfgoedonderzoeker natuurwetenschappen) onderzocht de bodemmonsters op eventuele plantaardige macroresten. De schaarse botresten werden onderzocht door An Lentacker (erfgoedonderzoeker natuurwetenschappen). De fragmenten in natuursteen zijn gedetermineerd door geoloog Roland Dreesen. De enkele metalen voorwerpen (nagels) zullen niet verder worden behandeld, maar wel op degelijke en voorgeschreven wijze worden ingepakt. De profielen en de materiaaltekeningen werden verzorgd door Sylvia Mazereel.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 11 van 57
Figuur 4: Plan met de contouren van de onderzochte werkput geprojecteerd op de kadasterkaart (©agentschap Onroerend Erfgoed: Johan Van Laecke).
Figuur 5: Overzichtsfoto vanuit het noordwesten (zicht op zuidoostprofiel) (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
Figuur 6: Overzichtsfoto vanuit het oosten (zicht op het noordwestprofiel) (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
Figuur 7: Overzichtsfoto vanuit het zuiden (zicht op noordwest- en noordoostprofiel) (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 13 van 57
5 AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Gelet op het beperkte aantal sporen en vondsten wordt bij deze toevalsvondst een volledige verwerkingsstrategie gevolgd en wordt alles in detail uitgewerkt. Alle gegevens zijn immers noodzakelijk om tot een zinvolle conclusie te kunnen komen van deze vindplaats. Aangezien de vondsten en sporen volledig worden uitgewerkt, is een assessment binnen deze context niet aan de orde en wordt in dit rapport geen assessment-rapport opgenomen. De studie beperkt zich tot case-gebonden onderzoeksvragen met betrekking tot de aard van de vindplaats, de datering, de relatie en de fasering van sporen en vondsten. Eigen aan het onderzoek van een beperkte toevalsvondst is dat de uitwerking ervan veel vertelt over deze vindplaats, maar weinig over de ruimere context.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
6 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT 6.1 LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT Tongeren is gelegen in de vruchtbare regio Haspengouw, in het zuiden van de provincie Limburg. De stad ligt op een smalle waterscheidingskam die het Scheldebekken en het Maasbekken scheidt. De waterscheidingskam helt af in het zuiden van de stad naar de Jekervallei en overbrugt in het noordoosten een hoogteverschil naar de vallei van de Fonteinbeek en de Molenbeek2. De stad wordt vaak in één adem genoemd met Ambiorix, de historische held als symbool voor het verzet tegen het Romeinse gezag. Nochtans heeft Tongeren zijn ontwikkeling tot een stad te danken aan de Romeinse aanwezigheid. De toevalsvondst aan de Tongersveldstraat ligt buiten de Romeinse en Middeleeuwse stadsomwalling, ten zuidwesten van het stadscentrum (fig. 8). De straat loopt parallel met de Romeinse Kassei. Tussen deze weg en de Koninksemsteenweg concentreert zich de grote Romeinse begraafplaats ten zuidwesten van de stad. De Tongersveldstraat bevindt zich net in de noordwestelijke randzone van dit uitgestrekte Romeinse zuidwest-grafveld.
Figuur 8: De meest recente luchtfoto met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:5000 (©AGIV).
2
Cousserier 2014.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 15 van 57
6.1.1 Bodemkundige context Tongeren ligt op de grens tussen het Vochtig-Haspengouw ten noorden van de stad en het DroogHaspengouw, het zuidelijke en grootste deel van de regio Haspengouw. Gedurende het Tertiair werd Limburg herhaaldelijk overspoeld door de zee. Deze opeenvolgende fases van transgressie en regressie zorgden voor de afzetting van klei- en zandlagen. Bij iedere nieuwe overspoeling reikte de zee echter minder ver zuidwaarts, waardoor de oudste Tertiaire afzettingen dagzomen in het zuiden van Limburg. Een 5 tot 20m dikke leemmantel (löss) rust op krijtlagen in het zuiden van Limburg en op jonger afgezet Tertiair zand verder noordwaarts. De goede waterdoorlaatbaarheid van zand, krijt en leem verklaart het weinig voorkomen van bronnen en rivieren, vandaar zijn naam: Droog-Haspengouw. Ten noorden van Tongeren bestaan de Tertiaire zandlagen ook uit ondoorlaatbare Tertiaire kleilagen met als gevolg een nattere ondergrond: Vochtig-Haspengouw3. Op de bodemkaart (fig. 9) is te zien dat het onderzoeksterrein in de droge leembodems ligt: droge leembodem met textuur B-horizont (Aba1) en droge colluviale leembodem zonder profiel (Abp).
Figuur 9: De bodemkaart met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:5000 (©AGIV).
3
Denis 2008, 30-34.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
6.1.2 Landschappelijke context De vochtige ondergrond in Vochtig-Haspengouw creëert een landschap met een dicht rivierennetwerk en talrijke bronnen. Dit meer gesloten landschap kenmerkt zich door hagen, houtwallen, boomgaarden en natuurlijk de fruitteelt. Het reliëf is er iets meer uitgesproken in het zuiden met het Haspengouws plateau. Droog-Haspengouw heeft een zacht golvend reliëf met weinig actieve rivieren, weinig erosie en met een netwerk van droogdalen. Het is een meer open landschap met overwegend akkers4. Op het eerste zicht ligt de stad Tongeren dus niet prominent hoger in het landschap, de hoogteverschillen zijn miniem (fig. 10). De beweegredenen van de Romeinen om net op deze locatie een stad te stichten, zijn niet onmiddellijk duidelijk. Vermoedelijk vormde de vruchtbare lösslaag enige aantrekkingskracht uit, ook zullen de steengroeves, mergelgrotten en andere grondstoffen de streek rond Tongeren interessant hebben gemaakt. Toch zal waarschijnlijk zijn strategische ligging binnen het Romeinse wegennet en de aanwezigheid van de bevaarbare rivier de Jeker de voornaamste aanleiding hebben gevormd voor de stichting van een Romeinse nederzetting. Te Tongeren kruisten immers twee belangrijke heirbanen, namelijk de oost-westroute van Boulogne-sur-Mer naar Keulen en de noordzuidroute van Reims en Metz naar Nijmegen en Utrecht5. De Tongersveldstraat, waar de toevalsvondst werd gedaan, bevindt zich op enige afstand van een Romeinse weg. De dichtstbijgelegen verkeersader is een aftakking van de weg naar Cassel, samenvallend met de huidige Linderstraat6, die in de Romeinse periode de verbinding vormde tussen de wegen Tongeren - Bavay en Tongeren - Tienen (fig. 11).
Figuur 10: Digitaal hoogtemodel met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:25.000 (©AGIV).
Denis 2008, 30-34. Cosyns et al. 2013, 6. 6 Vanvinckenroye 1984, 10-12 en algemeen opgravingsplan. 4 5
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 17 van 57
6.2 HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT Tongeren wordt de oudste stad van België genoemd, ze is dan ook één grote archeologische site. Het perceel van de toevalsvondst bevindt zich echter buiten de historische stadskern, buiten de afgebakende archeologische zone van Tongeren7. De Tongersveldstraat situeert zich daarentegen wel in de noordwestelijke rand van het Romeinse zuidwest-grafveld. Tijdens de latere Middeleeuwen en post-Middeleeuwen blijkt de omgeving quasi onbebouwd. Op de Ferrariskaart (1771-1778), de Atlas der Buurtwegen (1841) en de Vandermaelenkaart (1846-1854) is te zien dat het perceel als akkerland in gebruik was8. Met de verkavelingen, voornamelijk in de 20ste en 21ste eeuw, gebeurden reeds meerdere archeologische onderzoeken in de omgeving. Gezien het hier een toevalsvondst betreft waarbij het historisch en archeologisch kader pas na het veldwerk kon worden onderzocht, beperkt dit onderzoek zich logischerwijze tot de historische en archeologische context relevant voor deze vindplaats, met name de Romeinse periode.
6.2.1 Historische context van Tongeren Ten tijde van Caesar woonden in de regio van Tongeren de Germaanse stam de Eburonen met zijn beroemde leiders Ambiorix en Catuvolcus. Door een valstrik van Ambiorix in 54 v.Chr. verloor het Romeinse leger meer dan 7000 soldaten, een nederlaag die de Eburonen moesten bekopen met meerdere strafexpedities9. Na de Gallische Oorlog in 51 v.Chr. zijn alle Gallische stammen verslagen en onderworpen, ook de deelnemende Germaanse troepen moesten inboeten. De stamnaam Eburonen werd sindsdien uit de officiële geschiedschrijving geweerd10. Na de wraakacties op de Eburonen zullen de Tungri het vrijgekomen land herbevolken. Deze stam gaf de naam aan het bestuursdistrict: civitas Tungrorum. De nieuwe wingewesten werden immers door keizer Augustus territoriaal georganiseerd in o.a. provincies en bestuursdistricten (civitates). Fundamenteel was het uitbouwen van een wegennet en een goed georganiseerde militaire structuur11. Tongeren kent een gunstige ligging in vruchtbaar en veilig gebied met belangrijke heirbanen. Het wegtracé van Bavay naar Keulen kent mogelijks een pre-Romeinse voorganger en vormt de oudste hoofdas van de Romeinse stad12. De vroegste archeologische sporen te Tongeren dateren uit de Augusteïsche periode. Het ontbreken van pre-Romeinse bewoningsporen toont aan dat er geen inheemse nederzetting aan de stad voorafging. Er zijn dus geen archeologische bewijzen voor een verband met Atuatuca, het oppidum van de Eburonen. ‘Atuatuca’ zou misschien kunnen duiden op ‘versterking’13, maar eerder zou Atuatuca Tungrorum ontstaan als een logistiek station dan als een zuiver militaire plaats. De civitas Tungrorum lag binnen de meest noordelijke provincie van het Rijk, Gallia Belgica. Strategische gelegen aan de weg van Bavay naar Keulen zal Atuatuca Tungrorum vermoedelijk worden ingericht als de hoofdplaats van de civitas Tungrorum in het kader van Augustus’ Germania-politiek. Romeinse soldaten waren dus waarschijnlijk wel verantwoordelijk voor de aanleg van het regelmatig stratenpatroon van de stad. Om Germania tot aan de Elbe te veroveren was immers een goed georganiseerde militaire structuur noodzakelijk, de Romeinse generaal Drusus speelde hierbij een belangrijke rol14. Dat Tongeren gesticht werd tijdens de jaren van generaal Drusus (12 - 9 v.Chr.) lijkt
https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/11924. www.geopunt.be 9 Vanvinckenroye 1985, 13-17. 10 Baillien 1995, 14. 11 Vanvinckenroye 1985, 20. 12 Nouwen 1997, 60-1. 13 Vanvinckenroye 1985, 25. 14 Raepsaet 2013, 144. 7 8
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
te zijn bevestigd door de samenstelling van de Italische sigillata in een steekproef van gesloten vondstensembles uit de Kielenstraat15. Het dambordvormig stratennet werd onder keizer Claudius (41-54 na Chr.) verhard met een kiezellaag, ook de heirbaan Keulen-Bavay kreeg een stenen wegdek. Tijdens de Batavenopstand (69-70 na Chr.) onder leiding van de Bataafse Julius Civilis werden meerdere kampen en nederzettingen geplunderd en platgebrand. De puin- en brandlagen op verschillende plaatsen in Tongeren tonen aan dat ook deze nederzetting niet ontsnapte aan de belegeringen. Daarna volgde wel een spoedige heropbloei en werd de stadskern heropgebouwd en uitgebreid. De nieuwe heirbaan vanuit Cassel over Tienen sluit ten westen van Tongeren aan op de heirbaan Bavay-Keulen. Tegen het einde van de 1ste eeuw was er reeds een dichte agglomeratie met meerdere toegangswegen, een aquaduct en een monumentaal stenen tempelcomplex. De huizen waren nog voornamelijk in houtbouw opgetrokken16. Keizer Dominitianus (81-96 na Chr.) onderscheidde van Gallia Belgica de provincies Germania Inferior en Germania Superior. De begrenzingen van deze opsplitsing zijn niet duidelijk en er heerst onzekerheid of de civitas Tungrorum nog deel uitmaakte van Gallia Belgica of eerder nu tot Germania Inferior behoorde17. In de 2de eeuw groeide de stad uit tot een drukke stedelijke agglomeratie met publieke en religieuze gebouwen en een goede watervoorziening. Publieke gebouwen, als de tempel in het noorden en de horrea (staatsmagazijnen) in het zuidwesten, werden in steen opgetrokken. Ook in de residentiële wijken maakte houtbouw plaats voor stenen woningen. In de handels- en ambachtswijken bleef echter houtbouw langer in voege18. In de tweede helft van de 2de eeuw werd de eerste stadsmuur opgetrokken, deze imposante omheining van 4544m omgaf een oppervlakte van 100 tot 150ha en is nog deels zichtbaar in het landschap. Ze was opgebouwd uit een kern van silex in harde geelwitte mortel, de buitenbekleding werd gevormd door regelmatig gekapte silexblokjes. De stadsomwalling van 2m dik met op regelmatige afstand ronde torens, werd nog eens omgeven door een grachtensysteem19. Op meerdere plaatsen in het centrum treft men een 2de-eeuwse brandlaag aan, die in verband wordt gebracht met de invallen van de Chauci en de Chatti. Mogelijk werd na deze invallen besloten de stadsmuur te bouwen. Een andere hypothese is dat Atuatuca Tungrorum een omwalling kreeg nadat ze verheven werd tot municipium20. De grafvelden aan de invalswegen in het noorden, oosten en het zuidwesten waren gegroeid tot uitgestrekte necropolen21. De dood van keizer Alexander Severus in 235 luidde een periode van onrust in, Germaanse en Frankische volkeren profiteerden van de verzwakte rijksgrenzen. Ook Tongeren en zijn omgeving ontkwam niet aan de plunderingen. De stad werd terug verwoest zo blijkt uit de brand- en puinlagen. Dat er chaos heerst blijkt ook o.a. uit het in verval geraken van de horrea door het ineenstorten van de plattelandseconomie en de vondst van meerdere muntdepots22. In de 4de eeuw werd Tongeren onderdeel van een verdedigingslinie vanaf de Rijn (Keulen) tot aan de Noordzee. Een nieuwe (militaire) stadsmuur van 2680m werd opgetrokken uit vierkante silex-, zand- en tufsteenblokjes in een typische roze mortelspecie. Van deze kleinere stadsomwalling met ingebouwde verdedigingstorens is niets bovengronds meer bewaard door volledige sloping tijdens de Middeleeuwen. Een aantal opgravingen brachten wel reeds restanten aan het licht. Midden 4de eeuw werd de welvaart terug afgeremd door nieuwe invallen en plunderingen van Frankische groepen. De bewoning lijkt sterk teruggelopen op het einde van de 4de eeuw en aan het begin van de 5de eeuw. Nadien ontbreken duidelijke gegevens, noch de antieke literatuur, noch de archeologie levert informatie over het verdere verloop van de Vanderhoeven et al. 1992. Vanvinckenroye 1985,35-46. 17 Nouwen 1997, 63. 18 Nouwen 1997, 104-105. 19 Vanvinckenroye 1985, 46-50. 20 Vanderhoeven et al. 2007, 86-87. 21 Nouwen 1997, 140. 22 Nouwen 1997, 143-147. 15 16
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 19 van 57
geschiedenis van de stad23. De weinige vondsten uit de Merovingische periode vormen geen overtuigend bewijs voor een continue bewoning.
6.2.2 Archeologische context van Tongeren De talrijke archeologische (toevals)vondsten, proefsleuven en opgravingen hebben reeds veel blootgelegd van het Romeins verleden van Tongeren. Figuur 11 toont Atuatuca Tungrorum in de vroege keizertijd (rood), zijn expansie tijdens de midden-keizertijd (zwart) en het terug kleiner worden in de late keizertijd (groen). Een belangrijke bron van informatie over de inwoners van deze Romeinse stad zijn de grafvelden. Net buiten de 2de-eeuwse stadsmuur bevinden zich aan de noordelijke, oostelijke en zuidwestelijke toegangswegen drie uitgestrekte grafvelden, samen goed voor ca. 24ha. Ze vormen een grafveldencomplex uniek voor Romeins Vlaanderen24. De Tongersveldstraat ligt net aan de noordwestelijke rand van de zuidwest-begraafplaats. De Linderstraat valt samen met een aftakking van de weg naar Cassel en is de dichtstbijgelegen verkeersader (fig. 11). 6.2.2.1
De zuidwest-begraafplaats
Gedurende vier eeuwen werd de bevolking van Atuatuca Tungrorum begraven in het noordelijke, oostelijke en zuidwestelijke grafveld. Het zuidwest-grafveld lag buiten beide stadsmuren en werd doorsneden door de grote invalsweg naar Cassel en ten zuiden door de weg naar Bavay. Het grafveld strekt zich uit van Tongeren tot Koninksem en bleef lange tijd gespaard van bouwactiviteiten. Verstoring was voornamelijk te wijten aan de grote belangstelling van verzamelaars of nietwetenschappelijke onderzoekers. Veel informatie in zake de grafinventaris en het bijzettingsritueel is hierbij verloren gegaan en grafvondsten zijn verspreid geraakt. Pas vanaf eind jaren ’50 van de vorige eeuw kan men spreken van systematische opgravingen uitgevoerd door de archeologische dienst van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum en de Nationale Dienst voor Opgravingen. Zo werd in 1957 voor het eerst een kort onderzoek uitgevoerd op het zuidwest-grafveld door de Nationale Dienst voor Opgravingen. Een tiental graven werd toen blootgelegd. In de periode 1958-1989 werden 44 graven opgegraven, waaronder 13 inhumaties25. Naar aanleiding van de uitbreiding van een woonwijk werd tussen 1972 en 1981 meerdere campagnes uitgevoerd waarbij in totaal 291 graven, zowel inhumaties als crematies, werden opgegraven26. Vanvinckenroye heeft reeds meerdere naslagwerken uitgebracht over deze verschillende opgravingen. Sindsdien kwamen echter nog honderden inhumatie- en crematiegraven aan het licht tijdens bouwwerkzaamheden en uitbreidingen van de hier gelegen woonwijken, voornamelijk aan de Romeinse Kassei. Het aantal sites is te omvangrijk om hier op te sommen. Op de inventarislijst van de Centrale Archeologische Inventaris (CAI)27 zijn de belangrijkste nummers voor het zuidwest-grafveld : CAI: ID51419, ID700416, ID52246, ID51643, ID51674, ID52245, ID52244, ID700430 en ID400716. De zuidwest-, noord- en oost-begraafplaats van Atuatuca Tungrorum worden gekenmerkt door een grote variabiliteit in begravingswijze. Inhumaties en crematies kwamen reeds in de 1ste eeuw gelijktijdig voor. Verschillende crematietypes worden teruggevonden zoals urnengraven, beenderpakgraven en brandrestengraven. Ook bij de inhumaties is er een grote variatie op vlak van begravingswijze en grafgiften. De inhumaties kwamen eerst in geringe mate voor, maar worden meer algemeen in de late Romeinse tijd waarbij ze vaak vroegere crematies zullen vernielen28. De opkomst van het Christendom in Noord-Gallië rond het midden van de 4de eeuw is ook merkbaar op de grafvelden. Grafkamers met christelijke symbolen op de bepleisterde binnenwanden geven blijk van Vanvinckenroye 1985, 64-66, 71-74. Vanvinckenroye 1984, 10. 25 Vanvinckenroye 1963, 15-16. 26 Vanvinckenroye 1984, 9, 13. 27 Inventaris.onroerenderfgoed.be/waarnemingen. 28 Vanvinckenroye 1963, 127-136. 23 24
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
een vroeg Christelijke gemeenschap29. De verscheidenheid aan graftypes gedurende vier eeuwen, enerzijds in brandgrafvormen en anderzijds in de (vroege) inhumaties, toont aan dat de toenmalige bevolking van Atuatuca Tungrorum niet homogeen was. Zo zullen bepaalde graven uit de late 3de tot de 5de eeuw typische Germaanse objecten bevatten30. Vermoedelijk kan dit te maken hebben met de functie van Tongeren als kruispunt van wegen en volkeren. Vreemdelingen, Germaanse huursoldaten en inheemse bevolking verbleven er naast elkaar31. Aan de Romeinse Kassei 104 (CAI ID52245) werd een aantal graven gevonden met als grafgiften bronzen onderdelen van Germaanse gordelgarnituren, wapens en drieknoppenfibula’s, duidelijk begravingen van Germaanse inwijkelingen32. Nieuwe opgravingen geven ook blijk van oude ‘opgravingen’. Aan de Romeinse Kassei 75 (Romeinse Kassei IV, CAI ID150224) getuigden ondiepe ovaalronde kuilen aan opzoekingen tijdens de 19de eeuw of zelfs eerder. Vermoedelijk werd met een prikstok op zoek gegaan naar de Romeinse begravingen. Deze sporen herinneren dus nog aan verdwenen Romeinse graven. Uit de laat-Romeinse tijd was een kindergraf geplunderd, maar zijn set aan grafgiften in een kuiltje ernaast bleven gelukkig gevrijwaard33. Ook aan de Romeinse Kassei 110 (Romeinse Kassei VIII, CAI ID159500) konden enkel nog twee geplunderde en verstoorde skeletbegravingen uit de 4de eeuw vastgesteld worden34. Aangezien de zuidwest-begraafplaats niet is opgenomen in de vastgestelde archeologische zone van Tongeren (CAI ID11924) gebeuren de meeste vondsten tegenwoordig via toevalsvondstmeldingen. Vaak is een groot deel van het terrein reeds weggegraven wanneer de archeologen worden verwittigd, zoals aan de Tongersveldstraat 4. In 2020 werd bijvoorbeeld nog aan de Cottalaan een toevalsvondst gemeld. De bouwput was reeds uitgegraven bij aankomst van de archeologen. Gelukkig waren naast de profielwanden, ook nog enkele sporen in het vlak zichtbaar. Twee inhumatiegraven, twee grachten en enkele kuilen konden worden opgegraven35.
Nouwen 1997, 151. Vanvinckenroye 1985, 70-71. 31 Vanvinckenroye 1984, 238-240. 32 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/52245 33 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/150224 34 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/159500 35 Dockx et al. 2020. 29 30
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 21 van 57
Figuur 11: Atuatuca Tungrorum in de vroege, midden- en late Keizertijd, met aanduiding van de Linderstraat en de toevalsvondst in de Tongersveldstraat (oranje stip) (©Vanvinckenroye 1985, 150-151).
6.2.2.2
Omgeving Tongersveldstraat
Aan de Tongersveldstraat werden tot 2017 nog geen opgravingen uitgevoerd. Archeologische veldkarteringen (o.a. metaaldetectie) waren wel reeds gebeurd. Tussen de Linderstraat en de Herenweg werd op een korenakker die klaargemaakt werd voor een verkaveling meerdere Romeinse munten aangetroffen (CAI ID52551)36. Ook aan de Tongersveldstraat zelf werden op deze manier eerder Romeins bouwmateriaal, aardewerk en munten gemeld (CAI ID159502)37. De toevalsvondst aan de Tongersveldstraat 4 (CAI ID220384) liet nu voor het eerst toe de stratigrafie aan de noordwestrand van de zuidwest-begraafplaats te registeren. De kelder voor de nieuwe woning was echter reeds uitgegraven. Op 26 april 2018, werd er terug een toevalsvondst gemeld voor dezelfde woning. Bij het uitgraven van de sleuf voor een regenwater- en infiltratieput kwam steenmateriaal aan het licht. De resultaten worden besproken in hoofdstuk 7.4.1. Vermoedelijk vormde het muurrestant onderdeel van een omheiningsmuur van één of meerdere grafmonumenten38. Een gelijkaardige toevalsvondst werd gedaan op 7 oktober 2020 op het naastliggend perceel, Tongersveldstraat 2 (CAI ID980366)39. Funderingsresten wijzen terug op een gebouw aan de noordwestelijke randzone van de zuidwest-begraafplaats, mogelijk ook hier deel uitmakend van de omheiningsmuur van één of meerdere grafmonumenten.
https://id.erfgoed.net/waarnemingen/52551 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/159502 38 Vanderhoeven et al. 2018. 39 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/980366 36 37
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
7 BESCHRIJVING VAN DE SITE 7.1 STRATIGRAFIE De locatie van de toevalsvondst ligt binnen een nieuwe verkaveling waar percelen stilaan werden/worden volgebouwd met privé-woningen. Het perceel was in het verleden opgehoogd en jarenlang in gebruik geweest als landbouwgrond voor allerlei geteelde gewassen. De kelder voor de nieuwe woning was reeds uitgegraven. Archeologische informatie kon enkel nog gehaald worden uit de bestudering van de profielwanden. De kennis wordt dan ook voornamelijk verkregen uit de stratigrafische opbouw van deze profielen. Het noordwestprofiel kon door omstandigheden en veiligheidsproblemen niet naderbij onderzocht worden. Aan de hand van de drie andere profielwanden kan de opbouw van het terrein worden beschreven (fig. 4). Het noordoost-, het zuidoost- en zuidwestprofiel vertonen in grote lijnen eenzelfde opbouw.
7.1.1 Het noordoostprofiel Het noordoostprofiel werd over een lengte van ca. 15m opgetekend. (fig. 12-14). Van boven naar onder onderscheiden we een ophogingslaag, een oude bouwvoor, colluvium en een holocene bodem. Het bovenste ophogingspakket is ongeveer 75cm dik en bestaat uit een geelgrijze tot bruingrijze zandige leem met sporadisch steenkoolgruis, kiezel- en baksteenfragmenten (fig. 12: 1). Hieronder bevindt zich een oudere bouwvoor van ca. 30-50cm dikte, die bestaat uit een donkergrijze humushoudende zandige leem met eveneens af en toe wat steenkoolgruis, kiezel en baksteenfragmenten (fig. 12: 2). Het daaronder bewaarde colluvium heeft een dikte van ongeveer 50cm en tekent zich als een lichtbruine laag zandige leem af (fig. 12: 3). Daarin komt sporadisch vergruisde houtskool en verbrande leem voor, naast wat kiezel en enkele Romeinse dakpanfragmenten. Aan de basis van dit colluvium ligt een puinig grijsbruine zandige leemlaag van ca. 15-25cm dikte (fig. 12: 4). Deze horizont met bouwpuin bevat hoofdzakelijk Romeinse dakpanfragmenten, zowel tegulae als imbrices, en een zeldzaam vuursteenbrokstuk. De combinatie van deze materialen suggereert de aanwezigheid van een Romeinse steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving, waarvan de horizont aan de basis van het colluvium zich vrijwel op het afbraakniveau van het bouwwerk moet bevinden. In deze laag is er echter nergens mortel aangetroffen. In de noordoostelijke hoek van dit profiel tekent zich een kuiltje af met twee opvullingslagen en een diepte van ca. 30cm (fig.12: 5a en b). Een paar Romeinse vondsten werden uit het kuiltje gerecupereerd. Onder de puinlaag en het Romeinse kuiltje bevindt zich de voor de leemstreek typische bodem met kleiaanrijkingshorizont (Bt) ontwikkeld in loess. , In dit profiel is ze over een diepte van ca. 1,25m zichtbaar en lijkt vrijwel intact bewaard te zijn (fig. 12: 6). Alleen de A1horizont en een gedeelte van de uitgeloogde horizont (E) is verdwenen. Dit wekt, samen met de aanwezigheid van de puinlaag onderaan het colluvium, de indruk dat het Romeinse loopvlak niet erg aangetast kan zijn.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 23 van 57
Figuur 12: Het noordoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel). Figuur 13: Zicht op de bouwpuin-laag en het Romeins kuiltje in de oostelijke hoek van het noordoost-profiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
Figuur 14: Het noordoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
7.1.2 Het zuidoostprofiel Eenzelfde beeld qua terreinopbouw krijgen we in het zuidoostprofiel (fig. 15-17). Dit 18m lange profiel is onderbroken door een schuin oplopende toegang tot de werkput. Ook hier is er volgende opeenvolging van lagen: bovenaan een ophogingslaag, maximum 80cm dik (fig. 15: 1), eronder een oude bouwvoor, ca. 30cm (fig. 15: 2) en dan een colluviumpakket van tussen 35 en 120cm (fig. 15: 3). In het noordelijk deel van het profiel is de horizont met bouwpuin aan de basis van het colluvium nog aanwezig (fig. 15: 4). Het Romeins kuiltje uit het noordoostprofiel is hier eveneens zichtbaar (fig. 15: 5a en b). In het zuiden van het profiel ontbreekt de puinhorizont. In het midden van het profiel tekenen zich nog drie andere kuilen af. De eerste kuil is 80cm diep en vertoont meerdere opvullingslagen (fig. 15: 8a tot 8j). De tweede aansluitende kuil is 60cm diep en heeft maar twee opvullingslagen (fig. 15: 7a en b). Rechts van de toegangsonderbreking is er een deel van een derde kuiltje zichtbaar, dat 40cm diep is en maar één opvullingslaag vertoont (fig. 15: 9). In de drie kuilen werden meerdere Romeinse vondsten aangetroffen. Onder de Romeinse puinlaag en kuilen bevindt zich ook hier een begraven bodem (fig. 15: 6).
Figuur 15: Het zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 25 van 57
Figuur 16: Het zuidoostprofiel met zicht op de drie Romeinse kuilen (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier). Figuur 17: Detail op de twee centrale Romeinse kuilen in het zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
7.1.3 Het zuidwestprofiel Het zuidwestprofiel, 19m lang, vertoont eenzelfde opbouw als de twee vorige (fig. 18-20). Bovenaan wederom een ophogingslaag (fig. 18: 1) met eronder een oude bouwvoor (fig. 18: 2), gevolgd door een dik colluviumpakket (fig. 18: 3). De horizont met bouwpuin aan de basis van het colluvium ontbreekt in dit profiel echter volledig, het onderste pakket wordt gevormd door de begraven bodem (fig. 18: 6). Er zijn geen Romeinse kuilen aanwezig, één recentere kuil van ca. 80cm diep bevindt zich vlak onder de oude bouwvoor en heeft één opvullingslaag met kleine baksteenfragmenten (fig. 18: 10). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
Figuur 18: Het zuidwestprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel). Figuur 19: Detail op het centrale gedeelte van het zuidwestprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
Figuur 20: Het zuidwestprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 27 van 57
7.2 SPOREN EN STRUCTUREN Zoals hierboven vermeld, was de kelder reeds uitgegraven bij melding van de toevalsvondst. Sporen en structuren konden enkel vastgesteld worden in de profielwanden. Bij de beschrijving van de stratigrafische opbouw van de profielen kwamen de archeologische sporen reeds aan bod. In grote lijnen vertoonden de drie profielen eenzelfde opbouw: een recente ophogingslaag ( spoor 1), een oude bouwvoor (spoor 2) en een colluviumpakket (spoor 3). De puinhorizont (spoor 4) kwam enkel voor in het noordoost- en zuidoostprofiel en werd tevens in het vorige hoofdstuk beschreven. Deze laag gevuld met Romeinse dakpanfragmenten, zowel tegulae als imbrices, was afwezig in het zuidwestprofiel. De drie profielwanden hebben onderaan een pakket van minstens 1m voor de leemstreek typische bodem met kleiaanrijkingshorizont (Bt) ontwikkeld in loess (spoor 6). In totaal kwamen vijf kuiltjes aan het licht, waarvan we de vorm in vlakzicht niet kennen. Alle zijn ze komvormig in doorsnede. Spoor 5, 7, 8 en 9 dateren uit de Romeinse periode, spoor 10 is van meer recente datum.
7.2.1 De Romeinse periode Spoor 5 kon vastgesteld worden in de oostelijke hoek van het noordoost- en zuidoostprofiel (fig. 12: 5 en fig. 15: 5). De 30cm diepe kuil heeft twee opvullingslagen, een laag pure leem ligt boven een grijsbruine laag zandig leem tot leem (fig. 21). Spoor 8 in het zuidoostelijk profiel vertoont een complexere stratigrafie en is 80cm diep (fig. 22). De opvullingslagen variëren van zuivere gele leem (fig. 15: 8b, 8d, 8e en 8f) naar grijze of lichtbruine zandige leem tot leem (fig. 15: 8a, 8c, 8g, 8h, 8k) tot donkergrijze, zwarte houtskoolrijke zandleem (fig. 15: 8i en 8j). In enkele van deze lagen waren Romeinse scherven, dakpanfragmenten en natuursteenbrokken aanwezig. Uit aangrenzend spoor 7 kwam ook wat Romeins materiaal boven, deze kuil van 60cm diep heeft slechts twee opvullingslagen (fig. 23). Een lichtgrijze tot grijze zandige leemlaag ligt boven een houtskoolrijke donkergrijze zwarte zandige leemlaag (fig. 15: 7a en 7b). De kuil werd afgebroken door de schuin oplopende toegang tot de werkput. Ook spoor 9 dat 40cm diep is, is hierdoor slechts deels bewaard (fig. 24). Deze kuil heeft een homogene opvullingslaag, bestaande uit donkergrijze tot zwarte zandige leem tot leem, waarin talrijke houtskoolfragmenten aanwezig zijn (fig. 15: 9). Figuur 21: Romeinse kuil spoor 5 in de oostelijke hoek van het noordoost- en zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
Figuur 22: Romeinse kuil spoor 8 in het zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
Figuur 23: Romeinse kuil spoor 7, grenzend aan spoor 8 in het zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
Figuur 24: De Romeinse houtskoolrijke kuil spoor 9 in het zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 29 van 57
7.2.2 Andere Spoor 10 ten slotte is van recentere datum (fig. 18: 10). Deze kuil bevindt zich vlak onder de bouwvoor in het zuidwestprofiel en heeft maar één lichtgeel grijze zandige leemopvulling. Deze 80cm diepe kuil bevat talrijke kleine baksteenfragmenten (fig. 25). Figuur 25: De recente kuil spoor 10 in het zuidwestprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).
7.3 VONDSTEN Aangezien het hier een toevalsvondst betreft en ze bovendien van beperkte omvang is, worden alle vondsten in detail uitgewerkt. In totaal werden er 171 archeologische vondsten verzameld uit de Romeinse sporen en lagen, waaronder 39 scherven keramiek, 42 dakpanfragmenten, 57 andere fragmenten van bouwkeramiek, 36 kleine natuursteenfragmenten, twee ijzeren nagels en vijf fragmenten van eenzelfde benen voorwerp. Daarnaast werden er ook 145 fragmenten van dierlijke resten geregistreerd. Het aardewerk, metaal en de benen vondsten werden door Alain Vanderhoeven bestudeerd, de natuurstenen vondsten door Roland Dreesen. Dit leverde de in 7.3.1 uitgeschreven catalogus en bespreking op. Het dierlijk botmateriaal werd bestudeerd door An Lentacker en wordt beschreven in hoofdstuk 7.3.2. Ten slotte werden in totaal ook 17 zeefstalen genomen. Deze zeefstalen werden onderzocht op marcrobotanische resten door Brigitte Cooremans, de resultaten worden gepresenteerd in hoofdstuk 7.3.340.
7.3.1 Catalogus en bespreking van de archeologische vondsten per spoor Zes sporen hebben archeologische vondsten opgeleverd. Het betreft zonder uitzondering Romeins materiaal. Het sporenbestand bestaat uit de colluviumlaag, de puinlaag en vier kuilen. Op figuur 26 worden de belangrijkste Romeinse aardewerkvondsten weergegeven. Hieronder volgt een opsomming en bespreking per spoor van de keramiekvondsten, het metaal, de benen voorwerpen en de natuursteenfragmenten.
Vanderhoeven A., Lentacker A. en Cooremans B. zijn onderzoekers aan het agentschap Onroerend Erfgoed. Dreesen R. is professor aan de UGent.
40
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
7.3.1.1 §
Spoor 3
Catalogus 1. Randfragment in gladwandig aardewerk van een bord van het type Stuart 218. Gesmookt. Datering: III. (fig. 26: 1) 2. Bodemfragment in gladwandig aardewerk van een bord. Baksel: Tiens gesmookt. Datering: III. 3. Wandfragment in gladwandig aardewerk. 4. Randfragment in ruwwandig aardewerk van een pot van het type Stuart 203. Baksel: Tongers geoxydeerd en gesmookt. Datering: IIB-III. (fig. 26: 2) 5. 2 bodemfragmenten in ruwwandig aardewerk. Secundair verbrand. 6. Wandfragment in ruwwandig aardewerk. Baksel: Maaslands wit. 7. Wandfragment in ruwwandig aardewerk. Secundair verbrand. 8. Wandfragment van een dolium. 9. Fragment van een imbrex. 10. 2 fragmenten bouwceramiek.
§
Bespreking
Spoor 3 is een 30 à 100cm dik pakket colluvium, waarin Romeins materiaal terecht is gekomen. De schaars dateerbare vondsten, enkel twee gladwandig gesmookte Tiense borden (cat. nrs 1 en 2) en een ruwwandige kookpot met dekselgeul (cat. nr. 4), dateren van het einde van de 2de eeuw of de 3de eeuw. 7.3.1.2 §
Spoor 4
Catalogus 11. Wandfragment in terra sigillata van een kom van het type Drag. 37. Baksel: Oost-Gallisch (Argonne). Datering: IIB-III. 12. 30 fragmenten van tegulae. 13. 7 fragmenten van een imbrices. 14. 49 fragmenten bouwceramiek.
§
Bespreking
Spoor 4 is een 20 à 40cm dik puinpakket aan de basis van het colluvium, waarin zich grote hoeveelheden Romeinse bouwkeramiek bevinden. Ze wijst op de aanwezigheid van een antieke steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving van de vindplaats. De vondstcatalogus bevestigt deze terreinwaarneming van een afbraakniveau. Met uitzondering van een klein fragment van een versierde kom van het type Drag. 37 in Oost-Gallische terra sigillata (cat. nr. 11) bevat de catalogus alleen maar tegulae, imbrices en kleine, niet nader te identificeren fragmenten bouwkeramiek (cat. nrs. 12-14). 7.3.1.3 §
Spoor 5
Catalogus 15. Fragment van een ijzeren nagel. 16. Randfragment in gebronsd aardewerk van een beker van het type Vanvinckenroye 290-292. Baksel: zeepaardewerk. Datering: IB-IIa. (fig. 26: 3)
§
Bespreking
Spoor 5 is een 30cm diepe kuil met twee opvullingslagen, waaruit een ijzeren nagel (cat. nr. 15) en een fragment van een beker in gebronsd aardewerk (cat. nr. 16) geborgen werden. De laatst vermelde ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 31 van 57
vondst dateert uit de tweede helft van de 1ste eeuw of het begin van de 2de eeuw. Maar het spoor zal zeker veel meer materiaal bevat hebben. Het is daarom niet geweten of het nog andere, mogelijk later te dateren vondsten bevatte. 7.3.1.4 §
Spoor 7
Catalogus 17. Randfragment in terra sigillata van een kom van het type Drag. 30. Baksel: Zuid-Gallisch. Datering: IB. (fig. 26: 4) 18. Rand- en bodemfragment in gladwandig aardewerk van een bord van het type Stuart 218. Baksel: Tiens gesmookt. Datering: III. (fig. 26: 5) 19. Wandfragment in gladwandig aardewerk. 20. 2 randfragmenten in ruwwandig aardewerk van een pot van het type Stuart 203. Baksel: Maaslands wit. Secundair verbrand. Datering: IIB-III. (fig. 26: 6) 21. Halsfragment in ruwwandig aardewerk van een kruik. Baksel: Tiens. 22. Wandfragment in ruwwandig aardewerk. Baksel: Maaslands wit. 23. 5 fragmenten van een cirkelvormige benen lepel (Riha & Stern 1982, 12-13 en cat. nrs 1-107 en Deschler-Erb 1998, 133-136 en cat. nrs 131-305). Secundair verbrand. (fig. 26: 7)
§
Bespreking
Spoor 7 grenst aan spoor 8, maar is een kleinere kuil met slechts twee opvullingslagen. Hieruit werd een hoeveelheid vondstmateriaal geborgen, dat echter maar een deel van de oorspronkelijke inhoud moet geweest zijn. Het jongste materiaal, een bord in gladwandig Tiens gesmookt aardewerk (cat. nr. 18) en een kookpot in ruwwandig geoxydeerd Tongers baksel (cat. nr. 20), dateert het spoor in de 3de eeuw. Bijzonder is de aanwezigheid van een vijftal fragmenten van een benen lepel, blijkbaar secundair verbrand (cat. nr. 23). 7.3.1.5 §
Catalogus 24. 25. 26. 27. 28. 29.
§
Spoor 8 Fragment van een ijzeren nagel. Wandfragment in gladwandig aardewerk. Baksel: zeepaardewerk. Secundair verbrand. Wandfragment in ruwwandig aardewerk. Baksel: Maaslands wit. Secundair verbrand. 3 fragmenten van tegulae. Fragment van een imbrex. 6 fragmenten bouwceramiek.
Bespreking
Spoor 8 is een 80cm diepe kuil met een complexe en gevarieerde stratigrafie. Ook hier kon slechts een klein gedeelte van het oorspronkelijke vondstenbestand worden ingezameld. Naast een hoeveelheid keramisch bouwmateriaal (cat. nrs. 27-29), waarschijnlijk afkomstig uit de opvullingslagen c, g en/of k, vermeldt de catalogus een ijzeren nagel (cat. nr. 24) en twee niet nader te dateren aardewerkfragmenten (cat. nrs. 25 en 26). Deze komvormige kuil leverde verder een hoeveelheid natuurstenen op, overwegend kleine fragmenten bouwmateriaal41: 11 fragmenten kalktuf, 3 fragmenten vulkanische tuf, 1 fragment kalksteen van Chémery en 9 fragmenten kalksteen van Norroy. Beide laatst vermelde steensoorten werden gebruikt in de Romeinse periode voor decoratieve architectuuronderdelen als zuilen, pilasters, kroonlijsten en dergelijke42. Kalktuf werd systematisch als paramentsteen verwerkt
41 42
Determinatie door Roland Dreesen. Coquelet et al. 2013 en 2014; Dreesen 2017.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
en vulkanische tuf werd, voor zover de schaarse vondsten uit Tongeren dat op dit moment toelaten te zeggen, onder meer voor hoekafwerkingen van muren en aanzetten van gewelven gebruikt. 7.3.1.6 §
Spoor 9
Catalogus 30. Bodemfragment in terra sigillata van een kop van het type Drag. 27. Baksel: Oost-Gallisch. Datering: IIB-III. (fig. 19: 8) 31. Randfragment in terra sigillata van een bord van het type Drag. 18/31. Baksel: Zuid-Gallisch. Datering: IB. (fig. 19: 9) 32. 5 wand- en 2 tweeledige oorfragmenten in gladwandig aardewerk van een kruik. Baksel: Maaslands wit. Secundair verbrand. 33. Wandfragment in gladwandig aardewerk. Baksel: zeepaardewerk. Secundair verbrand. 34. 2 wandfragmenten in gladwandig aardewerk. Baksel: zeepaardewerk. 35. Rand- en wandfragment in ruwwandig aardewerk van een rookkelk van het type Stuart 145. Baksel: Tongers geoxydeerd met witte deklaag. (fig. 19: 10) 36. 4 hals-, 23 wand- en 2 bodemfragmenten in ruwwandig aardewerk van een kruik. Baksel: Maaslands wit. Secundair verbrand. 37. 5 bodem- en 2 wandfragmenten van een ruwwandige pot of kom. Baksel: Tongers geoxydeerd en gesmookt. 38. Bodemfragment in ruwwandig aardewerk van een pot of kom. Baksel: Tongers geoxydeerd en gesmookt. 39. Bijna complete firmalamp van het type Loeschke IX. Het oor is afgebroken. Secundair verbrand na het afbreken van het oor. Datering: Ibd-IIA. (fig. 19: 11)
§
Bespreking
Spoor 9 is een met donkergrijze en houtskoolrijke zandige leem gevulde kuil. De aanwezigheid van objecten waarvan een relatief groot gedeelte bewaard is gebleven (cat. nrs. 31, 35, 36 en 38) en waarvan een aantal objecten secundair verbrand is, onder meer een olielamp (cat. nr. 38), doen vermoeden dat het hier om een crematiegraf gaat. Bovendien bevatte de vulling crematieresten, maar er is niet uitgemaakt of ze menselijk dan wel dierlijk zijn. Zoals van alle geregistreerde sporen is ook van spoor 9 slechts een klein gedeelte van de oorspronkelijke vulling geborgen. De jongste vondsten, een kop in Oost-Gallische terra sigillata van het type Drag. 27 (cat. nr. 30) en een firmalamp van het type Loeschke IX (cat. nr. 39), dateren dit vermoedelijke crematiegraf in de tweede helft van de 2de eeuw.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 33 van 57
Figuur 26: Enkele Romeinse aardewerkvondsten (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
7.3.2 Bespreking dierlijke resten Bij deze noodinterventie konden de dierlijke resten enkel met de hand verzameld worden. Bot- en tandfragmenten werden gerecupereerd in twee naast elkaar gelegen Romeinse kuilen (spoor 7 en spoor 8) en een Romeins crematiegraf (spoor 9), alle uit het zuidoostprofiel. De bewaring van het materiaal is goed, alhoewel de fragmentatiegraad vrij hoog is. Dit resulteert in een hoog percentage (83%) niet identificeerbare resten, slechts 25 resten konden tot soortniveau worden gebracht (tabel 1). De studie gebeurde door An Lentacker, onderzoekster bij het agentschap Onroerend Erfgoed. Uit spoor 8 werden de enige twee vogelbotten opgegraven. Een bot blijft onbepaald, het andere is een ulna (ellepijp) van een volwassen kip (Gallus gallus f. domestica). Naast een pelvis (bekken) van een schaap of geit (Ovis ammon f. aries of Capra aegagrus f. hircus) werden verder nog tien resten van varken (Sus scrofa f. domestica) verzameld. Het betreft zeven tandfragmenten, een mandibula (onderkaak), een calcaneus (hielbeen) en een onvolgroeide metapodaal. Dit laatste bot wijst samen met de twee tandkiemen en een melktand op de aanwezigheid van ook vrij jonge individuen. Drie ribfragmenten werden ingedeeld bij de grote zoogdieren. Uit spoor 7 komen slechts zes te identificeren resten. Het gaat hier om een calcaneus (hielbeen) van een varken en twee fragmenten van molaren van schaap of geit. Een rib werd als middelgroot en twee als klein bestempeld. Spoor 9 leverde enkel een mandibula (onderkaak) van een varken, een pelvis (bekken) van een schaap of geit en een groot ribfragment op. Het is duidelijk dat de hierboven beschreven kleine collectie niet toelaat om enige conclusies te trekken. Waarschijnlijk zijn wel alle resten als voedselafval te omschrijven, alhoewel duidelijke sporen van menselijk handelen (hak- en snijsporen) ontbreken. WP1 - Vlak 1: inventaris van de dierlijke resten spoornummer
8
8
8
8
7
7
9
vondst
6
7
8
9
12
13
15
1
1
Vogels kip (Gallus gallus f. domestica)
1
ongedetermineerde vogels
1
Zoogdieren varken (Sus scrofa f. domestica)
3
7
schaap (Ovis ammon f. aries) geit (Capra aegagrus f. hircus)
1
rib - groot zoogdier
2
2
1
1
rib - middelgroot zoogdier
1 1
rib - klein zoogdier
2
niet geïdentificeerde zoogdierresten
20
14
6
50
13
12
5
Tabel 1: Inventaris van de dierlijke resten uit de sporen 7, 8 en 9 (©agentschap Onroerend Erfgoed).
7.3.3 Bespreking macrobotanische resten Er werden 17 monsters gecontroleerd op de aanwezigheid van macrobotanische resten door onderzoekster bij het agentschap Onroerend Erfgoed Brigitte Cooremans. In slechts 4 monsters werden enkele botanische macroresten, in zeer lage densiteit, aangetroffen (tabel 2). Alle botanische resten waren verkoold, de bewaring was matig tot slecht. De meeste zeefstalen bevatten echter helemaal geen botanisch materiaal. De resten zijn voornamelijk afkomstig van gebruiksplanten. Aan de hand van deze resultaten, met een dermate lage densiteit aan materiaal, kunnen uiteraard geen verantwoorde uitspraken worden ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 35 van 57
gedaan. De soorten zijn normale verschijningen in de beschouwde periode. Opvallend is wel de aanwezigheid, in zowat alle monsters, van onverkoolde graankorrels, omhuld door kaf. Deze kunnen echter zo goed als zeker als recent, intrusief materiaal worden bestempeld. Op het terrein had men immers deels graan geoogst, errond stond nog graangewas. Profiel
NO
NO
ZO
ZO
Inventarisnummer
4
5
6
9
Werkput
1
1
1
1
Spoornummer
5a
5b
8c
8j
Densiteit (zw/w/r/v/zv)
zw
w
zw
zw
Diversiteit (zw/w/r/v/zv)
zw
zw
zw
zw
Bewaring (ov/c/min)
c
c
c
c
Conditie (s/m/g)
m
m
s
Intrusief ?
x
x
Avena sp.
-
x
-
-
Haver
Panicum miliaceum
x
-
-
-
Gierst
Triticumm cf. spelta
-
x
-
-
Waarschijnlijk spelt
Cerealia fr.
-
-
-
x
Graanfragmenten
Lens culinaris
-
x
-
-
Linze
Juglans regia
-
-
x
-
Okkernoot
Prunus sp. fr.
-
-
x
-
Pruim
Rumex sp.
-
x
-
-
Zuring
Vicia hirsuta/tetrasperma
-
x
-
-
Ringelwikke of vierzadige wikke
s x
Mogelijke gebruiksplanten
Wilde planten
Tabel 2: Overzicht van de macrobotanische resten (zw: zeer weinig; w: weinig; m: matig; s: slecht; x: aanwezig) (©agentschap Onroerend Erfgoed).
7.4 INTERPRETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE Ondanks dat de kelder voor de nieuwe woning reeds volledig uitgegraven was en enkel nog drie profielwanden van de bouwput konden geregistreerd worden, bracht de toevalsvondst enige archeologische informatie en meerdere mooie vondsten aan het licht. Alle archeologische sporen, met uitzondering van spoor 10, behoren toe aan de Romeinse periode. Spoor 10 was een kuil met baksteenfragmentjes van recentere datum. De laag met bouwpuin (spoor 4), zichtbaar in het noordoost- en zuidoostprofiel, kan wijzen op de aanwezigheid van een Romeinse steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving. Dit 20 à 40cm dik puinpakket zat vol Romeinse bouwkeramiekfragmenten als tegulae en imbrices, met een zeldzame vuursteenbrokstuk. Opvallend was het ontbreken van mortel in deze laag. Eenzelfde bouwpuinlaag werd opgetekend op een toevalsvondst in 2018 iets meer naar het noordwesten van de kelder (zie 7.4.1). Deze horizont van bouwpuin, aan de basis van het colluvium, moet zich vrijwel op het afbraakniveau van het bouwwerk bevinden. De puinlaag ligt boven spoor 5 en deels boven spoor 8 in het zuidoostprofiel. Spoor 5 is een 30cm diepe kuil met twee opvullingslagen, een beker in gebronsd aardewerk dateert de kuil voorlopig in de tweede helft van de 1ste eeuw of het begin van de 2de eeuw. De kuil zal echter groter zijn geweest en meer materiaal hebben bevat. We kunnen niet uitsluiten dat de kuil nog ander, later te dateren materiaal bevatte. Ook van spoor 8 kon slechts een klein gedeelte van het oorspronkelijke vondstenbestand worden ingezameld. Deze 80cm diepe kuil heeft een meer complexe en gevarieerde stratigrafie dan ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
de andere kuilen. Het aardewerk kon echter niet specifiek gedateerd worden. Opmerkelijk was het voorkomen van talrijke natuursteenfragmenten, overwegend kleine stukken bouwmateriaal. De kalksteenbrokstukken uit Norroy en Chémery kunnen er op wijzen dat er in de buurt decoratieve architectuurelementen moeten zijn afgebroken. Deze steensoorten werden in de Romeinse tijd in Tongeren ingevoerd. De aangrenzende kuil aan spoor 8 heeft twee opvullingslagen. Spoor 7 bevatte wel meer vondstmateriaal, het jongste kon gedateerd worden in de 3de eeuw. De functie van deze drie kuilen is niet te achterhalen, het feit dat hun vorm niet gekend is in vlakzicht en niet alle materiaal kon verzameld worden, maakt het moeilijk conclusies te nemen. In het zuidoostprofiel werd nog een vierde Romeinse kuil geregistreerd. Spoor 9 heeft een donkergrijze houtskoolrijke zandige leemvulling. Hieruit konden meerdere vondsten ingezameld worden, van sommigen was opvallend een relatief groot gedeelte bewaard. De jongste vondsten, een quasi volledig olielampje van het type Loeschke IX en een kop in Oost-Gallische terra sigillata van het type Drag. 27, dateren de 40cm diepe kuil in de tweede helft van de 2de eeuw. Bovendien doet de aanwezigheid van een aantal secundair verbrande objecten het vermoeden versterken dat spoor 9 een crematiegraf is. De houtskoolrijke vulling bevatte overigens crematieresten, maar er is niet uitgemaakt of ze menselijk dan wel dierlijk zijn. De toevalsvondst liet slechts toe een klein gedeelte van de oorspronkelijke vulling spoor 9 te bergen.
7.4.1 Een tweede toevalsvondst aan Tongersveldstraat 443 Op 26 april 2018 werd een nieuwe vondstmelding gedaan voor het huis aan de Tongersveldstraat 4. Voor de aanleg van een regenwater- en infiltratieput werd vanuit de noordelijke hoek van de kelder in noordwestelijke richting een sleuf gegraven aansluitend op een vierkante put (fig. 27). De sleuf was ongeveer 2m breed en had een lengte van ca. 6,5m, de vrijwel vierkante put was ca. 3 op 3m. Hierbij kwam in de noordwestelijke put steenmateriaal te voorschijn. De sleuf en de put waren reeds tot ca. 2,5m uitgegraven, bijgevolg konden wederom enkel de profielwanden geregistreerd worden. Op 27 april werd de zuidwand bekeken, waarna op 3 mei 2018 de profielen van de op de sleuf aansluitende put werden gedocumenteerd. De profielen kennen een gelijke stratigrafische opbouw als de in 2017 geregistreerde profielwanden in de bouwput van de kelder. Bovenaan bevindt zich de bouwvoor, een donkergrijze zandig leem met sporadisch steenkoolgruis, kiezel en baksteenfragmenten (fig. 28-29: 1). Deze 80cm dikke bouwvoor bedekte een 60 à 80cm dik colluviumpakket: een lichtbruine laag zandige leem met sporadisch vergruisde houtskool, verbrande leem en kiezel (fig. 28-29: 2). Aan de basis van het colluvium tekent zich terug een bouwpuinlaag af: een horizont bestaande uit hoofdzakelijk Romeinse dakpanfragmenten, als tegulae en imbrices. Zoals in 2017 vastgesteld, suggereert deze horizont de aanwezigheid van een Romeinse steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving. Net als in de profielwanden van de bouwput uit 2017, werd tussen het bouwpuin nergens mortel aangetroffen. Onder de puinlaag bevindt zich de begraven bodem (fig. 28-29: 3). In de uitgegraven regenwater- en infiltratieput kon onder het colluviumpakket in het west- en noordprofiel een deels uitgebroken droge fundering vastgesteld worden (fig. 28-29: 4)44. Voornamelijk in het westelijk profiel was deze goed bewaard. Ze is ongeveer 80cm diep en 90cm breed. Het bovenste 10 tot 30cm diep gedeelte kan gezien worden als een uitbraakspoor van grijze en gele zandige leem met kleine tegula-fragmenten en een kalksteenbrokstuk uit Norroy45. Deze steensoort uit de Moezelvallei werd in Tongeren op grote schaal gebruikt voor decoratieve architectuurelementen als
Vanderhoeven et al. 2018 (onuitgegeven verslag van toevalsvondst ID 273). De twee uitbraaksporen in de profielen hebben geen tegenhangers in hun respectievelijk tegenoverliggende profielen, wat betekent dat in het weggegraven terreingedeelte de twee funderingen een (rechte) hoek moeten gevormd hebben. 45 Determinatie door Prof. Roland Dreesen. 43
44
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 37 van 57
zuilen, kapitelen, grafmonumenten en monumentaal beeldhouwwerk46. Onderaan was er nog voor 30 à 50cm fundering in situ bewaard. Deze bestond uit een mengsel van keien en ruw bekapte vuursteen. Er werd bovendien een maalsteenfragment aangetroffen in basaltlava uit de Eifel47. Aangezien geen dergelijke droge fundering bewaard is in de tegenoverliggende profielen van de twee muursegmenten in het noord- en westprofiel, kan aangenomen worden dat de fundering een hoek moet gevormd hebben. De vondst is m.a.w. een zuidelijke hoek van een steenbouwconstructie die zich verder in noordelijke en westelijke richting moet uitstrekken. De Tongersveldstraat bevindt zich in de noordwestelijke randzone van het Romeinse zuidwestgrafveld, een publiek of privaat gebouw op dit terrein lijkt niet voor de hand liggend. In het verleden zijn wel reeds sporen van woningen aangetroffen en tevens een groot horreum aan de zuidelijke rand van het necropool48. De steenbouwconstructie bevindt zich echter op enige afstand van een Romeinse weg. Mogelijk maakte de droge fundering aldus deel uit van een vierkante of rechthoekige omheiningsmuur rond één of meerdere grafmonumenten langs die weg. De vondst van een fragment Norroy-kalksteen kan op de aanwezigheid van een monumentale constructie in de omgeving wijzen. Dergelijke elementen van grafmonumenten zijn reeds eerder op het zuidwest-grafveld aangetroffen. De situatie zou dan vergelijkbaar kunnen zijn met het ommuurde mausoleum dat enkele jaren geleden op het oost-grafveld aan het licht is gekomen49. Figuur 27: Locatie van de uitgegraven sleuf (rood) in 2018 t.o.v. de kelder van de nieuwe woning geprojecteerd op de kadasterkaart (©agentschap Onroerend Erfgoed: Johan Van Laecke en Sylvia Mazereel).
Coquelet et al. 2013 en 2014; Dreesen 2017. Hartoch 2015. 48 Mertens et al. 1975; Vanvinckenroye 1979; Vanvinckenroye 1984. 49 Geerts et al. 2018. 46 47
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
Figuur 28: Het westprofiel met in de noordelijke hoek een droge fundering van keien en vuursteenblokken (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
Figuur 29: Het noordprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
7.4.2 Tongersveldstraat Ter hoogte van de Tongersveldstraat waren reeds via veldkarteringen en metaaldetectie Romeinse vondsten aangetroffen, maar een opgraving was nog niet gebeurd in het verleden. De toevalsvondst op de Tongersveldstraat 4 uit 2017 toont aan dat er nog begravingen kunnen voorkomen in deze zone. De houtskoolrijke kuil herbergde meerdere relatief volledige en secundair verbrande vondsten. Spoor 9 zou dus als een crematiegraf uit tweede helft van de 2de eeuw kunnen beschouwd worden. De functie van de andere kuilen kan niet achterhaald worden. Het voorkomen van kuilen en afvalkuilen op de zuidwest-begraafplaats is niet ongewoon. De kalksteenfragmenten van Chémery en Norroy uit spoor 8 zijn afkomstig van decoratieve architectuurelementen als zuilen, kroonlijsten, kapitelen, en ander monumentaal beeldhouwwerk zoals grafmonumenten50. Ook bij de tweede toevalsvondst op de Tongersveldstraat 4 in 2018 werd in het uitbraakspoor van de droge fundering een fragment kalksteen uit Norroy gerecupereerd. Onderaan was de fundering nog in situ bewaard als een mengsel van zware keien en ruw bekapt vuursteen51. Aan de Tongersveldstraat 2 werden in 2020 eveneens funderingsresten aangetroffen52. Beide funderingen zouden kunnen gezien worden als deel van een vierkante of rechthoekige omheiningsmuur rond één of meerdere grafmonumenten. Coquelet et al. 2013 en 2014; Dreesen 2017. Vanderhoeven et al. 2018 (onuitgegeven rapport van toevalsvondst ID 273). 52 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/980366 50 51
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 39 van 57
Het perceel aan de Tongersveldstraat 4 ligt aan de noordwestelijke rand van de Romeinse zuidwestbegraafplaats (fig. 30). Een begrenzing van het grafveld werd niet aangetroffen. De nabijgelegen Linderstraat valt samen met de Romeinse weg die een verbinding vormde tussen de wegen Tongeren - Bavay en Tongeren - Tienen. In deze zone van het Romeins grafveld is er dus nog mogelijkheid bewaarde Romeinse graven aan te treffen. Niet enkel ‘gewone’ crematies en inhumaties, maar ook meer monumentale grafmonumenten. De densiteit van begravingen zal vermoedelijk wel lager liggen aan de rand van de begraafplaats. Figuur 30: Romeins Tongeren met aanduiding van de drie begraafplaatsen en de ligging van de toevalsvondst in de Tongersveldstraat 4 (©Vanvinkenroye 1984, 11, Afb. 1).
7.5 SYNTHESE VAN DE KENNIS OVER DE ARCHEOLOGISCHE SITE De informatie in historische bronnen is vaak miniem en de kennis over het Romeins verleden van Tongeren wordt in de eerste plaats verkregen via het archeologisch onderzoek. Ter hoogte van de Tongersveldstraat waren reeds Romeinse vondsten aangetroffen via veldkarteringen, maar een opgraving was nog niet gebeurd in het verleden. De melding van een toevalsvondst op de Tongersveldstraat 4 liet voor het eerst toe de stratigrafie te bekijken van deze zone, gelegen in de noordwestelijke rand van de Romeinse zuidwest-begraafplaats. Ondanks dat de kelder voor de nieuwe woning reeds volledig uitgegraven was, kan a.d.h.v. de registratie van drie profielwanden geantwoord worden op de onderzoeksvragen opgesteld in het archeologierapport. Welke bodems zijn er aanwezig en hoe is de stratigrafische opbouw van dit terrein? De drie profielwanden vertoonden grotendeels dezelfde opeenvolging in lagen. Het bovenste ophogingspakket bestaat uit een geelgrijze tot bruingrijze zandig leem met sporadisch steenkoolgruis, kiezel- en baksteenfragmenten. Hieronder bevindt zich een oudere bouwvoor bestaande uit een donkergrijze zandig leem met eveneens af en toe wat steenkoolgruis, kiezel en baksteenfragmenten. Het daaronder bewaarde colluvium tekent zich af als een lichtbruine laag zandige leem. Daarin komt sporadisch vergruisde houtskool en verbrande leem voor, naast wat kiezel en enkele Romeinse ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
dakpanfragmenten. In het noordoost- en zuidoostprofiel ligt aan de basis van dit colluvium een puinig grijsbruine zandige leemlaag. Deze bouwpuinhorizont bevat hoofdzakelijk Romeinse dakpanfragmenten, zowel tegulae als imbrices, en een zeldzaam vuursteenbrokstuk. Onder deze puinlaag ten slotte bevindt zich de voor de leemstreek typische bodem met kleiaanrijkingshorizont (Bt) ontwikkeld in loess. Welke sporen zijn er aanwezig en waartoe behoren ze? Enkel de profielwanden konden geregistreerd worden, de stratigrafie van drie profielen werd opgetekend. Opvallend was de bouwpuinlaag aan de basis van het colluvium in het noordoost- en zuidoostprofiel, in het zuidwestprofiel was de horizont met bouwpuin niet aanwezig. Bij de tweede vondstmelding voor de Tongersveldstraat 4 in 2018 tekende zich in de profielen in de noordwesthoek van het perceel ook deze bouwhorizont af. Dit zou betekenen dat de puinlaag begrensd is, waarbij de zuidwestelijke grens zich in de zone van de uitgegraven kelder moet bevinden. De combinatie van hoofdzakelijk Romeinse dakpanfragmenten, zowel tegulae als imbrices, suggereert de aanwezigheid van een Romeinse steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving. De puinlaag aan de basis van het colluvium moet zich vrijwel op het afbraakniveau van het bouwwerk bevinden. In de profielen konden in totaal vijf kuilen herkend worden, waarvan vier ontegensprekelijk Romeins zijn en één van recentere datum is. Slechts een klein deel van het vondstmateriaal kon uit de kuilen gerecupereerd worden en hun vorm in vlakzicht is niet gekend waardoor het achterhalen van hun functie moeilijk is. Enkel spoor 9, een houtskoolrijke kuil, kan beschouwd worden als een crematiegraf. Maken de sporen deel uit van één of meerdere structuren? De bouwpuinlaag en de vier Romeinse kuilen maakten deel uit van het zuidwest-grafveld, maar vormen op zichzelf staande entiteiten. Kan op basis van de sporen een uitspraak worden gedaan over de aard en omvang van het gebruik van dit terrein in de Romeinse periode? De Tongersveldstraat ligt aan de noordwestelijke rand van het zuidwest-grafveld waartoe vermoedelijk de Romeinse kuilen en het crematiegraf behoorden. De bouwpuinlaag is een getuige van een Romeinse steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving, waarvan de functie niet te bepalen is. Een grensafbakening van het grafveld werd niet aangetroffen. Zijn er indicaties die kunnen wijzen op de aanwezigheid van graven, behorend tot het zuidwestgrafveld van Romeins Tongeren? Spoor 9 is een houtskoolrijke kuil met objecten waarvan een relatief groot gedeelte bewaard is van gebleven. De aanwezigheid bovendien van secundair verbrande objecten (en crematieresten) lijkt te wijzen op een crematiegraf. De bouwpuinlaag en de kleine fragmenten natuursteen uit spoor 8 tonen aan dat er stenen constructies in de nabije omgeving waren opgetrokken. Voornamelijk de kalksteenfragmenten uit Norroy en Chémery wijzen in de richting van monumentale bouwwerken. Deze steensoorten werden immers gebruikt voor decoratieve onderdelen van o.a. grafmonumenten. De vondstmelding in 2018 op de Tongersveldstraat 4 en in 2020 op de Tongersveldstraat 2 brachten op beide percelen funderingen aan het licht, die in verband zouden kunnen gebracht worden met een omheiningsmuur van één of meerdere grafmonumenten. Er zijn dus, ondanks het feit dat telkens de bouwputten reeds uitgegraven zijn, indicaties van de aanwezigheid van graven in deze zone van het zuidwest-grafveld. Wat is de relatie tussen de bodem en de archeologische sporen? De begraven bodem , een geelbruin zandig-lemig moedermateriaal, lijkt vrijwel intact bewaard te zijn. Alleen de A1-horizont en een gedeelte van de uitgeloogde horizont (E) is verdwenen. Ook de aanwezigheid van de puinhorizont onderaan het colluvium geeft de indruk dat het Romeinse loopvlak niet erg aangetast kan zijn. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 41 van 57
Kan deze archeologische vindplaats in tijd, ruimte en functie afgebakend worden? De Tongersveldstraat bevindt zich aldus aan de noordwestelijke rand van een Romeinse begraafplaats. Het zuidwest-grafveld was in gebruik van de 1ste tot de 5de eeuw na Chr., maar zal in de 1ste eeuw nog niet zo’n grote oppervlakte bestrijken. Het strekt zich uit langs de weg van Tongeren naar Cassel en zal voornamelijk in de 2de eeuw uitgroeien tot een uitgestrekte necropool53. Het crematiegraf (spoor 9) kan gedateerd worden in de tweede helft van de 2de eeuw. De functie van de andere kuilen kan niet achterhaald worden, maar het voorkomen van kuilen en afvalkuilen op de zuidwestbegraafplaats is niet ongewoon. Spoor 5 dateert mogelijks uit de tweede helft van de 1ste eeuw of begin 2de eeuw. Spoor 7 wordt in de 3de eeuw geplaatst. Wat is de waarde van de vastgestelde archeologische vindplaats? De stratigrafie van de noordwestrand van het zuidwest-grafveld kon voor het eerst in de Tongersveldstraat geregistreerd en onderzocht worden. Het crematiegraf en de latere toevalsvondsten in 2018 en 2020 aan de Tongersveldstraat wijzen tevens op het voorkomen van begravingen en mogelijks monumentale grafmonumenten in deze randzone van het zuidwestnecropool.
53
Nouwen 1997, 140.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
8 SAMENVATTING Voor 2017 was er nog nooit een opgraving gebeurd aan de Tongersveldstraat. Deze toevalsvondst liet dus toe voor het eerst de stratigrafie te registeren van de noordwestelijke zone van het grote Romeinse zuidwest-grafveld (fig. 30). De kelder voor de nieuwe woning was reeds volledig uitgegraven, waardoor enkel de profielwanden konden bestudeerd worden. Het noordwestprofiel kon omwille van omstandigheden en veiligheidsredenen niet onderzocht worden. Het noordoost-, zuidoost- en zuidwestprofiel gaven een gelijkaardige stratigrafische opbouw. Het bovenste ophogingspakket van geelgrijs tot bruingrijs zandige leem bevond zich boven een oudere bouwvoor. Dit donkergrijze zandig leempakket bevatte eveneens sporadisch steenkoolgruis, kiezel en baksteenfragmenten. Hieronder bevond zich het colluvium, een lichtbruine laag zandige leem met een weinig vergruisde houtskool, verbrande leem, kiezel en enkele Romeinse dakpanfragmenten. De onderste laag werd gevormd door de holocene bodem, een geelbruin zandig lemig moedermateriaal. In het noordoost- en zuidoostprofiel lag aan de basis van het colluvium een puinig grijsbruine zandige leemlaag (spoor 4) die volledig afwezig was in het zuidwestprofiel. Deze horizont met bouwpuin bevatte hoofdzakelijk Romeinse dakpanfragmenten, zowel tegulae als imbrices, en een zeldzaam vuursteenbrokstuk. De combinatie van deze materialen suggereert de aanwezigheid van een Romeinse steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving. De puinhorizont aan de basis van het colluvium moet zich vrijwel op het afbraakniveau van het bouwwerk bevinden. Daarnaast werden nog vijf kuilen vastgesteld, waarvan vier kuilen (spoor 5, 7, 8 en 9) duidelijk Romeins zijn. De enige kuil in het zuidwestprofiel, spoor 10, is eerder van recente datum. Spoor 9 is een donkergrijze houtskoolrijke zandige leem gevulde kuil met objecten waarvan een relatief groot gedeelte bewaard is gebleven en sommige zelfs duidelijk secundair verbrand zijn. Deze kuil kan aldus als een crematiegraf uit tweede helft van de 2de eeuw beschouwd worden. De functie van de andere kuilen kan niet achterhaald worden, maar het voorkomen van kuilen en afvalkuilen op de zuidwest-begraafplaats is niet ongewoon. De kuilen konden enkel geregistreerd worden in de profielen, hun vlakzicht is daarom niet gekend en slechts een klein deel van het aanwezige vondstmateriaal kon verzameld worden. Spoor 5 kan a.d.h.v. het aardewerk gedateerd worden in de tweede helft van de 1ste eeuw tot het begin van de 2de eeuw, maar het is niet geweten of de kuil nog andere, mogelijk later te dateren vondsten bevatte. Spoor 7 wordt in de 3de eeuw geplaatst. Spoor 8 kon niet gedateerd worden, deze komvormige kuil bevatte voornamelijk bouwmateriaal, zowel keramisch als natuurstenen. Kalkstenen van Chémery en Norroy werden in de Romeinse tijd voornamelijk gebruikt voor decoratieve architectuurelementen als zuilen, kroonlijsten, kapitelen e.d. van monumentale beeldhouwwerken als grafmonumenten54. Interessant is dat ook bij de tweede toevalsvondst op de Tongersveldstraat 4 in 2018 in het uitbraakspoor van de droge fundering een fragment kalksteen uit Norroy werd gerecupereerd. Onderaan was de fundering nog in situ bewaard als een mengsel van zware keien en ruw bekapt vuursteen55. Aan de Tongersveldstraat 2 werden in 2020 eveneens funderingsresten aangetroffen56. Beide funderingen kunnen gezien worden als deel van een vierkante of rechthoekige omheiningsmuur rond één of meerdere grafmonumenten. Het voorkomen van natuurstenen afkomstig van decoratieve architectuur kan dit ondersteunen. De toevalsvondst aan de Tongersveldstraat 4 geeft niet enkel de stratigrafie prijs van de noordwestrand van het zuidwest-grafveld, maar ook informatie over zijn Romeins verleden. Het Romeinse loopvlak lijkt niet erg aangetast te zijn. In deze zone van de begraafplaats kunnen derhalve nog bewaarde begravingen verwacht worden, niet enkel gewone crematies en inhumaties, maar ook monumentale grafmonumenten.
Coquelet et al. 2013 en 2014; Dreesen 2017. Vanderhoeven, Vynckier 2018 (onuitgegeven rapport van toevalsvondst ID 273). 56 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/980366 54 55
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 43 van 57
9 BIBLIOGRAFIE 9.1 GERAADPLEEGDE LITERATUUR BAILLIEN D. 1995: Tongeren en zijn straten door de eeuwen heen, Tongeren. COQUELET C., CREEMERS G. & DREESEN R. 2014: Le décor du grand temple Nord de Tongres, Signa 3, 55-64. COQUELET C., CREEMERS G., DREESEN R. & GOEMAERE E. 2013: Les “pierres blanches” dans les monuments publics et funéraires de la cité des Tongres, Signa 2, 29-34. COSYNS P., SFINGOPOULUS S., VANDEWAL S. & VAN RECHEM H. 2013: Bouwmeesters voor de goden. Een Romeins tempelcomplex aan de Keverstraat, Tongeren, Tongeren. DESCHLER-ERB S. 1998: Römische Beinartefakte aus Augusta Raurica. Technologie, Typologie und Chronologie, Forschungen in Augst 27, 1-2, Augst. DOCKX C., HEIRBAUT E.N.A., VAN DEN HOVE P., VANDERHOEVEN A. & VYNCKIER G. 2020. Opgraving aan de Cottalaan 1 te Tongeren. Archeologierapport, LAReS-rapport 388, Halle-Zoersel. DREESEN R. 2017: Herkomst van de natuursteen in de Romeinse gebeeldhouwde stenen en opschriften. In: VANDERHOEVEN A. & ERVYNCK A. (red.): Het archeologisch en bouwhistorisch onderzoek van de O.L.V.-basiliek van Tongeren (1997-2013). Deel 3: De vroeg-Romeinse periode, Relicta Monografieën 13, Brussel, 247-251. GEERTS R.C.A. & VELDMAN H.A.P. (red.) 2018: Vergraven graven nabij de pannenoven. Een archeologische opgraving aan de Pannenovenweg te Tongeren, Vlaams Erfgoed Centrum Rapport 42, Sint-Michiels. HARTOCH E. (ed.) 2015: Moudre au pays des Tungri, Atuatuca 7, Tongeren. LOESCHKE S. 1919: Lampen aus Vindonissa. Ein Beitrag zur Geschichte von Vindonissa und des antiken Beleuchtungswesens, Zürich. MERTENS J. & VANVINCKENROYE W. 1975: Een Romeins gebouwencomplex extra-muros te Tongeren, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 22, Tongeren. NOUWEN R. 1997: Tongeren en het land van de Tungri (31 v.Chr. - 284 n.Chr.), Mechelen. RIHA E. & STERN W. 1982: Die römischen Löffel aus Augst und Kaiseraugst. Archäologische und Metallanalytische Untersuchungen, Forschungen in Augst 5, Augst. RAEPSAET G. 2013: L’ethnogenèse de la civitas Tungrorum et la formation de la Province de Germanie, L’Antiquité Classique 82, 111-148. STUART P. 1962: Gewoon aardewerk uit de Romeinse legerplaats en de bijbehorende grafvelden te Nijmegen, Oudheidkundige Mededelingen uit het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. Supplement 43, Leiden. VANDERHOEVEN A. & VYNCKIER G. 2018: Verslag terreinbezoek naar aanleiding van een toevalsvondst te Tongeren, Tongersveldstraat 4 (Prov. Limburg). Onuitgegeven verslag, Brussel. VANDERHOEVEN A., VYNCKIER G., ERVYNCK A. & COOREMANS B. 1992: Het oudheidkundig bodemonderzoek aan de Kielenstraat te Tongeren (prov. Limburg). Interimverslag 1990-1993. Deel 1. De vóór-Flavische periode, Archeologie in Vlaanderen II, 89-146. VANDERHOEVEN A., VYNCKIER G., COOREMANS B., ERVYNCK A., LENTACKER A. & VAN HEESCH J. 2007: Het oudheidkundig bodemonderzoek aan de Driekruisenstraat te Tongeren (prov. Limburg). Eindverslag 2005, Relicta 3, 69-92. VANVINCKENROYE W. 1963: Gallo-Romeinse Grafvondsten uit Tongeren, Publicaties van het Provinciaal GalloRomeins Museum te Tongeren 6, Tongeren. VANVINCKENROYE W. 1979: Een Romeins gebouwencomplex extra muros te Tongeren, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 26, Tongeren. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
VANVINCKENROYE W. 1984: De Romeinse zuidwest-begraafplaats van Tongeren (opgravingen 1972-1981), Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 29, Tongeren. VANVINCKENROYE W. 1985: Tongeren. Romeinse stad, Tielt. ANVINCKENROYE W. 1991: Gallo-Romeins aardewerk van Tongeren, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins
Museum van Tongeren 44, Hasselt.
WESEMAEL E. & HOEBRECKX M. 2015: Archeologische prospectie met ingreep in de bodem aan de Cottalaan te Tongeren. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van Tempa Invest NV, Aron-rapport 217, Sint-Truiden.
9.2 INTERNETBRONNEN COUSSERIER K. 2014: Historische stadskern van Tongeren [online], Inventaris Onroerend Erfgoed. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/140056 (geraadpleegd op 26/11/2020) S.N. 2016: Historische stadskern van Tongeren [online], Inventaris Onroerend Erfgoed. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/11924 (geraadpleegd op 26/11/2020). DENIS P. 2008: Geologie van Limburg [online]. http://www.leefmilieutongeren.be/Map-pdf/GeologieLimburg.pdf (geraadpleegd op 24/11/2020) CENTRALE ARCHEOLOGISCHE INVENTARIS (CAI) [online]. https://inventaris.onroerenderfgoed.be (geraadpleegd op 27/11/2020)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 45 van 57
10 BIJLAGEN 10.1 LIJST VAN PLANNEN EN KAARTEN Plan
Beschrijving
1
Topografische kaart van het onderzochte gebied. Schaal 1:10.000 (©AGIV).
2
GRB kaart met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:1000 (©AGIV).
3 4
Plan met de contouren van de onderzochte werkput geprojecteerd op de kadasterkaart (©agentschap Onroerend Erfgoed: Johan Van Laecke). De meest recente luchtfoto met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:5000 (©AGIV).
5
De bodemkaart met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:5000 (©AGIV).
6
Digitaal hoogtemodel met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:25.000 (©AGIV).
7
Locatie van de uitgegraven sleuf (rood) in 2018 t.o.v. de kelder van de nieuwe woning geprojecteerd op de kadasterkaart (©agentschap Onroerend Erfgoed: Johan Van Laecke en Sylvia Mazereel).
1. Topografische kaart van het onderzochte gebied. Schaal 1:10.000 (©AGIV).
2. GRB kaart met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:1000 (©AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
3. Plan met de contouren van de onderzochte werkput geprojecteerd op de kadasterkaart (©agentschap Onroerend Erfgoed: Johan Van Laecke).
4. De meest recente luchtfoto met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:5000 (©AGIV).
5. De bodemkaart met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:5000 (©AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 47 van 57
6. Digitaal hoogtemodel met aanduiding van het onderzoeksterrein. Schaal 1:25.000 (©AGIV).
7: Locatie van de uitgegraven sleuf (rood) in 2018 t.o.v. de kelder van de nieuwe woning geprojecteerd op de kadasterkaart (©agentschap Onroerend Erfgoed: Johan Van Laecke en Sylvia Mazereel).
10.2 LIJST VAN TEKENINGEN Tekening
Beschrijving
1
Het noordoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
2
Het zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
3
Het zuidwestprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
4
Enkele Romeinse aardewerkvondsten (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
5
Het westprofiel met in de noordelijke hoek een droge fundering van keien en vuursteenblokken (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
6
Het noordprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
1. Het noordoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed).
2. Het zuidoostprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed).
3. Het zuidwestprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed).
4. Enkele Romeinse aardewerkvondsten (©agentschap Onroerend Erfgoed).
5. Het westprofiel met in de noordelijke hoek een droge fundering van keien en vuursteenblokken (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 49 van 57
6. Het noordprofiel (©agentschap Onroerend Erfgoed, tekening door Sylvia Mazereel).
10.3 LIJST VAN FOTO’S Foto
Beschrijving
1
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: overzichtsfoto
2
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: detail NO-profiel
3
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: NO-profiel
4
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: NO-profiel
5
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: NO-profiel
6
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: overzichtsfoto
7
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: overzichtsfoto
8
Eerste terrein evaluatie op 19 juni 2017: NO- en ZO-profiel
9
NO-profiel
10
NO-profiel
11
NO-profiel
12
NO-profiel
13
NO-profiel
14
NO-profiel
15
NO-profiel
16
NO-profiel
17
NO-profiel
18
NO-profiel
19
NO-profiel - spoor 5
20
NO-profiel - spoor 5
21
NO-profiel
22
NO-profiel
23
ZO-profiel - spoor 5
24
ZO-profiel - spoor 5
25
ZO-profiel
26
ZO-profiel
27
ZO-profiel - spoor 8 en spoor 7
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
28
ZO-profiel - spoor 8 en spoor 7
29
ZO-profiel - spoor 8 en spoor 7
30
ZO-profiel - spoor 8 en spoor 7
31
ZO-profiel - spoor 8
32
ZO-profiel - spoor 8
33
ZO-profiel - spoor 7
34
ZO-profiel - spoor 8 en spoor 7
35
ZO-profiel - spoor 9
36
ZO-profiel - spoor 9
37
ZO-profiel - spoor 9
38
ZO-profiel - spoor 9
39
ZO-profiel
40
ZO-profiel
41
ZW-profiel
42
ZW-profiel
43
ZW-profiel
44
ZW-profiel
45
ZW-profiel
46
ZW-profiel
47
ZW-profiel
48
ZW-profiel
49
ZW-profiel - spoor 10
50
ZW-profiel - spoor 10
51
ZW-profiel - spoor 10
52
ZW-profiel - spoor 10
53
ZW-profiel - spoor 10
54
ZW-profiel - spoor 10
55
ZW-profiel - spoor 10
56
ZW-profiel - spoor 10
57
Sfeerfoto: intekenen ZO-profiel
58
Sfeerfoto: intekenen ZO-profiel
59
Sfeerfoto: intekenen ZO-profiel
60
Sfeerfoto: intekenen ZO-profiel
61
Sfeerfoto: ZO-profiel - inzamelen vondsten spoor 8
62
Sfeerfoto: ZO-profiel - inzamelen vondsten spoor 8
63
Sfeerfoto: ZO-profiel - inzamelen vondsten spoor 8
64
Sfeerfoto: ZO-profiel - inzamelen vondsten spoor 8
65
Sfeerfoto: ZO-profiel - inzamelen vondsten spoor 8
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 51 van 57
66
Sfeerfoto: ZO-profiel - inzamelen vondsten spoor 8
67
Sfeerfoto: ZW-profiel
68
Sfeerfoto: overzichtsfoto
69
Sfeerfoto: overzichtsfoto
70
Sfeerfoto: overzichtsfoto
71
Sfeerfoto
72
Sfeerfoto
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 53 van 57
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
64 63
66
67
70
71
68
65
69
72
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
NO-ZO-ZW
2
laag
NO-ZO-ZW
3
laag
NO-ZO-ZW
4
laag
NO-ZO
5
interface
6
laag
7
interface
8
Beschrijving
laag
Profiel
Type
1
Interpretatie
Spoornummer
10.4 LIJST VAN SPOREN
NO-ZO
ophogingspakket - geelgrijs tot bruingrijs zandig leem met sporadisch steenkoolgruis, kiezel- en baksteenfragmenten bouwvoor - donkergrijs zandig leem met sporadisch steenkoolgruis, kiezel- en baksteenfragmenten colluvium - lichtbruine zandig leem met sporadisch vergruisde houtskool, verbrande leem, kiezel en enkele Romeinse dakpanfragmenten puinhorizont - puinig grijsbruin zandig leem met Romeinse dakpanfragmenten, weinig vuursteenbrokstukken twee opvullingslagen (datering: 2e helft 1e eeuw-begin 2e eeuw)
NO-ZO-ZW
holocene bodem - geelbruin zandig leem moedermateriaal
kuil
ZO
twee opvullingslagen (datering: 3e eeuw)
interface
kuil
ZO
tien opvullingslagen (datering: Romeins)
9
interface
kuil
ZO
crematiegraf (datering: 2e helft 2e eeuw)
10
interface
kuil
ZW
één opvullingslaag
kuil
10.5 LIJST VAN VONDSTEN Cf. cataloguslijst 7.3.1
10.6 LIJST VAN STALEN Inventarisnummer
Profiel
Spoornummer
1
NO
4
2
NO
6
3
NO
4
4
NO
5a
5
NO
5b
6
ZO
8c
7
ZO
8j
8
ZO
8c
9
ZO
8j
10
ZO
8k
11
ZO
3
12
ZO
7a
13
ZO
7b
14
ZO
3
15
ZO
9
16
ZW
3
17
ZW
10
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 55 van 57
10.7 CONSERVATIERAPPORT57 Bij dit kleine archeologisch onderzoek werden weinig vondsten aangetroffen. Het ging voornamelijk om aardewerk, dakpanfragmenten, natuursteen en in mindere mate metaal en dierlijk bot. De vondsten dienen, na eventueel actieve en/of stabiliserende conservatiebehandeling, bewaard te worden per materiaalcategorie en in de ideale bewaaromstandigheden. Voor alle objecten (voor en na eventuele conservatiebehandeling) is het belangrijk dat ze in een stabiele omgeving bewaard worden, dit wil zeggen met minimale schommelingen in luchtvochtigheid en temperatuur. Schommelingen kunnen immers degradatie initiëren. Het zorgt voor interne spanningen en kan leiden tot barsten, breuken, afbrokkelen van materiaal of tot corrosie bij metalen. Te hoge temperaturen kunnen niet alleen schadelijk zijn voor het archeologisch materiaal, maar ook voor sommige conservatieproducten. De verpakking is ook zeer belangrijk voor de bewaring van een artefact. Een aangepaste verpakking zorgt er immers voor dat de artefacten beschermt worden tegen schade van omgevingsfactoren. Verder zorgt het er voor dat de artefacten voldoende ondersteuning krijgen en geïmmobiliseerd zitten om schade bij transport en hanteren te vermijden.
10.7.1 Metalen Archeologisch metaal is vooral gevoelig voor temperatuur, relatieve luchtvochtigheid (RV) en luchtverontreiniging. Idealiter worden koperlegeringen, zilver en loodlegeringen bewaard in een ruimte met een relatieve luchtvochtigheid van maximum 30% en een temperatuur van 16-18°C. Voor archeologisch ijzer wordt een maximale RV van 15% aangeraden. Het belangrijkste is dat deze waarden zo constant mogelijk gehouden worden. Wanneer de vochtigheid te hoog wordt of de omgevingsfactoren gaan schommelen, is het mogelijk dat het voorwerp actief gaat corroderen. Daarom worden de artefacten verpakt in een luchtdichte container met silicagel. Silicagel is een droogmiddel met grote vochtopname. Hierdoor wordt de relatieve luchtvochtigheid onder 15% gehouden en blijft ze constant. De artefacten zelf zullen in doorprikte minigripzakjes gestoken worden met PE-folie ter bescherming. De meer fragiele objecten zullen in een plexi-doosje worden verpakt met ondersteuning uit PE-schuim en -folie. De zakjes en doosjes worden dan in de luchtdichte container met silicagel bewaard. Op regelmatige basis wordt er nagekeken of de silicagel nog niet verzadigd is en indien nodig wordt hij vervangen.
10.7.2 Keramiek Archeologisch keramiek is vooral gevoelig voor schommelingen in temperatuur en RV. Idealiter wordt het bewaard in een ruimte met een RV tussen 45-55% en een temperatuur van 18-20°C. Het belangrijkste is dat deze waarden zo constant mogelijk gehouden worden. Schommelingen kunnen zorgen dat keramiek gaat barsten of een eventuele glazuurlaag gaat afbrokkelen. Afhankelijk van de baktemperatuur en de soort keramiek is een voorwerp meer of minder gevoelig aan schommelingen (laag gebakken keramiek is bijvoorbeeld gevoeliger aan schommelingen en dus ook fragieler). Ook de mogelijke aanwezigheid van zouten, die tijdens de begraving gemigreerd zijn uit de bodem in de poreuze keramiek of degradatielagen, maken een object meer gevoelig aan schommelingen of een te hoge/lage vochtigheid. De scherven worden bewaard in doorprikte zakjes. De fragielere scherven kunnen beschermd worden door PE-folie in de zakjes. De keramieken vondsten zullen in kartonnen dozen verpakt worden. Om de vondsten te immobiliseren en ervoor te zorgen dat alles op zijn plaats blijft, wordt er in de doos een
57
Door Leentje Linders.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 57
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
2021
onderverdeling gemaakt met tussenschotten. Indien nodig (bij verlijmde vondsten bijvoorbeeld) wordt er ondersteuning voorzien met zuilen uit bubbelplastiek of zakjes gevuld met polyestervezel.
10.7.3 Botmateriaal Botmateriaal hoort bewaard te worden in een stabiele omgeving met een vochtigheidsgraad tussen 50 tot 55% (met minimale fluctuatie). De maximale schommeling bedraagt 3% per etmaal, zeker voor ivoor. De temperatuur dient constant gehouden te worden van 18 tot 22°C. Voor (UV-)licht geldt een maximumwaarde van max. 200 lux.
10.8 RESULTATEN VAN AARDKUNDIGE EN NATUURWETENSCHAPPELIJKE ANALYSES (RUWE DATA) WP1 - Vlak 1: inventaris van de dierlijke resten spoornummer vondst Vogels kip (Gallus gallus f. domestica) ongedetermineerde vogels Zoogdieren varken (Sus scrofa f. domestica) schaap (Ovis ammon f. aries) geit (Capra aegagrus f. hircus)
8 6
8 7
8 8
8 9
7 12
7 13
9 15
1
1
1 1 3
7
1
rib - groot zoogdier rib - middelgroot zoogdier rib - klein zoogdier
2
niet geïdentificeerde zoogdierresten
20
2
1
1
1 1 2
14
6
50
13
12
5
Tabel 1: Inventaris van de dierlijke resten uit de sporen 7, 8 en 9 (©agentschap Onroerend Erfgoed). Profiel Inventarisnummer Werkput Spoornummer Densiteit (zw/w/r/v/zv) Diversiteit (zw/w/r/v/zv) Bewaring (ov/c/min) Conditie (s/m/g) Intrusief ? Mogelijke gebruiksplanten Avena sp. Panicum miliaceum Triticumm cf. spelta Cerealia fr. Lens culinaris Juglans regia Prunus sp. fr. Wilde planten Rumex sp. Vicia hirsuta/tetrasperma
NO 4 1 5a zw zw c m x
NO 5 1 5b w zw c m x
ZO 6 1 8c zw zw c s
ZO 9 1 8j zw zw c s x
x -
x x x -
x x
x -
Haver Gierst Waarschijnlijk spelt Graanfragmenten Linze Okkernoot Pruim
-
x x
-
-
Zuring Ringelwikke of vierzadige wikke
Tabel 2: Overzicht van de macrobotanische resten (zw: zeer weinig; w: weinig; m: matig; s: slecht; x: aanwezig) (©agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Romeinse kuilen en een crematiegraf in de Tongersveldstraat 4 te Tongeren
pagina 57 van 57