Issuu

Rentabiliteitsrapport Land- en tuinbouw 2008

Departement Landbouw en Visserij afdeling Monitoring en Studie

Tom Coulier

Rentabiliteitsrapport Land- en tuinbouw 2008 Tom Coulier december 2009 Rapport, 85 blz

Depotnummer: D/2009/3241/514

Departement Landbouw en Visserij afdeling Monitoring en Studie Ellipsgebouw (6de verdieping) Koning Albert II - laan 35, bus 40 1030 Brussel Tel. 02 552 78 20 - Fax 02 552 78 21 e-mail: ams@vlaanderen.be Vermenigvuldiging en/of overname van gegevens zijn toegestaan mits de bron expliciet vermeld wordt: Coulier T. (2009) Rentabiliteitsrapport Land- en tuinbouw 2008, Beleidsdomein Landbouw en Visserij, afdeling Monitoring en Studie, Brussel. Wij doen ons best om alle informatie, webpagina's en downloadbare documenten voor iedereen maximaal toegankelijk te maken. Indien u echter toch problemen ondervindt om bepaalde gegevens te raadplegen, willen wij u graag hierbij helpen. U kunt steeds contact met ons opnemen.

Rentabiliteitsrapport Land- en tuinbouw 2008

Inhoudsopgave Inleiding ..................................................................................................................................... 5 1. De akkerbouwsector........................................................................................................... 6 1.1. Inleiding ..................................................................................................................... 6 1.2. Structurele kenmerken................................................................................................ 6 1.3. Rentabiliteit ................................................................................................................ 7 Bedrijfstak akkerbouw ....................................................................................................... 7 Bedrijfsresultaten ............................................................................................................. 12 2. De melkveesector ............................................................................................................. 15 2.1. Inleiding ................................................................................................................... 15 2.2. Structurele kenmerken.............................................................................................. 15 2.3. Rentabiliteit .............................................................................................................. 16 Bedrijfstak rundvee en voedergewassen .......................................................................... 16 Bedrijfsresultaten ............................................................................................................. 19 3. De rundvleessector ........................................................................................................... 22 3.1. Inleiding ................................................................................................................... 22 3.2. Structurele kenmerken.............................................................................................. 22 3.3. Rentabiliteit .............................................................................................................. 23 Bedrijfstak rundvee en voedergewassen .......................................................................... 23 Bedrijfsresultaten ............................................................................................................. 25 4. De varkenssector .............................................................................................................. 28 4.1. Inleiding ................................................................................................................... 28 4.2. Structurele kenmerken.............................................................................................. 28 4.3. Rentabiliteit .............................................................................................................. 30 Bedrijfstak vermeerdering................................................................................................ 30 Bedrijfstak vetmesting...................................................................................................... 32 Bedrijfsresultaten ............................................................................................................. 33 5. De groente- en aardbeiensector ........................................................................................ 37 1.1. Inleiding ................................................................................................................... 37 1.2. Structurele kenmerken.............................................................................................. 37 1.3. Rentabiliteit .............................................................................................................. 40 Rentabiliteit glasgroentebedrijven.................................................................................... 40 Rentabiliteit bedrijven met overwegend groenten in openlucht....................................... 43 Rentabiliteit champignonbedrijven .................................................................................. 46 Rentabiliteit aardbeienbedrijven ...................................................................................... 47 Rentabiliteit groente- en aardbeienbedrijven: samenvattend overzicht ........................... 49 6. De fruitsector (exclusief de aardbeiensector)................................................................... 51 6.1. Inleiding ................................................................................................................... 51 6.2. Structurele kenmerken.............................................................................................. 51 6.3. Rentabiliteit .............................................................................................................. 52 7. De sierteeltsector (exclusief boomkwekerij).................................................................... 56 7.1. Inleiding ................................................................................................................... 56 7.2. Structurele kenmerken.............................................................................................. 56 7.3. Rentabiliteit .............................................................................................................. 57 Rentabiliteit potplantenbedrijven ..................................................................................... 58 Rentabiliteit azaleabedrijven ............................................................................................ 59 Rentabiliteit snijbloemenbedrijven .................................................................................. 60 Rentabiliteit sierteeltbedrijven (exclusief boomkwekerij): samenvattend overzicht ....... 62 3

Samenvattend overzicht ................................................................................................... 64 8.1. Landbouw................................................................................................................. 64 8.2. Tuinbouw ................................................................................................................. 66 Bijlagen .................................................................................................................................... 68 Bijlage 1: Methodologische toelichting ............................................................................... 68 Waarnemingsveld............................................................................................................. 68 Steekproef......................................................................................................................... 68 Wegingssysteem............................................................................................................... 69 Rentabiliteit ...................................................................................................................... 71 Bijlage 2: Definities indicatoren .......................................................................................... 75 Bijlage 3: Lijst met figuren .................................................................................................. 83 Bijlage 4: Lijst met tabellen ................................................................................................. 84 Bijlage 5: Lijst met afkortingen ........................................................................................... 85

Inleiding Dit rentabiliteitsrapport wil de lezer een technisch-economische analyse van de land- en tuinbouwactiviteit in Vlaanderen geven. De resultaten voor 2008 berusten op de verwerking van de boekhoudgegevens van 713 Vlaamse land- en tuinbouwbedrijven, die deel uitmaken van het Landbouwmonitoringsnetwerk (LMN). Ter vergelijking worden ook de indicatoren vanaf 2005 opgenomen. Inhoudelijk worden eerst voor de belangrijkste bedrijfstypes de structurele en technischâ€“economische indicatoren weergegeven. Achtereenvolgens komen de volgende sectoren aan bod: akkerbouw, melkvee, rundvlees, varkens, groenten en aardbeien, fruit en sierteelt. Bij elke sector wordt wat dieper ingegaan op resultaten van belangrijke bedrijfstakken. Voor een overzicht van de volledige land- en tuinbouwsector wordt verwezen naar hoofdstuk 8. De cijfers tonen aan dat 2008 een moeilijk jaar was, zowel voor de landbouw als voor de tuinbouw. Na 2007, dat voor het melkvee, de akkerbouw en de fruitteelt een zeer goed jaar was, en enkel voor de varkens minder goed, was 2008 een jaar waarin de meeste sectoren het minder goed deden. Er waren minder goede prijzen voor akkerbouwproducten. De varkensprijs herstelde zich enigszins na een zwak 2007, en de prijzen voor melkproducten en rundvlees waren goed. Hoge veevoeder- en energiekosten zorgden er echter voor dat de goede opbrengsten niet vertaald werden in betere bedrijfsresultaten. Meer toelichting bij de methodologie vindt u in het afsluitende hoofdstuk. Hier worden de verschillende gebruikte indicatoren toegelicht. Daarnaast wordt de methode van de extrapolatie uitgelegd. Door deze extrapolatie zijn de cijfers in dit rapport goede indicatoren voor de toestand van de Vlaamse land- en tuinbouw met beroepsmatig karakter. Voor 2008 vestig ik graag de aandacht op het feit dat een werknemer als volwaardig beschouwd wordt vanaf 1.800 uur. Tot voor 2008 was dit vanaf 2.400 uur. Tot slot richt ik graag een woord van dank tot de deskundigen van de buitendiensten van AMS, die deze cijfers jaarlijks verzamelen. Daarnaast wens ik ook mijn collegaâ€™s Els Bernaerts, Els Demuynck en Tom Van Bogaert bedanken, voor hun opmerkingen, correcties en nuttige tips.

1. De akkerbouwsector 1.1. Inleiding Het Vlaamse graanareaal nam in 2008 met 7% toe, vooral ten koste van de suikerbieten. Deze stijging kan verklaard worden door de hoge prijzen voor granen in 2007. In 2008 zette de trend van stijgende productiekosten, die in 2007 begonnen was, zich voort. Ruimere oogsten binnen en buiten Europa en de groeiende wereldgraanvoorraad hadden tot gevolg dat de prijzen voor graan aan de lage kant waren. Het contrast met de krapte op de wereldmarkt in 2007 was groot. De hogere productiekosten en lage opbrengsten door lage prijzen zorgen voor zwakke resultaten. Van belang voor de akkerbouw in 2008 waren onder meer de sluiting van de suikerfabrieken in Brugelette en Moerbeke in 2007, waardoor veel landbouwers de suikerbietenteelt moesten inkrimpen. Deze sluitingen kaderen in de Europese suikerhervormingen, die over 4 jaar een vermindering van het EU-quotum met 6 miljoen ton beogen.

1.2. Structurele kenmerken In 2008 zijn er in Vlaanderen 1.606 gespecialiseerde akkerbouwbedrijven met beroepsmatig karakter. Gemiddeld hebben deze bedrijven een oppervlakte van 48,4 ha. Samen betelen ze 12,5% van de totale Vlaamse oppervlakte cultuurgrond. Tabel 1: Structuur van de gespecialiseerde akkerbouwsector, 2005-2008 Aantal bedrijven Oppervlakte akkerbouw per bedrijf (ha) Waarvan granen aardappelen (excl. pootgoed) suikerbieten Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 1.732 32,43 51,2% 18,5% 17,5% 43,5

2006 1.653 33,27 52,8% 19,7% 16,9% 45,0

2007 1.663 34,34 53,7% 19,5% 17,0% 46,2

2008 1.606 35,09 59,5% 19,3% 13,0% 48,4

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

De trend van schaalvergroting zet zich voort. De oppervlakte cultuurgrond per bedrijf is gestegen (+5%). Er is een grote spreiding in grootte tussen de bedrijven (figuur 1). De meeste bedrijven (39%) hebben 10 tot 25 hectare cultuurgrond. De 80% kleinste bedrijven betelen ruwweg 50% van het akkerbouwareaal, de 20% grootste bedrijven betelen de resterende 50%.

Figuur 1: Verdeling van de akkerbouwbedrijven volgens grootteklasse, 2008 50% 40% 30% 20% 10% 0% â‰¤ 10

10-25

25-50

50-75

75-100

>100

ha akkerbouw aantal bedrijven

ha akkerbouw

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

De voornaamste akkerbouwgewassen zijn granen, aardappelen en suikerbieten. Zij vertegenwoordigen in 2008 op de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven 92% van het akkerbouwareaal. Ten opzichte van 2007 daalde het areaal akkerbouwgewassen met 1,3%. Het areaal granen nam toe met 9,4%, de daling van de oppervlakte akkerbouw is toe te schrijven aan een sterke afname van het areaal suikerbieten (-24,4%) en een procentueel kleinere afname van het areaal aardappelen (-2,2%).

1.3. Rentabiliteit De analyse van de financiĂŤle bedrijfsresultaten is gebaseerd op de boekhoudresultaten van 63 bedrijven, met gemiddeld 51,5 ha cultuurgrond. De gegevens van de bedrijfstak akkerbouw hebben betrekking op alle bedrijven met desbetreffende teelt.

Bedrijfstak akkerbouw Wintertarwe De gegevens voor de bedrijfstak wintertarwe zijn gebaseerd op cijfers van 268 bedrijven. Het rendement van de graanoogst was goed.

Tabel 2: Evolutie van de opbrengstcijfers van wintertarwe, 2005-2008 kengetal rendement (kg/ha) gemiddelde prijs (euro/100kg) opbrengst graan (euro/ha) variabele kosten (euro/ha) bruto saldo (*) (euro/ha) (*) inclusief opbrengsten nevenproducten

2005 8.391 10,5 877 611 456

2006 8.178 14,1 1.152 610 757

2007 7.439 22,5 1.671 631 1.279

2008 8.475 13,5 1.141 755 658

Bron: AMS

De graanprijzen lagen in 2008 40% lager dan in 2007. Na het goede jaar 2007 hadden veel landbouwers meer tarwe in hun teeltplan opgenomen, wat het aanbod vergrootte. Wereldwijd was het aanbod ook veel hoger dan in 2007, wat de wereldmarktprijs sterk deed dalen. Landbouwers in de Polders behalen betere resultaten dan het Vlaamse gemiddelde (tabel 3). Tabel 3: Regionale opbrengstcijfers van wintertarwe, 2008 kengetal rendement (kg/ha) opbrengst (euro/ha) prijs (euro/100kg)

Polders 8.871 1.237 13,9

Zandstreek 7.695 1.027 13,3

Zandleemstreek 8.271 1.097 13,3

Leemstreek 8.657 1.148 13,3

Bron: AMS

De prijzen waren niet uitzonderlijk, in 2005 werd een nog lagere prijs per ton opgetekend. Het grootste probleem waren de sterk gestegen kosten voor de teelt van wintertarwe. De totale variabele kost per ha voor wintertarwe steeg met 20% tegenover 2007, terwijl dat jaar al gekenmerkt werd door sterk gestegen kosten tegenover voorgaande jaren. De bestrijdingsmiddelen namen het grootste aandeel van de variabele kosten in (figuur 2). Alle kosten stegen, maar de belangrijkste stijging in absolute cijfers was toe te schrijven aan de uitgaven aan meststoffen. Deze kost steeg met meer dan 50% per ha. De kost voor bestrijdingsmiddelen steeg met 11%, net als de kost voor loonwerk. De sterk gestegen kosten, die niet doorgerekend konden worden in de verkoopprijs, resulteren in een bijna gehalveerd bruto saldo, ten opzichte van het uitzonderlijk goede resultaat van 2007.

Figuur 2: Verdeling van de variabele kosten per ha wintertarwe, 2008

energie 10%

overige 1%

zaaien pootgoed 13%

werk door derden 23%

meststoffen 23%

bestrijdingsmiddelen 30%

Bron: AMS

Bewaaraardappelen De rentabiliteitscijfers voor de bedrijfstak bewaaraardappelen zijn gebaseerd op gegevens van 144 aardappeltelers. Het rendement van de aardappeloogst lag iets lager dan in 2007. Tabel 4: Evolutie van de opbrengstcijfers van bewaaraardappelen, 2005-2008 kengetal 2005 rendement (kg/ha) 40.865 gemiddelde prijs (euro/100kg) 10,9 opbrengst (euro/ha) 4.459 variabele kosten (euro/ha) 1.541 2.918 bruto saldo (*) (euro/ha) (*) inclusief opbrengsten nevenproducten

2006 34.522 15,5 5.351 1.717 3.658

2007 45.846 9,3 4.266 2.118 2.163

2008 43.753 10,3 4.487 1.970 2.529

Bron: AMS

De aardappelprijs steeg licht tegenover 2007. Deze stijging kan verklaard worden door het gedaalde areaal. In Vlaanderen daalde de oppervlakte aardappelen op de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven met 2,2%. De opbrengstcijfers variĂŤren naargelang van de streek (tabel 5). De Zandstreek en Zandleemstreek noteerden in 2008 het hoogste rendement per ha. De geldelijke opbrengst per hectare lag het hoogst in de Zandleemstreek. Er is ook een regionaal prijsverschil bij de LMN-bedrijven. De aardappelprijs aan teler is o.a. afhankelijk van het aandeel aardappelen onder contract, het aandeel thuisverkoop, de aardappelvariĂŤteit en de kwaliteit.

Tabel 5: Regionale opbrengstcijfers van bewaaraardappelen, 2008 kengetal rendement (kg/ha) opbrengst (euro/ha) prijs (euro/100kg)

Polders 43.587 4.362 10,0

Zandstreek 43.759 4.343 9,9

Kempen 42.818 4.220 9,9

Zandleemstreek 43.626 4.542 10,4

Leemstreek 43.199 4.277 9,9

Bron: AMS

Figuur 3 geeft een verdeling van de variabele kosten. Net zoals bij de graangewassen is het aandeel van de bestrijdingsmiddelen het grootst. Bijna even belangrijk is de kost voor pootgoed. De variabele kosten zijn in 2008 gedaald (-7%), na een sterke stijging in 2007. De kosten voor meststoffen (+32%) en energie (+28%) stegen sterk, de kosten voor pootgoed (13%) en bestrijdingsmiddelen (-8%) daalden. Figuur 3: Verdeling van de variabele kosten per ha bewaaraardappelen, 2008 energie 6% werk door derden 16%

overige 2%

zaaien pootgoed 30%

meststoffen 13% bestrijdingsmiddelen 33%

Bron: AMS

Suikerbieten De rentabiliteitscijfers voor de bedrijfstak suikerbieten zijn gebaseerd op gegevens van 170 bietplanters. Het rendement van de suikerbietenoogst lag 5% hoger dan in 2007. Ook het suikergehalte is het hoogste in de beschouwde periode (tabel 6).

Tabel 6: Evolutie van de opbrengstcijfers van suikerbieten, 2005-2008 kengetal 2005 rendement (kg/ha) 64.797 gemiddelde prijs (euro/100kg) 4,0 opbrengst (euro/ha) 2.599 suikergehalte (%) 16,9 variabele kosten (euro/ha) 1.096 1.504 bruto saldo (*) (euro/ha) (*) inclusief opbrengsten nevenproducten

2006 66.810 3,3 2.237 16,4 1.073 1.169

2007 65.030 3,2 2.074 17,2 1.139 942

2008 68.163 3,2 2.170 17,8 1.217 957

Bron: AMS

De ontvangen prijs per ton bieten blijft stabiel op 32 euro. Het effect van de suikerhervorming, die de gegarandeerde prijs voor witte suiker vanaf 2006 over 4 jaar met 36% verlaagt, wordt gemaskeerd door het hoge suikergehalte van de bieten in 2008 en de hoge pulpprijs. De minimumprijs voor suikerbieten is in 2008 vastgesteld op 27,83 euro per ton. Het suikergehalte is een stuk hoger dan de referentie van 16%. De pulpprijs, die bij de ontvangen prijs voor bieten gerekend wordt, was hoger dan in 2007. De daling van de minimumprijs wordt gecompenseerd door middel van ontkoppelde steun, die wordt opgenomen in de bedrijfstoeslag. Deze steun stijgt in 2008 naar 10,18 euro per ton. Er dient opgemerkt te worden dat deze premie niet wordt opgenomen in de opbrengst per ha. De goede opbrengsten en de stabiele prijs resulteerden in een licht gestegen financiĂŤle opbrengst per ha. Er zijn duidelijk regionale verschillen in de rendementen en hierdoor ook in de financiĂŤle opbrengsten (tabel 7). De Polders noteren de hoogste opbrengst per ha, maar een iets lager suikergehalte. Tabel 7: Regionale opbrengstcijfers van suikerbieten, 2008 kengetal rendement (kg/ha) opbrengst (euro/ha) prijs (euro/100kg) suikergehalte (%)

Polders 70.335 2.227 3,2 17,6

Zandstreek 67.992 2.166 3,2 17,8

Leemstreek 68.282 2.181 3,2 17,8

Bron: AMS

De variabele kosten bedragen in 2008 1.217 euro per ha, wat een stijging van 7% is tegenover 2007. Het loonwerk is de belangrijkste operationele kost, gevolgd door de kost voor bestrijdingsmiddelen en bietenzaad. Samen zijn deze drie goed voor drie kwart van de totale variabele kost. De stijging is algemeen, enkel de kost voor bietenzaad was per hectare iets lager. In de campagne 2007 moest immers op een aantal plaatsen tweemaal gezaaid worden. De grootste stijging werd opgetekend bij de energiekost (+18%), maar gezien het relatief lage belang van deze kost is het effect van deze stijging beperkt.

Figuur 4: Verdeling van de variabele kosten per ha suikerbieten, 2008

energie 7%

werk door derden 33%

overige 4%

zaaien pootgoed 19%

meststoffen 13%

bestrijdingsmiddelen 24%

Bron: AMS

Bedrijfsresultaten Opbrengsten In figuur 5 wordt de structuur van de opbrengsten weergegeven. Hieruit blijkt dat veel gespecialiseerde akkerbouwbedrijven naast de akkerbouwteelten ook nog andere activiteiten uitoefenen. De opbrengsten uit marktbare gewassen maken 60% uit van de totale opbrengsten. De premies in het kader van het GLB zijn in de post overige opbrengsten geklasseerd. Figuur 5: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven, 2008

overige opbrengsten 16%

pluimvee 14%

varkens 3%

marktbare gew assen 60%

rundvee en voedergew assen 7%

Bron: AMS

De opbrengsten per hectare daalden met 6% tegenover 2007. De grootste daling was toe te schrijven aan de opbrengst uit marktbare gewassen, die met 10% daalde ten opzichte van 2007. Kosten Het feit dat de veevoeders de op ĂŠĂŠn na grootste kost zijn toont duidelijk aan dat veel akkerbouwbedrijven een gemengd karakter hebben (figuur 6). De kosten stegen met 7% in vergelijking met 2007. Veevoeders (+18%) zorgden voor de grootste stijging in absolute cijfers, de bemestingskost per hectare steeg relatief het meest (+37%). De stijging van de kost voor zaad en pootgoed zet zich niet verder, en ook de kost voor bestrijdingsmiddelen bleef stabiel na een sterke stijging in 2007. Figuur 6: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven, 2008 overige kosten 7% w erk door derden 5% betaalde lonen 1% berekende lonen 25%

gronden gebouw enkapitaal 14%

zaaien pootgoed 6% veevoeders 15%

meststoffen 5% bestrijdingsmiddelen 6% energie 4% w erktuigkosten 12%

Bron: AMS

Inkomen en kapitaal Na de goede resultaten van 2007 is er in 2008 een sterke daling van het inkomen. Het netto bedrijfsresultaat, inclusief vergoeding voor eigen kapitaal en arbeid, daalt tot een verlies van 451 euro per hectare. De opbrengst per 1000 euro kosten daalt tot 881 euro. Het familiaal arbeidsinkomen (netto bedrijfsresultaat vermeerderd met toegerekende lonen voor familiale arbeid) per FAK is sterk gedaald met 48% tot 16.913 euro. Dit komt overeen met 43% van het vergelijkbaar inkomen. Het bedrijfsinkomen per FAK bedraagt in 2008 23.445 euro. Dit is de vergoeding die een bedrijf ontvangt voor eigen arbeid en kapitaal. Zowel het eigen vermogen als het vreemd vermogen zijn toegenomen op de akkerbouwbedrijven. De solvabiliteit, de verhouding tussen het eigen vermogen en het totaal vermogen, is 81%.

Tabel 8: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven, bedragen in euro, 2005-2008 Oppervlakte cultuurgrond (ha) Aantal VAK Aantal FAK

2005 46,2 1,49 1,42

2006 45,9 1,52 1,39

2007 48,6 1,48 1,35

2008 51,5 1,62 1,53

Opbrengsten per hectare cultuurgrond Marktbare gewassen Rundvee en voedergewassen Varkens Pluimvee Overige opbrengsten

3.520 1.912 170 121 945 372

3.299 2.047 194 162 406 489

3.546 2.223 212 111 499 502

3.337 1.996 226 108 471 536

Kosten per hectare cultuurgrond Zaad en pootgoed Veevoeders Meststoffen Bestrijdingsmiddelen Energie Werktuigkosten Grond- en gebouwenkapitaal Berekende lonen Betaalde lonen Werk door derden Overige kosten

3.758 188 742 110 213 117 358 516 985 42 185 302

3.433 186 451 116 202 117 403 451 1.012 52 203 239

3.545 240 468 127 244 117 414 484 905 52 213 280

3.788 239 550 174 241 141 441 544 953 28 195 281

-238 937

-134 961

1 1.000

-451 881

748 24.142 888 28.811 309.369 94.531 77%

878 28.898 1.038 34.169 324.629 81.231 80%

906 32.687 1.084 39.099 354.634 91.337 80%

502 16.913 696 23.445 405.559 97.512 81%

Nettobedrijfsresultaat per hectare cultuurgrond Opbrengst per 1000 euro kosten Familiaal arbeidsinkomen per hectare cultuurgrond Familiaal arbeidsinkomen per FAK Bedrijfsinkomen per hectare cultuurgrond Bedrijfsinkomen per FAK Eigen vermogen op eindinventaris per bedrijf Vreemd vermogen op eindinventaris per bedrijf Solvabiliteit op eindinventaris Bron: AMS

2. De melkveesector

2.1. Inleiding De sterke daling in het aantal melkveebedrijven van de afgelopen jaren vlakt af. De bedrijven die overblijven, zijn vooral sterk gespecialiseerde melkveebedrijven. Eind 2008 brak de kredietcrisis uit. Deze was medeverantwoordelijk voor een lagere vraag naar zuivelproducten. Aan aanbodzijde was er ook een probleem, door de oplopende voorraad aan zuivel wereldwijd. Hierdoor begon eind 2008 de melkprijs te dalen. De gemiddelde melkprijs voor 2008 was redelijk hoog, de kosten voor de productie van melk waren echter zeer hoog. Dit resulteert in een slecht inkomen voor de melkveesector in 2008.

2.2. Structurele kenmerken In 2008 zijn er in Vlaanderen 3.687 gespecialiseerde melkveebedrijven, waarvan er 76% sterk gespecialiseerd zijn. Tabel 9: Structuur van de gespecialiseerde melkveesector, 2005-2008 Sterk gespecialiseerd (PR 411) Aantal bedrijven Aantal melkkoeien per bedrijf Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha) Oppervlakte grasland en voedergewassen per bedrijf (ha)

2005 3.224 49 33,2 29,1

2006 2.947 52 34,4 30,0

2007 2.820 54 36,2 31,6

2008 2.805 56 37,4 33,0

Matig gespecialiseerd (PR 412) Aantal bedrijven Aantal melkkoeien per bedrijf Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha) Oppervlakte grasland en voedergewassen per bedrijf (ha)

2005 1.172 35 34,1 26,1

2006 1.039 38 36,1 27,8

2007 952 39 37,0 28,2

2008 882 40 38,6 30,1

Gespecialiseerd (PR 41) Aantal bedrijven Aantal melkkoeien per bedrijf Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha) Oppervlakte grasland en voedergewassen per bedrijf (ha)

2005 4.416 46 33,4 28,3

2006 3.986 48 34,8 29,4

2007 3.772 50 36,4 30,7

2008 3.687 52 37,7 32,3

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

De daling van het aantal melkveehouders vertraagt. De verschuiving van matig naar sterk gespecialiseerd zet zich voort. Het aantal melkkoeien op de bedrijven blijft toenemen. Op bedrijfsniveau bestaan er grote verschillen: bijna 64% van de melkkoeien wordt gehouden op bedrijven met meer dan 50 melkkoeien, terwijl 57% van de bedrijven minder dan 50 melkkoeien heeft (figuur 7). De bedrijven bewerken gemiddeld 37,7 ha per bedrijf en deze oppervlakte stijgt elk jaar verder. Het grootste aandeel van de cultuurgrond (86%) is bestemd voor grasland en voedergewassen. Dit aandeel

is licht hoger dan vorig jaar. De gespecialiseerde melkveehouders bewerken 22% van de totale Vlaamse oppervlakte cultuurgrond. Figuur 7: Verdeling van de gespecialiseerde melkveebedrijven volgens aantal melkkoeien, 2008 50% 40% 30% 20% 10% 0% â‰¤ 25

25-50

50-75

75-100

>100

aantal melkkoeien aantal bedrijven

aantal melkkoeien

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

2.3. Rentabiliteit Voor de analyse worden enkel de sterk gespecialiseerde bedrijven (productierichting 411) in beschouwing genomen om de invloed van andere bedrijfstakken zoveel mogelijk uit te schakelen. Het betreft de resultaten van 97 bedrijven, met een gemiddelde melkproductie van 399.626 liter melk, 84,1 GVER en 38,1 hectare cultuurgrond.

Bedrijfstak rundvee en voedergewassen De financiĂŤle opbrengst per ha van de bedrijfstak rundvee en voedergewassen is gedaald tegenover 2007, maar nog steeds veel beter dan 2005 en 2006. De opbrengsten bestaan voor 86% uit de opbrengsten uit melkproducten (tabel 10). De opbrengsten zijn hoog door een volumevermeerdering, gecombineerd met een goede melkprijs. Gemiddeld werd er op de bedrijven meer melk geproduceerd in 2008. Het percentage melk dat aan de melkerij verkocht werd steeg licht. De Vlaamse bedrijven scoren technisch steeds beter: de gemiddelde melkgift per koe neemt immers elk jaar nog toe.

Tabel 10: Evolutie van de rentabiliteitscijfers melk, 2005-2008 kengetal melkgift per koe (liter/koe) vetgehalte (g/liter) eiwitgehalte (g/liter) melkproductie (liter/bedrijf) waarvan: - bestemd voor de melkerij (%) - gevoederd aan vee (%) prijs per liter aan melkerij (euro/100 liter) opbrengst rundvee en voedergewassen (euro/ha) opbrengst rundvee en voedergewassen per GVER (euro) waarvan - opbrengst melkproducten - overige opbrengst rundvee en voedergewassen variabele kosten per GVER (euro/GVER) variabele kosten per liter (euro/l) bruto saldo per GVER (euro) bruto saldo per liter (euro) opbrengst per 1.000 euro bijkomende voederkosten (euro) gemiddelde krachtvoederkost voor melkvee (euro/kg)

2005 6.612 43,4 34,7 318.872 94,3 2,9 29,02 3.209

2006 6.744 43,5 34,7 343.016 96,0 2,5 28,45 3.266

2007 6.993 43,5 35,0 383.558 95,0 2,7 35,68 4.336

2008 7.034 42,9 34,8 399.626 95,7 2,7 33,08 3.644

1.491

1.508

1.953

1.697

1.223 268

1.264 244

1.676 277

1.466 230

568 0,135 923 0,220 6.539

593 0,135 914 0,234 6.211

680 0,146 1.273 0,289 6.247

796 0,178 902 0,219 4.522

0,188

0,187

0,229

0,270

Bron: AMS

De melkprijs hield begin 2008 het hoge niveau van 2007 verder aan. Vanaf mei begon de melkprijs licht te dalen, in september daalde hij fors. De dalende trend hield aan tot het einde van 2008. Gemiddeld is de melkprijs voor 2008, met 33 cent per liter, eerder hoog. Bij de overige opbrengsten rundvee en voedergewassen is er een daling merkbaar. Dit is deels toe te schrijven aan de lagere prijs voor nuchtere kalveren (zie figuur 8). In 2008 is er ook een sterk negatief inventarisverschil bij de voedergewassen, en is de opbrengst uit de verkoop van de voedergewassen voor melkveebedrijven gedaald. Figuur 8: Evolutie van de prijs van koeien (euro per 100kg) en nuchtere kalveren (euro per stuk), 2005-2008 220

140

60 2005 goed gevormd

2006 55%

2007 verwerking

2008 nuchtere kalveren

Bron: BIRB, BVK en marktberichten

De variabele kosten per liter geproduceerde melk bedragen 17,8 eurocent, of 796 euro per GVER. Dit is een stijging van 17% ten opzichte van 2007. Deze kosten zijn inclusief de kosten aan het jongvee en de voedergewassen. De verdeling van de variabele kosten (figuur 9) toont dat de bijkomende voederkosten bijna 50% van de kosten uitmaken. Het aandeel van de voederkost was in 2006 nog maar 40%, in 2007 46% en nu al 48% van de totale kost. De stijgende voederprijs raakt de melkveesector hard. Het bruto saldo per liter daalt tot 21,9 cent. De opbrengst per 1000 euro bijkomende voederkosten bedraagt nog 4.522 euro, de laagste waarde in de beschouwde periode. Figuur 9: Verdeling van de variabele kosten in de gespecialiseerde melkveehouderij, 2008 overige 8%

werk door derden 13%

zaaien pootgoed 4%

meststoffen 8% bestrijdingsmiddelen 3%

energie 9%

diergeneeskundige zorgen 7%

bijkomende voederkosten 48%

Bron: AMS

Bedrijfsresultaten Opbrengsten In figuur 10 wordt de structuur van de opbrengsten weergegeven. De opbrengsten uit rundvee en voedergewassen nemen 80% voor hun rekening. Onder de overige opbrengsten zitten onder andere de premies en toeslagrechten. Figuur 10: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde melkveebedrijven, 2008

pluimvee 2%

overige opbrengsten 12%

marktbare gew assen 4%

varkens 2%

rundvee en voedergew assen 80%

Bron: AMS

De opbrengsten uit rundvee en voedergewassen zijn lager dan het gunstige jaar 2007, maar hoger dan in 2005 en 2006. De opbrengsten uit rundvee en voedergewassen bevatten verkoop van melk en runderen, aanwas van de veestapel en verkoop en inventarisverschillen van voedergewassen. Kosten In 2007 waren de kosten voor de melkveesector al sterk gestegen, in 2008 zette die trend zich voort, zij het iets minder sterk dan in 2007. De totale kosten stegen met 4%. De grootste uitschieter was opnieuw de veevoederkost, die met 12% toenam tegenover 2007. Nochtans waren de voederkosten in 2007 al hoog te noemen. De kosten voor meststoffen (+41%) en energie (+17%) stegen ook fors, maar in absolute cijfers waren deze minder belangrijk. De kosten voor de berekende lonen, gronden gebouwenkapitaal en de veevoeders zijn de drie voornaamste kostenrubrieken en nemen samen twee derde van de kosten op een gespecialiseerd melkveebedrijf voor hun rekening (figuur 11).

Figuur 11: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde melkveebedrijven, 2008

overige kosten 7% w erk door derden 5%

zaaien pootgoed 2% veevoeders 16%

meststoffen 3% bestrijdingsmiddelen 1% diergeneeskundige zorgen 2% energie 3%

berekende lonen 31%

gronden gebouw enkapitaal 20%

w erktuigkosten 10%

Bron: AMS

Inkomen en kapitaal Het inkomen neemt een diepe duik van het beste naar het minst goede resultaat in de beschouwde 4 jaar. De totale opbrengsten waren goed, maar de totale kosten stegen zeer sterk. Het netto bedrijfsresultaat wordt sterk negatief (-810 euro/ha), er wordt een opbrengst van 849 euro per 1000 euro kosten gehaald. Het familiaal arbeidsinkomen, uitgedrukt per familiale arbeidskracht, daalt tot 19.044 euro of 48% van het vergelijkbaar inkomen voor 2008. De vergoeding die een bedrijf ontvangt voor zijn eigen arbeidskrachten en zijn kapitaal (het bedrijfsinkomen per FAK) is in 2008 gedaald tot 25.871 euro. Het vreemd vermogen en het eigen vermogen per bedrijf nemen elk jaar toe. De solvabiliteit neemt toe en bedraagt in 2008 op eindinventaris 74%.

Tabel 11: Bedrijfsresultaten van de sterk gespecialiseerde melkveebedrijven, bedragen in euro, 2005-2008 Oppervlakte cultuurgrond (ha) Oppervlakte grasland en voedergewassen (ha) Aantal melkkoeien Aantal VAK Aantal FAK

2005 35,3 30,5 48,2 1,51 1,50

2006 36,0 31,8 50,9 1,48 1,48

2007 37,2 32,9 54,8 1,54 1,54

2008 38,1 34,4 53,9 1,66 1,65

Opbrengsten per hectare cultuurgrond Marktbare gewassen Rundvee en voedergewassen Varkens Pluimvee Overige opbrengsten

3.920 207 3.209 85 9 409

4.096 203 3.266 66 9 551

5.313 265 4.336 111 54 546

4.549 168 3.676 90 79 536

Kosten per hectare cultuurgrond Zaad en pootgoed Veevoeders Meststoffen Bestrijdingsmiddelen Diergeneeskundige zorgen Energie Werktuigkosten Grond-en gebouwkapitaal Berekende lonen Betaalde lonen Werk door derden Overige kosten

4.484 84 523 100 61 105 126 432 869 1.609 2 222 351

4.604 82 542 103 60 110 144 441 960 1.591 2 222 346

5.142 89 787 107 62 115 152 486 1.052 1.666 1 249 376

5.359 95 878 151 68 125 179 529 1.051 1.636 2 266 379

-564 874 1.047 24.551 1.267 29.776 301.307 102.883 75%

-508 890 1.083 26.366 1.329 32.356 318.299 120.822 72%

170 1.033 1.836 44.388 2.113 51.084 364.728 136.644 73%

-810 849 826 19.044 1.122 25.871 390.556 138.827 74%

3. De rundvleessector 3.1. Inleiding Het aantal bedrijven, gespecialiseerd in het houden van zoogkoeien voor het kweken van kalfs- en rundvlees, stijgt jaar na jaar in Vlaanderen. De rentabiliteit staat onder druk, ondanks de ondersteuning van de bedrijfstak door zoogkoeienpremies. Tot september 2008 was er wereldwijd een sterke vraag naar rundvlees, met goede prijzen tot gevolg. Deze zorgden niet voor een voldoende opbrengst om de sterke stijging van de voederkost van de laatste jaren te compenseren. Eind 2008 nam de vraag naar rundvlees af, door de verslechterde economische toestand, met lagere prijzen tot gevolg.

3.2. Structurele kenmerken De gespecialiseerde vleesveesector (exclusief bedrijven met mestkalveren) telt in 2008 1.667 bedrijven (tabel 12). Gemiddeld hebben de bedrijven een oppervlakte van 28,4 ha. Ze betelen samen 7,6% van het Vlaamse landbouwareaal. Tabel 12: Structuur van de gespecialiseerde vleesveebedrijven, 2005-2008 Aantal bedrijven Aantal runderen per bedrijf Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha) Oppervlakte grasland en voedergewassen per bedrijf (ha)

2005 1.333 123 27,7 23,8

2006 1.405 123 28,0 23,8

2007 1.484 127 28,2 23,8

2008 1.667 119 28,4 23,9

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

De oppervlakte cultuurgrond per bedrijf stijgt. Het aantal runderen daalt terug na de stijging in 2007. Het aantal runderen varieert sterk van bedrijf tot bedrijf (figuur 12). De meeste bedrijven (46%) hebben tussen de 50 en de 100 runderen. De 23% grootste bedrijven (meer dan 150 runderen) zorgen voor 48% van de runderen.

Figuur 12: Verdeling volgens grootteklasse, 2008 50% 40% 30% 20% 10% 0% < 50

50-100

100-150

150-200

200-250

250-500

>500

aantal runderen aantal bedrijven

aantal runderen

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

3.3. Rentabiliteit De analyse is gebaseerd op de resultaten van 36 gespecialiseerde vleesveebedrijven (PR 42), met gemiddeld 119 GVER, 52 zoogkoeien en 42,3 hectare cultuurgrond. Het betreft voornamelijk gesloten zoogkoeienbedrijven, waarbij de stieren van eigen bedrijf afgemest worden.

Bedrijfstak rundvee en voedergewassen De opbrengsten per hectare uit rundvee en voedergewassen stijgen in 2008 eerder fors. Dit is deels te verklaren door de lagere gemiddelde oppervlakte bij de bedrijven in de steekproef, waardoor de opbrengst per oppervlakte hoger is (tabel 13). Tabel 13: Evolutie van de opbrengstcijfers vlees, 2005-2008 kengetal opbrengst rundvee en voedergewassen (euro/ha) opbrengst rundvee en voedergewassen (euro/GVER) variabele kosten rundveehouderij en voedergewassen (euro/GVER) bruto saldo (euro/GVER) opbrengst per 1.000 euro bijkomende voederkosten (euro) gemiddelde krachtvoederkost voor vleesvee (euro/kg)

2005 1.648 711 423

2006 1.869 738 449

2007 1.890 759 504

2008 2.230 828 608

289 3.555 0,192

289 3.214 0,218

255 2.651 0,251

221 2.320 0,292

Bron: AMS

De prijzen in 2008 voor vleesrunderen waren vergelijkbaar met de prijzen in 2007 (figuur 13). De opbrengst per GVE steeg eerder sterk, dit wordt verklaard door de hoge prijzen ontvangen voor verkochte voedergewassen.

Figuur 13: Evolutie van de verkoopprijzen van de levende dieren in euro per 100 kg, 2005-2008 300

250

200

150 2005

2006

stieren dikbil

2007

stieren goed gevormd

koeien dikbil

2008 koeien goedgevormd

Bron: BIRB

Aan kostenzijde bedroegen de variabele kosten 608 euro per GVER. De bijkomende voederkosten maken hiervan 55% uit (figuur 14). Ten opzichte van 2007 is de belangrijkste evolutie de stijging van de voederkost. Gezien het grote aandeel van de voederkost in de totale kosten is deze stijging nefast voor het bruto saldo. Figuur 14: Structuur van de variabele kosten per GVER, 2008

overige 9% w erk door derden 10%

zaaien pootgoed meststoffen 2% 5% bestrijdingsmiddelen 2%

energie 6% diergeneesk. zorgen 10%

veevoeder 56%

Bron: AMS

De eerder forse stijging van de opbrengsten voor rundvee en voedergewassen, gecombineerd met de sterke stijging van de variabele kosten zorgde voor een daling van het bruto saldo met 14%. De opbrengst per 1.000 euro bijkomende voederkosten daalt jaar na jaar.

Bedrijfsresultaten Opbrengsten De opbrengsten per hectare stegen in 2008, door de licht verbeterde prijzen die ontvangen werden voor verkochte runderen. In figuur 15 wordt de structuur van de opbrengsten weergegeven. Het aandeel van de opbrengsten uit rundvee en voedergewassen tegenover de totale opbrengsten stijgt tot 62%. Zoogkoeienpremies, toeslagrechten en andere premies zijn in de overige opbrengsten opgenomen. Het aandeel van de marktbare gewassen in de totale opbrengst daalt. Figuur 15: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde rundvleesveebedrijven, 2008

overige opbrengsten 23%

marktbare gewassen 11%

varkens 4%

rundvee en voedergewassen 62%

Bron: AMS

Kosten De totale kosten per ha zijn voor het tweede jaar op rij sterk gestegen (+16%), na een stijging van 10% in 2007. De kosten voor veevoeders zijn het sterkst gestegen (+47%). De kosten voor grond-en gebouwenkapitaal (+23%), meststoffen (+33%), werk door derden (+38%) en energie (+9%) stegen procentueel ook sterk, in absolute cijfers waren deze stijgingen door het beperkte aandeel van deze kostenposten in de totale kost minder belangrijk dan de stijging van de voederkost. De berekende lonen, de veevoeders en de kosten voor het gronden gebouwenkapitaal zijn de drie voornaamste kostenrubrieken en nemen samen 64% van de kosten voor hun rekening (figuur 16). Het belang van de veevoeders is gestegen tot 23%, door de sterke prijsstijgingen van de veevoeders.

Figuur 16: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde rundvleesbedrijven, 2008 overige kosten 10% w erk door derden 5%

berekende lonen 26%

gronden gebouw enkapitaal 15%

zaaien pootgoed 2% veevoeders 23% meststoffen 2% bestrijdingsmiddelen 2% diergeneeskundige zorgen 4% energie 3% w erktuigkosten 8%

Bron: AMS

Inkomen en kapitaal Het inkomen blijft jaar na jaar een heikel punt in de rundvleessector. In 2008 stegen de totale kosten zeer sterk, de opbrengsten volgden deze stijging onvoldoende. Hierdoor daalde het netto bedrijfsresultaat tot het laagste resultaat in jaren. De opbrengst per 1000 euro kosten daalt tot het niveau van 2005. Het familiaal arbeidsinkomen per FAK is bijna gehalveerd (-47%). Door een afname van de oppervlakte bewerkt per FAK van de bedrijven in de steekproef, is de daling van het familiaal arbeidsinkomen per hectare iets kleiner (-41%). Het inkomen blijft zeer laag in vergelijking met andere landbouwsectoren en ten opzichte van de gemiddelde loontrekkende. Het arbeidsinkomen per FAK daalt tot slechts 18,7% van het vergelijkbaar inkomen. Het bedrijfsinkomen per FAK bedraagt in 2008 17.427 euro. Dit is de vergoeding die het bedrijf ontvangt voor eigen arbeid en kapitaal. De solvabiliteit van de vleesveebedrijven komt in 2008 op eindinventaris op 83%. Zowel het vreemd vermogen als het eigen vermogen stijgen in 2008.

Tabel 14: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde rundvleesbedrijven, bedragen in euro, 2005-2008 Oppervlakte cultuurgrond (ha) Oppervlakte grasland en voedergewassen (ha) Aantal dieren (GVER) Aantal VAK Aantal FAK

2005 43,9 34,0 102 1,41 1,41

2006 45,6 34,6 115 1,34 1,34

2007 45,3 33,4 116 1,40 1,40

2008 42,3 37,3 119 1,47 1,47

Opbrengsten per hectare cultuurgrond Marktbare gewassen Rundvee en voedergewassen Varkens Pluimvee Overige opbrengsten

2.596 312 1.648 14 0 620

2.936 407 1.869 28 0 632

3.179 549 1.890 31 0 709

3.567 381 2.230 128 0 828

3.313 73 467 84 63 153 86 295 456 1.159 0 180 297

3.561 87 587 77 61 196 100 337 505 1.126 0 164 322

3.919 90 681 90 84 216 95 386 531 1.175 0 161 410

4.557 84 1.001 120 89 194 104 373 652 1.246 0 222 469

-717 783 442 13.737 661 20.527 287.602 84.412 77%

-625 825 501 17.038 768 26.110 342.604 72.429 83%

-740 811 435 14.016 7226 23.402 334.851 75.022 82%

-989 783 257 7.396 604 17.427 383.105 79.591 83%

4. De varkenssector 4.1. Inleiding In Vlaanderen is de varkenssector een belangrijke speler in de land- en tuinbouw. De eindproductiewaarde maakt in 2008 46% van de waarde van de volledige veeteeltsector uit, en 28% van de volledige land- en tuinbouw. De sector is weinig ondersteund door het GLB, en kampt met sterke prijsschommelingen. De totale Europese varkensstapel kromp in 2008 met 4,7%. Tot september waren de prijzen voor varkens beter dan in 2007. Eind 2008 was de vraag echter zeer laag, zodat de verhoogde prijs niet kon worden aangehouden. Het voeder was in 2008 duur. Omdat veevoer de belangrijkste kost is voor de sector, heeft dit een sterke invloed op de bedrijfsresultaten.

4.2. Structurele kenmerken De gespecialiseerde varkenssector telt in 2008 2.329 bedrijven. In tabel 15 worden enkele structurele kenmerken weergegeven. Er werd een opdeling gemaakt naar specialisatie: fokkerij (zeugen aanwezig maar geen mestvarkens), mesterij (vleesvarkens aanwezig maar geen zeugen) en gemengde bedrijven (zowel zeugen als mestvarkens aanwezig). De gemengde bedrijven vormen de grootste groep. Alle gespecialiseerde varkensbedrijven samen betelen in 2008 5,2% van de Vlaamse oppervlakte cultuurgrond. Het totaal aantal bedrijven is gedaald met 4% ten opzichte van 2007. Enkel bij de zuivere vetmesterij is er een lichte toename in het aantal bedrijven in 2008. De trends in het aantal bedrijven wisselen nogal van jaar tot jaar. Tabel 15: Structuur van de gespecialiseerde varkenssector, 2005-2008 Fokkerij Aantal bedrijven Aantal varkens per bedrijf Aantal zeugen per bedrijf Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 115 1.211 320 8,05

2006 123 1.287 325 10,06

2007 112 1.427 392 11,69

2008 96 1.618 414 11,83

Vetmesterij Aantal bedrijven Aantal varkens per bedrijf Aantal zeugen per bedrijf Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 758 1.220 0 6,90

2006 804 1.200 0 7,28

2007 772 1.257 0 7,72

2008 778 1.272 0 8,58

Gemengde bedrijven Aantal bedrijven Aantal varkens per bedrijf Aantal zeugen per bedrijf Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 1.578 1.628 181 14,90

2006 1.592 1.660 187 15,97

2007 1.551 1.700 190 16,48

2008 1.455 1.806 198 16,94

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

Het gemiddeld aantal varkens op deze bedrijven stijgt jaarlijks bij alle specialisaties. Er is echter een groot verschil naargelang van de specialisatie. Ook tussen de individuele bedrijven zijn grote verschillen merkbaar in grootte (figuur 17). De meeste varkens (32%) worden gehouden op bedrijven met meer dan 2.500 varkens. De meeste bedrijven (24%) hebben tussen de 1.000 en 1.500 varkens. Bij de bedrijven met zeugen zijn 30% van de zeugen gehuisvest in bedrijven met 200 tot 300 zeugen. De meeste bedrijven (43%) hebben 100 tot 200 zeugen. Figuur 17: Verdeling volgens grootteklasse, 2008 1. Alle bedrijven

30%

20%

10%

0% <500

500-1000

1000-1500

1500-2000

2000-2500

>2500

400-500

>500

aantal varkens aantal bedrijven

aantal varkens

2. Bedrijven met zeugen

40%

30%

20% 10%

0% <100

100-200

200-300

300-400

aantal zeugen aantal bedrijven

aantal varkens

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

4.3. Rentabiliteit De financiĂŤle bedrijfsresultaten hebben betrekking op 61 gespecialiseerde bedrijven (productierichting 501) met gemiddeld 1.380 omgerekende varkens en met 20 hectare cultuurgrond. Voor de berekening van de gegevens per bedrijfstak, worden de bedrijven geselecteerd met meer dan 75 fokzeugen voor de vermeerdering en met meer dan 300 mestvarkens voor de vetmesting. De meeste bedrijven in de steekproef zijn gecombineerde bedrijven, zodat deze ondernemingen voor de beide bedrijfstakken in aanmerking worden genomen.

Bedrijfstak vermeerdering Deze resultaten zijn gebaseerd op 97 bedrijven met een bedrijfstak met meer dan 75 fokzeugen. In 2008 stijgt het aantal grootgebrachte biggen per zeug (tabel 16). Het aantal worpen per zeug per jaar stagneert rond de 2,2. Tabel 16: Evolutie van de rentabiliteitscijfers zeugenhouderij, 2005-2008 Kengetal gemiddeld aantal aanwezige zeugen aantal worpen per zeug per jaar aantal grootgebrachte biggen per zeug per jaar sterftepercentage biggen opbrengsten zeugenhouderij (euro/gem. aanwezige zeug) variabele kosten (euro/gem. aanwezige zeug) bruto saldo (euro/ gem. aanwezige zeug) opbrengsten per 1.000 euro voederkosten (euro) gemiddelde verkoopprijs per big (euro) gemiddelde prijs krachtvoeder voor biggen (euro/kg) gemiddelde prijs krachtvoeder voor zeugen (euro/kg)

2005 145 2,16 19,9 13,2 697

2006 150 2,20 20,2 14,0 723

2007 161 2,19 21,2 13,1 660

2008 169 2,21 22,2 13,4 828

531 167 1.879 38,7 0,260 0,160

555 168 1.853 40,3 0,278 0,175

644 16 1.374 33,1 0,321 0,219

764 64 1.453 40,2 0,358 0,256

Bron: AMS

De opbrengst per zeug steeg in 2008 sterk (+25%), vooral door de verbeterde biggenprijs (zie tabel 16). De variabele kosten per zeug bedragen in 2008 764 euro of een stijging met 19%. Dit is toe te schrijven aan de stijgende voederkost. De voederkosten nemen drie kwart van de totale variabele kosten voor hun rekening (figuur 18).

Figuur 18: Verdeling van de variabele kosten per zeug, 2008 overige variabele kosten w erk door derden 7% 1% energie 9% diergeneeskundige zorgen 8%

veevoeder 75%

Bron: AMS

De sterk gestegen kosten konden gecompenseerd worden door betere opbrengsten zodat het bruto saldo voor de zeugenhouderij stijgt tot 64 euro per zeug. De opbrengst per 1000 euro voederkosten stijgt licht met 6%; de opbrengsten stegen immers sterker dan de voederkost.

Bedrijfstak vetmesting Deze resultaten zijn gebaseerd op de resultaten van 94 bedrijven met een bedrijfstak met meer dan 300 mestvarkens. De opbrengsten voor vleesvarkens stegen vrij sterk (+10%) tegenover 2007 (tabel 17). Tabel 17: Evolutie van de opbrengstcijfers vleesvarkenshouderij, 2005-2008 kengetal gemiddeld aantal aanwezige vleesvarkens (GAVV) gemiddeld gewicht van verkochte vleesvarkens (kg) sterftepercentage (%) opbrengsten vleesvarkenshouderij (euro/gem. aanwezig vleesvarken) variabele kosten (euro/gem. aanwezig vleesvarken) bruto saldo (euro/gem. aanwezig vleesvarken) opbrengsten per 1.000 euro voederkosten (euro) gemiddelde verkoopprijs per vleesvarken (euro) gemiddelde prijs krachtvoeder voor vleesvarkens (euro)

2005 862 109 2,97 218

2006 913 110 2,89 228

2007 952 110 2,74 222

2008 1071 111 2,89 246

120 98,0 2.009 123 0,170

130 98,2 1.932 128 0,176

164 58,5 1.475 118 0,221

187 59,4 1.415 133 0,255

Bron: AMS

De gemiddelde verkoopprijs per vleesvarken ligt 13% hoger dan in 2007. Dit verklaart de gestegen opbrengsten. De waarde van de overgebrachte biggen wordt als negatieve opbrengst geboekt. Dit zorgt ervoor dat de prijsstijging zich niet volledig weerspiegelt in de stijging van de opbrengsten. Figuur 19: Prijs verkochte vleesvarkens (euro per 100 kg), 2005-2008 125

120

115

110

105

100 2005

2006

2007

2008

Bron: BIRB (2005 en 2006); VEVA (2007 en 2008)

Aan kostenzijde stijgen de variabele kosten per gemiddeld aanwezig vleesvarken met 14% door de gestegen voederprijzen. De voederkosten nemen 93% van de totale variabele kosten voor hun rekening (figuur 20). Figuur 20: Verdeling van de variabele kosten per vleesvarken, 2008 werk door derden 1% overige variabele energie 1% diergeneesk. zorgen 2%

kosten 3%

veevoeder 93%

Bron: AMS

De gestegen opbrengsten worden bijna volledig gecompenseerd door de gestegen voederprijzen, zodat het brutosaldo per gemiddeld aanwezig vleesvarken slechts licht stijgt tot 59 euro.

Bedrijfsresultaten Opbrengsten Uit de structuur van de bedrijfsopbrengsten van de gespecialiseerde bedrijven blijkt dat 88% afkomstig is van de varkens. Dit wijst op een zeer sterke specialisatie (figuur 21). De opbrengst uit varkens stijgt met 14%. De overige opbrengsten, uitgedrukt per omgerekend varken, dalen. Dit is te wijten aan het sterk gestegen aantal varkens op de bedrijven in de steekproef. De stijging van de opbrengst uit varkens zorgt voor een stijging van de totale opbrengsten met 7%.

Figuur 21: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde varkensbedrijven, 2008 overige opbrengsten 3% pluimvee 3%

marktbare gewassen 5%

rundvee en voedergew. 1%

varkens 88%

Bron: AMS

Kosten De totale kosten per omgerekend varken zijn gestegen met 5% tot de hoogste waarde van de laatste jaren. Vooral de kosten van de veevoeders veroorzaken de stijging, ze stijgen met bijna 17 euro per gemiddeld aanwezig varken. Andere stijgende kostenposten zijn gronden gebouwenkapitaal en energie. De veevoeders zijn de belangrijkste kost, en nemen 59% van de kosten in op de gespecialiseerde varkensbedrijven (figuur 22). Figuur 22: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde varkensbedrijven, 2008 overige 8% berekende lonen 12% w erk door derden 2% gronden gebouw enkapitaal 10%

veevoeders 59%

w erktuigkosten 3% energie 3%

diergeneesk. zorgen 3%

Bron: AMS

Inkomen De gestegen opbrengsten compenseren de stijging in kosten. Het inkomen op de gespecialiseerde varkensbedrijven verbetert licht tegenover 2007. Hierbij dient opgemerkt dat 2007 een zeer slecht jaar was voor de varkenshouderij. De totale opbrengsten zijn onvoldoende om de totale kosten (inclusief de vergoeding voor eigen arbeid) te dekken, zodat het netto bedrijfsresultaat negatief is en de opbrengsten per 1.000 euro kosten lager zijn dan 1.000. Het netto bedrijfsresultaat stijgt wel tegenover 2007, en ook de opbrengst per 1.000 euro kosten stijgt. Het familiaal arbeidsinkomen per FAK stijgt met 8% tot 15.719 euro. Dit is 40% van het vergelijkbaar inkomen voor 2008. Het bedrijfsinkomen per omgerekend varken (+6%) en per FAK (+16%) stijgen ten opzichte van 2007, maar blijven onder de niveaus van 2005 en 2006.

Tabel 18: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde varkensbedrijven, 2005-2008 Oppervlakte cultuurgrond (ha) Aantal omgerekende varkens Aantal VAK Aantal FAK

2005 15,9 1.234 1,51 1,50

2006 16,2 1.240 1,59 1,54

2007 17,8 1.238 1,50 1,46

2008 20,0 1.380 1,56 1,49

Opbrengsten per omgerekend varken Marktbare gewassen Rundvee en voedergewassen Varkens Pluimvee Overige opbrengsten

283,2 14,0 3,3 248,8 13,0 4,1

296,9 18,7 4,5 256,2 11,9 5,6

295,3 26,1 4,8 245,1 13,0 6,2

315,2 16,4 2,7 279,8 7,9 8,5

Kosten per omgerekend varken Zaad en pootgoed Veevoeders Meststoffen Bestrijdingsmiddelen Diergeneeskundige zorgen Energie Werktuigkosten Grond- en gebouwkapitaal Berekende lonen Betaalde lonen Werk door derden Overige kosten

264,0 1,7 135,9 0,9 1,8 11,1 9,6 7,2 28,4 43,7 0,2 6,1 17,5

281,2 2,2 143,2 1,1 1,9 11,7 9,9 8,3 30,8 45,9 1,1 6,9 18,2

321,5 2,7 181,2 1,0 2,6 11,0 9,5 10,1 32,4 43,2 0,8 7,1 19,7

337,1 2,4 197,9 1,3 2,3 10,7 10,7 10,2 34,8 38,9 0,8 6,0 21,0

19,2 1.073 62,9 51.839 68,8 56.600 236.900 145.950 62%

15,8 1.056 61,7 49.693 69,1 55.719 269.296 153.053 64%

-26,1 918 17,1 14.528 25,4 21.527 283.233 171.347 62%

-21,9 935 17,0 15.719 27,0 24.923 340.195 202.182 63%

Netto bedrijfsresultaat per omgerekend varken Opbrengst per 1000 euro kosten Familiaal arbeidsinkomen per omgerekend varken Familiaal arbeidsinkomen per FAK Bedrijfsinkomen per omgerekend varken Bedrijfsinkomen per FAK Eigen vermogen op eindinventaris per bedrijf Vreemd vermogen op eindinventaris per bedrijf Solvabiliteit op eindinventaris Bron: AMS

5. De groente- en aardbeiensector 1.1. Inleiding De groente- en aardbeiensector is qua oppervlakte minder belangrijk in Vlaanderen. De gespecialiseerde groentebedrijven betelen samen slechts 2,42% van de totale Vlaamse oppervlakte cultuurgrond in 2008. De sector is echter goed voor 13% van de totale productiewaarde van de land- en tuinbouw.

1.2. Structurele kenmerken In Vlaanderen zijn er in 2008 1.932 gespecialiseerde groente- en aardbeienbedrijven met beroepsmatig karakter. Dit is een daling van 5% ten opzichte van vorig jaar (tabel 19). De daling is merkbaar bij alle specialisaties. Tabel 19: Structuur van de gespecialiseerde groente- en aardbeienbedrijven gespecialiseerde glasgroentebedrijven aantal bedrijven oppervlakte glasgroenten per bedrijf (in ha) oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (in ha)

2005 851 1,12 2,26

2006 823 1,16 2,29

2007 779 1,18 2,25

2008 738 1,23 2,38

bedrijven met overwegend groenten in openlucht aantal bedrijven oppervlakte groenten in openlucht per bedrijf (in ha) oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (in ha)

2005 620 6,62 15,21

2006 587 6,72 15,77

2007 578 6,86 15,63

2008 531 7,57 16,48

champignonbedrijven aantal bedrijven oppervlakte champignons per bedrijf (in ha) oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (in ha)

2005 74 0,21 0,44

2006 60 0,23 0,51

2007 57 0,22 1,12

2008 54 0,25 0,93

aardbeienbedrijven aantal bedrijven oppervlakte aardbeien per bedrijf (in ha) oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (in ha)

2005 388 2,23 6,71

2006 410 2,02 7,24

2007 376 2,00 6,69

2008 363 2,04 7,64

gespecialiseerde groentebedrijven aantal bedrijven oppervlakte groenten per bedrijf (in ha) oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (in ha)

2005 2.214 2,96 7,01

2006 2.143 2,98 7,32

2007 2.041 3,10 7,34

2008 1.932 3,34 7,83

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie â€“ Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

De gespecialiseerde glasgroentebedrijven vormen de grootste groep. Gemiddeld hebben deze bedrijven 1,23 hectare groenten onder glas. Tomaten (48%) en kropsla (18 %) nemen de grootste oppervlakte voor hun rekening. Paprika sluit de top 3 af met 11% van de oppervlakte. Samen met de komkommers zijn deze glasgroenten goed voor 81% van de oppervlakte onder glas. De gemiddelde oppervlakte groenten bedraagt 1,29 ha; 96% van de oppervlakte groenten op deze bedrijven wordt dus onder glas gekweekt. 37

Bij de bedrijven met overwegend groenten in openlucht 1 wordt volgens de mei-enquête de grootste oppervlakte groenten ingenomen door prei (30%), gevolgd door witloofwortelen voor forcerie op het bedrijf (27%) en bloemkolen (7%). Vollegrondsgroenten worden op deze bedrijven vaak gecombineerd met andere land- en tuinbouwteelten, zodat het aandeel van groenten in openlucht slechts 46% bedraagt van de totale oppervlakte cultuurgrond op de bedrijven. Op de aardbeienbedrijven vindt men zowel aardbeien onder glas, onder plastic kappen als in open grond. Volgens de mei-enquête wordt 30% van de aardbeien onder glas en hoge plastic kappen geteeld en 70% in open grond. Aardbeien zijn op deze bedrijven vaak niet de enige teelt. De oppervlakte aardbeien is goed voor slechts 27% van de totale oppervlakte cultuurgrond van de aardbeienbedrijven. Het aantal champignonbedrijven daalt in 2008 opnieuw licht. In Vlaanderen zijn er nog 54 gespecialiseerde champignonkwekerijen. Gemiddeld is de oppervlakte van de groentebedrijven gestegen. Er blijft een grote spreiding in grootte tussen de bedrijven onderling (figuur 23). Figuur 23: Verdeling gespecialiseerde groentebedrijven volgens grootteklasse, 2008 1. gespecialiseerde glasgroentebedrijven 50% 40% 30% 20% 10% 0% <50

50-100

100-150

150-200

200-250

250-300

≥300

oppervlakte glasgroenten (in are) aantal bedrijven

opp. glasgroenten (are)

De extensieve groenteteelt wordt niet als tuinbouwteelt maar als akkerbouwteelt beschouwd en maakt dus geen deel uit van de oppervlakte groenten in openlucht.

2. bedrijven met overwegend groenten in openlucht 40% 30% 20% 10% 0% <2,5

2,5-5

5-10

10-15

15-20

≥20

oppervlakte groenten in openlucht (in hectare) aantal bedrijven

opp. groenten openlucht (ha)

3. champignonbedrijven 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% <10

10-20

20-30

≥30

oppervlakte champignons (in are) aantal bedrijven

opp. champignons (are)

4. aardbeienbedrijven 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% <50

50-100

100-200

200-300

300-400

≥400

oppervlakte aardbeien (in are) aantal bedrijven

opp. aardbeien (in are)

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie, Departement Landbouw en Visserij

1.3. Rentabiliteit De analyse van de financiĂŤle bedrijfsresultaten is gebaseerd op de boekhoudresultaten van 119 gespecialiseerde groentebedrijven.

Rentabiliteit glasgroentebedrijven Voor de analyse van de rentabiliteit worden enkel de sterk gespecialiseerde glasgroentebedrijven in rekening gebracht om de invloed van andere tuinbouwtakken zoveel mogelijk uit te sluiten. De glastuinbouwteelten leveren op deze bedrijven 92% van de totale geldopbrengsten per are cultuurgrond (tabel 20). De bedrijven uit de steekproef bewerken gemiddeld 1,49 ha. Ze stellen hiervoor 4,49 voltijdse arbeidskrachten tewerk, waarvan 1,85 familiale. Tabel 20: Bedrijfsresultaten van de sterk gespecialiseerde glasgroentebedrijven, euro per are, 2005-2008 kengetal Totale opbrengsten waarvan glasgroenten Totale kosten Netto bedrijfsresultaat Opbrengsten per 1.000 euro kosten Arbeidsinkomen per are Arbeidsinkomen per VAK

2005 2.774 2.717 2.943 -170 942 785 27.446

2006 2.491 2.441 2.705 -214 921 633 25.635

2007 2.288 2.231 2.572 -285 889 554 23.192

2008 2.662 2.459 2.849 -187 934 671 22.255

Bron: AMS

Gemiddeld voor alle glastuinbouwbedrijven in het boekhoudnet was een heropleving van de totale opbrengsten merkbaar in 2008 (+15%). Aan kostenzijde werd de sterkste toename opgetekend bij de kost voor verwarming (+28%). Andere belangrijke stijgingen waren op te tekenen bij de kost voor gronden gebouwenkapitaal (+10%) en de loonkost (+8%). In figuur 24 wordt de verdeling van de kosten weergegeven. De kosten voor verwarming, grond en gebouwen, en betaald personeel zijn samen goed voor meer dan de helft van de kosten. In de overige kosten zijn het loonwerk, overige materialen, verkoopskosten, directe kosten aan de teelten en enkele andere kleinere kosten begrepen.

Figuur 24: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde glasgroentebedrijven, 2008

overige kosten 12%

berekende lonen 16%

gronden gebouw enkapitaal 17%

betaald personeel 14% w erktuigkosten 7%

zaaien plantgoed 8%

bestrijdingsmiddelen en meststoffen 4%

energie voor verw arming 22%

Bron: AMS

De hogere energiekosten konden gecompenseerd worden door de hogere opbrengsten. De stijging van de opbrengsten zorgde voor een stijging van het netto resultaat. Het arbeidsinkomen per VAK daalt met 3,7%, tot 56% van het vergelijkbaar inkomen. Achter dit gemiddelde schuilt echter een grote variatie. Onder andere afhankelijk van het teeltplan kunnen de resultaten tussen de bedrijven sterk uiteenlopen. In tabel 21 worden de gegevens weergegeven van enkele veel voorkomende bedrijfstakken in de steekproef. Tabel 21: Rentabiliteitscijfers van de bedrijfstakken tomaten, komkommer en kropsla, 2005-2008 Tomaten opbrengst verkoop (euro/are) ontvangen prijs (euro/kg) variabele kosten (euro/are) bruto saldo (euro/are)

2005 3.247 0,77 1.562 1.685

2006 3.466 0,78 1.783 1.683

2007 3.423 0,78 1.588 1.835

2008 3.085 0,78 1.594 1.491

Komkommer opbrengst verkoop (euro/are) ontvangen prijs (euro/stuk) variabele kosten (euro/are) bruto saldo (euro/are)

2005 1.634 0,33 770 864

2006 1.557 0,26 791 766

2007 1.541 0,27 673 868

2008 1.481 0,23 810 671

Kropsla opbrengst verkoop (euro/are) ontvangen prijs (euro/stuk) variabele kosten (euro/are) bruto saldo (euro/are)

2005 446 0,37 235 211

2006 557 0,42 287 270

2007 349 0,28 203 146

2008 482 0,38 239 243

Bron: AMS

De tomatentelers uit de steekproef ontvingen voor hun product dezelfde gemiddelde prijs in 2008 als in de voorgaande jaren. De opbrengsten per are namen sterk af (-10%), door een lagere geoogste hoeveelheid per are. De variabele kosten stegen licht. Het bruto saldo voor de productie van tomaten daalde tot 1.491 euro per are.

Figuur 25: Structuur van de variabele kosten voor de productie van tomaten onder glas, 2008

directe kosten teelten 5%

overige variabele kosten 6%

zaaien pootgoed 17%

werk door derden 1%

meststoffen 8% bestrijdingsmiddelen 2%

verkoopkosten 8% energie 53%

Bron: AMS

De gemiddelde komkommerprijs in 2008 is een stuk lager dan de voorbije jaren. Dit werd deels gecompenseerd door een hogere aanvoer, maar de opbrengst per are daalde toch met 4%. De variabele kosten stegen sterk (+20%), vooral de energiekost was in 2008 fors hoger (+40%). Deze kost is de belangrijkste van de variabele kosten voor de komkommerteelt (figuur 26). De lagere opbrengsten en hogere kosten zorgden voor een lager bruto saldo. Figuur 26: Structuur van de variabele kosten voor de productie van komkommers onder glas, 2008

directe kosten teelten 5% werk door derden 1%

overige variabele kosten 5% zaaien pootgoed 18%

meststoffen 7%

bestrijdingsmiddelen 2%

energie 52%

verkoopkosten 10%

Bron: AMS

De slaprijs herstelde zich tegenover 2007. De bedrijven uit de steekproef oogstten iets minder sla, maar door de betere prijs steeg de opbrengst per are.

De variabele kosten stegen, vooral door de stijging van de energiekost. Uit figuur 27 blijkt dat dit de belangrijkste kost is. De gestegen opbrengsten compenseerden de stijging in variabele kosten ruimschoots, zodat het bruto saldo voor de bedrijven verbeterde na de zeer slechte resultaten van 2007. Figuur 27: Structuur van de variabele kosten voor de productie van kropsla onder glas, 2008 overige 6% zaaien pootgoed 22%

meststoffen 4%

energie 49%

bestrijdingsmiddelen 7%

verkoopkosten 12%

Bron: AMS

Rentabiliteit bedrijven met overwegend groenten in openlucht Gemiddeld hebben de bedrijven 14,9 ha cultuurgrond, waarvan bijna 50% ingenomen wordt door prei (14%), bloemkool (15%) en witloofwortelen (20%). Er werken 3,04 voltijdse arbeidskrachten op de bedrijven, waarvan 2,00 familiale. De totale opbrengsten per ha cultuurgrond bij de bedrijven met overwegend groenten in openlucht daalden in 2008 met 13%. Verder blijkt dat vollegrondsgroenten 92% van de totale inkomsten van deze bedrijven leveren. De inkomsten uit vollegrondsgroenten daalden met 13%. Tabel 22: Bedrijfsresultaten van de bedrijven met overwegend groenten in openlucht, euro per ha, 2005-2008 kengetal Totale opbrengsten waarvan groenten in openlucht Totale kosten Netto bedrijfsresultaat Opbrengsten per 1.000 euro kosten Arbeidsinkomen per ha Arbeidsinkomen per VAK

2005 10.727 9.473 12.178 -1.451 880 3.893 22.803

2006 13.664 11.822 15.098 -1.434 905 4.840 24.923

2007 13.094 12.002 14.614 -1.520 896 4.368 23.962

2008 11.414 10.486 13.777 -2.393 826 3.334 16.388

Bron: AMS

De totale kost per hectare daalde met 6%. Deze daling wordt vooral veroorzaakt door een daling van de kost voor grond en gebouwen, de fictieve loonkost, zaaien pootgoed en het loonwerk. De kosten die het sterkst stegen waren de energiekost niet voor verwarming en de kost voor meststoffen. In figuur 28 wordt de verdeling van de kosten weergegeven. Hieruit blijkt dat een derde van de kosten voor rekening van de berekende lonen zijn. Daarnaast vallen ook het grote aandeel van de werktuigkosten (met inbegrip van energiekosten voor de werktuigen), kosten van gronden gebouwenkapitaal en de kosten voor zaaien plantgoed op. Figuur 28: Structuur van de kosten voor de bedrijven met overwegend groenten in openlucht, 2008 overige kosten 12% gronden gebouw enkapitaal 11%

berekende lonen 34%

zaaien plantgoed 11%

bestrijdingsmiddelen en meststoffen 6%

betaalde lonen 8% w erktuigkosten 18%

Bron: AMS

De opbrengsten daalden sterker dan de kosten, waardoor het netto bedrijfsresultaat daalde. Het arbeidsinkomen per volwaardige arbeidskracht daalde met 31% tot 42% van het vergelijkbaar inkomen. De resultaten verschillen sterk per teelt, zodat afhankelijk van het teeltplan de resultaten sterk kunnen verschillen tussen de bedrijven onderling. In tabel 23 worden de rentabiliteitsgegevens per are weergegeven voor prei en bloemkool. Tabel 23: Rentabiliteitscijfers van de bedrijfstakken prei en bloemkool, 2005-2008 Prei opbrengst verkoop (euro/are) prijs (euro/kg) variabele kosten (euro/are) bruto saldo (euro/are)

2005 221 0,66 54 167

2006 162 0,46 59 103

2007 212 0,62 77 135

2008 183 0,61 68 115

Bloemkool opbrengst verkoop (euro/are) prijs (euro/stuk) variabele kosten (euro/are) bruto saldo (euro/are)

2005 112 0,59 39 73

2006 172 0,89 50 122

2007 175 0,85 47 128

2008 125 0,64 43 82

Bron: AMS

Voor prei werd het jaar 2008 bij de bedrijven uit de steekproef gekenmerkt door lagere financiële opbrengsten dan in 2007. De variabele kosten daalden ook enigszins. De variabele kosten daalden minder sterk dan de opbrengsten uit verkoop, waardoor het bruto saldo voor prei daalde. Bij de variabele kosten maken zaaien pootgoed het grootste deel uit. De verkoopskosten zijn de op één na belangrijkste kost, gevolgd door bestrijdingsmiddelen en meststoffen. Figuur 29: Structuur van de variabele kosten bij de teelt van prei in volle grond, 2008 werk door derden 7%

overige 8%

zaaien pootgoed 32%

energie 12%

verkoopkosten 15% bestrijdingsmiddelen 13%

meststoffen 13%

Bron: AMS

De prijs die de bedrijven uit het LMN voor hun bloemkolen ontvingen was in 2008 een stuk lager dan in 2006 en 2007. De opbrengst per are nam fors af. De variabele kosten daalden slechts licht, waardoor een lager bruto saldo behaald werd dan in 2007. De belangrijkste variabele kost bij bloemkolen is het zaaien pootgoed, goed voor 26% van de totale variabele kost. Meststoffen en bestrijdingsmiddelen zijn samen goed voor 30% van de kosten. Figuur 30: Structuur van de variabele kosten bij de productie van bloemkolen in volle grond, 2008 overige 11% zaaien pootgoed 26%

werk door derden 7%

energie 15%

meststoffen 16%

verkoopkosten 11% bestrijdingsmiddelen 14%

Bron: AMS

Rentabiliteit champignonbedrijven In tabel 24 worden de bedrijfsresultaten weergegeven, waaruit blijkt dat op de gespecialiseerde champignonbedrijven 98% van de opbrengsten afkomstig is van de verkoop van champignons. De gemiddelde referentieoppervlakte bedraagt 1,92 ha. Het aantal arbeidskrachten stijgt zeer sterk tot 13,97. Hiervan zijn er 2,27 arbeidskrachten onbetaald. De totale opbrengsten per VAK zijn het laagst in de beschouwde periode. Dit wordt verklaard door het sterk gestegen aantal VAK. Vanaf boekjaar 2008 moet een werknemer in de bedrijfseconomische boekhouding als voltijds beschouwd worden vanaf een prestatie van 1.800 uur, waar dit vroeger vanaf 2.400 uur was. Hierdoor kan het aantal VAK stijgen, en de evolutie per VAK beĂŻnvloed worden. Tabel 24: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde champignonbedrijven, 2001-2007 Kengetal Totale opbrengsten (euro/VAK) waarvan champignons (euro/VAK) Totale kosten (euro/VAK) Totale opbrengsten (euro/are) waarvan champignons (euro/are) Totale kosten (euro/are) Totale kost per kg geproduceerd (euro/kg) Netto bedrijfsresultaat (euro/VAK) Opbrengsten per 1.000 euro kosten (euro) Arbeidsinkomen per VAK (euro) Verkoopprijs (euro/kg)

2005 75.352 73.712 84.044 3.953 3.867 4.409 1,60 -8.692 897 24.859 1,40

2006 80.859 79.802 84.614 3.857 3.807 4.036 1,65 -3.756 956 29.618 1,56

2007 87.293 85.791 87.728 3.800 3.735 3.819 1,62 -435 995 32.345 1,58

2008 59.664 58.640 60.563 4.342 4.270 4.410 1,84 -899 985 22.946 1,78

Bron: AMS

De laatste jaren herstelt de champignonprijs zich. Telers neigen eerder naar een directe afzet van hun product, met de nadruk op de kwaliteit. Deze strategie lijkt te werken. Het merendeel van de champignons wordt door de telers verkocht, via groothandel of rechtstreeks, zonder een beroep te doen op een veiling. De gedaalde kosten per VAK zijn toe te schrijven aan de stijging van het aantal VAK. Wanneer we de kosten per are teeltoppervlakte bekijken, is er een toename van de kosten van 15%. De grootste stijging wordt veroorzaakt door de personeelskost (+34%). Compost (+8%), energie voor verwarming (+42%) en verkoopkosten (+27%) waren de belangrijkste stijgers in absolute cijfers. Betaalde lonen en compost zijn goed voor meer dan de helft van de kosten.

Figuur 31: Structuur van de kosten voor de champignonbedrijven, 2008 Grond- en gebouwenkapitaal 4%

Overige 5%

Verkoopkosten 6%

Berekende lonen 12%

Dekaarde 4% Betaald personeel 28%

Compost 25%

Werk door derden 3% Werktuigkosten 8%

Energie verwarming 5%

Bron: AMS

Bovenstaande ontwikkelingen resulteerden in een arbeidsinkomen per volwaardige arbeidskracht van 22.946 euro, wat overeenkomt met 58% van het vergelijkbaar inkomen voor 2008.

Rentabiliteit aardbeienbedrijven Op de gespecialiseerde aardbeienbedrijven in het LMN is in 2008 86% van de opbrengsten afkomstig van de verkoop van aardbeien. De totale opbrengsten per ha cultuurgrond daalden in 2008 met 12% ten opzichte van 2007 (tabel 25). Tabel 25: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde aardbeienbedrijven, euro per ha, 2005-2008 Kengetal Totale opbrengsten - waarvan aardbeien onder glas - waarvan aardbeien in openlucht Totale kosten Netto bedrijfsresultaat Opbrengsten per 1.000 â‚Ź kosten Arbeidsinkomen per hectare Arbeidsinkomen per VAK

2005 62.751 32.792 19.315 65.383 -2.630 960 25.640 27.110

2006 70.230 38.139 21.965 75.375 -5.145 932 25.830 25.480

2007 77.183 31.606 32.653 81.415 -4.232 948 26.944 26.335

2008 68.594 33.999 24.887 74.074 -5.480 926 19.903 20.778

Bron: AMS

De middenprijs voor aardbeien op de Belgische veilingen steeg verder tegenover 2007. Het eerste deel van het seizoen was er een goede prijs voor de aardbeien geteeld onder glas. Eind juli en de eerste 3 weken van augustus kende de prijs een dip. De vollegrondsaardbeien hadden af te rekenen met ongunstige weersomstandigheden. De opbrengsten uit aardbeien in openlucht daalden sterk tegenover 2007. Deze mindere opbrengst werd deels gecompenseerd door de aardbeien onder glas, die een betere opbrengst hadden dan in 2007.

Figuur 32: Middenprijs aardbeien op Belgische veilingen, 2005-2008 2.8 2.7 2.6 2.5 2.4 2.3 2.2 2.1 2005

2006

2007

2008

Bron: VBT

De mindere opbrengst werd gedeeltelijk gecompenseerd door een daling van de kosten met 9%. De grootste daling bij de kosten werd veroorzaakt door een daling bij de berekende lonen (-23%), de betaalde lonen (-10%) en de verkoopkosten (-21%). De verwarmingskost steeg met 19%. In figuur 33 wordt de verdeling van de kosten weergegeven. Hieruit blijkt dat gronden gebouwenkapitaal een van de belangrijkste kosten is, naast de berekende vergoeding voor de eigen arbeid. Figuur 33: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde aardbeienbedrijven, 2008

overige onkosten 14% directe kosten teelten 4%

berekende lonen 20%

verkoopkosten 3%

gronden gebouw enkapitaal 18%

zaad en plantgoed 11% energie verw arming 6%

betaald personeel 14% w erktuigkosten 6% bestrijdingsmiddelen en meststoffen 4%

Bron: AMS

Het arbeidsinkomen per volwaardige arbeidskracht daalt tot 53% van het vergelijkbaar inkomen. Gemiddeld werken er 4,50 arbeidskrachten op de gespecialiseerde aardbeienbedrijven, waarvan 1,75 familiale.

Rentabiliteit groente- en aardbeienbedrijven: samenvattend overzicht De gemiddelde opbrengsten per are stijgen in 2008 met 8%. De stijging is te danken aan de stijging van de opbrengsten uit glasteelten (+12%), de teelten in openlucht daalden in opbrengst (-10%). Op een gemiddeld groentebedrijf is 69% van de opbrengsten in 2008 afkomstig van teelten onder glas, 25% van groenteteelt in volle grond (figuur 34). Figuur 34: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde groentebedrijven, 2008 Overige 6%

Teelten in open lucht 25%

Teelten onder glas 69%

Bron: AMS

De kosten stegen iets minder sterk dan de opbrengsten (+6%). Uit de verdeling van de kosten volgens oorsprong (figuur 35) blijkt dat de belangrijkste kosten die voor arbeid (34%), gronden gebouwenkapitaal (16%), en verwarming (13%) zijn. De kost voor verwarming is relatief belangrijker geworden dan in 2007. Figuur 35: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde groentebedrijven, 2008 Directe kosten teelten 3% Verkoopkosten 4%

Overige onkosten 4%

Grond- en gebouw enkapitaal 16%

Berekende lonen 21% Betaald personeel 13% Werk door derden 1%

Overige materialen 2% Zaai- en plantgoed 8% Energie verw arming 13%

Werktuigkosten 9%

Meststoffen 4%

Bestrijdingsmiddelen 2%

Bron: AMS

Per are uitgedrukt is het arbeidsinkomen toegenomen met 2%. Het arbeidsinkomen per VAK is gedaald, door de toename van het aantal VAK. Het inkomen daalde tot 52% van het vergelijkbaar inkomen. Gemiddeld werken er 4,10 arbeidskrachten op de gespecialiseerde groentebedrijven, waarvan 1,93 familiale. 49

Tabel 26: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde groente- en aardbeienbedrijven, 2005-2008 Oppervlakte cultuurgrond (ha) Aantal VAK Aantal FAK

2005 5,7 3,22 1,79

2006 5,3 3,25 1,85

2007 5,7 3,31 1,84

2008 5,9 4,10 1,93

Opbrengsten per are cultuurgrond Teelten onder glas Teelten in openlucht Overige

448 322 111 15

510 358 132 20

476 317 141 18

513 355 127 31

Kosten per are cultuurgrond Zaad en plantgoed Bestrijdingsmiddelen Meststoffen Energie voor verwarming Werktuigkosten Overige materialen Kosten van gronden gebouwenkapitaal Verkoopkosten Directe kosten teelten Berekende lonen Betaald personeel Werk door derden Algemene onkosten

486 42 9 18 59 38 9 67 19 14 121 64 7 19

558 45 11 20 73 46 10 78 21 16 137 69 8 24

534 45 10 21 57 47 10 83 21 14 131 66 8 22

568 47 10 25 72 51 11 88 21 15 123 74 6 25

-39 921 146 26.116 97 31.010 189.475 159.773 54%

-48 913 158 25.699 108 30.814 221.475 159.484 58%

-58 892 139 24.096 93 28.865 253.028 169.605 60%

-55 903 142 20.461 91 27.881 285.102 175.008 62%

Netto bedrijfsresultaat per are cultuurgrond Opbrengst per 1000 euro kosten Arbeidsinkomen per are cultuurgrond Arbeidsinkomen per VAK Bedrijfsinkomen per are cultuurgrond Bedrijfsinkomen per FAK Eigen vermogen op eindinventaris per bedrijf Vreemd vermogen op eindinventaris per bedrijf Solvabiliteit op eindinventaris Bron: AMS

6. De fruitsector (exclusief de aardbeiensector) 6.1. Inleiding De fruitsector exclusief de aardbeienbedrijven is qua oppervlakte minder belangrijk in Vlaanderen. De gespecialiseerde fruitbedrijven betelen samen slechts 2,54% van de totale Vlaamse oppervlakte cultuurgrond in 2008. De bedrijven zijn vooral gesitueerd in de streek rond Sint-Truiden. Het fruit is in Vlaanderen in 2008 goed voor 7% van de totale productiewaarde van de land- en tuinbouw; 67% hiervan is afkomstig van appelen en peren.

6.2. Structurele kenmerken In 2008 telt de Vlaamse fruitsector 866 gespecialiseerde fruitbedrijven met beroepsmatig karakter of een status quo tegenover 2007 (tabel 27). Van hun oppervlakte cultuurgrond is 84% bestemd voor fruit. De appelen en peren nemen de grootste oppervlakte voor hun rekening en zijn samen goed voor ruim 93% van de oppervlakte fruit. Het gemiddeld areaal peren per bedrijf neemt verder toe ten nadele van het areaal appelen. Voor de eerste maal is de gemiddelde oppervlakte peren groter dan de gemiddelde oppervlakte appelen. Tabel 27: Structuur van de gespecialiseerde fruitbedrijven, 2005 - 2008 Aantal bedrijven Oppervlakte fruit per bedrijf (in ha) (1) waarvan appelen peren Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (in ha) (1)

2005 896 14,3 49,7% 43,3% 16,7

2006 874 14,4 47,8% 44,5% 17,1

2007 866 14,8 46,2% 46,5% 17,4

2008 866 15,4 47,4% 49,3% 18,3

exclusief aardbeien

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie â€“ Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

De gemiddelde oppervlakte van de bedrijven is met 5% gestegen tegenover 2007. Er is een grote spreiding tussen de bedrijven onderling (figuur 36). Meer dan de helft van de oppervlakte fruit wordt geteeld door 23% van de bedrijven. De 64% kleinste bedrijven betelen samen 33% van de oppervlakte.

Figuur 36: Verdeling gespecialiseerde fruitbedrijven volgens grootteklasse, 2008 40%

30%

20%

10%

0% <5

5-10

10-15

15-20

aantal bedrijven

20-25

25-30

â‰Ľ30

opp fruit (hectare)

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie, Departement Landbouw en Visserij

6.3. Rentabiliteit De analyse van de financiĂŤle bedrijfsresultaten is gebaseerd op de boekhoudgegevens van 61 gespecialiseerde fruitbedrijven, die gemiddeld 18,7 ha cultuurgrond bezitten. Op de bedrijven werken gemiddeld 4,53 arbeidskrachten, waarvan 1,71 familiale. De opbrengsten uit fruit (zonder aardbeien) maken bij de gespecialiseerde fruitbedrijven 96% van de totale opbrengsten uit (tabel 29). De totale opbrengsten zijn sterk gedaald na het uitstekende jaar 2007. Ze dalen met 26% tot het niveau van 2005 en 2006. De totale kosten per hectare zijn met 8% gedaald in vergelijking met 2007. De sterkste besparing werd gerealiseerd bij de betaalde lonen (-23%). Ook de verkoopkosten daalden sterk (-34%). De sterkste stijgers bij de kosten waren de werktuigkosten (+5%) en de bemestingskosten (+16%). In figuur 37 wordt de verdeling van de kosten over de voornaamste kostenrubrieken weergegeven. Hieruit blijkt dat de berekende lonen en de kosten voor gronden gebouwenkapitaal, waarbij de boomgaarden ook gerekend worden, de voornaamste kosten zijn. De betaalde lonen sluiten de top 3 van de kostenposten af.

Figuur 37: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde fruitbedrijven (zonder aardbeienbedrijven), 2008 Directe kosten teelten 4% Verkoopkosten

Overige 4%

Berekende lonen 23%

Grond- en gebouw enkapitaal 20% Betaald personeel 19%

Meststoffen 2% Bestrijdingsmiddelen 7%

Werk door derden 2% Werktuigkosten 14%

Bron: AMS

De lagere opbrengsten konden slechts deels gecompenseerd worden door de gedaalde kosten. Het netto bedrijfsresultaat daalt op een gemiddeld fruitbedrijf sterk, tot -655 euro per hectare. De opbrengst per 1.000 euro kosten daalt tot 958 euro. Het arbeidsinkomen per VAK bereikt 62% van het vergelijkbaar inkomen. Het arbeidsinkomen per hectare daalt tot 5.901 euro. De bedrijfsresultaten zijn sterk afhankelijk van het aandeel van de diverse soorten fruit in het teeltplan. De belangrijkste fruitrassen in Vlaanderen zijn appelen en peren. Het is daarom interessant om deze bedrijfstakken afzonderlijk te beschouwen (tabel 28). De gemiddeld ontvangen prijs voor appelen was voor de oogst 2008 een stuk lager dan in 2007. De geoogste hoeveelheden per hectare waren 15% lager dan in 2007, en lagen tussen het niveau van 2005 en 2006. Bij de peren was de prijsvorming zeer gunstig en kregen de telers hoge prijzen voor hun product. Europees gezien was de perenoogst de kleinste in jaren. Dit had een goede prijs tot gevolg. Bij de bedrijven in het LMN waren de geoogste hoeveelheden per hectare 45% lager dan in 2007, wat de lagere financiĂŤle opbrengst verklaart. Tabel 28: Rentabiliteitscijfers van de bedrijfstakken appelen en peren, 2005 â€“ 2007 Appelen Opbrengst (in euro/are) Ontvangen prijs (in euro/kg) Variabele kosten (in euro/are) Bruto saldo (in euro/are)

2005 127 0,336 38 89

2006 166 0,381 41 125

2007 213 0,444 45 168

2008 143 0,355 51 92

Peren Opbrengst (in euro/are) Ontvangen prijs (in euro/kg) Variabele kosten (in euro/are) Bruto saldo (in euro/are)

2005 184 0,626 34 150

2006 162 0,475 40 121

2007 228 0,611 48 180

2008 189 0,915 47 142

Bron: AMS

Bij de variabele kosten voor appelen en peren (figuur 38) maken de bestrijdingsmiddelen en de verkoopkosten de hoofdbrok uit. Samen zijn ze goed voor meer dan de helft van de variabele kosten. Figuur 38: Structuur van de variabele kosten voor de productie van fruitgewassen, 2008 1. appelen overige 19%

meststoffen 7%

werk door derden 6%

bestrijdingsmiddelen 29%

energie 19% verkoopkosten 20%

2. peren overige 16%

meststoffen 9%

werk door derden 5% bestrijdingsmiddelen 31% energie 19%

verkoopkosten 20%

Bron: AMS

De variabele kosten voor appelen stegen met 5 euro per are, het bruto saldo voor appelen daalde een stuk onder dat van 2007 (-45%). De variabele kosten voor peren bleven constant, het bruto saldo zakte met 21%.

Tabel 29: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde fruitteeltbedrijven (excl. aardbeien), 2005-2008 Oppervlakte cultuurgrond (ha) Aantal VAK Aantal FAK

2005 16,3 3,63 1,56

2006 16,9 3,93 1,58

2007 17,3 4,23 1,56

2008 18,7 4,53 1,71

Opbrengsten per hectare cultuurgrond Fruit Andere tuinbouwteelten Overige

14.820 14.026 380 414

16.041 15.360 312 370

20.580 19.743 292 545

15.243 14.566 219 458

Kosten per hectare cultuurgrond Zaad- en plantgoed Bestrijdingsmiddelen Meststoffen Werktuigkosten Overige materialen Kosten van gronden gebouwenkapitaal Verkoopkosten Directe kosten teelten Algemene onkosten Arbeid bedrijfsleider en gezinsleden Betaald personeel Werk door derden

14.939 47 934 226 1.748 15 3.061 942 536 463 3.737 2.953 277

15.954 31 1.072 261 1.813 20 3.176 1.066 683 452 3.738 3.263 379

17.160 26 1.159 254 2.053 23 3.106 1.232 897 541 3.689 3.828 353

15.772 23 1.173 294 2.164 19 3.184 809 644 639 3.620 2.936 266

-120 992 6.571 29.674 4.580 47.770 396.464 109.339 78%

87 1.005 7.088 30.448 4.839 51.692 417.315 131.403 76%

3.420 1.199 10.937 46.072 8.210 91.051 465.494 130.337 78%

-528 967 6.028 24.935 4.183 45.710 496.331 165.429 75%

Nettobedrijfsresultaat per are cultuurgrond Opbrengst per 1000 euro kosten Arbeidsinkomen per hectare cultuurgrond Arbeidsinkomen per VAK Bedrijfsinkomen per hectare cultuurgrond Bedrijfsinkomen per FAK Eigen vermogen op eindinventaris per bedrijf Vreemd vermogen op eindinventaris per bedrijf Solvabiliteit op eindinventaris Bron: AMS

7. De sierteeltsector (exclusief boomkwekerij) 2 7.1. Inleiding De bedrijven met specialisatie sierteelt betelen slechts 0,45% van de totale oppervlakte cultuurgrond in Vlaanderen. Nochtans is de sector goed voor 10% van de totale eindproductiewaarde van de land- en tuinbouwsector in 2008. De productie is vooral gelegen in Oost-Vlaanderen, in de streek rond Lochristi. De sector kampt al jaren met een laag inkomen, in 2008 is dit niet anders. Vooral de gespecialiseerde snijbloemenbedrijven hebben het moeilijk om een leefbaar inkomen uit hun activiteit te halen.

7.2. Structurele kenmerken In Vlaanderen zijn er in 2008 826 gespecialiseerde sierteeltbedrijven met beroepsmatig karakter of een daling met 7% ten opzichte van 2007 (tabel 30). De daling is merkbaar bij alle specialisaties. Tabel 30: Structuur van de gespecialiseerde sierteeltbedrijven (exclusief boomkwekerij), 2005-2008 Gespecialiseerde potplantenbedrijven Aantal bedrijven Oppervlakte potplanten per bedrijf (ha) Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 287 1,09 1,84

2006 260 1,08 1,79

2007 240 1,09 1,80

2008 212 1,08 1,89

Gespecialiseerde azaleabedrijven Aantal bedrijven Oppervlakte azalea’s per bedrijf (ha) Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 192 1,85 2,46

2006 164 2,10 2,62

2007 162 2,24 2,79

2008 146 2,16 2,63

Gespecialiseerde snijbloemenbedrijven Aantal bedrijven Oppervlakte snijbloemen per bedrijf (ha) Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 168 0,75 2,11

2006 154 0,82 2,14

2007 142 0,83 2,01

2008 136 0,88 2,25

Gespecialiseerde sierteeltbedrijven Aantal bedrijven Oppervlakte sierteelt per bedrijf (ha) Oppervlakte cultuurgrond per bedrijf (ha)

2005 1.011 1,46 2,92

2006 948 1,48 2,93

2007 890 1,52 3,24

2008 826 1,60 3,38

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie – Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

Sierteelt komt zowel in openlucht als onder beschutting voor. De sierteeltbedrijven hebben 60% van hun oppervlakte sierteelt in openlucht en 40% onder glas. De gemiddelde oppervlakte van de gespecialiseerde sierteeltbedrijven is met 4% gestegen tegenover 2007, het aandeel sierteelt blijft stabiel op 47% van de cultuuroppervlakte in 2008. De bedrijfsgrootte varieert sterk van bedrijf tot bedrijf (figuur 39). Bij de potplanten beteelt 45% van de bedrijven 10% van de oppervlakte, terwijl 50% van de oppervlakte potplanten op 14% van de bedrijven geteeld wordt. Van de azaleabedrijven betelen 23% van de bedrijven de helft van de oppervlakte, en bij de snijbloemenbedrijven zit 60% van de oppervlakte geconcentreerd bij 23% van de bedrijven. 2

Bij gebrek aan voldoende boomkwekerijen in het LMN worden deze bedrijven niet opgenomen in de referentiepopulatie. Voor meer details wordt verwezen naar de paragraaf ‘wegingsysteem’ in de methodologische toelichting.

Figuur 39: Verdeling van de sierteeltbedrijven per grootteklasse, 2008 1. potplantenbedrijven 50% 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% <50

50-100

100-150

150-200

200-400

>=400

are potplanten aantal bedrijven

oppervlakte potplanten

2. azaleabedrijven 40% 30% 20% 10% 0% <100

100-200

200-300

300-400

>=400

are azalea's aantal bedrijven

oppervlakte azalea's

3. snijbloemenbedrijven 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% <40

40-60

60-80

80-100

>=100

are snijbloemen aantal bedrijven

oppervlakte snijbloemen

Bron: eigen berekeningen, FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

7.3. Rentabiliteit De analyse van de financiĂŤle resultaten voor 2008 is gebaseerd op de boekhoudresultaten van 73 gespecialiseerde sierteeltbedrijven.

Rentabiliteit potplantenbedrijven De gespecialiseerde potplantenbedrijven in de steekproef bewerken gemiddeld 1,33 ha, waarvan 1,28 ha potplanten. Dit is 96% van de oppervlakte, van de opbrengsten is 88% afkomstig van de verkoop van potplanten (tabel 31). Tabel 31: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde potplantenbedrijven, euro per are, 2005-2008 Kengetal Totale opbrengsten waarvan potplanten Totale kosten Netto bedrijfsresultaat Opbrengsten per 1.000 euro kosten Arbeidsinkomen per are Arbeidsinkomen per VAK

2005 2.941 2.342 3.120 -179 943 813 30.377

2006 2.662 2.270 2.904 -242 917 718 29.115

2007 3.003 2.686 3.067 -64 979 797 34.052

2008 2.957 2.616 3.377 -420 876 558 19.149

Bron: AMS

De opbrengsten dalen licht tegenover 2007. De potplanten brachten gemiddeld 3% minder op, de totale opbrengsten daalden met 2%. De daling van de opbrengsten ging gepaard met een stijging van de kosten van 10%. De belangrijkste stijgers waren de energie voor verwarming (+51%), de kost voor fictieve lonen (+12%), betaald personeel (+15%) en de verkoopkosten (+48%). In figuur 40 wordt de verdeling van de kosten over de voornaamste kostenrubrieken weergegeven. Hieruit blijkt dat de grootste kostenposten het zaad en plantgoed, de lonen (berekend en betaald), en de kosten van gronden gebouwenkapitaal zijn. Deze kosten zijn samen goed voor 55% van de totale kost. De energiekost wordt belangrijker en neemt in 2008 11% van de totale kost in. Figuur 40: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde potplantenbedrijven, 2008

Verkoopkosten 4%

Directe kosten teelten 5%

Overige 7%

Berekende lonen 14%

Betaald personeel 14%

Grond- en gebouw enkapitaal 13%

Werk door derden 2%

Overige materialen 8%

Zaai- en plantgoed 14%

Werktuigkosten 8% Energie voor verw arming 11%

Bron: AMS

De totale opbrengsten zijn niet toereikend om de totale kosten te dekken, zodat het netto bedrijfsresultaat negatief is en de opbrengsten per 1.000 euro kosten kleiner zijn dan 1.000. Zowel het netto bedrijfsresultaat als de opbrengsten per 1000 euro kosten daalden sterk tegenover 2007. Het arbeidsinkomen per VAK en per are daalden door de hogere kosten. Per are daalt het met 30%, per volwaardige arbeidskracht daalt het met 44% tot 19.149 euro, of 48% van het vergelijkbaar inkomen. Gemiddeld werken er 3,89 volwaardige arbeidskrachten op de gespecialiseerde potplantenbedrijven, waarvan 1,56 familiale arbeidskrachten.

Rentabiliteit azaleabedrijven De gespecialiseerde azaleabedrijven in de steekproef bewerken gemiddeld 1,74 ha, waarvan 71 are azaleaâ€™s. De opbrengsten uit azaleaâ€™s maken bij deze bedrijven 83% uit van de totale opbrengsten (tabel 32). De totale opbrengsten per are zijn gestegen tegenover de vorige jaren, met 9% tegenover 2007. Tabel 32: Structuur van de opbrengsten voor gespecialiseerde azaleabedrijven, euro per are, 2001-2007 Kengetal Totale opbrengsten waarvan azaleaâ€™s Totale kosten Netto bedrijfsresultaat Opbrengsten per 1.000 euro kosten Arbeidsinkomen per are Arbeidsinkomen per VAK

2005 1.179 1.037 1.291 -110 914 364 27.332

2006 1.158 1.043 1.243 -84 932 395 31.172

2007 1.138 966 1.240 -102 918 400 31.130

2008 1.236 1.028 1.408 -172 878 339 23.119

Bron: AMS

De totale kosten per are kenden in 2008 een sterke stijging. De grootste stijging werd veroorzaakt door de verwarmingskost (+87%), gevolgd door de kost voor betaald personeel (+26%). In figuur 41 wordt de verdeling van de kosten over de voornaamste kostenrubrieken weergegeven. Energie voor verwarming wordt belangrijker. De grootste kosten blijven de berekende lonen en het gronden gebouwenkapitaal. Figuur 41: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde azaleabedrijven, 2008 Directe kosten teelten 6%

Overige 7%

Verkoopkosten 3% Berekende lonen 28% Grond- en gebouw enkapitaal 16%

Betaald personeel 9%

Overige materialen 7%

Werktuigkosten 9%

Zaad- en plantgoed 3%

Bestrijdingsmiddelen 2% Energie voor verw arming 10%

Bron: AMS

De totale opbrengsten zijn onvoldoende om de totale kosten te dekken, zodat het netto bedrijfsresultaat negatief is en de opbrengsten per 1.000 euro kosten kleiner zijn dan 1.000. Het netto bedrijfsresultaat is lager dan 2007, de kosten stegen sterker dan de opbrengsten. Het arbeidsinkomen daalde tot 339 euro/are en 23.119 euro/VAK. Dit betekent 58% van het vergelijkbaar inkomen. Gemiddeld werken er 2,55 arbeidskrachten op de gespecialiseerde azaleabedrijven, waarvan gemiddeld 1,78 familiale arbeidskrachten.

Rentabiliteit snijbloemenbedrijven De snijbloemenbedrijven in het LMN beschikken gemiddeld over 0,95 ha cultuurgrond. De opbrengsten uit snijbloemen maken op deze bedrijven 84% uit van de totale opbrengsten (tabel 33). De totale opbrengsten per are zijn licht gestegen tegenover 2007. Er is een daling van 3% bij de opbrengst uit snijbloemen; de stijging wordt veroorzaakt door een grote stijging bij de overige opbrengsten.

Tabel 33: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde snijbloemenbedrijven, 2005-2008 Kengetal Totale opbrengsten waarvan snijbloemen Totale kosten Netto bedrijfsresultaat Opbrengsten per 1.000 euro kosten Arbeidsinkomen per are Arbeidsinkomen per VAK

2005 2.464 2.277 3.091 -627 797 528 17.813

2006 2.330 2.130 3.031 -701 769 467 15.884

2007 2.710 2.394 3.689 -979 735 237 7.311

2008 2.754 2.315 3.520 -765 783 275 9.551

Bron: AMS

De snijbloemenbedrijven zagen een lichte daling in de totale kost (-5%) tegenover 2007. De kost voor verwarming stijgt met 14%, de verkoopskosten stijgen met 30%. De bedrijven compenseren deze stijging bij de kosten voor fictieve lonen (-11%) en betaald personeel (-31%), bestrijdingsmiddelen (31%) en meststoffen (-31%). In figuur 42 wordt de verdeling van de kosten over de voornaamste kostenrubrieken weergegeven. Opvallend zijn het grote aandeel van de kosten voor de berekende lonen, de energie voor verwarming en de kost voor gronden gebouwenkapitaal. Figuur 42: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde snijbloemenbedrijven, 2008 Verkoopkosten 6%

Overige 9%

Grond- en gebouw enkapitaal 16%

Berekende lonen 26%

Betaald personeel 4%

Werktuigkosten 9%

Zaai- en plantgoed 7% Energie voor verw arming 23%

Bron: AMS

Het arbeidsinkomen per are is met 275 euro/are 16% hoger dan in 2007. Het arbeidsinkomen per VAK stijgt tot 9.551 euro/VAK, 24% van het vergelijkbaar inkomen. Gemiddeld werken er 2,73 arbeidskrachten op de gespecialiseerde snijbloemenbedrijven, waarvan 2,20 familiale arbeidskrachten.

Rentabiliteit sierteeltbedrijven (exclusief boomkwekerij): samenvattend overzicht Figuur 43 geeft de structuur van de opbrengsten en kosten weer. Hieruit blijkt dat op een gemiddeld sierteeltbedrijf 66% van de opbrengsten afkomstig is van teelten onder glas. De totale opbrengsten daalden in 2008 met 7% ten opzichte van 2007. Figuur 43: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde sierteeltbedrijven, 2008 Overige 5%

Teelten in openlucht 29%

Teelten onder glas 66%

Bron: AMS

De kosten daalden met 5%, een daling die vooral te danken is aan de kost voor fictieve lonen (-10%) en de kost voor gronden gebouwenkapitaal (-14%). De energiekost stijgt met 14%. De belangrijkste kosten zijn die voor lonen (betaald en berekend), gronden gebouwenkapitaal en zaaien plantgoed (figuur 44). Bij de overige kosten zijn in deze grafiek de kost voor bemesting, gewasbescherming en het loonwerk samengevoegd. Figuur 44: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde sierteeltbedrijven, 2008

Overige kosten 8% Betaald personeel 10%

Energie voor verw arming 11% Werktuigkosten 8%

Berekende lonen 22%

Directe kosten teelten 5%

Zaai- en plantgoed 12%

Verkoopkosten 4%

Overige materialen 6% Grond- en gebouw enkapitaal 14%

Bron: AMS

De daling van de kosten was onvoldoende om de daling in opbrengsten te compenseren. Het netto bedrijfsresultaat daalt tot -347 euro/are. Het gemiddeld arbeidsinkomen per VAK daalde met 25% bij de sierteeltbedrijven en bedraagt in 2008 16.064 euro of 41% van het vergelijkbaar inkomen. Gemiddeld werken er 3,03 arbeidskrachten op de gespecialiseerde sierteeltbedrijven, waarvan 1,87 familiale.

Tabel 34: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde sierteeltbedrijven, 2005-2008 Oppervlakte cultuurgrond (ha) Aantal VAK Aantal FAK

2005 1,4 2,66 1,71

2006 1,4 2,47 1,66

2007 1,4 2,66 1,67

2008 1,5 3,03 1,87

Opbrengsten per are cultuurgrond Teelten onder glas Teelten in openlucht Overige

1.743 1.136 529 78

1.589 1.017 516 57

1.932 1.372 523 37

1.787 1.192 513 83

Kosten per are cultuurgrond Zaad- en plantgoed Bestrijdingsmiddelen Meststoffen Energie voor verwarming Werktuigkosten Overige materialen Grond- en gebouwenkapitaal Verkoopkosten Directe kosten teelten Berekende lonen Betaald personeel Werk door derden Algemene onkosten

2.027 233 25 20 190 144 135 271 79 70 498 205 24 133

1.848 227 20 20 189 163 100 258 65 62 484 175 19 64

2.244 317 28 28 209 176 154 338 77 84 503 224 22 85

2.134 267 21 24 239 170 138 292 83 105 452 211 22 110

-284 860 420 21.906 275 22.263 218.525 119.641 65%

-259 860 400 23.112 292 24.978 222.131 129.996 63%

-313 861 414 21.379 280 23.051 262.234 159.165 62%

-347 837 315 16.064 193 15.959 297.597 140.603 68%

Nettobedrijfsresultaat per are cultuurgrond Opbrengst per 1000 euro kosten Arbeidsinkomen per are cultuurgrond Arbeidsinkomen per VAK Bedrijfsinkomen per are cultuurgrond Bedrijfsinkomen per FAK Eigen vermogen op eindinventaris per bedrijf Vreemd vermogen op eindinventaris per bedrijf Solvabiliteit op eindinventaris Bron: AMS

8. Samenvattend overzicht 8.1. Landbouw Gemiddeld voor alle landbouwbedrijven met beroepsmatig karakter is de rentabiliteit in 2008 gedaald ten opzichte van 2007. Het familiaal arbeidsinkomen per FAK daalt met 43% (figuur 45) en bedraagt nog slechts 37% van het vergelijkbaar inkomen. Figuur 45: Evolutie van het familiaal arbeidsinkomen voor landbouwbedrijven ( ), 2005-2008 (euro/FAK) Vlaanderen (

) en het vergelijkbaar inkomen in

40 000 30 000 20 000 10 000 0 2005

2006

2007

2008

Bron: AMS

De opbrengsten per hectare zijn licht gestegen met 3%. Deze stijging is te danken aan het herstel van de opbrengsten uit varkens. De opbrengsten uit rundvee, akkerbouw en pluimvee daalden. De opbrengsten uit varkens herstelden zich in 2008, door betere prijzen. Na het goede jaar 2007 voor akkerbouw lagen de lagere prijzen voor akkerbouwproducten aan de basis van de daling van de opbrengsten. De lichte daling bij het rundvee en voedergewassen is te wijten aan de iets lagere gemiddelde melkprijs. In 2008 werd een verhoging van de totale kosten per hectare (+11%) opgetekend. De sterkste stijging in 2008 werd genoteerd voor de veevoeders (+22%). Andere stijgers waren de energiekost (+27%), meststoffen (+38%) en de kost voor gronden gebouwenkapitaal (+10%). De inkomensverdeling is sterk heterogeen tussen de geanalyseerde sectoren. Figuur 46 geeft een overzicht van het bedrijfsinkomen voor alle productierichtingen ten opzichte van het gemiddeld inkomen in de Vlaamse landbouw. De varkensbedrijven, die in 2007 een zeer zwak resultaat neerzetten, herstellen zich. De vleesveesector komt opnieuw als minst rendabele bedrijfstak naar voren.

Figuur 46: Spreiding van het bedrijfsinkomen per FAK, 2008

Varkens

Vleesvee

Melkvee sterk gespecialiseerd

Akkerbouw

-25.00% -20.00% -15.00% -10.00%

-5.00%

0.00%

5.00%

10.00%

15.00%

Bron: AMS

Tabel 35: Overzicht bedrijfsresultaten van de landbouwsector, 2005-2008 1. Evolutie 2005-2008 Kengetal Aantal bedrijven Oppervlakte cultuurgrond (ha) Aantal VAK Aantal FAK

2005 416 36,2 1,61 1,58

2006 418 36,9 1,61 1,57

2007 434 38,2 1,76 1,72

2008 458 39,2 1,73 1,69

Netto bedrijfsresultaat/ha cultuurgrond Opbrengst per 1.000 euro kosten

-417 928

-325 946

-424 936

-938 869

Familiaal arbeidsinkomen/ha cultuurgrond Familiaal arbeidsinkomen/FAK

1.180 27.087

1.272 29.973

1.144 25.517

630 14.660

Bedrijfsinkomen/ha cultuurgrond Bedrijfsinkomen/FAK

1.427 32.774

1.555 36.651

1.462 32.599

983 22.874

Vleesvee

Varkens

31 42,3 1,47 -989 783 257 7.396 604 17.427

61 20,0 1,49

Bron: AMS 2. Resultaten per productierichting, 2008 Kengetal Aantal bedrijven Oppervlakte cultuurgrond (ha) Aantal FAK Netto bedrijfsresultaat per ha cultuurgrond Opbrengst per 1.000 euro kosten Familiaal arbeidsinkomen/ha cultuurgrond Familiaal arbeidsinkomen/FAK Bedrijfsinkomen/ha cultuurgrond Bedrijfsinkomen/FAK

Akkerbouw 63 51,5 1,53 -451 881 502 16.913 696 23.445

Melkvee sterk gespecialiseerd 97 38,1 1,65 -810 849 826 19.044 1.122 25.871

935 15.719 24.923

Totaal landbouw 458 39,2 1,69 -938 869 630 14.660 983 22.874

Bron: AMS

8.2. Tuinbouw Gemiddeld voor alle tuinbouwbedrijven met beroepsmatig karakter is de rentabiliteit in 2008 sterk gedaald tegenover het goede jaar 2007 (figuur 47). Het arbeidsinkomen per VAK bedraagt in 2008 nog 20.936 euro, dit is 53% van het vergelijkbaar inkomen. De daling was algemeen, zowel groenten, fruit als sierteelt presteerden minder goed in 2008. Figuur 47: Evolutie van het arbeidsinkomen voor tuinbouwbedrijven ( ), 2005-2008 (euro/VAK) Vlaanderen (

) en het vergelijkbaar inkomen in

40 000

30 000

20 000

10 000

0 2005

2006

2007

2008

Bron: AMS

Een vergelijking van de diverse sectoren ten opzichte van het gemiddelde Vlaamse bedrijfsinkomen in de tuinbouw wordt weergegeven in figuur 48. Hieruit blijkt dat de fruitsector nog steeds het hoogste bedrijfsinkomen per FAK heeft, gevolgd door de champignonbedrijven. De snijbloemensector behaalt opnieuw de minst goede resultaten. Figuur 48: Spreiding van het bedrijfsinkomen per FAK, 2008 champignons aardbeien glasgroenten groenten open lucht potplanten azalea's snijbloemen fruit % 90

% 70

% 50

% 30

% 10

0% -1

0% -3

0% -5

0% -7

0% -9

Bron: AMS

Tabel 36: Evolutie bedrijfsresultaten van de tuinbouwsector, 2005-2008 Kengetal Aantal bedrijven in steekproef Referentieoppervlakte (ha) Aantal VAK Aantal FAK Netto bedrijfsresultaat/ha Opbrengst per 1.000 euro kosten Arbeidsinkomen/ha Arbeidsinkomen/VAK Bedrijfsinkomen/ha Bedrijfsinkomen/FAK

2005 235 7,0 3,17 1,72 -3.144 919 11.860 26.138 7.947 32.201

2006 234 6,9 3,21 1,75 -3.212 921 12.271 26.514 8.476 33.676

2007 258 7,4 3,34 1,73 -1.964 953 13.606 29.827 9.597 40.486

2008 255 8,0 3,96 1,86 -3.971 902 10.347 20.936 6.763 29.151

Bron: AMS

Tabel 37: Overzicht bedrijfsresultaten tuinbouwsector per deelsector, 2008 Kengetal Aantal bedrijven in steekproef Referentieoppervlakte (ha) Aantal VAK Aantal FAK Netto bedrijfsresultaat per ha referentieoppervlakte Opbrengst per 1000 euro kosten Arbeidsinkomen per referentieoppervlakte (euro/ha) Arbeidsinkomen per VAK (euro/VAK) Bedrijfsinkomen per referentieoppervlakte (euro/ha) Bedrijfsinkomen per FAK (euro/FAK)

Groenten 119 5,87 4,10 1,93 -5.509 903 14.190 20.461 9.074 27.881

Fruit 61 18,74 4,53 1,71 -528 967 6.028 24.935 4.183 45.710

Sierteelt 74 1,55 3,03 1,87 -34.694 837 31.511 16.064 19.258 15.959

Tuinbouw 255 8,00 3,96 1,86 -3.971 902 10.347 20.936 6.763 29.151

Bron: AMS

Bijlagen Bijlage 1: Methodologische toelichting Waarnemingsveld Het waarnemingsveld omvat alle Vlaamse land- en tuinbouwbedrijven die bij de meitelling door de Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie geteld zijn en een beroepsmatig karakter hebben (d.w.z. een economische omvang van minstens 4 SGE 3 ). Zowel de bedrijven waarvan het bedrijfshoofd een natuurlijk persoon is als bedrijven met een rechtspersoon aan het hoofd komen in aanmerking. De bedrijven zonder landbouwproductie (aannemers voor landbouwwerken en de coöperatieven voor gemeenschappelijk gebruik van landbouwmachines) en de openbare instellingen (onderzoeksinstellingen, onderwijsinstellingen, enz.) met landbouwproductie behoren niet tot het waarnemingsveld. Voor de berekening van de rentabiliteit werd de populatie beperkt tot 120 SGE gezien de moeilijkheid om de bedrijven van een heel grote dimensie te vertegenwoordigen. De referentiepopulatie telt in 2008 13.150 landbouwbedrijven en 3.273 tuinbouwbedrijven 4 .

Steekproef De resultaten 2008, die in dit verslag worden opgenomen, zijn afkomstig van respectievelijk 458 en 228 Vlaamse land- en tuinbouwbedrijven met een economische omvang van 4 tot 120 SGE, waarvan de resultaten als normaal kunnen worden beschouwd. De samenstelling van de steekproef is gebaseerd op het plan van steekproeftrekking. In dit plan van steekproeftrekking wordt berekend hoeveel bedrijven er van elk bedrijfstype en van elke klasse van economische bedrijfsomvang nodig zijn per landbouwstreek om voor ieder bedrijfstype het inkomen met dezelfde graad van nauwkeurigheid te kunnen schatten. Voor de tuinbouw wordt er geen opdeling gemaakt per landbouwstreek, enkel per bedrijfstype en dimensieklasse. De basisperiode voor het bijhouden van deze boekhoudingen valt samen met het kalenderjaar (1 januari 2008 – 31 december 2008).

Een standaardgrootte-eenheid is een eenheid om de economische bedrijfsomvang van een onderneming te meten. Een SGE is gelijk aan 5.810 euro bruto standaardsaldo “2004” (gemiddelde 2003 tot en met 2005), 5.755 euro bruto standaardsaldo “2002” (gemiddelde 2000 tot en met 2004) en 5.380 euro bruto standaardsaldo “2000”. 4

Bij gebrek aan voldoende bedrijven in het LMN van een aantal bedrijfstypes, worden deze types niet opgenomen in de referentiepopulatie (zie wegingssysteem). De bedrijfstypologie werd berekend op basis van BSS 2004 naar analogie met de steekproef van het LMN.

Wegingssysteem - weging resultaten landbouwbedrijven Een systeem van weging, op basis van typologie, landbouwstreek en grootteklasse, wordt toegepast op de resultaten van de boekhoudingen, waarbij de waargenomen waarden worden geĂŤxtrapoleerd naar de verschillende groepen van de betrokken landbouwers van het waarnemingsveld. Om het wegingssysteem te kunnen toepassen, worden de bedrijven van de steekproef en van de referentiepopulatie verdeeld in een aantal cellen. Daarbij worden de bedrijven ingedeeld in 5 landbouwstreken, 8 bedrijfstypes en 3 klassen van economische bedrijfsomvang. Tenzij anders vermeld zijn de gegevens die in dit rapport voorkomen voor een agglomeraat van bedrijven verkregen door weging van de berekende gemiddelde steekproefwaarde in de verschillende cellen van dit agglomeraat (streek x bedrijfstype x grootteklasse) met het aantal bedrijven die in de referentiepopulatie in deze cellen voorkomen. Indien het gaat over de verhouding tussen twee gegevens (opbrengst per hectare cultuurgrond, enz.), dan betreft het de deling van de gewogen gemiddelde waarde van de teller door de gewogen gemiddelde waarde van de noemer. De 5 bestudeerde landbouwstreken zijn: Polders en Duinen, Zandstreek, Kempen (+ Luikse Weidestreek), Zandleemstreek en Leemstreek. De limieten van de drie klassen van economische bedrijfsomvang (uitgedrukt in SGE) zijn: van 4 tot minder dan 15, van 15 tot minder dan 26, van 26 tot minder dan 120. De bedrijfstypes of de productierichtingen (PR) zijn gebaseerd op de communautaire typologie 5 . De bedrijfstypes die voor de weging van de resultaten van de landbouwbedrijven in rekening worden gebracht zijn: 1 411 412 42 43 501 602 tot 605 71 72 811+812 5

: Gespecialiseerde akkerbouwbedrijven (akkerbouw) : Gespecialiseerde melkveebedrijven (melkvee, sterk gespecialiseerd) : Gespecialiseerde melkveebedrijven met jongvee (melkvee, matig gespecialiseerd) : Gespecialiseerde rundveejong- en mestveebedrijven (mestvee) : Rundveebedrijven : melk, jong- en mestvee gecombineerd (gemengd rundvee) : Gespecialiseerde varkensbedrijven (varkens) : Bedrijven met combinaties van gewassen (combinaties van gewassen) : Bedrijven met veeteeltcombinaties, accent op graasdieren (combinaties van veeteelt - rundvee) : Bedrijven met veeteeltcombinaties, accent op veredeling (varkens - rundvee) : Bedrijven met combinaties van akkerbouw en melkvee (akkerbouw en

De classificatie volgens de productierichting is gebaseerd op een beslissing van de Europese Commissie van 7 juni 1985 houdende de instelling van een communautaire typologie van de landbouwbedrijven (Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen, L220, 17 augustus 1985).

813+814 82

melkvee) : Bedrijven met combinaties van akkerbouw met graasdieren andere dan melkvee (akkerbouw en ander rundvee) : Bedrijven met diverse gewassen- en veeteeltcombinaties (akkerbouw en varkens)

Bij gebrek aan voldoende pluimveebedrijven in het LMN (productierichting 502 en 503), worden deze types niet in de analyse opgenomen. Een aantal productierichtingen worden voor de weging bijeengevoegd, zodat er uiteindelijk 8 bedrijfstypes overblijven, namelijk: 1+602 tot en met 605 411 412 42 43+71 501 72+82 811 tot en met 814

Akkerbouw Melk, sterk gespecialiseerd Melk, matig gespecialiseerd Mestvee Gemengd rundvee Varkens Varkens en rundvee of akkerbouw Akkerbouw en rundvee

- weging resultaten tuinbouwbedrijven Het wegingssysteem voor de tuinbouw is een gelijkaardig systeem als dat voor de landbouw, maar er wordt geen opdeling naar landbouwstreek gemaakt. De bedrijven van de steekproef en van de referentiepopulatie worden verdeeld in een aantal cellen. Daarbij worden de bedrijven ingedeeld in 10 bedrijfstypes en 3 klassen van economische bedrijfsomvang. Een tuinbouwbedrijf wordt gedefinieerd als een bedrijf waar meer dan twee derde van zijn totaal bruto standaardsaldo afkomstig is van tuinbouwteelten. De indeling van de bedrijven gebeurt niet volgens de EU-typologie, maar volgens een classificatiesysteem zoals dit door het CLE werd opgesteld 6 . Men onderscheidt voor de weging volgende types van bedrijven: Groentebedrijven 1. champignons (1) 2. aardbeien (21) 3. gespecialiseerde glasgroenten (22) 4. overige glasgroenten (23) 5. overwegend groenten in openlucht (24) Sierteeltbedrijven 6. potplanten (31) 7. azaleaâ€™s (32) 8. snijbloemen (34) 9. overige bloemen (33 + 35) 6

Voor meer details wordt verwezen naar de volgende publicatie: D. Van Lierde, N. Taragola, Structuur van de Belgische tuinbouwbedrijven in 1999, CLE-studie A90, Brussel, 205 p. Er werden wel twee wijzigingen doorgevoerd voor de weging: de begoniabedrijven werden onder de overige bloemen geklasseerd en de naam van kasplanten werd vervangen door potplanten.

Fruitbedrijven 10. fruit (41) Daarnaast bestaan er nog drie andere types, nl. de boomkwekerijbedrijven, de bedrijven met overige blijvende teelten (andere dan gespecialiseerde boomkwekerijen fruitbedrijven) en de overige tuinbouwbedrijven. Deze types zijn niet in de analyse opgenomen omdat ze onvoldoende vertegenwoordigd zijn in de steekproef of een te gemengd karakter hebben. De limieten van de drie klassen van economische bedrijfsomvang (uitgedrukt in SGE) zijn: van 4 tot minder dan 15, van 15 tot minder dan 26, van 26 tot minder dan 120.

Rentabiliteit Het beoordelen van bedrijfsresultaten gebeurt met behulp van een aantal rentabiliteitscriteria. Deze kengetallen zijn gebaseerd op de opbrengsten en de kosten van het bedrijf. De opbrengsten en kosten worden exclusief btw geboekt. Alle kosten of slechts bepaalde kosten van de opbrengsten in mindering brengen, resulteert in andere inkomenscriteria. In wat volgt worden eerst enkele conceptuele en methodologische toelichtingen in verband met opbrengsten en kosten gegeven om daarna een aantal rentabiliteitscriteria te definiĂŤren. - Opbrengsten Landbouw Voor de bepaling van de opbrengsten wordt het bedrijf ingedeeld in 4 bedrijfstakken: marktbare gewassen, rundveehouderij (inclusief graasdieren) en voedergewassen, varkenshouderij, pluimveehouderij, en overige. De opbrengsten van een landbouwbedrijf bestaan uit de waarde van de verkochte landbouwproducten, de inventarisverandering van de voorraden, de omzet en aanwas van het vee en de waarde van de marktbare producten van het bedrijf verbruikt in het huishouden of op het bedrijf (als zaaizaad of veevoeder). De ruwvoedergewassen die door het grondgebonden vee (runderen) worden verbruikt, worden niet gewaardeerd omdat zij deel uitmaken van de bedrijfstak rundvee. Wanneer een deel van deze voeders gevoederd wordt aan ander vee dan runderen, dan wordt dit gewaardeerd als een opbrengst van de tak rundveehouderij en als kost voor de andere diersoort. Tuinbouw Bij de tuinbouwboekhoudingen worden de opbrengsten ingedeeld in opbrengsten van tuinbouwteelten en de overige opbrengsten.

De opbrengsten van een tuinbouwbedrijf bestaan uit de waarde van de verkopen, verbruiken en voorraadveranderingen van de tuinbouwteelten en de opbrengsten van de landbouw die berekend worden zoals hierboven beschreven. De verdere onderverdeling van de opbrengsten tuinbouwteelten is verschillend naargelang van de sector. De opbrengsten van de landbouw worden steeds in de post overige in rekening gebracht. - Kosten De kosten worden opgesplitst in structurele (vaste) en operationele (variabele) kosten. Kosten van grond, gebouwen, werktuigen en arbeidskrachten houden verband met de structuur van het bedrijf. Deze structurele kosten zijn vast op korte en middellange termijn. Kosten die op korte termijn sterk variĂŤren met de omvang (meststoffen, veevoeders, enz.) worden operationele kosten genoemd. - Rentabiliteitscriteria Voor de analyse van de bedrijfsresultaten bestaat er een waaier aan rentabiliteitscriteria. De definitie van een aantal worden in volgend schema weergegeven. Voor de opstelling van het rentabiliteitsverslag worden het netto bedrijfsresultaat, de opbrengst per 1000 euro kosten, het (familiaal) arbeidsinkomen en het bedrijfsinkomen berekend. Netto bedrijfsresultaat Het netto bedrijfsresultaat is het verschil van de totale opbrengsten en de totale kosten van het bedrijf en kan positief (winst) of negatief (verlies) zijn. Dit kengetal geeft aan in welke mate de totale opbrengsten al of niet toereikend zijn om alle kosten te dekken. Alle productiefactoren krijgen hierbij een normale vergoeding, dus ook de familiale arbeid en het kapitaal. De vergoeding voor de familiale arbeid omvat enkel een vergoeding voor de handenarbeid van het bedrijfshoofd en de overige gezinsleden. Het ondernemersloon (de vergoeding voor de bedrijfsleiding en ondernemerschap) is echter niet in de kosten begrepen. Het netto bedrijfsresultaat kan dan ook beschouwd worden als de beloning voor het management van de bedrijfsleider. Opbrengst per 1.000 euro kosten Een ander kengetal waarbij aan alle productiefactoren een normale vergoeding wordt toegerekend, is de opbrengst per 1.000 euro kosten. Bij een verhouding groter (kleiner) dan 1.000 is het netto bedrijfsresultaat positief (negatief). De opbrengsten-kostenverhouding geeft het relatieve verschil aan tussen opbrengsten en kosten. (Familiaal) arbeidsinkomen Het is duidelijk dat de toegerekende lonen op familiale bedrijven een aanzienlijk deel van de totale kosten vertegenwoordigen. Omdat deze kosten niet werkelijk betaald worden, is het interessant om naast het bedrijfsresultaat ook het familiaal arbeidsinkomen te berekenen. Het familiaal arbeidsinkomen wordt verkregen door van de totale opbrengsten alle kosten, behalve het toegerekend loon van de familiale arbeidskrachten, in mindering te brengen. Het

is de vergoeding van alle familiale arbeid (incl. arbeid bedrijfsleider) vermeerderd met het netto bedrijfsresultaat. Teneinde de eenheidsinkomsten in de landbouw te berekenen, wordt dit criterium uitgedrukt per aantal niet-betaalde (meestal familiale) volwaardige arbeidskrachten (FAK, zie toelichting tabellen). Het totaal arbeidsinkomen is het familiaal arbeidsinkomen vermeerderd met de betaalde lonen. Dit inkomen wordt uitgedrukt per volwaardige arbeidskracht (VAK, zie toelichting tabellen). Deze indicator maakt het mogelijk om bedrijven te vergelijken die in verschillende mate een beroep doen op betaald personeel. Het familiaal arbeidsinkomen per FAK of arbeidsinkomen per VAK kan vergeleken worden met de rest van de economie. Daartoe wordt dit kengetal vergeleken met het vergelijkbaar inkomen. Dit komt overeen met het gemiddelde bruto salaris van een voltijds tewerkgestelde loontrekkende. Bedrijfsinkomen Het bedrijfsinkomen omvat naast de vergoeding voor de familiale arbeid en het ondernemerschap ook de vergoeding voor de inbreng van eigen kapitaal van de ondernemer. Dit kengetal wordt berekend door het familiaal arbeidsinkomen te vermeerderen met de toegerekende interesten en pachten op het eigen gronden bedrijfskapitaal. Om de bedrijven te vergelijken wordt dit criterium uitgedrukt per aantal niet-betaalde (meestal familiale) volwaardige arbeidskrachten (FAK, zie toelichting tabellen). In het schema op volgende bladzijde worden de diverse rentabiliteitscriteria schematisch weergegeven. - Indicatoren over kapitaal In 2008 wordt een aanzet gegeven om het kapitaal op de bedrijven van verschillende sectoren in kaart te brengen. Een combinatie met het netto bedrijfsresultaat, het bedrijfsinkomen of het arbeidsinkomen kan een idee geven van de rentabiliteit op het geĂŻnvesteerde kapitaal. Vreemd vermogen Het vreemd vermogen wordt gedefinieerd als de som van de waarde van alle kortlopende en langlopende leningen, verminderd met de gecumuleerde aflossingen. Eigen vermogen Bij het eigen vermogen worden gerekend: het totale gronden gebouwenkapitaal in eigendom, de nettowaarde van aangekochte quota op eindinventaris (dit is de aankoopwaarde, verminderd met de gecumuleerde afschrijvingen) en het bedrijfskapitaal, verminderd met het vreemd vermogen. Solvabiliteit De solvabiliteit wordt gedefinieerd als de verhouding van het eigen vermogen over het totale (eigen + vreemd) vermogen.

Betaalde lonen

Vergoeding gezinsleden Totaal arbeidsinkomen Familiaal arbeidsinkomen

Vergoeding bedrijfsleider Arbeidsinkomen bedrijfsleider

Bedrijfsinkomen

Netto bedrijfsresultaat T o t a l e o p b r e n g s t e n

Aangerekende vergoeding bedrijfs- en grondkapitaal

Afschrijvingen

Betaalde intresten bedrijfskapitaal

Betaalde pacht

Operationele kosten +(excl. kosten Non-factorkosten grond, gebouwen en afschrijvingen) werktuigen

Bijlage 2: Definities indicatoren Oppervlakte cultuurgrond De oppervlakte cultuurgrond is gelijk aan de beteelde oppervlakte in eigendom of in pacht. Dit is de totale kadastrale oppervlakte van het bedrijf verminderd met de oppervlakte van gebouwen, binnenplaats, wegen, grachten, tuin, bos, enz.

Oppervlakte grasland en voedergewassen De oppervlakte grasland heeft betrekking op het tijdelijk en blijvend grasland (inclusief het begraasde gedeelte van boomgaarden en uitloopweide). Grasland als nateelt wordt niet opgenomen. Onder voederteelten verstaat men voederbieten, andere wortel- en knolgewassen, maïs (excl. korrelmaïs), klavers, luzerne en andere voederteelten.

Referentieoppervlakte De referentieoppervlakte is voor de champignonbedrijven de totale teeltoppervlakte van de champignonteelt, zijnde het product van de teeltoppervlakte van alle stellingen in één cel, het aantal cellen en het aantal teelten tijdens het boekjaar. Voor de andere bedrijven is dit de beteelde oppervlakte tijdens het boekjaar.

Aantal melkkoeien Het aantal melkkoeien geeft het gemiddeld aantal aanwezige melkkoeien in eigendom weer. De dieren worden geteld rekening houdend met de duur van hun aanwezigheid op het bedrijf. Een dier-jaar komt overeen met de aanwezigheid van een dier op het bedrijf gedurende een heel jaar.

Aantal grootvee-eenheden rundvee (GVER) Dit cijfer geeft het gemiddeld aantal aanwezige grootvee-eenheden rundvee in eigendom weer. Het aantal GVER wordt geteld rekening houdend met de duur van hun aanwezigheid op het bedrijf. Een dier-jaar komt overeen met de aanwezigheid van een dier op het bedrijf gedurende een heel jaar. Het aantal GVER wordt bepaald door het aantal dieren (rundvee) in eigendom om te zetten met behulp van volgende coëfficiënten: - runderen jonger dan 3 maanden 0,0 GVER - runderen van 3 maanden tot en met 2 jaar 0,6 GVER - runderen ouder dan 2 jaar 1,0 GVER

Aantal zeugen Het aantal zeugen is het gemiddeld aantal aanwezige zeugen in eigendom. De dieren worden geteld rekening houdend met de duur van hun aanwezigheid op het bedrijf. Een dier-jaar komt overeen met de aanwezigheid van een dier op het bedrijf gedurende een heel jaar.

Aantal vleesvarkens Het aantal vleesvarkens wordt gedefinieerd als het gemiddeld aantal aanwezige vleesvarkens in eigendom. De dieren worden geteld rekening houdend met de duur van hun aanwezigheid op het bedrijf. Een dier-jaar komt overeen met de aanwezigheid van een dier op het bedrijf gedurende een heel jaar.

Aantal omgerekende varkens Het aantal omgerekende varkens geeft het gemiddeld aantal omgerekende varkens in eigendom weer. De dieren worden geteld rekening houdend met de duur van hun aanwezigheid op het bedrijf. Een dier-jaar komt overeen met de aanwezigheid van een dier op het bedrijf gedurende een heel jaar. Een omgerekend varken wordt bepaald door het aantal varkens in eigendom om te zetten met behulp van volgende coëfficiënten: - vleesvarkens 1,0 omgerekend varken - opfokzeugen 1,0 omgerekend varken - zeug 2,0 omgerekende varkens - opfokbeer 1,0 omgerekend varken - beer 1,5 omgerekend varken

Aantal volwaardige arbeidskrachten (VAK) Het aantal VAK is het aantal betaalde en niet-betaalde regelmatig en niet-regelmatig tewerkgestelde personen die omgerekend worden tot volwaardige arbeidskrachten. Een VAK vertegenwoordigt dan een persoon van 21 tot 65 jaar die voltijds op het landbouwbedrijf werkzaam is. De omrekening gebeurt als volgt. Eerst wordt het aantal personen omgezet tot arbeidskrachten. Het aantal arbeidskrachten wordt bepaald door het aantal gewerkte uren te delen door het aantal gewerkte uren van een voltijds tewerkgestelde (2.400 uren vanaf 2004 tot 2007, 1.800 uren vanaf 2008). Het bedrijfshoofd en/of de bedrijfsleider wordt als één eenheid gerekend, tenzij hij/zij nog een nevenactiviteit uitoefent. Een persoon die gedurende het boekjaar 2008 meer dan 1.800 uren gewerkt heeft, telt eveneens voor één eenheid. Voor de verdere omzetting van arbeidskrachten naar VAK worden er nog coëfficiënten toegepast om de arbeidsgeschiktheid in rekening te brengen. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de niet betaalde en betaalde arbeidskrachten. Niet betaalde arbeidskrachten: Leeftijd Geschoold 18 - 65 jaar Ongeschoold 18 - 65 jaar 17 jaar 16 jaar 14 - 15 jaar

% 100 100 67 58 50

Betaalde arbeidskrachten: geschoolde meerderjarige: 100% ongeschoolde meerderjarige: 83% minderjarige: 14 - 15 jaar: 50% 16 jaar: 58% 17 jaar: 67% Voor alle arbeidskrachten (betaald en niet-betaald) ouder dan 65 jaar mag de omrekeningsnorm in geen geval hoger zijn dan 67%.

Aantal niet-betaalde (meestal familiale) volwaardige arbeidskrachten (FAK) Het aantal FAK is het aantal niet-betaalde regelmatig en niet-regelmatig tewerkgestelde personen die omgerekend worden tot volwaardige arbeidskrachten volgens de normen toegelicht onder ‘aantal volwaardige arbeidskrachten’.

Opbrengsten tuinbouwbedrijven De totale opbrengsten bij de tuinbouwsectoren worden ingedeeld in hun voornaamste bestanddelen. Deze indeling is niet dezelfde voor de verschillende bedrijfstypes.

- Champignons Dit kengetal omvat de waarde van de champignons van het boekjaar die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Tomaten onder glas Tomaten onder glas is de waarde van de tomaten van het boekjaar die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf. De waarde van tomaten van zowel de verwarmde teelten, de koude teelten als de late teelten zijn opgenomen in deze post.

- Komkommers onder glas Komkommers onder glas is de waarde van de komkommers van het boekjaar die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf. Het betreft hier zowel komkommers van de vroege als van de late teelt die geteeld werden onder glas.

- Kropsla onder glas Kropsla onder glas is de waarde van de kropsla van het boekjaar die werd verkocht of verbruikt op het bedrijf. Het betreft hier de lentekropsla, de zomerkropsla, de herfstkropsla en de winterkropsla die geteeld werd onder glas.

- Andere groenten onder glas Andere groenten onder glas is de waarde van de groenten, met uitzondering van tomaten, komkommers en kropsla, die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf. Aardbeien worden bij de groenten gerekend. Het betreft teelten onder staand of plat glas, en teelten die zowel onder glas als in open grond werden geteeld en verkoopsklaar werden gemaakt onder glas.

- Teelten onder glas en champignons Teelten onder glas en champignons is de waarde van alle teelten onder staand of plat glas, van alle teelten die zowel onder glas als in open grond werden geteeld en verkoopsklaar werden gemaakt onder glas, en van de champignons van het boekjaar die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Teelten in openlucht Teelten in openlucht is de waarde van alle teelten in openlucht: teelten onder plastic serres, onder plastic kappen, in open grond, in trekbakken voor witloof en teelten die zowel onder glas als in open grond werden geteeld en verkoopsklaar werden gemaakt in openlucht.

- Groenten in openlucht Groenten in openlucht is de waarde van de groenten die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf. Aardbeien worden bij de groenten gerekend. Het betreft teelten in open grond, onder plastic serres, onder plastic kappen of teelten die zowel onder glas als in open grond werden geteeld en verkoopsklaar werden gemaakt in openlucht. De extensieve groenteteelt wordt niet als tuinbouwteelt maar als akkerbouwteelt beschouwd en maakt dus geen deel uit van de groenten in openlucht.

- Fruit Fruit is de waarde van het fruit van het boekjaar dat werd verkocht of verbruikt op het bedrijf. Het betreft hier de opbrengst van appelen, peren, krieken, pruimen, braambessen, frambozen, bessen, druiven en kersen. Aardbeien worden bij de groenten en niet bij het fruit gerekend.

- Andere teelten (gespecialiseerde fruitbedrijven) Andere teelten is de waarde van de teelten die naast de teelt van fruit en klein fruit worden beoefend en die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf tijdens het boekjaar.

- Tuinbouwteelten Tuinbouwteelten is de waarde van de tuinbouwteelten van het boekjaar die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Landbouwteelten Landbouwteelten is de waarde van de landbouwteelten van het boekjaar die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Potplanten Potplanten is de waarde van de potplanten die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Azalea Azalea is de waarde van de azalea's die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Snijbloemen Snijbloemen is de waarde van de snijbloemen die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Perkplanten Perkplanten is de waarde van de perkplanten die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf.

- Overige tuinbouwteelten Overige tuinbouwteelten is de waarde van de tuinbouwteelten van het boekjaar die werden verkocht of verbruikt op het bedrijf en die in de betreffende tabel nog niet werden genoemd.

- Overige opbrengsten Overige opbrengsten is het verschil van totale opbrengsten en de in de tabel reeds geciteerde opbrengsten.

- Totale opbrengsten Totale opbrengsten zijn alle opbrengsten van het bedrijf.

Kosten tuinbouwbedrijven De kosten worden uitgesplitst in hun voornaamste bestanddelen. Deze indeling is niet dezelfde voor de verschillende bedrijfstypes.

- Berekende lonen (Arbeid bedrijfsleider en gezin) Dit is het toegerekende loon voor de arbeid van de bedrijfsleider en de gezinsleden. Voor deze arbeid wordt het uurloon berekend op basis van de minimumlonen vastgesteld door het Nationaal Paritair ComitĂŠ voor het tuinbouwbedrijf, verhoogd met de sociale lasten.

- Betaald personeel Betaald personeel zijn de werkelijk betaalde lonen en sociale lasten, eventueel verhoogd met de waarde van de voordelen in natura.

- Werk door derden Werk door derden zijn de kosten voor de werken door ondernemers met hun eigen machines (bv. ploegen, sproeien, vervoer).

- Werktuigkosten Werktuigkosten zijn de kosten voor het normaal onderhoud van werktuigen (machines en voertuigen), de huur van werktuigen, de aanschaffing van klein gereedschap, de kosten van brand- en smeerstoffen, verzekeringen en belastingen alsmede de toegerekende kosten van interesten en afschrijvingen. De afschrijving wordt berekend op de vervangingswaarde. Zodra het bedrag van de gecumuleerde afschrijving gelijk is aan de vervangingswaarde wordt geen afschrijving meer toegerekend voor het betrokken werktuig. Er wordt 5% interest berekend op het gemiddelde van de inventariswaarde bij begin en einde van het boekjaar.

- Bestrijdingsmiddelen Bestrijdingsmiddelen zijn de kosten voor de verbruikte bestrijdingsmiddelen (insecticiden, fungiciden, herbiciden, acariciden, bodemontsmetting, loofdoding, groeiregulator, toevoegmiddelen, bewaarmiddelen, rodenticiden, molluskiciden en dergelijke) met betrekking tot de oogst van het boekjaar.

- Meststoffen Meststoffen zijn de kosten voor alle verbruikte meststoffen (organische mest, kunstmest, kalkmest, bladvoeding, groenbemester, schuimaarde en dergelijke) voor de teelten van het boekjaar. Dit zijn zowel aangekochte meststoffen als meststoffen van het eigen bedrijf. In deze post zijn eveneens de kosten voor (doorgroeide) compost voor champignon en substraat voor oesterzwam begrepen.

- Energie voor verwarming Deze post omvat de kosten voor brandstoffen verbruikt voor verwarming.

- Zaai- en plantgoed Zaai- en plantgoed zijn de kosten voor champignonbroed en voor aangekocht en eigen zaaien plantgoed voor de teelten van het boekjaar. Aangekochte planten, bestemd voor voortverkoop worden ondergebracht bij de "Directe kosten teelten"; dit kan vooral voorkomen op de potplantenbedrijven. De kosten van jonge bomen voor de aanleg van nieuwe fruitpercelen worden hier niet geboekt; ze worden als investering beschouwd.

- Compost Compost zijn de kosten voor (doorgroeide) compost voor champignon en substraat voor oesterzwam verbruikt voor de paddenstoelen van het boekjaar.

- Broed Broed zijn de kosten van het verbruikte broed voor de champignons van het boekjaar.

- Dekaarde Dekaarde zijn de kosten van de verbruikte dekaarde voor de champignons van het boekjaar.

- Overige materialen Overige materialen is het verschil van totaal grondstoffen en de hiervoor vermelde kostenposten voor grondstoffen.

- Totaal grondstoffen Totaal grondstoffen zijn de kosten voor verbruikte bestrijdingsmiddelen, meststoffen, (doorgroeide) compost voor champignon en substraat voor oesterzwam, energieproducten, aangekocht en eigen zaad- en plantgoed, champignonbroed, dekaarde voor champignonteelt, alsook overige gronden hulpstoffen (zoals steun- en bindmateriaal, substraat, bloempotten, plastic en andere plantbenodigdheden) voor de teelten van het boekjaar.

- Kost gronden gebouwenkapitaal Kost gronden gebouwenkapitaal zijn de kosten voor gronden gebouwenkapitaal. Onder gronden gebouwenkapitaal dient hier te worden verstaan: - de grond - de grondverbeteringen (bv. drainage) - de bedrijfsgebouwen (bv. opslagplaats, garage, champignoncellen, ketelhuis) - de glasopstand met de bijhorende installaties, hierin zijn ook begrepen de installaties voor de witloofforcerie en de installaties op de champignonbedrijven - de afsluitingen en het steunmateriaal - de blijvende beplantingen (bv. bomen, struiken). De kosten van het gronden gebouwenkapitaal omvatten de betaalde kosten (pacht, huur, verzekeringen, belastingen, normaal onderhoud) en de toegerekende kosten van interest en afschrijving op het geĂŻnvesteerd kapitaal. De afschrijving wordt berekend op de vervangingswaarde. Zodra het bedrag van de gecumuleerde afschrijving gelijk is aan deze vervangingswaarde wordt geen afschrijving meer toegerekend voor het betrokken goed. Er wordt geen afschrijving berekend op de blijvende beplantingen die nog niet in opbrengst zijn. Voor de interestberekening worden volgende procenten toegepast: - grond: 1,5% Er wordt een waarde van de grond genomen die voor de streek van ligging normaal kan worden genoemd. Er wordt alleen interest berekend op de waarde van de grond in eigendom; - grondverbeteringen, bedrijfsgebouwen, glasopstanden, installaties, blijvende beplantingen in opbrengst : 5% op het gemiddelde van de inventariswaarde bij begin en einde van het boekjaar; - blijvende beplantingen die nog niet als in opbrengst beschouwd worden bij het begin van het boekjaar: 5% op de waarde bij het begin van het boekjaar.

- Verkoopkosten Verkoopkosten zijn de veilingkosten, huur kisten, marktgeld, inpakmaterialen, commissielonen, productiefonds en dergelijke. Een deel van de verkoopkosten kan echter begrepen zijn in het "werk door derden" (bijvoorbeeld transportkosten).

- Directe kosten teelten Dit zijn de keuringskosten, de aankoop van planten voor voortverkoop, grondontleding, de hagelver-zekering, de kosten van de bijen, de aankopen op stam, de toegerekende intresten voor planten en het omlopend kapitaal.

- Overige onkosten Overige onkosten zijn kosten voor water, telefoon, abonnementen, lidgelden, enz. Ook de kosten van veehouderij (aangekocht en eigen veevoeder, veeartskosten, veeverzekering, quota), van neventakken en de interest op het levend kapitaal zijn in deze post begrepen.

Totale kosten Totale kosten zijn de som van totaal bewerkingskosten, totaal grondstoffen en totaal overige kosten.

Opbrengsten landbouwbedrijven Bij de landbouwsectoren wordt een onderscheid gemaakt tussen opbrengsten marktbare gewassen, rundveehouderij en voedergewassen, varkenshouderij, pluimveehouderij en overige opbrengsten.

- Opbrengsten marktbare gewassen Onder marktbare gewassen verstaat men de land- en tuinbouwgewassen die voornamelijk voor de verkoop worden of kunnen worden geteeld, zoals granen, peulvruchten, vlas, aardappelen en suikerbieten. De opbrengst marktbare gewassen omvat de waarde van de verkochte, in het huishouden verbruikte en de intern verbruikte (als zaaigoed, veevoeder) marktbare gewassen. Verder wordt ook de waarde van de bijproducten van de marktbare gewassen (bv. stro, kleine aardappelen, enz.) en hooi in rekening gebracht, nl. de verkopen en het intern verbruik. Ten slotte wordt ook het inventarisverschil van de hoofd- en bijproducten in rekening gebracht.

- Opbrengsten rundveehouderij (graasdieren) en voedergewassen Hierin zijn begrepen: - de waarde van de melkproductie: Dit omvat de waarde van de melkproducten (volle melk en zuivelproducten (boter, room, kaas,â€Ś)), verkocht, verbruikt in het huishouden of gevoederd aan het vee. - de omzet en aanwas van het rundvee: De omzet en aanwas wordt gedefinieerd als: [ V + O(u)] â€“ [A + O(i)] + [(EIvol-BIvol)*(EIw/EIvol+BIw/BIvol)/2], met: V = verkopen O(u) = overgangen uit (waarde van de dieren overgebracht naar een andere veecategorie) A = aankopen O(i) = overgangen in (waarde van de dieren overgebracht naar een andere veecategorie) EIvol(w) = volume (waarde) bij eindinventaris BIvol (w) = volume (waarde) bij begininventaris - overige opbrengsten rundveehouderij en voedergewassen: Deze post omvat onder meer verkochte voedergewassen, inventarisverschillen voedergewassen, opbrengsten schapen, opbrengsten paarden, enz.

- Opbrengsten varkenshouderij Hierin zijn begrepen: - de omzet en aanwas van de varkens: De omzet en aanwas van de varkens wordt op dezelfde wijze berekend als bij het rundvee (zie: opbrengsten rundveehouderij en voedergewassen). - overige opbrengsten varkenshouderij: Deze post omvat onder meer ontvangen dekgelden, enz.

- Opbrengsten pluimveehouderij De opbrengsten van de pluimveehouderij omvat de opbrengst van consumptie- en broedeieren (verkopen en verbruik in het huishouden) en de omzet en aanwas van het pluimvee, berekend op dezelfde wijze als het rundvee (zie opbrengsten rundveehouderij en voedergewassen).

- Overige opbrengsten Deze omvatten onder meer: - ontvangen subsidies - werk voor derden - opbrengsten van overige dieren - vergoedingen in het kader van BSE, vogelpest, enz. - diverse opbrengsten voor het gehele bedrijf (verhuur quota, enz.).

Kosten landbouwbedrijven - Kosten zaad, poot- en plantgoed De kosten voor zaad, poot- en plantgoed, aangekocht en van eigen bedrijf, verbruikt voor de oogst opgenomen in het beschouwde boekjaar. De kosten voor jonge bomen voor de aanleg van nieuwe fruitpercelen worden hier niet geboekt; ze worden als investering beschouwd.

- Kosten veevoeders Deze post omvat: - de aangekochte veevoeders - de veevoeders van het eigen bedrijf. Dit zijn de gevoederde marktbare producten van eigen bedrijf. Hierin zijn begrepen: de melkproducten, de hoofd- en bijproducten van de marktbare gewassen en hooi. De door de graasdieren verbruikte voedergewassen (gras, rapen, voederbieten, voedermaïs, enz.) worden niet opgenomen.

- Kosten meststoffen Het betreft de aangekochte meststoffen die uitgestrooid worden voor de oogst van het boekjaar.

- Kosten bestrijdingsmiddelen Het gaat over de kosten voor bestrijdingsmiddelen die verbruikt werden voor de oogst.

- Kosten diergeneeskundige zorgen Dit zijn de dierenartskosten, inclusief de kosten voor de geneesmiddelen. De kosten voor kunstmatige inseminatie worden geboekt onder overige kosten (zie kosten overige).

- Kosten energie Deze omvatten de energiekosten voor de in het boekjaar verbruikte energie (elektriciteit, aardgas, stookolie, enz.).

- Kosten werktuigen Het betreft: - afschrijvingen van werktuigen - toegerekende rente op dood kapitaal - werktuigen - onderhoudskosten werktuigen - verzekering werktuigen - belasting werktuigen (verkeersbelasting, belasting op drijfkracht,…) - de aankopen van klein gereedschap - de kosten voor huur van werktuigen - de kosten voor het gebruik van privé-vervoermiddelen voor het bedrijf - kosten voor smeermiddelen De afschrijving wordt berekend op de vervangingswaarde. Voor de toegerekende intresten wordt 5% rente berekend op de gemiddelde balanswaarde (vervangingswaarde – gecumuleerde afschrijvingen).

- Kosten gronden gebouwenkapitaal De kosten van het gronden gebouwenkapitaal omvatten volgende elementen: - afschrijvingen voor grondverbeteringen, bedrijfsgebouwen, glasopstand, blijvende teelten, afsluitingen, steunmateriaal en quota - toegerekende rente op onroerende goederen (met uitsluiting van de gronden, maar inclusief de aangekochte of overgenomen quota) - kosten huur quota - betaalde pacht (inclusief de door de pachter voor rekening van de eigenaar betaalde lasten) - toegerekende pacht voor de gronden in eigendom - verzekering onroerende goederen - onderhoudskosten voor gebouwen en grondverbeteringen - overige kosten gronden gebouwenkapitaal (onroerende voorheffing, brandverzekering,…)

De afschrijvingen worden, met uitzondering van de quota, berekend op de vervangingswaarde. Voor de toegerekende intresten wordt 5% rente berekend op de gemiddelde balanswaarde (vervangingswaarde â€“ gecumuleerde afschrijvingen).

- Kosten berekende lonen De toegerekende lonen voor de arbeid van de niet-betaalde arbeidskrachten wordt berekend op basis van de caominimumlonen vastgesteld door het Nationaal Paritair ComitĂŠ voor de land- en tuinbouw, verhoogd met de sociale lasten.

- Kosten betaalde lonen Dit zijn de werkelijk betaalde lonen en sociale lasten.

- Werk door derden Dit zijn de werken uitgevoerd door ondernemers met hun eigen machines (vb. maaidorsen, sproeien, enz.).

- Kosten overige Deze rubriek omvat de niet elders in de desbetreffende tabel vermelde kosten (dekgelden, verzekering, enz.).

Netto bedrijfsresultaat Dit bedrag is het verschil tussen de totale opbrengsten en de totale kosten. Een positief (negatief) bedrag duidt een winst (verlies) aan.

Opbrengst per 1.000 euro kosten Het gegeven opbrengsten per 1.000 euro kosten geeft weer hoe groot de totale opbrengst is bij 1.000 euro kosten. Indien dit getal groter (kleiner) is dan 1.000, dan is er winst (verlies).

Familiaal arbeidsinkomen Het arbeidsinkomen van het gezin is gelijk aan het toegerekend loon voor de niet betaalde regelmatig tewerkgestelde personen, vermeerderd met de winst of verminderd met het verlies.

Arbeidsinkomen Het totaal arbeidsinkomen is het familiaal arbeidsinkomen vermeerderd met het betaald loon.

Bedrijfsinkomen Het bedrijfsinkomen is het familiaal arbeidinkomen vermeerderd met de toegerekende vergoeding op het eigen geĂŻnvesteerde bedrijfs- en grondkapitaal.

Vreemd vermogen Het vreemd vermogen wordt gedefinieerd als de som van de waarde van alle kortlopende en langlopende leningen, verminderd met de gecumuleerde aflossingen.

Eigen vermogen Bij het eigen vermogen worden gerekend: de totale waarde van het gronden gebouwenkapitaal in eigendom, de nettowaarde van aangekochte quota (d.i. de aankoopwaarde verminderd met de gecumuleerde afschrijvingen) en het bedrijfskapitaal, verminderd met het vreemd vermogen.

Solvabiliteit De solvabiliteit wordt gedefinieerd als de verhouding van het eigen vermogen over het totale vermogen.

Bijlage 3: Lijst met figuren Figuur 1: Verdeling van de akkerbouwbedrijven volgens grootteklasse, 2008 ......................... 7 Figuur 2: Verdeling van de variabele kosten per ha wintertarwe, 2008 .................................... 9 Figuur 3: Verdeling van de variabele kosten per ha bewaaraardappelen, 2008....................... 10 Figuur 4: Verdeling van de variabele kosten per ha suikerbieten, 2008 .................................. 12 Figuur 5: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven, 200812 Figuur 6: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven, 2008 ........ 13 Figuur 7: Verdeling van de gespecialiseerde melkveebedrijven volgens aantal melkkoeien, 2008.......................................................................................................................................... 16 Figuur 8: Evolutie van de prijs van koeien (euro per 100kg) en nuchtere kalveren (euro per stuk), 2005-2008....................................................................................................................... 17 Figuur 9: Verdeling van de variabele kosten in de gespecialiseerde melkveehouderij, 2008 . 18 Figuur 10: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde melkveebedrijven, 2008 . 19 Figuur 11: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde melkveebedrijven, 2008 .......... 20 Figuur 12: Verdeling volgens grootteklasse, 2008................................................................... 23 Figuur 13: Evolutie van de verkoopprijzen van de levende dieren in euro per 100 kg, 20052008.......................................................................................................................................... 24 Figuur 14: Structuur van de variabele kosten per GVER, 2008............................................... 24 Figuur 15: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde rundvleesveebedrijven, 2008.......................................................................................................................................... 25 Figuur 16: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde rundvleesbedrijven, 2008 ........ 26 Figuur 17: Verdeling volgens grootteklasse, 2008................................................................... 29 Figuur 18: Verdeling van de variabele kosten per zeug, 2008................................................. 31 Figuur 19: Prijs verkochte vleesvarkens (euro per 100 kg), 2005-2008 .................................. 32 Figuur 20: Verdeling van de variabele kosten per vleesvarken, 2008 ..................................... 33 Figuur 21: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde varkensbedrijven, 2008 .. 34 Figuur 22: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde varkensbedrijven, 2008 ........... 34 Figuur 23: Verdeling gespecialiseerde groentebedrijven volgens grootteklasse, 2008 ........... 38 Figuur 24: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde glasgroentebedrijven, 2008 ..... 41 Figuur 25: Structuur van de variabele kosten voor de productie van tomaten onder glas, 2008 .................................................................................................................................................. 42 Figuur 26: Structuur van de variabele kosten voor de productie van komkommers onder glas, 2008.......................................................................................................................................... 42 Figuur 27: Structuur van de variabele kosten voor de productie van kropsla onder glas, 2008 .................................................................................................................................................. 43 Figuur 28: Structuur van de kosten voor de bedrijven met overwegend groenten in openlucht, 2008.......................................................................................................................................... 44 Figuur 29: Structuur van de variabele kosten bij de teelt van prei in volle grond, 2008 ......... 45 Figuur 30: Structuur van de variabele kosten bij de productie van bloemkolen in volle grond, 2008.......................................................................................................................................... 45 Figuur 31: Structuur van de kosten voor de champignonbedrijven, 2008 ............................... 47 Figuur 32: Middenprijs aardbeien op Belgische veilingen, 2005-2008 ................................... 48 Figuur 33: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde aardbeienbedrijven, 2008 ........ 48 Figuur 34: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde groentebedrijven, 2008... 49 Figuur 35: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde groentebedrijven, 2008............ 49 Figuur 36: Verdeling gespecialiseerde fruitbedrijven volgens grootteklasse, 2008 ................ 52 Figuur 37: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde fruitbedrijven (zonder aardbeienbedrijven), 2008........................................................................................................ 53 Figuur 38: Structuur van de variabele kosten voor de productie van fruitgewassen, 2008 ..... 54

Figuur 39: Verdeling van de sierteeltbedrijven per grootteklasse, 2008.................................. 57 Figuur 40: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde potplantenbedrijven, 2008....... 58 Figuur 41: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde azaleabedrijven, 2008.............. 60 Figuur 42: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde snijbloemenbedrijven, 2008 .... 61 Figuur 43: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde sierteeltbedrijven, 2008 .. 62 Figuur 44: Structuur van de kosten voor de gespecialiseerde sierteeltbedrijven, 2008 ........... 62 Figuur 45: Evolutie van het familiaal arbeidsinkomen voor landbouwbedrijven ( ) en het vergelijkbaar inkomen in Vlaanderen ( ), 2005-2008 (euro/FAK) .................................... 64 Figuur 46: Spreiding van het bedrijfsinkomen per FAK, 2008................................................ 65 Figuur 47: Evolutie van het arbeidsinkomen voor tuinbouwbedrijven ( ) en het vergelijkbaar inkomen in Vlaanderen ( ), 2005-2008 (euro/VAK)................................... 66 Figuur 48: Spreiding van het bedrijfsinkomen per FAK, 2008................................................ 66

Bijlage 4: Lijst met tabellen Tabel 1: Structuur van de gespecialiseerde akkerbouwsector, 2005-2008 ................................ 6 Tabel 2: Evolutie van de opbrengstcijfers van wintertarwe, 2005-2008.................................... 8 Tabel 3: Regionale opbrengstcijfers van wintertarwe, 2008...................................................... 8 Tabel 4: Evolutie van de opbrengstcijfers van bewaaraardappelen, 2005-2008........................ 9 Tabel 5: Regionale opbrengstcijfers van bewaaraardappelen, 2008 ........................................ 10 Tabel 6: Evolutie van de opbrengstcijfers van suikerbieten, 2005-2008 ................................. 11 Tabel 7: Regionale opbrengstcijfers van suikerbieten, 2008 ................................................... 11 Tabel 8: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde akkerbouwbedrijven, bedragen in euro, 2005-2008................................................................................................................................. 14 Tabel 9: Structuur van de gespecialiseerde melkveesector, 2005-2008................................... 15 Tabel 10: Evolutie van de rentabiliteitscijfers melk, 2005-2008 ............................................. 17 Tabel 11: Bedrijfsresultaten van de sterk gespecialiseerde melkveebedrijven, bedragen in euro, 2005-2008 ....................................................................................................................... 21 Tabel 12: Structuur van de gespecialiseerde vleesveebedrijven, 2005-2008........................... 22 Tabel 13: Evolutie van de opbrengstcijfers vlees, 2005-2008 ................................................. 23 Tabel 14: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde rundvleesbedrijven, bedragen in euro, 2005-2008................................................................................................................................. 27 Tabel 15: Structuur van de gespecialiseerde varkenssector, 2005-2008.................................. 28 Tabel 16: Evolutie van de rentabiliteitscijfers zeugenhouderij, 2005-2008............................. 30 Tabel 17: Evolutie van de opbrengstcijfers vleesvarkenshouderij, 2005-2008 ....................... 32 Tabel 18: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde varkensbedrijven, 2005-2008............... 36 Tabel 19: Structuur van de gespecialiseerde groente- en aardbeienbedrijven ......................... 37 Tabel 20: Bedrijfsresultaten van de sterk gespecialiseerde glasgroentebedrijven, euro per are, 2005-2008................................................................................................................................. 40 Tabel 21: Rentabiliteitscijfers van de bedrijfstakken tomaten, komkommer en kropsla, 20052008.......................................................................................................................................... 41 Tabel 22: Bedrijfsresultaten van de bedrijven met overwegend groenten in openlucht, euro per ha, 2005-2008........................................................................................................................... 43 Tabel 23: Rentabiliteitscijfers van de bedrijfstakken prei en bloemkool, 2005-2008 ............. 44 Tabel 24: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde champignonbedrijven, 2001-2007 ....... 46 Tabel 25: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde aardbeienbedrijven, euro per ha, 20052008.......................................................................................................................................... 47 Tabel 26: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde groente- en aardbeienbedrijven, 20052008.......................................................................................................................................... 50 Tabel 27: Structuur van de gespecialiseerde fruitbedrijven, 2005 - 2008................................ 51 Tabel 28: Rentabiliteitscijfers van de bedrijfstakken appelen en peren, 2005 â€“ 2007............. 53

Tabel 29: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde fruitteeltbedrijven (excl. aardbeien), 2005-2008................................................................................................................................. 55 Tabel 30: Structuur van de gespecialiseerde sierteeltbedrijven (exclusief boomkwekerij), 2005-2008................................................................................................................................. 56 Tabel 31: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde potplantenbedrijven, euro per are, 20052008.......................................................................................................................................... 58 Tabel 32: Structuur van de opbrengsten voor gespecialiseerde azaleabedrijven, euro per are, 2001-2007................................................................................................................................. 59 Tabel 33: Structuur van de opbrengsten voor de gespecialiseerde snijbloemenbedrijven, 20052008.......................................................................................................................................... 61 Tabel 34: Bedrijfsresultaten van de gespecialiseerde sierteeltbedrijven, 2005-2008 .............. 63 Tabel 35: Overzicht bedrijfsresultaten van de landbouwsector, 2005-2008............................ 65 Tabel 36: Evolutie bedrijfsresultaten van de tuinbouwsector, 2005-2008............................... 67 Tabel 37: Overzicht bedrijfsresultaten tuinbouwsector per deelsector, 2008 .......................... 67

Bijlage 5: Lijst met afkortingen AMS BIRB BVK CLE FAK FOD GAVV GAZ GVE GVER LMN PR SGE VAK VBT VEVA

Afdeling Monitoring en Studie Belgisch Interventie- en Restitutiebureau Beroepsvereniging voor de kalfsvleessector Centrum voor Landbouweconomie Familiale arbeidskrachten Federale overheidsdienst Gemiddeld aanwezig vleesvarken Gemiddeld aanwezige zeug Grootvee-eenheid Grootvee-eenheid rundvee Landbouwmonitoringsnetwerk Productierichting Standaard grootte eenheid Volwaardige arbeidskrachten Verbond van Belgische Tuinbouwveilingen Vereniging van Varkenshouders