Onthaal-en_ontsluitingsplan_Vloethemveld_(2018).pdf by Vlaanderen-be

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

COLOFON PROJECT: SITUERING:

Beheer- en onthaalplan Vloethemveld Jabbeke, Zedelgem – West-Vlaanderen

Dit onthaal- en ontsluitingsplan werd opgemaakt door: Team Vloethemveld: buro voor vrije ruimte landschapsarchitecten bvtl Raas van Gaverestraat 67b, 9000 Gent T. 09 225 56 65 E. info@bvvr.be – W. www.bvvr.be

Architectenbureau Bressers Kasteellaan 479/001, 9000 Gent T. 09 225 94 54 E. architectuur@bressers.be – W. www.bressers.be

Bailleul ontwerpbureau Burggravenlaan 321, 9000 Gent T. 09 222 93 95 E. info@bailleul.be – W. www.bailleul.be

Erfgoedstudio Legeweg 249, 8020 Oostkamp T. 0496 86 27 71 E. christophe@erfgoedstudio.be – W. www.erfgoedstudio.be

In opdracht van:

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Vlaamse Landmaatschappij (VLM) Velodroomstraat 28, 8200 Brugge T. 050 45 81 00 E. info@vlm.be – W. www.vlm.be

Agentschap voor Natuur en Bos Jacob Van Maerlantgebouw Koning Albert I-laan ½ bus 74 8200 Brugge (Sint-Michiels)

Gemeente Zedelgem Snellegemstraat 1 8210 Zedelgem

Gemeente Jabbeke Dorpsstraat 3 8490 Jabbeke

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

PROJECTLEIDER:

Hans Druart (buro voor vrije ruimte)

PROJECTVERANTWOORDELIJKE:

Bart Depotter (Vlaamse Landmaatschappij)

AUTEURS/REDACTIE:

Olivier Descamps, Stijn Vyncke, Hans Druart (buro voor vrije ruimte) Maarten Van Landeghem (Architectenbureau Bressers) Laurence Rousseau, Hannah Van Ootegem (Bailleul Ontwerpbureau) Christophe Soulliaert (Erfgoedstudio)

STUURGROEP:

Vlaamse Landmaatschappij (VLM) Gemeente Zedelgem Gemeente Jabbeke Agentschap Onroerend Erfgoed – afdeling beheer regio West Agentschap voor Natuur en Bos Buro voor vrije ruimte Architectenbureau Bressers Bailleul ontwerpbureau Erfgoedstudio

INVENTARISATIES:

Olivier Descamps, Hans Druart, Stijn Vyncke (buro voor vrije ruimte) Maarten Van Landeghem (Architectenbureau Bressers)

ILLUSTRATIES EN FOTOGRAFIE

Buro voor vrije ruimte, Architectenbureau Bressers, Erfgoedstudio tenzij anders vermeld

Deze publicatie is eveneens digitaal beschikbaar als Word- en pdf-bestand © GEHELE OF GEDEELTELIJKE OVERNAME OF VERVEELVULDIGING OP WELKE WIJZE DAN OOK VAN DELEN UIT DIT ONTHAAL-EN ONTSLUITINGSPLAN IS NIET TOEGESTAAN, TENZIJ HIERVOOR UITDRUKKELIJK SCHRIFTELIJKE TOESTEMMING IS VERLEEND DOOR DE AANBESTEDENDE OVERHEID

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

INHOUD 1

Inleiding ...................................................................................................................................................................................................................................................................... 12

Het projectgebied .................................................................................................................................................................................................................................................... 14

2.1

Afbakening van de projectgebieden .......................................................................................................................................................................................................... 14

2.2

Erfgoedrelicten met onthaalfunctie in het projectgebied ....................................................................................................................................................................... 18

2.3

Natuurelementen met onthaalfunctie in het projectgebied................................................................................................................................................................... 23

Ambitieniveau van het project Vloethemveld ................................................................................................................................................................................................... 28 3.1

Vijf ambitieniveaus ........................................................................................................................................................................................................................................... 28

3.2

Voorbeelden per ambitieniveau ................................................................................................................................................................................................................... 29

3.2.1

Ambitieniveau 2: Gentbrugse meersen – Gent .................................................................................................................................................................................... 29

3.2.2

Ambitieniveau 3: Baliekouter – Dentergem........................................................................................................................................................................................... 30

3.2.3

Ambitieniveau 4: Kempen-Broek – IJzeren Man (Weert NL) ............................................................................................................................................................... 31

3.2.4

Ambitieniveau 5: Kempense Heuvelrug – Kasterlee (ontwerpfase) ................................................................................................................................................. 32

3.2.5

Ambitieniveau 5: Zoniënwoud ................................................................................................................................................................................................................. 33

3.2.6

Ambitieniveau 5: Landloperskolonie – Merksplas ................................................................................................................................................................................. 34

3.3 4

Ambitieniveau van het Vloethemveld ......................................................................................................................................................................................................... 35

Identiteit Vloethemveld ........................................................................................................................................................................................................................................... 37 4.1

Verhaallijnen ...................................................................................................................................................................................................................................................... 37

4.1.1

Moeilijk land ................................................................................................................................................................................................................................................. 39

4.1.2

Afgesloten land .......................................................................................................................................................................................................................................... 40

4.1.3

Tijdlijnen ........................................................................................................................................................................................................................................................ 42

4.2

Eigenheid van de plek..................................................................................................................................................................................................................................... 45

1.1.1

Unieke combinatie van natuur en erfgoed .......................................................................................................................................................................................... 45

4.2.1

Sterke link tussen activiteiten en gebiedsidentiteit............................................................................................................................................................................... 45

4.2.2

Lokale verankering in Jabbeke en Zedelgem ...................................................................................................................................................................................... 46

4.2.3

Stilte en rust blijvend appreciëren ........................................................................................................................................................................................................... 46

4.2.4

Genuanceerd beeld van de geschiedenis .......................................................................................................................................................................................... 46

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4.2.5 4.3

Sitegebonden ............................................................................................................................................................................................................................................. 47

4.3.2

Omgevingsgebonden ............................................................................................................................................................................................................................... 48 Merknaam.......................................................................................................................................................................................................................................................... 48

Benchmark van gelijkaardige projecten.............................................................................................................................................................................................................. 49 5.1

Uitgangskader van de benchmark ............................................................................................................................................................................................................... 49

5.2

Analyse van POW-kampen in Vlaanderen .................................................................................................................................................................................................. 49

5.3

Internationale POW-kampen ......................................................................................................................................................................................................................... 50

5.4

Munitiedepots ................................................................................................................................................................................................................................................... 50

5.5

Overzicht van de internationale referentieprojecten................................................................................................................................................................................ 51

5.6

Wat kunnen we leren uit de benchmark? ................................................................................................................................................................................................... 52

Onthaalplan Vloethemveld .................................................................................................................................................................................................................................... 54 6.1

Onthaalpoorten – aankomen ........................................................................................................................................................................................................................ 55

6.1.1

Aankomen in Zedelgem ........................................................................................................................................................................................................................... 56

6.1.2

Aankomen in Jabbeke.............................................................................................................................................................................................................................. 58

6.2

SWOT-analyse .................................................................................................................................................................................................................................................... 47

4.3.1 4.4 5

Actieve natuur- en erfgoedbeleving...................................................................................................................................................................................................... 46

Toegangswegen opladen .............................................................................................................................................................................................................................. 59

6.2.1

TrajectEN opladen tussen onthaalpoort pov en onthaalplein .......................................................................................................................................................... 59

6.2.2

Traject tussen Os & Ezel en onthaalplein opladen ............................................................................................................................................................................... 67

6.3

Onthaalplein...................................................................................................................................................................................................................................................... 69

6.4

Onthaalgebouw ............................................................................................................................................................................................................................................... 72

Ontsluitingsplan Vloethemveld............................................................................................................................................................................................................................... 76 7.1

Wegen en padenstructuur ............................................................................................................................................................................................................................. 76

7.1.1

Wandelroutes .............................................................................................................................................................................................................................................. 77

7.1.2

Natuurlooppad ........................................................................................................................................................................................................................................... 85

7.1.3

Fietsroutes .................................................................................................................................................................................................................................................... 87

7.1.4

Mountainbikeroutes ................................................................................................................................................................................................................................... 88

7.1.5

Men- en paardenroutes ............................................................................................................................................................................................................................ 89

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.6 7.2

Autoverkeer ................................................................................................................................................................................................................................................. 90 Belevingszones die altijd toegankelijk zijn .................................................................................................................................................................................................... 91

7.2.1

Behendigheidsparcours mountainbike .................................................................................................................................................................................................. 91

7.2.2

Open ontmoetingsplein op de voormalige atletiekpiste ................................................................................................................................................................... 92

7.2.3

Speelbos en smulboomgaard ................................................................................................................................................................................................................. 93

herbestemmingsplan kamp vloethemveld .......................................................................................................................................................................................................... 94 8.1

Kamp Vloethemveld ........................................................................................................................................................................................................................................ 94

8.1.1

Bouwkundige structuren ........................................................................................................................................................................................................................... 94

8.1.2

Landschappelijke structuren .................................................................................................................................................................................................................. 112

8.1.3

Kunstwerken .............................................................................................................................................................................................................................................. 114

8.2

Stiltegebied ...................................................................................................................................................................................................................................................... 115

8.2.1

Vogelobservatieplatform ........................................................................................................................................................................................................................ 115

8.2.2

Uitkijktoren .................................................................................................................................................................................................................................................. 115

8.2.3

Depot 3210 – Da16: 5 muurschilderingen ............................................................................................................................................................................................ 116

8.2.4

Merlons ....................................................................................................................................................................................................................................................... 116

8.3

Boszone............................................................................................................................................................................................................................................................. 117

8.3.1

Toegangswegen naar het militair domein .......................................................................................................................................................................................... 117

8.3.2

De atletiekpiste en hindernispiste .......................................................................................................................................................................................................... 117

8.3.3

Inrichting vossenbarm.............................................................................................................................................................................................................................. 118

8.3.4

Aanleg Vloethemveldzate – “mark” spoorlijn ..................................................................................................................................................................................... 118

8.3.5

Historische hoeves .................................................................................................................................................................................................................................... 119

8.3.6

Aanleg van kleine landschapselementen .......................................................................................................................................................................................... 119

8.3.7

Ontwerp Land art op ontmoetingsplein .............................................................................................................................................................................................. 120

Samenvattend: inplanting van verhalen in het gebied .................................................................................................................................................................................. 121

Planning en raming investeringen ................................................................................................................................................................................................................... 123

10.1

Uitgangspunten .............................................................................................................................................................................................................................................. 123

10.2

Beschrijving van de scenario’s ..................................................................................................................................................................................................................... 123

10.2.1

Minimaal scenario .................................................................................................................................................................................................................................... 123

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

10.2.2

Basisscenario ............................................................................................................................................................................................................................................. 124

10.2.3

Scenario Ambitieniveau 3....................................................................................................................................................................................................................... 125

10.3

Fasering en realisaties bij de scenario’s...................................................................................................................................................................................................... 125

10.3.1

10.3.2

10.3.3

10.4

Globale investeringstabel en planning ...................................................................................................................................................................................................... 137

10.4.1

Globale investeringstabel opgedeeld volgens scenario’s ............................................................................................................................................................... 139

10.4.2

Globale timingsstabel opgedeeld volgens scenario’s...................................................................................................................................................................... 143

10.4.3

Globale financieringstabellen per scenario en per partner ............................................................................................................................................................ 145

10.4.4

Minimaal scenario - investeringsbijdrage per partner ....................................................................................................................................................................... 147

10.4.5

Basis scenario - Investeringsbijdrage per partner ............................................................................................................................................................................... 148

10.4.6

Ambitieniveau 3 scenario - Investeringsbijdrage per partner .......................................................................................................................................................... 149

10.4.7

Ambitieniveau 3 - investeringstabel per deelproject voor het Agentschap Natuur en Bos ...................................................................................................... 150

10.4.8

Ambitieniveau 3 - investeringstabel per deelproject voor de gemeente Zedelgem (na aftrek erfgoedpremies) ............................................................... 151

10.4.9

Ambitieniveau 3 - investeringstabel per deelproject voor de gemeente Jabbeke (na aftrek erfgoedpremies) ................................................................. 152

Integrale toegankelijkheid ................................................................................................................................................................................................................................ 153

11.1

Fysieke toegankelijkheid ............................................................................................................................................................................................................................... 154

11.2

Inhoudelijke toegankelijkheid....................................................................................................................................................................................................................... 155

Publiekswerking ................................................................................................................................................................................................................................................... 156

12.1

Doelgroepen ................................................................................................................................................................................................................................................... 156

12.2

Educatie ........................................................................................................................................................................................................................................................... 156

12.3

Publicatie ......................................................................................................................................................................................................................................................... 157

12.4

Thematisch uitgewerkte wandelingen of parcours ................................................................................................................................................................................. 158

12.4.1

Thematische Boswandeling .................................................................................................................................................................................................................... 158

12.4.2

Kamp Vloethemveld – militaire wandeling ......................................................................................................................................................................................... 159

12.4.3

Domein vloethemveld – wandeling rond het militair domein ......................................................................................................................................................... 160

12.4.4

Domein Vloethemveld Landschapswandeling – wandeling in bosgebied en landbouwzone ................................................................................................ 160

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

12.5

Evenementen .................................................................................................................................................................................................................................................. 161

12.5.1

Tentenkamp – POW-Kamp ..................................................................................................................................................................................................................... 161

12.5.2

Kunst als motor voor beleving - Bienale of trienale kunsttentoostellingen –.................................................................................................................................. 161

12.5.3

Duizend bommen en granaten Kunst – vredeseducatie als leidraad naar verdraagzaamheid ............................................................................................. 162

12.6 13

Communicatie ................................................................................................................................................................................................................................................ 163 Organisatiestructuur ........................................................................................................................................................................................................................................... 164

13.1

Beheersstructuur.............................................................................................................................................................................................................................................. 164

13.1.1

Doelstellingen voor uitbating, beheer en exploitatie van de site ................................................................................................................................................... 164

13.1.2

Twee belangrijke aandachtspunten bij het beheer van het domein Vloethemveld ................................................................................................................. 165

13.1.3

Betrokkenheid van vrijwilligers en gidsen in de organisatie.............................................................................................................................................................. 166

13.1.4

Mogelijke organisatiestructuren ............................................................................................................................................................................................................ 166

13.2

Gidsen en vrijwilligerswerking ....................................................................................................................................................................................................................... 176

13.2.1

Coördinator ............................................................................................................................................................................................................................................... 176

13.2.2

Vrijwiligers en gidsen ................................................................................................................................................................................................................................ 178

13.2.3

Vergoeden en belonen .......................................................................................................................................................................................................................... 179

13.2.4

Taken binnen de vrijwilligersorganisatie ............................................................................................................................................................................................... 180

Toeristische en recreatieve infrastructuur ....................................................................................................................................................................................................... 181

14.1

Linken met andere bestemmingen in de omgeving ............................................................................................................................................................................... 181

14.2

Verblijfstoerisme: B&B / Gastheren .............................................................................................................................................................................................................. 182

14.3

Horeca aanbod omgeving Vloethemveld ............................................................................................................................................................................................... 182

14.4

Recreatief rustpunt op de site ...................................................................................................................................................................................................................... 183

14.4.1

Gastvrijheid in het onthaalgebouw ...................................................................................................................................................................................................... 183

14.4.2

Gelijkaardige referentievoorbeelden................................................................................................................................................................................................... 185

14.5 15

Arrangementen .............................................................................................................................................................................................................................................. 186 Exploitatie ............................................................................................................................................................................................................................................................. 187

15.1

Erfpachtoverdracht en beheer.................................................................................................................................................................................................................... 187

15.2

Uitgangspunten exploitatie .......................................................................................................................................................................................................................... 190

15.3

Raming van de opbrengsten ....................................................................................................................................................................................................................... 191

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

15.4

Raming van de kosten ................................................................................................................................................................................................................................... 193

15.5

Resultaat referentiejaar 2030........................................................................................................................................................................................................................ 196

Erkenning ‘open’ erfgoed ................................................................................................................................................................................................................................. 198

16.1

Huidige wettelijk kader (2018) ...................................................................................................................................................................................................................... 198

16.2

Het bepalen van de contouren van het ‘open’ erfgoed ...................................................................................................................................................................... 199

16.3

Reeds gerealiseerde openstelling - periode 1999-2017........................................................................................................................................................................... 201

16.4

Nieuw wettelijk kader (vanaf 2019) ............................................................................................................................................................................................................. 203

16.5

Timing aanvraag erkenning ‘open’ erfgoed ............................................................................................................................................................................................ 206

Bijlagen ................................................................................................................................................................................................................................................................. 208

17.1

Bijlage 1: Benchmark naar gelijkaardige projecten in Vlaanderen en buitenland ........................................................................................................................... 210

17.2

Bijlage 2: Detail raming investeringen per deelproject ........................................................................................................................................................................... 274

17.3

Bijlage 3: Detail exploitatiekosten Kamp Vloethemveld ......................................................................................................................................................................... 292

17.4

Bijlage 4: Verslagen van ontmoetingen met sleutelfiguren .................................................................................................................................................................... 302

17.4.1

Ontmoeting met Ludo Meulebrouck.................................................................................................................................................................................................... 304

17.4.2

Ontmoeting met Pol Denys, Katelijne Vercaemer en Nadine Tommeleyn ................................................................................................................................... 309

17.4.3

Ontmoeting met André Van Hevel ....................................................................................................................................................................................................... 312

17.4.4

Ontmoeting met Patrick Arnou.............................................................................................................................................................................................................. 315

17.4.5

Gesprek met Westtoer ............................................................................................................................................................................................................................. 318

17.4.6

Inrichting van het gebied ....................................................................................................................................................................................................................... 321

17.5

Bijlage 5: Bronnen ........................................................................................................................................................................................................................................... 322

17.5.1

Documentaire ........................................................................................................................................................................................................................................... 322

17.5.2

Artikel .......................................................................................................................................................................................................................................................... 322

17.5.3

Publicaties.................................................................................................................................................................................................................................................. 322

17.5.4

Foto’s, Visuals en Plannen ....................................................................................................................................................................................................................... 322

17.5.5

Excell tabellen ........................................................................................................................................................................................................................................... 322

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

1 INLEIDING Het Vloethemveld is een uniek gebied. Diverse aspecten van natuur en erfgoed hebben een belangrijke rol gespeeld in de historische ontwikkeling van het domein Vloethemveld en zullen dit ook in de toekomst bijven doen. Er zijn eeuwenoude sporen te vinden van hoe mensen hebben geprobeerd deze woeste gronden te ontginnen. In de 20ste eeuw speelde het gebied een belangrijke rol als munitiedepot, krijgsgevangenenkamp en militair domein. Vandaag is de kern van het Vloethemveld een Natura 2000-gebied in volle ontwikkeling. Landbouwers beheren het ontginningslandschap, recreanten zoeken deze plek op omwille van de rust en de stilte. Diverse partners zoals de gemeenten Zedelgem en Jabbeke, de Vlaamse Landmaatschappij en het Agentschap Natuur en Bos zijn reeds enige tijd actief bezig om dit gebied te ontwikkelen tot een natuurgericht, cultuur-toeristisch en recreatief project met regionale uitstraling. In het verleden werden reeds een aantal studies uitgevoerd die de natuur- en erfgoedwaarden en ontwikkeling of beheer van het gebied in kaart hebben gebracht, o.m. de studie van SUM-Research dd. 2013 omtrent de militair-historische erfgoedwaarden van het voormalige munitiedepot en POW-kamp Vloethemveld, het inrichtingsplan Moubeek-Vloethemveld opgemaakt door de Vlaamse Landmaatschappij dd. 2015 en het geïntegreerd natuurbeheersplan opgemaakt door de WVI in opdracht van het Agentschap Natuur en Bos uit 2012. Deze studies vormen mee de basis voor het huidige herbestemmings- en onthaalplan. In dit plan beschrijven we hoe alle bezoekers en gebruikers van het gebied verwelkomd kunnen worden op een manier die past bij het gebied, nl. met respect voor de natuur, het erfgoed en de rust. Dit plan geeft het basiskader en de visie weer voor de toekomstige ontwikkeling van het volledige domein Vloethemveld enerzijds en Kamp Vloethemveld anderzijds. Het plan beschrijft o.m. de realisatie van de publieke herbestemming, inrichting en hergebruik van diverse erfgoedelementen in het afgesloten militair kamp, de begeleiding van de bezoekers in het domein Vloethemveld en hun beleving, de organisatie van het dagelijkse beheer en openstelling, de inrichting van een aantal belangrijke projectzones waaronder de onthaalzone, en de investerings- en exploitatienoden in het kader van een duurzame en kwaliteitsvole toekomstige openstelling. Het uitgangspunt voor het voorliggend plan vormt het natuurgebied dat in beheer is bij het Agentschap Natuur en Bos en waarrond er een ontmoetingsplek wordt gecreëerd voor diverse doelgroepen. Bij het uitwerken van een dergelijke ontmoetingsplek staan respect en zorg voor de natuur en het aanwezige erfgoed centraal. Het stimuleren van een actieve natuur- en erfgoedbeleving (roerend en onroerend, materieel en immaterieel) zijn hierbij van belang. Volgende elementen worden gerespecteerd om tot een duurzaam herbestemmings- en onthaalplan te komen: -

het dagelijkse beheer en de verdere publieksgerichte ontwikkeling van het gebied gebeurt op een interdiscplinaire en participatieve wijze door de uitbouw van een praktische en haalbare samenwerking tussen de diverse betrokken partners en de lokale bevolking; door het ontwikkelen van meervoudige types van openstelling en verhaallijnen kunnen de natuur en het erfgoed op een gerichte en actieve wijze voor iedereen worden ontsloten; door te streven naar een kwaliteitsvolle, duurzame en maatschappelijk relevante exploitatie kan men op langere termijn een goede openstelling en herbestemming van zowel het erfgoed, als de natuur garanderen; door het realiseren van de vooropgestelde instandhoudingsdoelstellingen, zoals vastgesteld in het beheersplan, kunnen de landschappelijke en bouwkundige erfgoedwaarden ontsloten worden; met het herbestemmings- en onthaalplan streven we naar een erkenning als ‘open’ erfgoed waardoor er een verankering ontstaat tussen de beleidsafdelingen natuur en erfgoed.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Gelijktijdig met voorliggend herbestemmings- en onthaalplan wordt door het aangesteld team Vloethemveld ook een beheersplan opgemaakt voor de bouwkundige en landschappelijke erfgoedwaarden binnen de afbakening van het beschermd landschap Vloethemveld. Dit onderzoek wordt in een afzonderlijk document aangeleverd.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

2 HET PROJECTGEBIED 2.1 Afbakening van de projectgebieden VLM, ANB en de gemeentes Jabbeke en Zedelgem werken samen aan de zorg voor het erfgoed en de natuur. Via de uitbouw van het onthaal en de publiekswerking voor het Vloethemveld kan men het gebied voor het brede publiek beschikbaar maken. Dit herbestemmings- en onthaalplan omvat de totaliteit van het domein Vloethemveld nl. het volledige beschermde landschap, de delen die erbuiten vallen maar wel eigendom zijn van de Vlaamse Overheid en de twee onthaalpoorten aan de POV en de Os en de Ezel. We kunnen het domein Vloethemveld opsplitsen in verschillende zones die allemaal deel uitmaken van het beschermd landschap Vloethemveld. Kamp Vloethemveld Dit is het deel van het vroegere afgesloten militair munitiedepot dat gedurende een specifieke periode van het jaar voor het bredere publiek wordt opengesteld. In dit gebied wordt het inhoudelijke, het militaire én het cultuur-landschappelijk verhaal van de plek geduid en kan het publiek de globale geschiedenis actief beleven en ervaren. Stiltegebied Vloethemveld Dit is het andere gedeelte van het vroegere afgesloten militair munitiedepot en wordt 8 keer per jaar opengesteld voor het bredere publiek, onder begeleiding van een gids. In dit gedeelte van het Vloethemveld wordt er gefocust op de huidige en de toekomstige natuurontwikkeling van het gebied en het verhaal van de fauna en flora. Boszone Vloethemveld Het beboste gedeelte van Vloethemveld is vrij publiek toegankelijk en werd ingericht als wandelen fietszone. De ontwikkeling van dit gebied is ontstaan vóór WO I en kadert binnen de ontwikkeling als ontginningsgebied. Op de grens van het bosgebied met het landbouwgebied bevindt zich de Vossenbarm, een landschappelijk historisch element ter bescherming van de landbouwzones tegen wateroverlast. Landbouwgebied Vloethemveld Het noordelijk gelegen gedeelte van het beschermde landschap is altijd in ontwikkeling gebleven als landbouwzone. In dit gebied liggen een aantal belangrijke historische hoeves die vanuit landbouwgerichte activiteiten zijn ontstaan. Landbouwontwikkeling en bewoning vormen hier de belangrijkste elementen. Het gebied is minder doorwaadbaar voor recreanten, maar vormt in het noorden de inkomzone naar het centrale gebied voor fietsers en wandelaars. Onderstaande kaart is toont een aanduiding van deze zones, de lijnen geven geen harde grenzen aan maar zijn eerder een principiële intekening. Enkele deelgebieden zijn niet ingekleurd. Het gaat hierbij om: onthaalpoort Os & Ezel, onthaalpoort POV en de zone waarin de beheerloodsen van ANB gelegen zijn.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Het Vloethemveld bestaat uit zones die altijd toegankelijk zijn, zones die beperkt toegankelijk zijn (tijdens openingsuren van het onthaal) en zones die ingevuld zijn als stiltegebied. Kamp Vloethemveld zal tijdens de openingsuren van het onthaal bezoekbaar zijn voor groepen en individuele bezoekers. Het stiltegebied is in de regel niet toegankelijk, behalve dan enkele malen per jaar en onder begeleiding van een gids. Een deel van het Vloethemveld is ook private eigendom en daarom niet voor het publiek toegankelijk. Op onderstaande kaart zijn de steeds toegankelijke delen groen, de beperkt toegankelijke delen geel en de ontoegankelijke delen rood in gekleurd.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Toegankelijkheid OPEN: Altijd toegankelijk conform het openstellingsplan

Naam deelgebied De wegen, fietspaden, wandelroutes, ruiteren menroutes in het beschermde landbouwlandschap op grondgebied Jabbeke.

Eigendom van… Diverse eigenaars

Onthaalpoort Os & Ezel Onthaalpoort POV Speelbos in Zedelgem Vloethemveld in eigendom van de Vlaamse Overheid met uitzondering van het voormalige militaire domein. Inclusief de zone van het domeinbos (met het speelbos, smulboomgaard, voormalige atletiekpiste) Onthaalplein Kamp Vloethemveld Wegen tussen onthaalpoorten en onthaalplein BEPERKT: Toegankelijk tijdens openingsuren van het onthaalplein

GESLOTEN: enkel toegankelijk tijdens thematische exclusieve wandelingen met gids

Onthaalgebouw Bouwkundig erfgoed thv onthaalplein: luifel met kunstwerken, de twee groene barakken, de drie lichte constructies, wachtlokaal Wc5 en hondenkennel Selectie van bouwkundige relicten in kamp Vloethemveld: zie lijst in hoofdtsuk 15 Stiltegebied Doorgang in de Bocca naar het stiltegebied: startpunt van exclusieve bezoeken aan het stiltegebied

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Toekomstig beheer Private eigenaars van landbouwgrond en hoeves Gemeente Agentschap voor Natuur en Bos …

Restaurant: private eigenaar Akkerland waar parking zal komen: Privaat West-Vlaams Facilitair Instituut voor Veiligheidsdiensten vzw ANB ANB

Huidig beheer (2018) Private eigenaars van landbouwgrond en hoeves Gemeente Agentschap voor Natuur en Bos … Restaurant: uitbater horeca Akkerland waar parking zal komen: Privaat West-Vlaams Facilitair Instituut voor Veiligheidsdiensten vzw ANB ANB

ANB

ANB, Zedelgem, Jabbeke, Provincie West-Vlaanderen (Vloethemveldzate) ANB

ANB

Overdracht via erfpacht naar gemeente Zedelgem ANB, Zedelgem, Jabbeke, Provincie West-Vlaanderen (Vloethemveldzate) Overdracht via erfpacht naar gemeente Zedelgem Overdracht via erfpacht naar gemeente Zedelgem

ANB

ANB ANB

BAILLEUL Ontwerpbureau

Restaurant: uitbater horeca Parking: Privaat West-Vlaams Facilitair Instituut voor Veiligheidsdiensten vzw ANB ANB

Overdracht via erfpacht naar gemeente Zedelgem ANB Erfpacht naar gemeente Zedelgem in functie van gebruik als toegangspoort naar stiltegebied

ERFGOEDSTUDIO

2.2 Erfgoedrelicten met onthaalfunctie in het projectgebied De bouwkundige erfgoedelementen in het beschermd landschap Vloethemveld worden in het beheersplan vastgelegd en beschreven. Dit beheersplan vormt een afzonderlijk document. De erfgoedelementen die opgenomen worden in dit herbestemmings- en onthaalplan betreffen in hoofdzaak deze gelegen in Kamp Vloethemveld. Volgende van deze erfgoedelementen komen hierbij in aanmerking (zie sfeerbeelden en typologieën op volgende bladzijde): -

Periode vóór 1924 • Ontginningshoeve de Bocca H6 – 1 gebouw Interbellum fase 1 (1924-1935) • Munitiedepots groep I - type A: Da1 t.e.m. Da15 – totaal 15 depots • Munitiedepots groep VII - type A: Da25 t.e.m. Da28 – totaal 4 depots • Basementen van de munitiedepots groep VII – Dd1 t.e.m. Dd4 – totaal 4 constructies (ZEN) • Blok B – Oa1 –1 gebouw Interbellum fase 2 (1935-1940) POW-kamp (1944-1946) • Losse kunstwerken gemaakt uit de periode van het POW-camp – totaal 6 kunstwerken o Haut-reliëf Sint-Joris en de draak + landschap – K1 (ZEN) o Standbeeld Marianne – K2 (ZEN) o Betonplaat opschrift “POW-camp 2226’ – K3 (ZEN) o Haut-reliëf berglandschap – K4 (ZEN) o Gefragmenteerde muur – K5 (ZEN) o Haut-reliëf dorpsgezicht – K6 (ZEN) • Muurvaste kunstwerken als muurschildering op een depot – totaal 3 kunstwerken o Toogscène op munitiedepot Da3 – K8 (ZEN) o Landschap met kerk op munitiedepot Da11 – K9 (ZEN) o Landschap op munitiedepot Da11 – K9 (ZEN) Belgisch leger (1952-1995) • Twee groene houten barakken B1 en B2 – totaal 2 barakken • Munitiedepots groep I - type B: Db1 t.e.m. Db10 – totaal 10 depots • Wachtlokaal type B: Wb3 –1 wachtlokaal (ZEN) • Wachtlokaal type C: Wc4 en 5 – totaal 2 wachtlokalen (ZEN) • Wachtlokaal type D: Wd1 – 1 wachtlokaal (ZEN) • Hondenkennel – Oa2 – 1 gebouw (ZEN) Onbekend • Nissenhutten L1, L2 en L3 – totaal 3 hutten (ZEN)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Daarnaast hebben we een aantal bouwkundige erfgoedelementen die buiten Kamp Vloethemveld zijn gelegen. Dit zijn in hoofdzaak de historische hoeves die in het agrarisch landschap gelegen zijn. Deze historische hoeves worden in het kader van het herbestemmings- en onthaalplan enkel meegenomen met het oog op de historische duiding van de plek (vb. bij de thematische wandelingen). Het omvat volgende hoeves: -

Hoeve Hildeghemhof (H)° De Vloethemhoeve (H2) Hoeve Noortweghe (H3) Hoeve Woudweg naar Zedelgem (H4) De boswachterswoning de Vier-Eycker (H5) De Ferme Bocca - opgenomen in voorgaande tabel (H6) De boerenarbeiderswoning Woudweg naar Zedelgem (H7) De boskanterwoning De Baetsdreed 6 (H8)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Volgende twee kaarten geven de locatie van deze bouwkundige erfgoedelementen weer (aanduiding Kamp Vloethemveld in blauw):

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

2.3 Natuurelementen met onthaalfunctie in het projectgebied De landschappelijke erfgoedelementen worden eveneens in het beheersplan opgenomen. Het gaat hier om natuurlijke elementen (vb. bomen, dreven, struiken, grachten…) en structurele bouwkundige elementen (vb. betonwegen, kasseiwegen…). In het kader van het herbestemmings- en openstellingsplan worden deze landschappelijke elementen niet herbestemd (met uitzondering van de oude atletiepiste), maar worden ze wel opgenomen in de openstelling van het domein Vloethemveld. Wat betreft deze landschappelijke elementen komen volgende zaken aan bod (de meeste van deze elementen worden hierna aangeduid op een plan): -

Periode vóór 1924 • Historisch tracé van paden en dreven uit de ontginningsperiode • De Vossenbarm (zie aanduiding op plan) Interbellum fase 1 (1924-1935) • Wegen volgens het patroon uit 1935 • Het historisch spoorwegtracé met de aanvoerlijn op de Vloethemveldzate • Historisch drevenpatroon met canadapopulieren langs het spoorwegtracé Interbellum fase 2 (1935-1940) POW-kamp (1944-1946) Belgisch leger (1952-1995) • Kasseiweg Vloethemveldstraat naar Kamp Vloethemveld (huidige aanleg ca. 1954) • Merlons rond de munitiedepots Groep 1, 5 en 7 • Betonwegen uit de periode van het Belgisch Leger • Het onthaalplein als inkomzone tot het munitiedepot • De inrichting van de atletiekpiste en het hindernissenparcours Recente periode na 1990 • Aanleg van de recreatieve gebieden zoals o.m. het geboortebos, het speelbos en de smulboomgaard

Op de volgende bladzijde geven we een sfeerbeeld van de diverse landschappelijke elementen die onderdeel uitmaken van het openstellingsplan.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Plan met aanduiding van de diverse lijnstructuren in Kamp Vloethemveld nl. spoorwegtracé (blauwe aanduiding), kasseiweg Vloethemstraat (paarse aanduiding) en padenstructuur uit de ontginningsperiode (groene aanduiding) TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Plan met aanduiding van de merlonstructuren in Kamp Vloethemveld TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Plan met aanduiding van de landschappelijke dreefstructuren aansluitend aan het historisch spoorwegtracé

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3 AMBITIENIVEAU VAN HET PROJECT VLOETHEMVELD 3.1 Vijf ambitieniveaus Heel wat partners willen zich engageren om de onthaalwerking van het Vloethemveld te doen slagen: VLM, ANB, de gemeentes Zedelgem en Jabbeke, bijgestaan door een grote groep vrijwilligers. Het is belangrijk om een consensus te bereiken over het ambitieniveau van deze werking. Met een stijgende ambitie zullen ook het aantal activiteiten, de nodige middelen en de mankracht moeten groeien. Tegelijk streven we ernaar om het Vloethemveld als ‘open’ erfgoed te laten erkennen. Deze erkenning houdt in dat de beheerders van het erfgoed subsidies kunnen krijgen voor de instandhouding van het erfgoed op de site. Bij het bepalen van het ambitieniveau houden we dus rekening met de criteria om erkend te worden als ‘open’ erfgoed en met de draagkracht van de verschillende partners. We onderscheiden 5 amibitieniveaus, gaande van 1 (intern) tot 5 (internationaal). Onderstaand schema geeft een overzicht van de verschillende kenmerken van ieder ambitieniveau. Impact domein Aantal bezoekers Gidsbeurten Rendement

1 Intern < 2.500 20 beurten of 400 personen Niet belangrijk

Activiteiten en evenementen Vrijwilligers en gidsen Doelgroepen Openstellingsdagen Subsidies en financiering Structurele personeelsinzet % ‘open’ erfgoed

3 Regionaal 7.500- 15.000 100 beurten of 2.000 personen Groot negatief rendement 10 tot 15

4 Vlaanderen/België 15.000-50.000 200 beurten of 4.000 personen Matig negatief rendement 15 tot 20

5 Internationaal > 50.000 >200 beurten

2 Lokaal 2.500- 7.500 50 beurten of 1.000 personen Zwaar negatief rendement 5 tot 10

< 10 0 <25 ANB

10 tot 20 1 25 Gemeente/VLM

30 tot 50 3 150 TVL

>50 4 >150 Europees

0,5

20 tot 30 2 50 AOE/ Provincie/Cera/Westtoer 1 1

25%

50%

75%

100%

Break-even >20

De keuze van het ambitieniveau heeft invloed op de gewenste onthaalinfrastructuur (onthaalgebouw, parking, sanitair, horeca, back-office, … openstellingsinfrastructuur (folder, infoborden, bezoekerscentrum, app, ...), communicatiebehoeften en investeringen in restauratie/onderhoud van Kamp Vloethemveld.

De Vlaamse Overheid kan geen beroep doen op financiering via deze weg. Lokale besturen kunnen dit wel.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3.2 Voorbeelden per ambitieniveau Enkele voorbeelden van andere natuur- en/of erfgoedsites illustreren hoe een bepaald ambitieniveau concreet vorm kan krijgen. 3.2.1

AMBITIENIVEAU 2: GENTBRUGSE MEERSEN – GENT

De Gentbrugse Meersen zijn een natuur- en recreatiegebied tussen Gentbrugge en Heusden. Het gebied is één van de vier grote Gentse groenpolen. De meersen liggen geprangd tussen de Schelde en verschillende woonwijken. De E17 doorsnijdt het gebied. Bezoekers vinden er recreatieve infrastructuur, een geboortebos in aanleg, paden voor wandelaars, fietser en mountainbikers en ontoegankelijk rustgebied. De Gentse Groendienst is verantwoordelijk voor de aanleg en het beheer van het gebied. Er is geen bezoekerscentrum en er is geen horeca-functie in het gebied. Er komen voornamelijk lokale bezoekers (Gentenaars en directe omwonenden). Natuurpunt voorziet maandelijks een gidsbeurt. Jaarlijks vinden er een vijftal evenementen plaats gaande van een boterkoekenloop of picknick tot een plantdag in het geboortebos. Dan staan er tenten en kraampjes opgesteld. Alle evenementen passen in het thema “Voor elk wat wilds”. Voor het onthaal in het gebied had de stad een budget van ongeveer €100.000 voor het ontwerp en de inhouden van signalisatie (wayfinding, welkomstborden, plannen, informatieborden).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3.2.2

AMBITIENIVEAU 3: BALIEKOUTER – DENTERGEM

In Dentergem ligt het natuurgebied de Baliekouter. Het heeft een bezoekerscentrum in een hoeve. De ene kant van het gebouw is ingericht als horecazaak met een concessionaris. De andere kant is een multimediaal bezoekerscentrum over de verschillende thema’s die het gebied rijk is. Dit onbemande bezoekerscentrum wordt geopend en gesloten door de uitbaters van de horeca. Er werd een huisstijl ontwikkeld, passend bij het gebied. Het domein trekt lokale en regionale bezoekers aan. Voor de inrichting van het bezoekerscentrum was er een budget van €150.000.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3.2.3

AMBITIENIVEAU 4: KEMPEN-BROEK – IJZEREN MAN (WEERT NL)

Het bezoekerscentrum IJzeren Man in Weert is deel van het Grenspark Kempen-Broek. Er is een bezoekerscentrum ingericht dat regionale bezoekers trekt. Een echte horeca is er niet, maar er is een drankautomaat en er zijn koeken te koop aan de balie. Ieder jaar komen 30.000 bezoekers naar het Grenspark. Er zijn 220 activiteiten per jaar (lezingen, workshops, cursussen…) begeleid door gidsen en vrijwilligers. Ongeveer 100 vrijwilligers staan in voor groenbeheer, onthaal, techniek en onderhoud (waaronder 5 gidsen). In IJzeren Man werkt 1,15 VTE. IJzeren Man wordt bestuurd door een stichting in overleg met Weert. Voor het bezoekerscentrum in Weert was er een budget van €120.000 nodig, voor signalisatie was er een budget van €60.000.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3.2.4

AMBITIENIVEAU 5: KEMPENSE HEUVELRUG – KASTERLEE (ONTWERPFASE) De Kempense Heuvelrug is een gebied met unieke, begroeide paraboolduinen. Een deel van het duinzand is van tussen de wortels van de dennen verdwenen door winderosie. Naaldbomen met grillige luchtwortels (blootliggende wortels) zijn kenmerkend voor het gebied. Over dit gebied doen heel wat legenden de ronde. In delen van de Kempense Heuvelrug is de recreatieve druk zeer hoog. Met name de Kabouterberg is een zeer succesvolle toeristische bestemming waardoor de natuur er flink te lijden heeft onder de hoge bezoekersaantallen. In een studie werd het hele gebied onder de loep genomen en werd de recreatieve druk beter gespreid en gezoneerd. Bij alle ingrepen is rekening gehouden met de landschapsvisie van het gebied om tot een duurzame ontwikkeling te komen. De ontwikkeling van de Kempense Heuvelrug in Kasterlee is momenteel nog in ontwerpfase. Met het project wil men bezoekers uit heel Vlaanderen en België aantrekken. Er zijn heel wat privé-initiatieven aan de domeingrens die de horeca-functie opnemen. Gemeente Kasterlee en de Provinciale Groendomeinen zullen samen het gebied beheren. Andere partners in dit project zijn Toerisme Provincie Antwerpen en Regionaal Landschap Grote en Kleine Nete. Er is een budget van ongeveer €450.000 voorzien voor de ontsluiting van de Kempense Heuvelrug. Alle partners in het verhaal kregen ook een beknopte gids waarin ze inspiratie en richtlijnen vinden om hun initiatieven te laten aansluiten op het verhaal van De Slapende Reus.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3.2.5

AMBITIENIVEAU 5: ZONIËNWOUD

Het Zoniënwoud is een groot, maar versnipperd bos aan de rand van Brussel. Het is erkend als Unesco Werelderfgoed. Verschillende toegangspoorten aan de rand van het woud dienen als onthaal voor de bezoekers en geven hen toegang tot het gebied. Er is een bezoekerscentrum in het bosmuseum in Groenendaal. Het domein heeft het potentieel om een internationaal publiek aan te trekken. De horeca (een paardenbnb) in Groenendaal wordt uitgebaat door een concessionaris. ANB stond in voor de volledige inrichting van het gebouw van de B&B. Vandaag zijn er jaarlijks zo’n 8.000 à 9.000 bezoekers in het bosmuseum. Het is de ambitie om te groeien tot 30.000 bezoekers. Er zijn nu al meerdere gidsbeurten per week, maar het is de ambitie om door te groeien tot een plek waar elke dag een activiteit wordt georganiseerd. Er is dus steeds wat te doen, onafhankelijk van de weeromstandigheden en voor de meest uiteenlopende doelgroepen. Dat kan gaan van een gidsbeurt over ateliers voor kinderen tot sport (wandelen, fietsen, paardrijden). Vrijwilligers van de gidsenvereniging staan in voor het onthaal van de bezoekers. Het bosmuseum heeft beperkte openingsuren. 1 VTE houdt het museum nu open (0,5 VTE via ANB en 0,5 VTE via CVN.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3.2.6

AMBITIENIVEAU 5: LANDLOPERSKOLONIE – MERKSPLAS

De landloperskolonie van Merksplas heeft een internationale uitstraling. Er is horeca aanwezig op het terrein (in concessie). De uitbaters van de horeca stellen het bezoekerscentrum dagelijks open en staan in voor het dagelijkse onderhoud. Het Kempens Landschap doet de rest. In het onthaal werken 3 VTE van het Kempens Landschap. Zij gaan de plek verder ontwikkelen en coördineren en faciliteren vrijwilligerswerk. Ze exploiteren niet de volledige site. Het gebied wordt beheerd door leden van een technische commissie (hierin zitten eigenaars en beheerders van de verschillende stukken).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

3.3 Ambitieniveau van het Vloethemveld Samen met de gemeenten Zedelgem, Jabbeke, ANB, VLM, Onroerend Erfgoed en in overleg met de initiatiefgroep Vloethemveld is in september 2017 het ambitieniveau voor het Vloethemveld bepaald. De werking van het Vloethemveld streeft ernaar ambitieniveau 3 te halen: regionale uitstraling, met internationale uitschieters. Het Vloethemveld is met zijn huidige ontsluiting een site van lokaal niveau, met af en toe, bijvoorbeeld tijdens een Open Monumentendag, nationale evenementen. Rekening houdend met de draagkracht van de site, en om het rustkarakter te bewaren en het aanwezige erfgoed en de natuur te beschermen, is gekozen om een site van regionaal niveau te ontwikkelen, met evenementen van nationaal en mogelijk internationaal karakter (connectie met Letland). De kwetsbare delen van het gebied verdienen bescherming. Behalve een geschikt beheer, vertaalt dit zich ook in een doordachte openstelling en zonering qua toegankelijkheid. Het regionaal karakter van de site heeft volgende gevolgen voor de openstelling: 1. Bezoekersaantal Er wordt gemikt op een gemiddeld aantal bezoekers: 7.500-15.000 bezoekers per jaar. Alle mensen die naar het Vloethemveld komen of in het Vloethemveld passeren tellen mee in dit totaal. Dit aantal betreft dus: wandelaars, fietsers op de fietspaden, ruiters op ruiterpad, gezinnen, bezoekers van Kamp Vloethemveld individueel of met gids, deelnemers aan de acht groepsbezoeken aan het stiltegebied. De huidige bezoekersaantallen zijn niet gekend. 2. Warm onthaal De bezoekers worden goed onthaald: er is een onthaalgebouw met de nodige faciliteiten en er worden twee parkeermogelijkheden voorzien aan de rand van het gebied (Os en Ezel en POV). Voor mensen met een beperking wordt een plek voorzien in de buurt van het onthaalplein. Er wordt een recreatief knooppunt ontwikkeld voor wandelaars en fietsers aan de inkom van de natuur en erfgoedsite, tevens het startpunt van de Vloethemveldzate. Er is een ruim aanbod aan recreatiemogelijkheden voor diverse doelgroepen. De nodige signalisatie en infodragers worden voorzien. Dit vergt een aantal investeringen in onthaalinfrastructuur en erfgoed om het huidige aanbod te verruimen en om de natuur-en erfgoedsite bezoekbaar te maken. Een aantal van deze investeringen zijn reeds voorzien door de Vlaamse overheid (ANB en VLM) in het openstellingsplan voor Vloethemveld en via het landinrichtingsproject Moubeek-Vloethemveld, fase 1. In dit onthaalplan worden de investeringen die op korte en lange termijn nodig zijn verder uitgewerkt. 3. Uitbouw gidsenwerking Er worden gidsbeurten voorzien in het gebied. Tot juni 2018 waren 3 gidsen actief in het gebied. Sinds juni 2018 zijn er 25 nieuwe gidsen afgestudeerd. Het huidige aanbod aan gidsbeurten (8 tot 20 beurten per jaar) kan worden uitgebreid tot 100-200 per jaar. De gidsbeurten kunnen doorgaan in de diverse delen van het gebied: • In het het stiltegebied blijven de beurten beperkt tot 8 per jaar, omwille van de kwetsbaarheid van dit gedeelte. • In Kamp Vloethemveld is er een grote potentie voor het uitbreiden van gegidste wandelingen, omdat er een goed overzicht gegeven kan worden van alle bijzondere erfgoed- en natuuraspecten van het Vloethemveld. • De rest van het Vloethemveld vormt evengoed een aantrekkelijk geheel waar gegidst kan worden, mede gezien de aanwezigheid van het speelbos voor kinderen, de uitkijktoren en het uitkijkplatform voor vogel- en natuurobservatie.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4. Organisatie van evenementen Er worden jaarlijks 10-15 evenementen gehouden in het gebied. Er wordt gemikt op evenementen die de rust en stilte in het gebied respecteren en de natuur en erfgoedwaarden ontsluiten. Uit de voorbije netwerkmomenten met buurtbewoners en mogelijke vrijwilligers blijkt dat ook deze mensen deze kwaliteiten van het gebied willen houden. De VLM is, met ondersteuning van de gemeentes Zedelgem en Jabbeke, Natuurpunt Zedelgem en Jabbeke en ANB, een vrijwilligersnetwerk aan het samenstellen dat kan instaan voor evenementen zoals: • • • • •

Natuursporten zoals yogasessies in het groen, natuurloop, speeldag in de speelzone, … Erfgoeddag en Open Monumentendag, dag van de Natuur, week van het Bos… Kunstevenementen, evenementen rond het thema munitie en verdraagzaamheid Vleermuizentocht, planten inventariseren, observatie van vogels en natuurfotografie… Er is een vraag van de wandelclubs 4 op een rij (Zedelgem) en de Rustige bosstappers (Jabbeke) om het Vloethemveld aan te doen in het traject van een jaarlijkse wandeltocht. Ook het jaarlijks evenement Nacht van Vlaanderen doet het ruime Vloethemveld aan als onderdeel van een lange wandeling (100 km).

5. Openstelling Kamp Vloethemveld vanaf 2020. De natuur- en erfgoedsite moet volgens de criteria van ‘open’ erfgoed 2 minstens 50 dagen (300 uur) opengesteld worden voor het publiek. Naast de continue openstelling voor groepen (groepen onder begeleiding van een gids kunnen op elk ogenblik van het jaar de site bezoeken), zal tijdens specifieke momenten ook individueel bezoek mogelijk gemaakt worden. Binnen het ambitieniveau 3, met de erkenning als ‘open’ erfgoed, worden volgende openingsuren vooropgesteld om aan de hierboven aangehaalde minimale vastgelegde criteria van toegankelijkheid te voldoen: -

Alle weekends tussen 1 mei en 1 oktober (of 21 weken) wordt Kamp Vloethemveld gedurende 2 halve dagen opengesteld, vb. op zaterdag- en zondagnamiddag van 13 uur tot 18 uur of 5 uur/dag. Dit zijn in totaal 42 dagen of 210 uren openstelling. Tijdens het zomerverlof (8 weken) zou Kamp Vloethemveld ook in de week geopend zijn. We voorzien hier tevens twee halve dagen per week (vb. woensdag - en vrijdagnamiddag, ook 5 uur/dag). In totaliteit komt dit neer op 16 dagen of 80 uren openstelling. Tijdens de paas- en de herfstvakantie, die beiden buiten de periode van 1 mei tot 1 oktober vallen, voorzien we ook een openstelling in de weekends van twee halve dagen. Dit gaat om 5 extra weekends. Gezien deze verlofperiodes in de donkere periode van het jaar vallen, zou dan maar een openstelling voorzien worden van 13u tot 17u of 4 uur/dag. In totaal komt dit op 10 dagen of 40 uren.

In totaliteit gaat het dus om 68 halve dagen openstelling voor een totaal aan 330 uren. 6. Aanduiden van een coördinator voor het Vloethemveld Om een site van regionaal niveau te ontwikkelen is ondersteuning van één VTE noodzakelijk. Op dit moment functioneren VLM en ANB als coördinatoren. Na de inrichting en openstelling van de site neemt de coördinator de rol van de VLM over. De coördinator wordt aangesteld door de gemeente Zedelgem.

Het bekomen van een erkenning als ‘open’ Erfgoed omvat 8 criteria die verder in dit plan wordt besproken. Het criterium minimale publieke openstelling omvat 50dagen en 300 uren.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4 IDENTITEIT VLOETHEMVELD 4.1 Verhaallijnen Het Vloethemveld strekt zich uit over het grondgebied van Jabbeke en Zedelgem. Het Noordelijke deel, op grondgebied Jabbeke, heeft een landelijk en eerder open karakter. Het is een beschermd landschap en in het gebied liggen verschillende hoeves die als monument zijn beschermd. Eén hoeve is omgeven door walgrachten. Het Zuidelijke deel, op grondgebied Zedelgem, is een bebost terrein en heeft meerdere vijvers. Dit deel is tot eind 20ste eeuw een militair domein geweest en grote delen werden gebruikt als munitiedepot. Na de Tweede Wereldoorlog hebben de Britten hier een krijgsgevangenenkamp ingericht. Het Noordelijke deel is veel droger dan het Zuidelijke. Dit heeft te maken met het natuurlijke reliëf van het terrein en met menselijke ingrepen waarvan nog steeds sporen zichtbaar zijn in het landschap (rabatten, dammen, grachten, akkers…). Het is vandaag een landbouwgebied. Het Zuidelijke deel vertoont de sporen van het voormalig militair domein. In het landschap zijn de oude spoorlijnen en de merlons rond de munitiedepots zeer kenmerkend. Dit natte gebied is grotendeels bebost. Water Karakter Erfgoed Gebruik vandaag Doelgroepen (in hoofdzaak)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Noordelijk deel (Jabbeke) Droog (door natuurlijk reliëf, dammen en afwatering) Open en landelijk Hoeve omgeven door walgrachten Beschermd landschap Landbouw en wonen Joggers en wandelaars Fietsers en mountainbikers Ruiters en menners Omwonenden (geboortebos en geboortedreven)

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Zuidelijk deel (Zedelgem) Nat (vijvers) Gesloten en bebost Militair erfgoed (munitiedepots, spoorlijnen, POW-kamp) Recreatie in natuurgebied Natuurbeheer, reservaat Wandelaars en lopers Gezinnen met kinderen (speelbos) Erfgoedgeïnteresseerden Omwonenden (om te wandelen en te joggen, of om tot rust te komen in de natuur) Fietsers en mountainbikers

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Wij hadden gesprekken met verschillende kenners van het gebied: Patrick Arnou, Pol Denys, Ludo Meulebrouck en André Van Hevel. Op basis van deze gesprekken, de studie van SUM en van eigen observaties, komen we tot twee grote verhaallijnen. Het Vloethemveld heeft een lange geschiedenis waarin we twee grote thema’s onderscheiden: moeilijk land en afgesloten land. Binnen deze twee thema’s zijn alle onderwerpen onder te brengen. Door de natuurlijke eigenheid van het land (moeilijk toegankelijk, want vochtig) (1), was het geschikt als militair domein (afgesloten, want munitiedepot) (2). Binnen dit afgesloten karakter kreeg het daarna de functie als krijgsgevangenenkamp (3). Na afloop nam de natuur het weer over met opnieuw een moeilijk evenwicht: een uitdagende wisselwerking tussen biotopen (4).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4.1.1

MOEILIJK LAND

Het Vloethemveld is een moeilijk land omdat het een heel nat gebied is. Het is nooit dicht bebouwd geweest. Mensen zijn hier vooral weggebleven. Dit was het land van visvijvers en schapenherders. De Bocca ligt op de plaats van een oude ontginningshoeve. Vandaag appreciëren wij het moeilijke land om de stilte en de rust die er heersen. Net omdat het Vloethemveld moeilijk land is, is het vandaag relatief ongerept (voornamelijk het Zuidelijke deel). Hier heeft de natuur alle kansen gekregen. Je vindt er uiteenlopende biotopen met zeldzame planten en dieren. De biotopen zijn zo rijk en gevarieerd door de wisselwerking tussen soorten. Ook dat maakt het Vloethemveld nog steeds moeilijk land om te overleven. In de tijd dat het Vloethemveld dienstdeed als munitiedepot werden de merlons aangelegd die zo kenmerkend zijn voor het landschap. Deze aarden wallen moesten de impact van een mogelijke ontploffing opvangen en voorkomen dat er bij een incident een kettingreactie van ontploffingen zou ontstaan. De militairen maaiden de begroeiing op deze wallen om brandgevaar te beperken. De merlons zijn nu een belangrijke gradiënt tussen natte en droge plaatsen. Hier komen veel zeldzame soorten voor. Om deze dijkjes aan te leggen, werd veel grond verzet. De grote blusvijvers in het gebied zijn hiervan het resultaat. In de loop van de tijd groeiden in de vijvers ook specifieke wieren. De militairen zetten hier vissen uit. De populierendreven die de militairen hebben aangeplant, zijn aantrekkelijk voor de wielewaal. Europa stelde in 1979 de vogelrichtlijn op en in 1992 de habitatrichtlijn. In Vlaanderen werden de vogelrichtlijngebieden in 1988 aangewezen en de habitatrichtlijngebieden volgden in 2002. Deze gebieden vormen samen het Natura 2000-netwerk. 17,5% van Europa is aangewezen als Natura 2000-gebied. 12% van Vlaanderen is aangewezen als Natura 2000-gebied. Het gaat om 62 gebieden. Het Vloethemveld is er één van. Dat betekent dat de Europese Habitatrichtlijn en Vogelrichtlijn hier van toepassing zijn. Natura 2000 wil de Europese natuur en wildernis beschermen en aan elkaar linken, zowel op het land als in de zee. Het Vloethemveld is een schakel in dit Europese geheel. De erkenning als Natura 2000 gebied is de hoogste erkenning die natuur in Vlaanderen kan krijgen. Interessante insteken voor een hedendaags publiek: Hoe hebben mensen die gebied droger/geschikter proberen maken voor ontginning? (Vossenbarm, rabatten) Welke unieke biotopen/gradiënten zijn hier te vinden? Welke soorten zijn zo uniek voor het Vloethemveld? Waarom houden we enkele populierendreven over? Waarom is het zo belangrijk om een stiltegebied in te richten? Hoe beheren we dit gebied? Wat is de waarde van het heischraal grasland/ bos/water? Welke soorten vijvers zijn er? Welke soort vijvers zijn hier in het Vloethemveld? Welke fauna en flora kan je hier aantreffen? Het Vloethemveld is Natura 2000 gebied. Wat betekent dat eigenlijk? Zijn er implicaties op het beheer en de openstelling? Waarom gebeurt hier beheer met schapen? De instandhoudingsdoelstellingen hebben heel wat gevolgen op wat er wel en niet mogelijk is in dit gebied. Wat betekent dit voor de bezoekers? Waarom zijn er delen van het terrein minder toegankelijk? …

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4.1.2

AFGESLOTEN LAND

In de twintigste eeuw deed het Zuidelijke deel van het Vloethemveld dienst als militair domein. Tijdens WO I namen de Duitsers dit gebied in gebruik als logistiek centrum. Bomen werden gekapt en het hout werd gebruikt als brandstof, er werden verschillende spoorlijnen aangelegd. Na WO I werd alle achtergebleven munitie verzameld in zogenaamde dumps. Die werden in de jaren tussen de twee wereldoorlogen steeds meer gecentraliseerd en beter uitgebouwd. Zo bouwde het Belgische leger het Vloethemveld uit tot munitiedepot. De aanleg van verschillende barakken en merlons zijn tot op vandaag kenmerkend voor het landschap. Tijdens de tweede wereldoorlog viel het gebied opnieuw in Duitse handen en werd het gebruikt als munitiedepot. Na de capitulatie hebben de Duitsers in allerijl geprobeerd de munitie in het Vloethemveld te laten exploderen. De toenmalige boswachter slaagde erin om heel wat lonten door te snijden en ontstekingsmechanismes onklaar te maken waardoor de impact van de ontploffing veel kleiner was dan gevreesd. Toch was ze tot in de wijde omtrek hoorbaar en voelbaar. Met behulp van omwonenden werd het puin in het Vloethemveld geruimd. Britse troepen hebben er nadien een krijgsgevangenenkamp ingericht. Het kamp had een dagcapaciteit van ongeveer 62.000 gevangenen. Er passeerden naar schatting 120.000 krijgsgevangenen op grondgebied van Jabbeke en Zedelgem. Ze verbleven in verschillende deelkampen. Een deel van het kamp bestond uit enkele ronde tipi-achtige tenten. Deze stonden in het gebied dat vandaag stiltegebied is. De munitiebarakken werden leeggemaakt en deden dienst als verblijfplaats voor de krijgsgevangenen. Een deel van die barakken staat nog in de huidige natuur- en erfgoedzone. Om het verblijf in het kamp aangenamer te maken, mochten de krijgsgevangenen vanaf 1946 meer sporten en kunst beoefenen. Een aantal van de gemaakte kunstwerken is nog op de site aanwezig, wat een unicum is in de wereld. In het kamp verbleven oorlogsmisdadigers, maar ook toekomstige politieke leiders, zoals Helmut Schmidt (kanselier van Duitsland van tussen 1974 en 1982). In de chaotische eerste maanden na de capitulatie was het namelijk niet altijd makkelijk om de krijgsgevangenen in te delen in groepen van radicale nazi’s, gematigden en tegenstanders. Deze triage is dan ook niet altijd even nauwkeurig gebeurd. Een relatief grote groep krijgsgevangenen kwam uit de Baltische staten, namelijk 11.800 Letten, Litouwers en Esten. Zij verbleven vrij lang in het kamp. Na de oorlog zouden ze teruggaan naar hun land, in hun geval de Sovjet-Unie. Vele weigerden dit of verminkten zichzelf zodat overplaatsing onmogelijk was. In 1946 kregen zij de titel van "displaced persons" en werden de meesten vrijgelaten. Ze zwierven uit over de hele wereld. Een groot deel van hen ging naar Canada of Australië. “Het kamp van Zedelgem” speelt tot op vandaag een belangrijke rol in de nationale geschiedenis van de Baltische staten (en dan vooral van Letland). Na de oorlog en de periode van het POW-kamp kwam het domein opnieuw in handen van het Belgische leger. In de tijd dat het Vloethemveld door militairen en als krijgsgevangenenkamp werd gebruikt, was het een afgesloten land. Het was niet toegankelijk. Vanaf 1999 werd ANB verantwoordelijk voor het beheer van het gebied. Er waren toen nog steeds militairen aanwezig. In 2012 werd ANB de nieuwe eigenaar. ANB verwijderde een groot deel van de barakken om het natuurherstel te bevorderen. Het kamp waar de Balten verbleven, is volledig verdwenen. De barakkenstraat in de natuur-en erfgoedzone was een deel van het kamp waar vooral Duitse officieren verbleven.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Interessante insteken voor een hedendaags publiek: Het verhaal van het krijgsgevangenenkamp wordt door zowat alle geïnterviewde betrokkenen als het meest unieke en belangrijkste verhaal aangeduid. Er zijn heel wat relevante vragen die ook een hedendaags publiek aanspreken: Over het krijgsgevangenenkamp: o Wat gebeurt er als een oorlog voorbij is? o Hoe bouw je een kapot land opnieuw op? o Wat zijn krijgsgevangenen? o Hoe behandel je krijgsgevangenen? o Wat is de conventie van Genève? o Hoe ga je om met geradicaliseerde personen? Hoe kan je ze ‘detecteren’ in een groep? Hoe kan je ze deradicaliseren? o Wie zat er in het POW-kamp van Zedelgem? In het kamp zaten zowel oorlogsmisdadigers als kritische stemmen. Hoe kan je dit verhaal op een genuanceerde manier vertellen? o Verschillende POW waren minderjarig. Wat deed men met kindsoldaten? o Hoe zag een dag in het POW-kamp eruit? (eten, dagindeling, verveling, activiteiten,…) o Hoe werkte de zwarte handel? o Welke organisaties kwamen de gevangenen te hulp? Wie zijn Het Rode Kruis, De YMCA en Daugavas Vanagi? o Waar kwamen de vrijgelaten krijgsgevangenen terecht? o Welke beroemde/beruchte mensen hebben in het kamp van Zedelgem verbleven? o Waarom konden de Balten niet meer terug naar huis? o Waarom is deze site van belang voor de identiteit van vele Letten/Esten/Litouwers? -

Over het bewaren en het bewaken van munitie en de recente militaire geschiedenis: o Wat waren de taken van de militairen in het munitiedepot? o Hoe kan je munitie veilig bewaren? Waar sla je die op? o Hoe kan je munitie veilig transporteren? o Hoe werken de verschillende soorten munitie? Hoe krachtig zijn deze soorten? o Welke soorten lagen er in het Vloethemveld? Welke munitie is de gevaarlijkste? o Bewaak je de vrede of sta je paraat om snel in actie te komen? o Wat gebeurt er met munitie die slecht geworden is? o Werd al deze munitie gebruikt door het Belgische leger? o Waarom gooide men de ontstekingsmechanismen in de vijver? Wie heeft ze opgeruimd? o Anekdotes uit de militaire tijd: vijver die in brand staat, konijnenplaag in de merlons… o Zijn er nog munitiedepots in België actief en wat is de rol van DOVO bij de ontmanteling ervan?

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4.1.3

TIJDLIJNEN

Onderstaande tijdlijn toont enkele belangrijke jaartallen en periodes in de geschiedenis van het Vloethemveld: Tijdlijn Vloethemveld Vanaf 10.000 v Chr Ontstaan van de velden 600- 1.000 Germaanse nederzettingen 10de eeuw Vermoedelijk onstaan van hofstede Vloethem en omvorming tot landbouwgrond van de aanpalende gebieden. 1296-1796 Bossen en weilanden zijn eigendom van Sint-Janshospitaal (tarwe, rogge, haver, peulen, begrazing door schapen, visvijvers) Rond 1300 stond hier een boerderij. De volgende eeuwen woonden hier pachters. Ze betaalden hun pacht geheel of gedeeltelijk in natura (room, kaas, vis…) 1776: Er komt een boswachter wonen op het Vloethemveld 1777: Grens Zedelgem-Snellegem wordt bepaald en het Vloethemveld wordt in cultuur gebracht (landbouw in Noordelijk deel) 1796 - 1914 Na de Franse Revolutie wijzen de Fransen revolutionairen het Vloethemveld toe aan de Burgerlijke Godshuizen te Brugge. Dit in het kader van de afschaffing van tal van religieuze orden en stichtingen. 1835-1840: Ontbossing ten gunste van meer landbouwactiviteiten. Er was hongersnood en dus zocht men naar gronden om ze om te vormen tot akkers. 1880-1895: Dit had niet het gewenste resultaat en dus volgde op de ontbossing opnieuw een periode van herbebossing. 1913 Aanplanting arboretum. Ditwerd later verplaatst naar Koekelare. Er zijn nog twee bomen over in het Vloethemveld. 1914 - 1918 1914: Hier groeien 150 boomsoorten WO I: De Duitsers bezetten Vloethemveld. Er volgt een periode van ontbossing, aanleg van spoorlijnen, barakken, munitiedepots en houtsovens. 1918 - 1940 Belgisch munitiedepot, in beheer van het Ministerie van Landsverdediging. In deze periode ontstaan de schutsdammen of merlons, en bijgevolg ook de blusvijvers door het grondverzet. De militairen passen een intensief maaibeheer toe om brandgevaar tegen te gaan. Het land behoudt zijn heischraal karakter door deze ingrepen. 1940 - 1944 Duits munitiedepot 1944 - 1946 Brits krijgsgevangenkamp 1946/1952 - 1994 Belgisch leger verwerft het Vloethemveld. Het wordt een militair domein en munitiedepot. 1968: bebossing met populier 1968-1992: kappen van windworp (eiken, essen, beuken, populieren, grove den, lork, Thuya en ‘allerlei’) 1987: Merlons ophogen Jaren 1990 Het munitiedepot wordt ontruimd en het maaibeheer door militairen valt stil 1994 Bos en Groen mag via een concessie in een deel van het militair domein natuurtechnisch beheer uitvoeren 1999 Agentschap voor Natuur en Bos staat in voor het natuurtechnisch beheer van het hele domein. 2007 - heden Militaire school tegenover het domein verhuist naar Saffraanberg (Sint-Truiden) en wordt Provinciale school in 2009. 2012 Het militaire domein wordt eigendom van de Vlaamse Overheid en wordt volledig beheerd door ANB.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

De grote verhaallijnen en data op de tijdlijn van het Vloethemveld kunnen worden gekoppeld aan enkele belangrijke gebeurtenissen in de bredere geschiedenis. Dit overzicht toont andere data die (onrechtstreeks) de gebeurtenissen in het Vloethemveld hebben bepaald: Grote gebeurtenissen en linken met het Vloethemveld 1789 Franse Revolutie Na de revolutie volgt een periode van ontkerkelijking. Bezittingen van orden en religieuze gemeenschappen worden verbeurdverklaard. Kerken worden gesloopt. Religieuze initiatieven worden vervangen door burgerlijke vormen van armenzorg en ziekenhuizen…

Tot 1909 1864-1949 En ook 1977 en 2005

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? De gronden van het Vloethemveld waren in handen van het Sint-Janshospitaal in Brugge en komen nu in handen van de Burgerlijke Godshuizen in Brugge. Belgisch leger bestond uit lotelingen Geneefse conventies Eerste Geneefse conventie (oorspronkelijk 1864): Verbetering van het lot van gewonden en zieken die bij de strijdkrachten te velde zijn Tweede Geneefse conventie (oorspronkelijk 1868): Verbetering van het lot van gewonden, zieken en schipbreukelingen van de strijdkrachten ter zee. Derde Geneefse conventie (1929): Betreffende de behandeling van de krijgsgevangenen Vierde Geneefse Conventie (1949): Betreffende de bescherming van burgers in oorlogstijd 1949: Artikel 3 wordt toegevoegd aan alle conventies. Hierin staan de noodzakelijke beginselen waaraan partijen zich moeten houden bij een niet-internationaal gewapend conflict. Aanvullende protocollen in 1977 en 2005

1914-1918

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Na WO II is hier een POW-kamp. Op de krijgsgevangenen is de derde Geneefse Conventie van toepassing. Wat houden die bepalingen in? Hoe werd dit in de praktijk gebracht in Vloethemveld? Eerste Wereldoorlog

Na WO I, in België

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Het terrein wordt door de Duitse bezetter gebruikt als logistiek centrum. Ze slaan hier ook munitie op. Invoer van legerdienst in tijden van crisis, oorlog, rampen of spanningen. Alle jonge mannen moeten dan voor een bepaalde tijd in het leger dienen. Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Het domein komt in handen van het Belgische leger. In de jaren na WO I wordt het front ‘opgekuist’. De munitie die er ligt, wordt in dumps samengebracht. Door deze dumps steeds meer te centraliseren en te structureren, komt er steeds meer munitie naar Zedelgem. Samen met de depots in Houthulst en Eeklo wordt Zedelgem een belangrijk logistiek centrum voor het Belgische leger.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

30 augustus 1938

1940-1945

Dienstplicht invoeren in België. Alle jonge mannen moeten een bepaalde tijd in het leger dienen. Het leger bestaat uit dienstplichtigen en beroepsmilitairen. Al zijn er uitzonderingen: één zoon per gezin, studeren, medische ongeschiktheid, broederdienst of zusterdienst geeft vrijstelling aan andere broers… Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Heel wat dienstplichtigen doen hun legerdienst in Zedelgem. Tweede Wereldoorlog

1963 1945-1989

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Het terrein komt in Duitse handen. De bezetters krijgen een kant-en-klaar munitiedepot in handen. Belgische dienstplichtigen konden hun legerdienst ook in Duitsland vervullen. Deze dienst was enkele maanden korter dan de legerdienst in België. Gewetensbezwaarden kunnen burgerdienst vervullen. De burgerdienst is aanmerkelijk langer. Koude Oorlog (ijzeren gordijn, Berlijnse muur, wapenwedloop)

Jaren 19601980 1979

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? We zijn paraat en houden de wacht. De munitie ligt klaar voor als het tot een gewapend conflict komt. Stijgt de hoeveelheid munitie naarmate de Koude Oorlog vordert? Heeft de wapenwedloop impact op het Vloethemveld? Wordt hier meer of andere munitie opgeslagen? Hoe beweegt deze munitie zich aan deze kant van het IJzeren Gordijn? De duur van de dienstplicht werd steeds aangepast (3 jaar tot 6 maanden). Je kan kiezen voor legerdienst of dienstplicht bij de rijkswacht Europese vogelrichtlijn

1985

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Deze richtlijn is van toepassing op het Vloethemveld Glasnost en perestrojka

1988

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Hoe liet het einde van de Koude Oorlog zich voelen? Daalde de hoeveelheid munitie? Waren er steeds minder militairen aanwezig? Vlaanderen wijst gebieden aan waarop de Europese vogelrichtlijn van toepassing is.

1992

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Deze richtlijn is van toepassing op het Vloethemveld Europese habitatrichtlijn

Na WO II

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Deze richtlijn is van toepassing op het Vloethemveld

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

1994

Leo Delcroix schort de dienstplicht op. Er kunnen geen dienstplichtigen meer worden opgeroepen.

5 februari 1995 2002

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? In de jaren 1990 wordt eerst deels en later het volledige natuurtechnische beheer overgedragen aan Natuur en Bos. De laatste dienstplichtigen zwaaien af. De dienstplicht duurde 6 of 8 maanden (al naargelang je in België of Duitsland gekazerneerd was). Vlaanderen wijst gebieden aan waarop de Europese habitatrichtlijn van toepassing is.

2004

Wat betekent dit voor het Vloethemveld? Deze richtlijn is van toepassing op het Vloethemveld. Alle gebieden waarop de vogel- en de habitatrichtlijn van toepassing is vormen samen het Natura 2000 netwerk. 17,5% van Europa is aangewezen als Natura 2000-gebied. 12% van Vlaanderen is aangewezen als Natura 2000gebied. Het betreft 62 gebieden. André Flahaut legt een wetsontwerp neer om de dienstplicht definitief af te schaffen.

4.2 Eigenheid van de plek 1.1.1

UNIEKE COMBINATIE VAN NATUUR EN ERFGOED

Uit de benchmark naar gelijkaardige projecten (zie hoofdstuk 5) is gebleken dat het Vloethemveld een unieke combinatie bevat van ongerepte natuur, goed bewaard militair erfgoed, elementen van een munitiedepot en relicten van een POW-kamp mte kunst van de krijgsgevangenen. Deze combinatie is uniek in de wereld. 4.2.1

STERKE LINK TUSSEN ACTIVITEITEN EN GEBIEDSIDENTITEIT

De thema’s “moeilijk land” en “afgesloten land” vormen een inspiratiebron en leidraad voor alle partners. Initiatieven, activiteiten, tijdelijke tentoonstellingen en andere evenementen of producten die te linken zijn aan deze twee hoofdthema’s kunnen een plek krijgen in Vloethemveld. Het verhaal van het Vloethemveld is bijzonder gelaagd. Zowel natuur- als erfgoedliefhebbers kunnen hier hun hartje ophalen. Ook in de activiteiten moet er een evenwicht zijn tussen de natuuren de erfgoedverhalen. Op vlak van erfgoed is vooral het verhaal van POW-kamp uniek in België. Het heeft zelfs internationaal potentieel. In Zedelgem zullen zeer zeldzame restanten van een POW-kamp te bezoeken zijn. Dit verhaal moet maximaal aan bod komen bij een bezoek aan het gebied. Het biedt tal van relevante aanknopingspunten voor hedendaagse bezoekers. Op vlak van natuur heeft het Vloethemveld heel wat te bieden aan liefhebbers van stilte, zeldzame planten, insecten en vogels. De draadgentiaan, het groentje, de roerdomp of de wielewaal en af en toe een “UFO”: er valt het hele jaar door wel iets te spotten in het natuurgebied. Acht keer per jaar mag je in het stiltegebied onder leiding van een gids. Heel wat facetten van het Vloethemveld zijn exclusief en ‘geheim’ en maken het een heel interessante bestemming.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4.2.2

LOKALE VERANKERING IN JABBEKE EN ZEDELGEM

Het Vloethemveld strekt zich uit over delen van Jabbeke en Zedelgem. De ingang tot het gebied ligt echter op het grondgebied Zedelgem. Dat is historisch gegroeid. Op het grondgebied van Jabbeke is er ook altijd een ‘leverancierstoegang’geweest tot het gebied. Op deze plek voorzien we nu ook een toegang voor wandelaars. Bij nieuwe ontwikkelingen en activiteiten moet er steeds aandacht gaan naar een evenwicht tussen beleving op het grondgebied van Jabbeke en beleving op het grondgebied van Zedelgem. De ontwikkelingen in Zedelgem leggen de nadruk op natuur en erfgoed. De ontwikkelingen in Jabbeke leggen de nadruk op natuur en het landbouwlandschap. De natuurwaarde en (in mindere mate) ook het POW-verhaal zijn gemeenschappelijk voor zowel Jabbeke als Zedelgem. 4.2.3

STILTE EN RUST BLIJVEND APPRECIËREN

Het gebied wordt vandaag sterk geapprecieerd omwille van de stilte die er heerst. In alle ontwikkelingen moeten rust en stilte maximaal behouden blijven. In het volgebouwde Vlaanderen is er weinig ruimte voor ongerepte natuur en grote stilte. Deze twee elementen zijn net een grote troef van het gebied. Het zou niet gepast zijn hier grote recreatieve infrastructuur op te bouwen of commerciële horeca-uitbating mogelijk te maken. Wie de moeite doet om naar het Vloethemveld te komen, wil net deze drukte achter zich laten. Er is ruimte voor zachte recreatie en hiervoor moet een gepast onthaal worden ingericht. 4.2.4

GENUANCEERD BEELD VAN DE GESCHIEDENIS

De geschiedenis van het Vloethemveld telt enkele zwarte bladzijden. In het POW-kamp verbleven allerlei soorten mensen: van de grootste oorlogsmisdadigers tot kritische stemmen en toekomstige politieke leiders. Sommigen werden veroordeeld, maar anderen ontsnapten aan hun straf. Nog andere gevangen zullen ten onrechte zwaar zijn aangepakt. De leefomstandigheden in het kamp waren erbarmelijk. Er zijn doden gevallen. De eerste groepen gevangenen die aankwamen waren het mikpunt van woede van de lokale bewoners. Dit beladen stuk geschiedenis raakt ook vandaag een gevoelige snaar. Het verhaal over het POW-kamp moet een genuanceerd beeld brengen van de woelige samenleving in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog. 4.2.5

ACTIEVE NATUUR- EN ERFGOEDBELEVING

Bij de beleving van het gebied staat het respect voor de natuur en het aanwezige erfgoed steeds centraal. Actieve, maar zachte recreatie in de natuur kan er een plaats krijgen. Het is een prachtige bestemming voor joggers, wandelaars, fietsers, mountainbikers en ruiters. Het onthaalplein kan worden gebruikt voor kleinschalige evenementen en bijeenkomsten zoals een pitstop van een grote wandeltocht of op Open Monumentendag.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4.3 SWOT-analyse 4.3.1

SITEGEBONDEN

Welke verhalen maken het Vloethemveld uniek en kunnen we als troef uitspelen? Waar moeten we rekening mee houden in de uitbouw van het onthaal? Zijn er kansen op synergieën en samenwerkingen met sites in de omgeving? Welke factoren zouden het succes van het ontsluitingsplan in de weg kunnen staan? Een SWOT-analyse helpt bij de positionering van het Vloethemveld. Sterkte -

Uniek verhaal van het POW-kamp het het munitiedepot De vele restanten van militair erfgoed met een link naar het verleden Topnatuur, habitat voor zeer zeldzame soorten Exclusiviteit van de bezoeken aan het stiltegebied versterken de aantrekking en het ‘geheim’ van het gebied. Rust en stilte De werking is sterk lokaal verankerd omdat ze steunt op de inzet van vrijwilligers. Deze groep mensen kan ook echt wegen op de activiteiten en de inrichting van het gebied. Het Vloethemveld is groter dan het voormalige militaire domein. Er zijn heel veel uiteenlopende activiteiten mogelijk. Diversiteit aan belevingsvolle landschappen: bos, heide, landbouw, dreven, merlons, … Aanwezige kunstwerken zijn uniek in beleving en historiek Diverse partners zetten hun schouders onder het project Vloethemveld

Kansen Het thema van de POW-kampen leeft in Letland. Dit is een grote kans om banden met Letse organisaties en toeristen aan te knopen en om deze bezoekers naar Zedelgem te trekken. De beleving moet ook voor deze niche kwalitatief zijn. Grote “vraag naar” of nood aan stilte en stiltegebieden. De opkomst van stiltetoerisme. Diversiteit van thema’s of verhaallijnen nl. natuur, kunst, POW-kamp, munitie, recreatie en landschap geven een brede basis voor het aanspreken van diverse doelgroepen Organisatie van parkings buiten het beschermd domein

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Zwakte Beperkte gastvrijheid mogelijk in het onthaal. Het is wettelijk niet toegelaten om een vaste horeca-infrastructuur in het gebied in te richten. Een horecafunctie is ook niet verenigbaar met de identiteit van het Vloethemveld. Het is ook niet mogelijk om feesten te houden die tot diep in de nacht duren en verkeer, geluids- en lichtoverlast met zich meebrengen. Een minimale gastvrijheid kan wel door de vrijwilligers worden georganiseerd (zelfgebakken taarten, beperkte keuze aan drank…) mits goede afspraken. Maar tot een leefbare horecazaak met een zelfstandige ondernemer als uitbater kan het niet komen. Afstand van de beide onthaalpoorten tot het onthaalplein is relatief lang (mensen dienen actief gehouden te worden) De beperkte toegangkelijkheid van de Natuur en Erfgoed-zone kan een probleem vormen als de bezoekersaantallen stijgen. Dit valt te verwachten eens de communicatie en promotie van het gebied De huidige toestand van Kamp Vloethemveld is niet voldoende aangepast om toegankelijk te zijn voor mensen met een beperking Bedreigingen Drukte verstoort de “bewoners” van het reservaat en deze trekken weg. Vandalisme op het erfgoed. Niet tijdig voldoende budget halen om het erfgoed voldoende in stand te houden. Vrijwilligersorganisatie vernieuwt en verjongt niet. Veel partners moeten samen de site beheren. Besluitvorming gaat (te) traag. De betrokkenheid van de Baltische krijgsgevangen bij de nazistische gedachtengang kunnen leiden tot spanningen. Gezien de grote van het domein dient men een duidelijke en gerichte communicatie op te stellen

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

4.3.2

OMGEVINGSGEBONDEN

Sterkte Diverse mogelijkheden om het domein Vloethemveld via wandelen fietslussen te bereiken Betrokkenheid en interesse van de gemeente Zedelgem in het project is groot Kansen Mogelijkheden op meer verblijfstoerisme in het Brugse Ommeland Er zijn thematische linken mogelijk met andere gebieden in het Brugse Ommeland en in de rest van Vlaanderen. Heel veel interesse van omwonenden om mee te werken aan het succes van het Vloethemveld. Er is een goede basis om een vrijwilligerswerking op te bouwen.

Zwakte Bereikbaarheid van Vloethemveld met het openbaar vervoer Bereikbaarheid van de site via de grote verkeersassen is eerder beperkt Bereikbaarheid van de onthaalpoort ‘Os en Ezel’ De redelijke afstand van de parking aan het POV tot het onthaalplein Bedreigingen De erfgoedzone ligt volledig op het grondgebied van Zedelgem waardoor de betrokkenheid van de gemeente Jabbeke juridisch en praktisch wat moeilijker zal liggen Geen (duidelijke) bewegwijzering vanop de openbare weg naar de onthaalpoorten rond het gebied. Diversiteit en aanbod aan recreatieve natuur is vrij groot rond Brugge.

4.4 Merknaam De te ontwikkelen natuur-en erfgoedzone en het stiltegebied hebben een sterke merknaam nodig. Deze naam onderscheidt de zone van de rest van het Vloethemveld en verwijst idealiter naar de geschiedenis van de plek. De naam ‘Kamp Vloethemveld’ kwam naar voor. Deze keuze verwijst naar het unieke stukje geschiedenis van het POW-kamp. Ook andere krijgsgevangenenkampen kregen vaak een gelijkaardige naam. Deze naam is herkenbaar. De tweeledige naam onderstreept ook de tweeledigheid van de verhaallijnen: kamp staat voor het militaire erfgoed in het afgesloten land en Vloethemveld staat voor de natuur in dit moeilijke land. Mogelijke namen voor het onthaal: Kamp 2226, Het Kamphuis, Kamp Vloethemveld

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

5 BENCHMARK VAN GELIJKAARDIGE PROJECTEN 5.1 Uitgangskader van de benchmark Met het oog op de erkenning als ‘open’ erfgoed is het belangrijk om het project Vloethemveld te kaderen binnen gelijkaardige natuur- en erfgoedprojecten in binnen- en buitenland. De doelstelling is om aan te tonen hoe uniek het domein Vloethemveld is en welke belangrijke rol de openstelling en ontsluiting van zowel de erfgoed- als de natuurwaarden op het vroegere militair terrein en het omliggende natuurgebied kan spelen in Vlaanderen en daarbuiten. Bijkomend is het ook interessant om te kijken met welke (inter)nationale partners interessante inhoudelijke netwerken kunnen uitgebouwd worden. Voor wat betreft de analyse van gelijkaardige projecten in het binnenland hebben we ons gebaseerd op de drie belangrijkste verhaallijnen van het gebied, nl. de natuur die de status van Natura 2000 heeft; het verhaal van het POW-kamp en de periode als militair munitiedepot. Vanuit elk van deze 3 aspecten werd bekeken welke aansluiting het project Vloethemveld heeft. Op internationaal vlak hebben we nog twee extra elementen meegenomen in het onderzoek, nl. de combinatie natuur en militair erfgoed en het aspect kunst. In de internationale context hebben we ook vooral projecten met een maatschappelijk gerichte of publieke openstelling als uitgangspunt genomen. Vooral in Engeland en Duitsland zijn nog her en der in een landschappelijke of stedelijke context wat alleenstaande relicten terug te vinden van oude barakken die ooit dienst hebben gedaan als onderkomen voor POW-krijgsgevangenen. Vele van deze gebouwen staan er vervallen bij of worden hergebruikt voor nieuwe functies zoals werkplaatsen of klassen. Vele van deze relicten liggen ook op private terreinen en zijn dus niet toegankelijk voor het publiek. Of ze hebben hun erfgoedwaarden verloren door het ontbreken van de context of structuur van waaruit men de werking van een POW-kamp kan afleiden of vertellen. De uitgebreide Benchmark vindt u terug als een bijlage 1 bij dit herbestemmings- en onthaalplan. We geven hierna wat belangrijke zaken mee wat betreft de analyse van nog bestaande POW-kampen en munitiedepots in Vlaanderen en daarbuiten.

5.2 Analyse van POW-kampen in Vlaanderen Tijdens de Duitse bezetting van België in WO II waren er in ons land een reeks van internerings- of doorgangskampen zowel voor het transport van krijgsgevangenen, van Joden of andere onderdrukte minderheidsgroepen (bvb. zigeuners) en strafarbeiders/gevangenen/veroordeelden naar werkkampen of andere locaties in Duitsland en Polen. Een aantal van deze tijdelijke kampen zijn vandaag nog gekend en ingericht als herinneringsplek rond deportatie. Denken we hierbij aan het Fort Van Breendonk (www.breendonk.be ) en de Dossin Kazerne in Mechelen (www.kazernedossin.eu/NL/ ). Het zijn vandaag plaatsen waar mensenrechten, vrijheid en holocaust worden herinnerd. Toen in 1943 de geallieerde opmars doorheen België trok en heel wat Duitse krijgsgevangenen in kampen moesten worden ondergebracht, werden er op diverse plaatsen in het land tijdelijke kampen opgericht. Dit waren groots opgezette kampen waar alle gevangenen door elkaar werden in ondergebracht. Het merendeel van deze kampen was gelegen op Vlaams grondgebied en stond onder Brits of Amerikaans beheer. Pas later kamen er ook kleinere werkkampen waar krijgsgevangenen werden ingezet als hulp in de regionale industrie. Na de terugtrekking van de Duitse troepen in september 1944 stond België voor de uitdaging om de economie opnieuw op te starten, die was vernietigd door oorlog en bezettingslasten. De grootste problemen waren het herstel van de munteenheid, de wederopbouw van het transportsysteem, de levering van TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

voedsel en vooral een toename van de mijnen bosbouw. Deze aspecten waren belangrijke vereisten voor het herstel van de Belgische economie. Het belangrijkste obstakel voor het verhogen van de kolenproductie was het gebrek aan mankracht. De ernst van de situatie bracht de Belgische regering ertoe zich te buigen over de kwestie van het inzetten van Duitse krijgsgevangenen in de mijnen, de ontmijning van achtergebleven oorlogsmunitie en de bosbouw. Aangezien België geen krijgsgevangenen in eigen beheer had, kon men dergelijke krachten alleen aan de Britse of Amerikaanse zijde verkrijgen. Zo werden aanvankelijk 16.000 Duitse krijgsgevangenen overgenomen van de Britse strijdkrachten. Later volgden nog eens 30.669 mannen uit Amerikaanse krijgsgevangenenkampen. Van de 8 oorspronkelijke POW-kampen in Vlaanderen zijn er echter weinig structurele getuigenissen meer. Er is enkel nog een sterk gerestaureerde barak over van een van de werkkampen in Beringen.

5.3 Internationale POW-kampen Er waren heel wat POW-kampen uit WO II verspreid over diverse landen. In de Verenigde Staten waren er naar schatting zo’n 511 verschillende kampen waar ongeveer 425.000, vooral Duitse, Italiaanse en Japanse krijgsgevangenen werden vastgehouden. Deze kampen waren verspreid over heel het grondgebied van de VS. Dit waren vooral tijdelijk ingerichte kampen, bestaande uit tenten of lichte houten barakken. Vandaag zijn er slechts weinig restanten terug te vinden die de historiek van deze kampen in beeld kunnen brengen. Enkele lokale musea wijden een thematische tentoonstelling aan deze periode van de oorlog. In het Verenigd Koninklijk waren er 94 kampen waar vooral Duitse gevangenen zaten. Vele van deze kampen werden ingericht als werkkampen waar de krijgsgevangenen werden ingezet in de plaatselijke landbouw of industrie. Vandaag zijn er nog een klein aantal POW-sites overgebleven waarvan er nog een vrij groot deel van de oorspronkelijke gebouwen bewaard zijn gebleven. In Canada, Nieuw-Zeeland en Australië waren veel minder kampen aanwezig. Hiervan is er per land slechts één echt bewaard gebleven. Tenslotte waren er in Polen en Duitsland nog eens zo’n 180-tal krijgsgevangenkampen ingericht, verspreid over 13 Duitse, 2 Oostenrijkse en 2 Poolse districten. Deze kampen werden meestal opgesplitst naar rang en krijgsmacht. Er was ook duidelijk een andere indeling van kampen voor krijgsgevangenen uit de westerse landen en deze afkomstig uit o.m. Rusland. Ook hier zijn slechts nog een beperkt aantal kamp-sites bewaard gebleven en opengesteld voor het publiek.

5.4 Munitiedepots Wat betreft militaire munitiedepots zijn veel van deze sites in Europa ontwikkeld, uitgebouwd of aangepast in de periode van de Koude Oorlog, maar gezien de militaire periode van ontspanning en afslanking werden vele van deze depots gesloten of zijn ze niet meer in gebruik in hun initieel gebruik. Gezien hun achtergrond als opslagzones voor allerlei types van munitie worden ze echter enkel opengesteld voor het publiek wanneer het terrein integraal gesaneerd is. Dit omvat zowel de afbraak van de diverse constructies op het terrein, als het ontmantelen van de nog aanwezige munitie. Dergelijke sites zijn vanuit historisch oogpunt doorgaans minder belangrijk, maar zijn meestal -door hun jarenlange ontoegankelijkheid en afscherming- belangrijke natuurdomeinen waar de fauna en flora nog vrij ongerept is gebleven. Er zijn dus wel wat opslagzones die vandaag als natuurontwikkelingsgebieden worden beheerd en ontwikkeld. In Vlaanderen werden heel wat militaire domeinen als Natura 2000-gebieden erkend. Dergelijke erkenning hebben we ook meegenomen bij de analyse van de internationale projecten. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

5.5 Overzicht van de internationale referentieprojecten Hieronder vindt u een overzicht van deze 23 referentieprojecten. De details van elk project vindt u in de afzonderlijke benchmark (bijlage 1). Project Vloethemveld

VLAANDEREN

Natuur en Erfgoed project

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Eden - POW Camp nr 83

VERENIGD KONINKRIJK

Modern History Theme Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Cultybraggan - POW Camp nr 21

VERENIGD KONINKRIJK

Comrie Development Trust

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Harperley - POW Camp nr 93

VERENIGD KONINKRIJK

Privaat gebruik

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Friday Bridge - POW Camp nr 90

VERENIGD KONINKRIJK

Friday Bridge Farm Camp en Wisbech & Fenland Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Hearne

VERENIGDE STATEN

Vereniging - museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Algona

VERENIGDE STATEN

Camp Algona POW Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Aliceville

VERENIGDE STATEN

Aliceville Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp New Ulm

VERENIGDE STATEN

Flandrau State Park

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Stalag XB Sandbostel

DUITSLAND

Museumkamp Sandbostel

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

10.

Rheinwiesenlager

DUITSLAND

Landeszentrale Politische Bildung Rheinland-Pfalz

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

11.

Zagan Stalag Luft III en IV en Stalag VIII C/E

POLEN

Muzeum Obozow Jenieckick

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

12.

Site of National Remembrance

POLEN

Centralne Muzeum Jencow Wojennych

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

13.

Frøslev Camp

DENEMARKEN

Frøslev Camp Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

14.

Peenemünde

DUITSLAND

Historisch-Technisches Museum Peenemünde

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

15.

Kamp Vogelsang

DUITSLAND

Vogelsang IP (Internationaler Platz)

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

16.

Vliegbasis Soesterberg

NEDERLAND

Openstelling van een oud NAVO vliegveld

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

17.

Natuurgebied Brachter Wald

DUITSLAND

Herontwikkeling en openstelling van een oud munitieopslagterrein

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

18.

Militair Munitiedepot Donderen

NEDERLAND

Herbestemming van munitiebunkers tot kunstlandgoed

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

19.

Newington Armament Depot and Nature Reserv AUSTRALIE

Oud munitiedepot uit WO II

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

20.

Tatura www2 trainingskampen

AUSTRALIE

Krijgsgevangenkamp en immigratie kampen

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

21.

Bowmanville Camp nr 30

CANADA

Verlaten POW-site in oud schoolcomplex

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

22.

Exploseum

POLEN

Museum rond de ontwikkeling van munitie en wapens tijdens WO II in Duistland

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

23.

Featherstone POW-camp

NIEUW-ZEELAND

Featherstone Heritage museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

5.6 Wat kunnen we leren uit de benchmark? De sterkte van het domein Vloethemveld is de diversiteit aan verhaallijnen die men kan hanteren om de eigenheid van de plek en de publieke openstelling van het domein te onderbouwen. Naast de uitbouw van een uniek beheer door het Agentschap Natuur en Bos wat betreft het stiltegebied en de ontwikkeling van het heidelandschap, vormen de militaire verhaallijnen van het POW-kamp (incl. bijhorende kunstwerken) en de ontwikkeling van Kamp Vloethemveld als munitiedepot sterke elementen bij de openstelling. De benchmark toont aan dat deze twee militaire verhaallijnen m.b.t. het historisch gebruik van Kamp Vloethemveld uniek zijn. In Vlaanderen en Wallonië hebben we geen (erfgoed)site gevonden waar deze verhaallijnen aan bod komen of op een actieve publieke wijze worden geduid. Er werd ook nergens nog een dergelijk, vrij omvangrijk aantal erfgoedelementen aangetroffen die deze verhalen kunnen mee onderbouwen. Buiten een houten barak in Beringen (restant van een vroeger werkkamp uit WO II), een infobord in Overijse en een hangar aan het station van Jabbeke werden geen materiële getuigenissen van POW-kampen in België teruggevonden. Ook wat betreft de munitiedepots heeft Vloethemveld geen gelijkaardig, publiek toegankelijk project in Vlaanderen als voorbeeld. De ontwikkeling van het Natura 2000-gebied met het typische heidelandschap is op zich niet uniek in Vlaanderen. Vooral in de provincies Antwerpen en Limburg zijn verschillende militaire domeinen, ook in beheer bij het Agentschap Natuur en Bos, die een gelijkaardige ontwikkeling en openstelling doen. Wat hier wel uniek is, is de ontwikkeling en de aanwezigheid van heidelandschap in West-Vlaanderen. Dit is een landschapstype dat vroeger in deze regio wel veelvuldiger aanwezig was. Vloethemveld is nu het grootste heidegebied van West-Vlaanderen en herbergt de drie heidesoorten. Met de benchmark werd ook een internationale analyse uitgevoerd op het vlak van de combinatie natuur en militair erfgoed. Een dergelijke gelijkaardige combinatie werd enkel teruggevonden in het Duitse natuurgebied Brachter Wald. Daar wordt een oud Engels munitiedepot uit de Koude Oorlog publiek opengesteld. Dit project sluit sterk aan met Vloethemveld wat betreft de beleving en de historiek. Ook hier werd een uniek natuurlandschap ontwikkeld met de aanwezige merlons, depots, wegen en het logistiek kamp als historische elementen. Deze site heeft trouwens ook een directe link met Letland gezien een grote groep van militairen die instonden voor het beheer van het munitie-depot, uit Letland afkomstig waren. Een deel van het kamp werd ook het ‘Letdorp’ genoemd. De verhaallijn als POW-kamp ontbreekt hier volledig. Daarnaast hebben we met de benchmark ingezoomd op de historiek van Vloethemveld als POW-kamp. In Vloethemveld omvatte de inrichting en het gebruik als POW-kamp slechts een vrij korte periode. Het was een tijdelijk opgebouwd kamp dat ontstond na de doortocht van de gealieerden en dat op het einde van de oorlog terug ontmanteld werd. In Amerika, Engeland, Duitsland en Polen resten er nog een beperkt aantal voorbeelden van dergelijke POW-kampen met voldoene materiële getuigenissen. Deze kampen hebben een veel langer bestaan gekend dan in Vloethemveld. Van bij de start van WO II werden immers al krijgsgevangenkampen opgericht. Uiteindelijk hebben we wereldwijd nog 16 (erfgoed)sites teruggevonden waar er nog voldoende getuigenissen van een dergelijk kamp aanwezig waren of waar men rond deze thematiek aan de slag is gegaan. In deze sites komt het verhaal van de natuur echter niet aan bod. Het is belangrijk dat Vloethemveld een actief netwerk kan uitbouwen met deze andere sites zodat er een inhoudelijk sterk verhaal van krijgsgevangenkampen uit WO II kan worden uitgebouwd. Wat betreft het verhaal van munitie en wapens als verhaallijnen werden drie erfgoedsites gevonden. In de munitiefabrieken Permünde in Duitsland en het Explosium in Polen wordt bij de publieke openstelling sterk ingezet op de productie en het gebruik van munitie tijdens WO II. Enkel op de site Newington Armament Depot nabij Sidney werd een publieke openstelling van een historisch munitiedepot teruggevonden. Het uitwerken van het inhoudelijk verhaal van

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

de opslag van munitie (type munitie en de wijze van opslag, beheer van munitie) is op zich een sterk verhaal dat een publieke ontsluiting uniek kan maken. Dit aspect zal naar de toekomst toe een belangrijke meerwaarde zijn bij de openstelling van Kamp Vloethemveld. Tenslotte werden ook nog een aantal militaire sites onder de loep genomen waar natuur en kunst een belangrijk aspect waren bij de publieke beleving. Het gaat hier vb. om het vroegere NATO-vliegveld Soesterberg in Nederland en het Kamp Volgelzang in Duitsland. Dit zijn eveneens interessante partners om het aspect natuur en kunst in een internationaal netwerk te ontwikkelen. De uitgevoerde benchmark geeft dus niet alleen aan hoe uniek het domein Vloethemveld is in Vlaanderen en over de gehele wereld, het geeft ook de belangrijkste (erfgoed)sites weer waarmee men op internationaal vlak actief kan gaan netwerken op het vlak van de verhaallijnen van het POW-kamp, het aspect kunst en de combinatie van militaire geschiedenis en natuur.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6 ONTHAALPLAN VLOETHEMVELD Hoe kunnen we bezoekers van het Vloethemveld goed ontvangen en er een plek van ontmoeting van maken? Menselijk contact is de essentie van een goed onthaal, maar ook met een beperkte personeelsbezetting moeten bezoekers de weg kunnen vinden, zich welkom voelen en de bijzonderheden van de plek kunnen beleven. Het onthaalplan geeft een overzicht van de functionaliteiten en de infrastructuur die gewenst zijn om een professioneel onthaal te realiseren in het Vloethemveld. We beschrijven een ideale situatie waar we naartoe kunnen werken volgens een stappenplan. Er zijn twee onthaalpoorten voorzien aan de randen van het gebied: één in Jabbeke en één in Zedelgem. De identiteit en het aanbod is voor de beide poorten verschillend. Ze beconcurreren elkaar niet maar vullen elkaar aan. Het is de bedoeling dat ze elk een eigen publiek kunnen aantrekken en bedienen. Hoe komen bezoekers naar Vloethemveld: Te voet Fietsers en mountainbikers Auto (parkeren aan de onthaalpoorten) Autobus (groepen) Trailer (ruiters en menners) Openbaar vervoer (Zedelgem beschikt over een eigen station. Vanaf het station is er een belbus die stopt aan het POV. In samenwerking met trein/tram/bus kan er hier een groene halte worden ingericht.) Voor al deze vervoersmodi moet er een plaats zijn om aan te komen en een mobiliteitsswitch te maken. Voor het grote publiek is het niet mogelijk om het onthaalplein met de auto te bereiken, want de Vloethemveldzate en de kasseiweg zijn geknipt en enkel toegankelijk voor aangelanden. Het centrale onthaalplein in Zedelgem ligt een eind af van de twee onthaalpoorten waar de parkings zijn. De paden ernaartoe zijn opgeladen met elementen die een bezoek aan het Vloethemveld interessant kunnen maken. Zo kom je onderweg een variatie aan deelgebieden tegen (boomgaard, speelbos, natuurleerpad): voor elk wat wils. Op dit schema is, naast de ontsluiting, ook de spreiding te zien van de belangrijkste erfgoedzones, de hoogtepunten qua natuur en de voorzieningen naar recreatie toe.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6.1 Onthaalpoorten – aankomen Het gebied heeft twee onthaalpoorten: één in Zedelgem, aan de aan te leggen parking van het Provinciaal Opleidingsinstituut voor de Veiligheidsdiensten (POV° en één in Jabbeke, bestaande uit een aan te leggen parking naast restaurant de Os en de Ezel. De bezoekers worden onthaald in het Vloethemveld. Bewegwijzering in het gebied Vloethemveld gebeurt standaardsignalisatie van ANB. De herkenbaarheid van deze bewegwijzering is voor mensen een verwelkoming, geruststelling: we zijn aangekomen. Aan de inrit van de parkings zouden onthaalbakens moeten komen. Eventueel moet er ook extra bewegwijzering komen naar de onthaalpoorten (via traditionele verkeersborden). Deze onthaalbakens dragen zowel maxi-informatie, leesbaar vanaf de weg vanuit een auto, als mini-informatie, leesbaar voor een bezoeker die voor het baken staat. Zo komen er niet te veel borden in het gebied. Als de omgeving niet toelaat dat bezoekers het onthaalbaken van dichtbij benaderen, wordt het baken toch ontdubbeld: één aan de inrit van de parking en een kleiner baken verderop aan de parking. De exacte inplanting moet worden bepaald bij de realisatie. De maxi-info omvat onder andere: o De naam van het gebied: groot en in de vorm van een logo of herkenbare huisstijl o De naam van de onthaalzone (namen te bepalen in overleg):  Kamp Vloethemveld (de open natuur- en erfgoedzone)  Stiltegebied  Onthaalpoort Zedelgem  Onthaalpoort Jabbeke De mini-info op de andere zijde van het baken omvat:  Een korte welkomsttekst  Een verwijzing naar een website  De contactgegevens en logo’s van de verantwoordelijke overheden (en partners)  Een bezoekersreglement met iconen, waarbij onder andere duidelijk aangegeven staat welke delen van het gebied niet toegankelijk zijn voor honden (zoals de kijkhut en de natuur- en erfgoedsite).  Een grondplan met aanduiding van de locatie waar de bezoeker zich bevindt. De verschillende wegen naar het onthaalplein en de deelgebieden zijn hier ook op aangeduid. Ook de parkeerplaatsen het padennetwerk en verschillende POI en de afstanden tot die verschillende POI worden op deze plannen aangeduid.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Voorbeeld van een plan in 3D. Het is een plan van de Gentbrugse Meersen. Hierop duiden iconen alle belangrijke POI en faciliteiten aan. Deze worden ook op het terrein aangeduid door middel van wegwijzers in het gebied. 6.1.1

AANKOMEN IN ZEDELGEM

Dit onthaal is vooral interessant voor wandelaars, natuur- en erfgoedliefhebbers, gezinnen met jonge kinderen, scholen, jeugdbewegingen, beoefenaars van yoga, joggers, kunstliefhebbers en deelnemers aan geleide wandelingen. De parking van het POV heeft de grootste capaciteit en zal worden gebruikt als hoofdparking. Afhankelijk van de gekozen route, ligt deze parking op 0,6 tot 1 km wandelen van het onthaalplein. Autocars kunnen niet doorrijden tot op het onthaalplein en blijven dan ook op de parking van het POV. Om veiligheidsredenen is het niet mogelijk dat autocars over de Vloethemveldzate rijden. De zate is enkel open voor lokaal verkeer en niet voor dergelijk zwaar verkeer. De knip ter hoogte van het inkomplein, in combinatie met de grote draaicirkels van de autocars zorgen ervoor dat draaien op het onthaalplein sowieso moeilijk wordt. Vanaf de parking van het POV gaan de meeste bezoekers te voet verder. Wegwijzers sturen hen in een richting naar keuze: naar het onthaalplein of een andere bestemming (uitkijktoren). Er is een route door het speelbos en langs de Vloethemveldzate en er is een route langs de open plek in het bos op de plaats waar vroeger een atletiekpiste lag. Deze routes worden thematisch opgeladen en vormen zo een wezenlijk onderdeel van het bezoek aan het Vloethemveld; voor sommigen zijn ze misschien al een bestemming op zich. Voor mensen met een beperking en onthaalmedewerkers is er parkeerplaats voorzien aan het onthaalplein zelf.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Detailplan parking POV

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6.1.2

AANKOMEN IN JABBEKE

Het onthaal op grondgebied Jabbeke is 3,5 km ver van het onthaalplein gelegen. Voor een bezoek aan één van de uitkijktorens is dit de dichtstbijgelegen startplaats. Door de geplande bosuitbeidingen op de recent aangekochte gronden, komt Vloethemveld in de toekomst dichterbij gelegen. Deze startplek is vooral interessant voor mensen die langere tochten willen maken doorheen of rond het Vloethemveld of de ruimere omgeving, vooral met de fiets. Parkeren gebeurt op de parking naast restaurant Os en Ezel. Op deze parking is plaats voor trailers. Dit gegeven maakt de poort in Jabbeke interessant voor ruiters en menners. Vanaf deze poort is het logisch om de auto achter te laten en het gebied langs de bestaande fietsen paardenroutes te verkennen. Fietsers, mountainbikers, ruiters en menners vinden ook aansluiting op het bestaande netwerk doorheen het open en landelijke deel van het beschermde landschap. Wie na een etentje in De Os en de Ezel nog even de benen wil strekken, kan het gebied al wandelend verkennen. Het onthaalplein, de uitzichtpunten aan de corridor en aan het stiltegebied zijn makkelijk bereikbaar.

Inrichting van onthaalpoort Jabbeke

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6.2 Toegangswegen opladen 6.2.1

TRAJECTEN OPLADEN TUSSEN ONTHAALPOORT POV EN ONTHAALPLEIN

De wandelingen tussen de parking van het POV en het onthaalplein worden opgeladen met interessante elementen. Bezoekers komen aan op het onthaalplein via het speelbos en de Vloethemveldzate; via de kasseiweg of de route over de voormalige atletiekpiste. Het onthaalplein is altijd open en hier krijgen bezoekers tijdens de openingsuren toegang tot de gebouwen van Kamp Vloethemveld. Aan de parking van het POV moet duidelijk aangegeven staan welke routes er zijn naar het onthaalplein: de meest speelse en kindvriendelijke route langs het speelbos en vervolgens de Vloethemveldzate (1km tot onthaalplein) de leerrijkste route langs de open plek (voormalige atletiekpiste) (0,8 km tot onthaalplein) de kortste route, langs de kasseiweg (0,6 km tot onthaalplein) Het verhaal van de zones die je via deze routes doorkruist, kan geduid worden via een infobord. 6.2.1.1

worden gemaakt in het landschap. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Speelbos en Vloethemveldzate: de meest speelse route

Het speelbos is een reeds bestaande realisatie. De wandeling van het speelbos tot het onthaalplein is minder dan 1 km en dus haalbaar voor gezinnen met kinderen. De paden in het speelbos takken aan op de Vloethemveldzate. Wie de weg niet kent, zou wel eens de foute kant op kunnen trekken. Bij de aanleg van deze route moet met volgende elementen rekening worden gehouden: Goede aanduiding van de afstanden tot markante elementen (onthaalplein, uitkijktoren, voormalige atletiekpiste…) Verbinden met de speelzone en gedeelte aan de andere kant van de kasseiweg, waar ook de atletiekpiste ligt. Ook daar is plaats om te spelen. Waar het pad uit het speelbos komt en kruist met de Vloethemveldzate moeten wegwijzers komen naar het onthaalplein en eventueel in de richting van de thematische boswandeling. De berm naast de Vloethemveldzate was vroeger een spoorlijn met verschillende onbewaakte overwegen. Dit moet opnieuw zichtbaar

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Verder moet een pad worden aangelegd zodat groepen hier veilig kunnen wandelen, afgescheiden van het verkeer. Dit pad loopt op de plek waar vroeger de spoorlijn lag. Deze weg is niet bijzonder druk, maar toch is er wat verkeer van omwonenden en van machines die ANB gebruikt voor natuurbeheer in West-Vlaanderen. Oversteekplaatsen verschillen in hun aanleg van de rest van de weg. We stellen voor om ze in kasseien aan te leggen, met aandacht voor een stevige fundering. Op het einde van de Vloethemveldzate, met zicht op het onthaalplein kan er ook plaats worden gemaakt om een oude trein (wagon of locomotief) te evoceren op een artistieke manier. Deze evocatie is ook mogelijk op andere plaatsen (in de vorm van een grote historische foto op het onthaalplein. De inrichting van de Vloethemveldzate vormt het voorwerp van een aparte aanvraag. Een gemengd fietsen wandelpad in halfverharding is niet wenselijk. Het is te overwegen om de weg aan te leggen in twee stroken uitgewassen beton met ertussen verstevigd gazon.

Snede van de Vloethemveldzate

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Mogelijke evocaties van een treinwagon De oude spoorweg kan op verschillende manieren worden geëvoceerd, in de meest letterlijke zin door een oude treinwagon te plaatsen. De evocatie kan ook meer kunstig uitgewerkt worden, bijvoorbeeld door een visueel effect, zoals het kunstwerk van Nelson Mandela: je ziet de wagon pas verschijnen als je op het onthaalplein staat. In het Parkbos nabij Gent werden een trein en spoorweg geplaatst, uitgevoerd in cortenstaal en met een pad van treinbils. Deze plek is een combinatie van landmark, rustplek en een soort paviljoen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Het speelbos werd in 2011 aangeplant.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6.2.1.2

Voormalige atletiekpiste, hindernissenparcours en parkeerterrein: de leerrijkste route

De atletiekpiste, het vroegere hindernissenparcours van de militairen en de naburige parking worden opgebroken en krijgen een andere invulling. Het achterste gedeelte van deze plek kan na de afbraak van de atletiekpiste fungeren als open plek in het bos waar mensen uit de buurt elkaar kunnen ontmoeten voor rustige activiteiten zoals yoga of mindfulnesstrainingen of voor het verbinden van kunst en natuur. In het voorste gedeelte wordt er gemikt op jeugdbewegingen, gezinnen… Bij de aanleg van de route langs de voormalige atletiekpiste en van de open plek zelf moet met volgende elementen rekening worden gehouden: Deze worden geïntegreerd in de rest van het Vloethemveld en dus wordt de oude afsluiting verwijderd. Er kan een natuurleerpad worden aangelegd. Een vijftal haltes langs deze route geven uitleg over de waardevolle natuur door middel van informatieborden en doe-dingen. Deze worden bedacht ingepland, zodat ze de beeldkwaliteit van de nieuwe natuur niet verstoren. Het pad op de atletiekpiste zelf zou deels de route van de oude looppiste moeten volgen, langs de rand van de open plek. Zo wordt het betreden van het open grasland niet aangemoedigd. Het open grasland is ideaal voor een permanente land art installatie die verwijst naar het gebruik of de geschiedenis van de plek (moeilijk land/afgesloten land). De atletiekpiste is altijd open en er is geen toegangscontrole. Alle aanleg moet dus robuust en hufterproof zijn. Deze installatie zou ook onderhoudsarm moeten zijn. Op de op te breken betonvlakte en het op te breken hindernissenparcours is er plaats om met wilgenkunst ronde tenten van het POW-kamp op te roepen. Hoewel de tenten daar oorspronkelijk niet stonden, kunnen de vormen hier wel naar verwijzen. Deze open plek leent zich ook voor ontmoetingen en rustige bijeenkomsten voor mensen uit de buurt. Op beperkte momenten, zou hier sporadisch een land art festival kunnen doorgaan. De installaties of performances mogen geen blijvende impact hebben op het landschap.

Het natuurleerpad in Bosland wisselt spelprikkels af met educatieve, mechanische interacties

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Doorsnede van het open grasland op de voormalige atletiekpiste (locatie van deze snede aangeduid op plan in bovenaanzicht) Volgens bovenstaande plannen wordt de atletiekpiste omgevormd tot open plek met grasvlakte. De begroeiing wordt extensief grasland met bosrandvegetatie. Aan één zijde komt een ondiepe vijver met zachte, natuurlijke oevers. Hierdoor ontstaat een gradiënt van droge grond naar de grondwatertafel met de kwel.

Een deel van de krijgsgevangenen verbleven in ronde tenten. Dit tentenkamp stond waar nu het stiltegebied is. De wilgenhutten op het terrein voor de voormalige atletiekpiste kunnen door hun vorm en opstelling naar deze tenten verwijzen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6.2.2

TRAJECT TUSSEN OS & EZEL EN ONTHAALPLEIN OPLADEN

De onthaalpoort in Jabbeke zal waarschijnlijk een ander type bezoeker aantrekken dan de poort in Zedelgem. Het onthaal is hier eerder gericht op buurtbewoners en mensen die na het eten in de Os en Ezel nog een wandeling willen maken. Er zijn ook voorzieningen voor fietsers mountainbikers, ruiters en menners. Zij maken een ‘mobiliteitsswitch’ op de parking van Os en Ezel. Daar is ook plaats voor trailers. Vanaf deze poort vindt de bezoeker volgende interessante recreatieve elementen: Er komt een klein behendigheidsparcours voor mountainbikes. Een technisch parcours is een zeer welkome aanvulling op het bestaande netwerk. Het beschikbare terrein is 1,5 ha. Het parcours kan zonder bijkomende knooppunten aansluiten op de bestaande mountainbikeroute die in 2018 werd geopend. Mountainbikers kunnen starten aan het sportcomplex van Jabbeke en aan de Groene Meersen. Daar is parkeerplaats en zijn ook afspuitpunten voorzien. Het is niet nodig om ook op de parking van Os en Ezel een afspuitpunt voor mountainbikes te voorzien, aangezien dit geen startpunt wordt voor de mountainbikeroute van Sport Vlaanderen. Een geboortebos waar inwoners van Jabbeke een boom kunnen planten om de geboorte van hun kindje te vieren, zou kunnen worden voorzien. Als het bos is volgeplant kunnen vervolgens geboortedreven in de buurt worden aangeplant. Er zijn totems te voorzien voor de namen van de kinderen. De bestaande uitkijktoren bevindt zich op 2,8 km van deze onthaalpoort. Het nieuwe uitkijkplatform aan de corridor lijkt 1,9 km verder. Beide uitkijkpunten krijgen infoborden op maat. De hoeves in het noordelijk deel krijgen een infobord om hun erfgoedwaarde in de kijker te zetten. Om de weg naar het onthaalplein in Zedelgem aantrekkelijk te maken voor gezinnen met kinderen, kan hier een imitatiepad of gethematiseerde fit-o-meter worden voorzien, waarbij kinderen worden gestimuleerd om ‘bewoners’ van het Vloethemveld na te doen (fladderen als een vlinder, lopen als een schaap, marcheren als een soldaat, tuffen als een trein…). Er komt een startbord om het verhaal en de doelstelling kort te duiden en er is een ‘photo opportunity’ op het onthaalplein om mee af te sluiten.

Principetekening imitatiepad

Situering mountainbikeparcours in Jabbeke (zie hoofdstuk 7.1.4. voor overzichtsplan)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Inrichting van onthaalpoort Jabbeke

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6.3 Onthaalplein Het onthaalplein is steeds toegankelijk. Dit plein heeft twee functies: 1) het is de toegang naar Kamp Vloethemveld en receratief knooppunt maar eveneens 2) de toegangsweg naar de beheerloodsen van ANB. Voor de inrichting van het plein gelden de volgende randvoorwaarden: Er is een hekwerk/afsluiting aan de straatkant dat een afgesloten gevoel oproept, maar de toegangen staan altijd open. Het onthaalplein is van de natuur- en erfgoedzone gescheiden door een tweede afsluiting met hierin een toegangscontrole. De afsluitingen versterken het militaire karakter van de site. Het plein heeft een veilige inrichting. Op weekdagen zullen zware machines langs/over het plein rijden om toegang te krijgen tot de beheerloodsen. Deze machines komen vooral ’s ochtends vroeg en ’s avonds na de werkdag voorbij. Er wordt niet veel hinder verwacht, maar het onthaalplein moet toch veilig worden ingericht zodat dat bezoekers deze stroom van zwaar verkeer niet onnodig moeten kruisen. Door de inrichting van het rijspoor en de aanplanting van enkele haagjes, kan deze scheiding visueel duidelijk worden gemaakt. Er staat een welkomstbord met een de naam van het gebied, een overzichtsplan, logo’s van partners en praktische info (openingsuren, tarieven, iconen en een reglement, plaats voor tijdelijke informatie). De nodige wegwijzers voorzien die Points Of Interest (POI’s) in de omgeving aanduiden (onthaalgebouw, toegang (expo, natuur- en erfgoedzone), uitkijkpunten, fietsen wandelknooppunten). Hek dat de beheerloodsensite afschermt en waar ook de luifel met de kunstwerken van de POW achter staat. Het plein zelf is fietsvrij maar er zijn fietsrekken voorzien voor de eerste afsluiting. Eventueel kan het welkomstbord worden geïntegreerd in het ontwerp van het fietsenrek. De fietsrekken staan dicht genoeg bij het onthaalgebouw om te vermijden dat fietsers de rekken niet gebruiken en hun fiets gewoon dicht tegen de ingang van het onthaalgebouw stallen. Het plein zal door de aanleg (gebroken betonelementen en gras) niet uitnodigen om over te fietsen. Verder is het belangrijk om duidelijk aan te geven dat fietsen op het onthaalplein verboden is. Een aanta voldoende fietsenrekken te voorzien zodat mensen hun fiets niet meenemen op het onthaalplein. Er zijn parkeerplaatsen voor mindervaliden, personeel, met de juiste aanduidingen. Er is een plek waar een koets of huifkar kan staan. Er is voldoende plaats en verharding op het plein voor evenementen. Er moeten enkele foodtrucks kunnen staan en eventueel een kleine tent. Toch blijft het grotendeels een groen plein. Er zijn rustplekken voorzien: zitbanken en picknicktafels. Voorzie een kleine spelprikkel voor kinderen op het plein. Dat hoeven geen speeltuigen te zijn. Dit kan in de vorm van bergjes of door aanplanting. Kinderen moeten veilig op het plein kunnen spelen. Richt op het plein een eind/startpunt in van het imitatiepad (zie punt 6.2.2.). Dit moet een toffe ‘photo opportunity’ zijn en ook een aanleiding voor mensen om het pad te volgen in de andere richting, als ze al niet van Os en Ezel kwamen. Hou de zichtas van in de Vloethemveldzate tot aan de beheerloodsen op de terreinen van ANB. Je kan tot diep in het terrein kijken en het spoortraject ‘voelen’. Op het onthaalplein lopen de treinsporen vanuit de Vloethemveldzate visueel verder. Er zijn drie mogelijke locaties waar een artistieke evocatie van een oude trein zou passen. Die kan komen aan het begin van de Vloethemveldzate en is goed zichtbaar vanaf het onthaalplein. In Kamp Vloethemveld zou de evocatie kunnen komen op het punt waar een nieuw aan te leggen pad achter de groene barakken weer aantakt op de TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

historische sporen. Op het onthaalplein zelf is er eventueel ook plaats voor een grote historische foto van een binnenrijdende trein. Hiervoor is eventueel een historische foto van een trein beschikbaar bij het archief van Zedelgem.

Stijl:

o o o o o

Eventueel enkele robuste elementen die verwijzen naar het militaire gebruik (survival, camouflagekleuren…) Zoek een manier om het afgesloten kampgevoel op te wekken. De poortstructuur naar Kamp Vloethemveld mag geen kitsch zijn. Het moet een mooie evocatie en overgang zijn naar de zone erachter. Dit is een moderne interpretatie van de vroegere kampingang. Eenvormigheid in stijl en beeldkwaliteit (opletten voor een verzameling van losse projecten die niet aansluiten bij elkaar qua stijl). Materialisatie met ‘gebroken betonelementen’. Die refereren aan het militaire verleden en aan de natuur die intussen het terrein langzaam overneemt.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

6.4 Onthaalgebouw Het gebouw (Blok B) aan de inkom en de voormalige hondenkennel krijgen een nieuwe bestemming als onthaalgebouw en plaats voor educatie. Het onthaalgebouw heeft een tweeledig doel: Het onthaalgebouw is bedoeld als locatie voor de werking van het Vloethemveld. De vrijwilligers en gidsen die instaan voor de openstelling kunnen het gebouw gebruiken als centrale locatie voor hun werking, waar ze ontmoeting en educatie van de bezoekers omtrent het Vloethemveld stimuleren. Natuurinvest en ANB kunnen het gebouw ook blijven gebruiken voor hun eigen vergaderingen/cursussen. De gidsenwerking, de coördinator en de vrijwilligers kunnen in het gebouw terecht om er te vergaderen, info te geven of evenementen te organiseren in het kader van thema’s eigen aan het Vloethemveld. Het gebouw is tijdens de openingsuren van Kamp Vloethemveld voor het publiek toegankelijk. De minimale openingsuren van het onthaal zijn: Twee halve dagen in het weekend in de periode van 1 mei tot eind september. Verder is ook openstelling in de verlofperiodes gedurende twee halve dagen per week noodzakelijk (paasvakantie, zomerverlof, krokus- en herfstvakantie) Hier wordt de bezoeker onthaald en wegwijs gemaakt, wordt een folder verdeeld van het Vloethemveld of kan men iets ontlenen. Er is tevens de mogelijkheid om een groep te voorzien van koffie, frisdrank of streekdrankje. Dit ‘gastheerschap’ wil zeggen: het is de “vzw onthaal Vloethemveld” (de juiste naam zal afhangen van de beheersstructuur) die dit kan organiseren, en de inkomsten van deze verkoop van koffie, frisdrank, folders of gadgets moeten volledig ten goede komen aan het beheer en openstelling van de Kamp Vloethemveld. De openstelling van de toiletten kan openbaar zijn wanneer onderhoud door de gemeenten of vzw-structuur wordt opgenomen. Het onthaalgebouw Blok B is uitgerust met de nodige faciliteiten voor een goed onthaal van de bezoekers en voor een goede vrijwilligers- en gidsenwerking. Het bevat de volgende functies: Facillteiten o Inkomhal met goede matten of materiaal om modderige laarzen schoon te maken. o Kapstokken of onbewaakte garderobe o Lockers o Optioneel: Automaat met verdeler van jetons in de inkomhal van het onthaalgebouw (indien er voor de toegang tot Kamp Vloethemveld een bijdrage zou worden gevraagd). Deze jetons zijn nodig om Kamp Vloethemveld te betreden via de toegangscontrole (tourniquet). o Toiletten, openbaar o Polyvalente zaal die dienst kan doen als ontmoetingsruimte, zaal voor presentaties, refter of picknickruimte o Kitchenette met berging en toog. Het zal mogelijk zijn om bezoekers een drankje en een versnapering aan te bieden. Het aanbod is beperkt en wordt verzorgd door de vrijwilligers. Het is in geen geval de bedoeling om hier commerciële uitbating te voorzien. Informatie en werking o Klein infopunt waar een medewerker of vrijwilliger kan staan om bezoekers te verwelkomen of te informeren. Dit infopunt is verrijdbaar. Het is geen vaste werkpost of een balie. Het is vooral een herkenningspunt voor bezoekers. o Grote beeldwand (dubbelzijdige kastenwand) met één of meerdere grote foto’s en kennismaking van de thema’s moeilijk land en afgesloten land (geschiedenis, natuur, militair, POW). Deze wand zal de zaal domineren en sfeerbepalend zijn. De beelden moeten dus sprekend zijn. In deze wand wordt ook de mogelijkheid voorzien om enkele objecten of replica’s te tonen, veilig tegen vandalisme en diefstal, maar ook klimatologisch veilig (wat in de eerste fases enkel hier kan). Eigenlijk is de beeldwand een grote opbergkast waarvan de deuren bestickerd zijn. Een projectiedoek kan ervoor ontrold worden o Folderrek voor de verdeling van algemene toeristische folders en brochures, wandelen fietskaarten, een gedrukte bezoekersgids voor het Vloethemveld en de thematische wandelingen. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

o o

o o o o o o

Affichewand Belevingswand waar enkele onderwerpen van het Vloethemveld wat meer worden uitgediept. Dit kunnen overzichtskaarten zijn van het Vloethemveld ten opzichte van andere voormalige militaire domeinen die nu Natura 2000 gebied zijn, ten opzichte van andere POW-kampen in de rest van de wereld en ten opzichte van toeristische trekpleisters in de buurt: ideaal zou zijn als dit uitgewerkt wordt in een touchscreenapplicatie waarin bezoekers zich kunnen verdiepen. Een analoge kaart per thema zou het minimum zijn. Consultatieconsole van ANB, zoals die ook in het ZWIN is opgesteld footprint van 40 x 80 cm) Sokkel voor bestaande maquette van het kamp. De maquette is ongeveer 1,5 x 1,5 meter. Polyvalente zaal die dienst kan doen als ruimte voor workshops, educatie, vergaderingen of lezingen. Het meubilair is makkelijk te verplaatsen en moet uiteenlopende configuraties kunnen aannemen. De inrichting moet plaats voorzien voor een 50-tal personen. Projectievlak voorzien voor presentaties. De projectie kan op een muur maar eventueel ook op een uitrolbaar doek Voldoende bergruimte voor materiaal nodig voor workshops en ateliers (in de grote beeldwand) Werkpost voor de coördinator en voor de vrijwilligers (backoffice) achter een grote kastenwand

Onderstaande plannen illusteren verschillende mogelijkheden om het onthaal in te richten. Het gaat hierbij telkens om principes, niet om een concrete uitwerking. Er zijn verschilllende scenario’s mogelijk. Elementen die in alle scenario’s aanwezig zijn: Grote ingebouwde kastenwand waarin ook teasers verwerkt zijn. Dit kunnen wandvullende beelden, mechanische interacties, touchscreens, objecten of replica’s zijn. Folderrek voor de verdeling van wandelen fietskaarten, wandelgids specifiek voor het gebied en andere toeristische bestemmingen in de buurt. Een scherm of wand voor projecties Scenario 1: Het onthaalgebouw is ingericht met recuperatiemateriaal. Dit kunnen stoelen en tafels zijn die de gemeente nog beschikbaar heeft. Dit scenario werd niet ingetekend op onderstaande plannen omdat het niet mogelijk is te weten met welk materiaal zal worden gewerkt en dus ook niet of het stapelbaar is. Scenario 2: In het onthaalgebouw staan lange tafels die opklapbaar zijn. Een mogelijk type hiervoor is De Zitter, geproduceerd in Brugge, of een gelijkaardige constructie. Dit modulaire banken- en tafelsysteem kan op verschillende manieren worden geplaatst (tafel, bank, tribune, speelelement…) en kan plaatsbesparend worden opgeborgen. Het is mogelijk om een grote, open ruimte te maken, door alle tafels en banken weg te bergen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

De belevingswand kan op verschillende manieren worden ingevuld, met een spectaculaire, wandvullende foto, meerdere natuurbeelden, mechanische interacties (kijkkastjes, draaischijfjes) of interactieve schermen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7 ONTSLUITINGSPLAN VLOETHEMVELD 7.1 Wegen en padenstructuur De basis voor de wegen- en padenstructuur is het in 2013 goedgekeurde openstellingsplan van het Vloethemveld en het in 2016 goedgekeurde inrichtingsplan Moubeek-Vloethemveld. In het gebied lopen er heel wat mogelijke routes voor wandelaars en joggers, fietser, mountainbikers, ruiters en menners. Voor wie? Wandelen en joggen Fietsen Mountainbiken Ruiters en menners

Hoe lang? 16,6 km 9,4 km 4,6 km 7,6 km

De paden voor fietsers, mountainbikers, ruiters en menners vormen geen op zich staande routes: ze takken aan op bestaande netwerken in de omgeving. Daarnaast zijn ner nog tal van verschillende wandelmogelijkheden buiten de aangeduide routes.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.1

WANDELROUTES De wandelpaden in en rond het Vloethemveld vormen een miniwandelnetwerk van 16,6 km wandelpad. Naast deze paden, zijn de gewone wegen uiteraard ook bruikbaar om een wandeling mee uit te breiden. Wij stellen in dit rapport enkele lussen voor die mogelijk zijn in het Vloethemveld.

kan de weg van het groentje volgen van natuurgebied naar natuurgebied. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Er zijn tal van mogelijkheden om in de ruime omgeving rond het Vloethemveld te wandelen. Langs de wandellussen zijn verschillende interessante elementen te vinden: Vossenbarm: Dit is een belangrijk element om de ontginningsgeschiedenis van het gebied te duiden. Deze ophoging is ca. 800 jaar oud en nog steeds in het landschap te zien. Hoewel er ook een stuk van deze dijk verdwenen is, is de impact ervan op het landschap duidelijk: aan de noordzijde zie je landbouwlandschappen en aan de zuidkant groeit er bos. Dit werk van middeleeuwse monikken bepaalt tot op vandaag hoe het landschap eruitziet. Hoeves in het beschermde landschap: Dankzij de aanleg van, onder andere, de Vossenbarm kreeg men de waterhuishouding onder controle en werd landbouwontginning mogelijk. Er zijn ook vandaag enkele beschermde hoeves in het landschap te zien. Andere kleine landschapselementen zoals knotwilgen, gemengde hagen en rabatten illustreren hoe de mens dit natte gebied al eeuwen bewerkt en voor de landbouw geschikt wil maken. Het verdwenen arboretum: Ooit was het de bedoeling om in Zedelgem een arboretum aan te leggen. De collectie exotische bomen moest een bezienswaardigheid worden. De bomen werden echter naar Koekelare verplaatst. Twee exemplaren bleven achter. Zij zijn de stille getuigen van een kleine, vergeten geschiedenis. De voormalige spoorweg langs de Vloethemveldzate is een as waar je langs kan wandelen en fietsen. Verschillende paden takken hierop aan. Volg het groentje: Er zijn groene verbindingen naar andere natuurgebieden (zoals het Merkemveld). Deze verbinding is onder meer interessant voor het groentje, een klein groen vlindertje. Je

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Militaire invloedssferen: De rang van een militair bepaalde de plaats waar hij mocht wonen. Hoe lager je rang, hoe dichter bij het munitiedepot je verbleef. Centraal ligt het depot, dan is er de kazerne of school (nu POV). De onderofficieren hadden woningen in de Kronestraat en de officieren mochten in Zedelgem Dorp verblijven. Groene verbindingen tussen Snellegem en Vloethemveld Groene verbindingen tussen Vloethemveld en Ockerhout

Er zijn vijf thematische wandellussen mogelijk. Deze vijflussen, uitgewerkt in een wandelgids/brochure, zouden de volgende zijn: 1. Ontdekking: Dit is de rondgang rond het militair domein waar alle verhaallijnen aan bod komen. Deze lus is ook toegankelijk als Kamp Vloethemveld gesloten is voor het publiek. 2. De erfgoedwandeling: Dit is de wandeling in Kamp Vloethemveld. 3. De landschapwandeling: Tijdens deze wandeling kan men diverse landschapstypes ontdekken in het gebied, nl. bos, landbouw en heide. Deze lust loopt ook langs de uitkijktoren en Vossenbarm. Deze lus is altijd toegankelijk. 4. De natuurwandeling: Dit is een wandeling doorheen Kamp Vloethemveld en het stiltegebied. Deze lus is slechts enkele malen per jaar toegankelijk. 5. De boswandeling: Deze wandeling loopt voornamelijk door het Zuidelijke deel van het Vloethemveld. Dit gebied is altijd toegankelijk. Meer informatie over deze wandellussen is in dit hoofdstuk en in hoofdstuk 12.4 terug te vinden.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.1.1

Lussen rond het gebied De wandellus rond het gebied is 6,1 km lang. Met een ommetje naar het uitkijkpunt aan de corridor, wordt deze lus 6,8 km. De stippellijnen geven de verbindingen met de onthaalpoorten weer. Op deze lus kan je kennismaken met alle aspecten van het Vloethemveld. Deze lus is ook toegankelijk als het onthaalgebouw gesloten is.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

De wandellus rond het gebied kan worden uitgebreid met een route door het bos en langs de Vossenbarm. Deze route is 7,9 km.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.1.2

Wandelen naar het onthaalplein: een belevingsvol traject

Een korte lus van 1,8 km brengt bezoekers van aan de parking van het POV tot aan het onthaalplein en terug langs een belevingsvol traject via speelbos en voormalige atletiekpiste. Vanaf het onthaalplein kunnen ze aantakken op de grote lussen in en rond het gebied.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.1.3

Wandelen in Kamp Vloethemveld In deze wandellus ligt de nadruk op het erfgoed dat aanwezig is op de site. De bestaande betonwegen in Kamp Vloethemveld blijven behouden en dienen als wandelpaden en als weg voor onderhoud van de site. De wegen moeten in goede staat worden gehouden zodat ze bruikbaar worden en blijven voor rolstoelen en buggy’s. Net deze toegankelijkheid kan een belangrijke troef worden voor het gebied. De wandellus door Kamp Vloethemveld zelf is 2,8 km lang. Deze wandeling is enkel beschikbaar tijdens de openingsuren van het onthaal. Ze is steeds te combineren met een wandeling van aan een toegangspoort naar het onthaalplein en terug. Wie de grote lus rond het voormalige militaire domein combineert met deze lus door Kamp Vloethemveld zal 8,9 km stappen. Achteraan in de barakkenstraat is een kleine uitgang die toegang geeft tot het uitkijkpunt aan het einde van de corridor. Na deze uitstap kunnen groepen met gids opnieuw binnen in de natuur- en erfgoedzone. Individuele bezoekers kunnen door een tourniquet de natuur- en erfgoedzone verlaten en hun wandeling rond het gebied verderzetten (foto tourniquet: zie inzet in de kaart). Het is momenteel nog niet beslist of ook individuele bezoekers opnieuw naar binnen moeten kunnen langs deze toegang. Indien ze niet meer terug kunnen in Kamp Vloethemveld moet dit duidelijk aangeduid staan aan de ‘achteruitgang’. Indien ze wel opnieuw binnen moeten kunnen, gelden er enkele randvoorwaarden: Er moet een systeem komen dat een eenmalige ‘re-entrance’ mogelijk maakt. Het systeem moet zo zijn afgesteld dat bezoekers niet meer terug binnen kunnen na sluitingstijd of op een andere dag dan die waarop hun ticket geldig is. Ook moet het systeem mogelijk maken dat medewerkers kunnen controleren of er nog mensen in Kamp Vloethemveld aanwezig zijn (teller in- uit). In geval van problemen bij het terug binnenkomen, zal deze toegang ook moeten kunnen worden bediend vanop afstand (vanuit het onthaalgebouw).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.1.4

Wandelen tussen Jabbeke en Zedelgem (Geoefende) wandelaars zullen zonder problemen rond het Vloethemveld wandelen. Ze kunnen makkelijk een wandeling van 6 tot 8 km maken. Langs het traject van iets meer dan twee kilometer tussen de onthaalpoort Os en Ezel en het onthaalplein in Zedelgem kan er een soort fit-o-meter of imitatiepad komen met oefeningen die verwijzen naar de ‘bewoners’van het Vloethemveld (springen als een konijn, marcheren als een soldaat, op vier poten lopen als een schaap..). Dit ‘imitatiepad’ kan het wandeltraject tussen de parking in Jabbeke en het onthaal in Zedelgem opladen. Kinderen hoppen dan vlotter van opdracht naar opdracht en zo ook van startpunt naar eindpunt.

Terugkeren naar het startpunt in Jabbeke kan door de natuuren erfgoedzone. Wandelaars verlaten deze zone aan het einde van de barakkenstraat via een toegangscontrole en stappen door de corridor terug naar het startpunt.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.1.5

Gethematiseerde wandelingen in het Vloethemveld Een thematische boswandeling is één van de mogelijkheden. Er zit jong en oud bos in, naaldbomen, loofbomen en een stukje heide. Het passeert langs de Vossebarm en het bosreservaat alsook langs de Forbiosite (onderzoek biodiversiteit) en loopt tussen het speelbos en het KOTK-bos. Een hoevewandeling langs de ontginningshoeves in het noordelijk deel is een andere mogelijkheid. Wandelaars kunnen de hoeves bereiken via de bestaande recreatieve routes die ook door fietsers worden gebruikt. De hoevewandeling en de boswandeling aan elkaar koppelen levert een gevarieerde route.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.2

NATUURLOOPPAD

Natuurlopen zijn uniform bewegwijzerde loopomlopen (met afstandsaanduiding) in bos- en natuurgebieden in eigendom en beheer van Agentschap voor Natuur en Bos. Sporters komen in een ‘uniek kader’ terecht. Zo worden sport en natuur samengebracht. Natuurlopen zorgen voor een optimale (natuur)beleving en tonen dat topnatuur en sport perfect combineerbaar zijn. Momenteel zijn er 16 bewegwijzerde natuurlopen in Vlaanderen. Deze zijn erkend door Agentschap voor Natuur en Bos en door Sport Vlaanderen. Een overzicht van de gerealiseerde natuurlopen in Vlaanderen is te vinden op www.natuurenbos.be/natuurlopen. Via virtual races gebeurt er ook een koppeling met de virtuele wereld (www.natuurenbos.be/virtualraces).

7.1.2.1

Algemene criteria

Natuurlooppaden voldoen aan volgende criteria: Ze zijn uniform bewegwijzerd en hebben een afstandsaanduiding. Optioneel kunnen er ook paaltjes worden gebruikt voor intervaltraining. Natuurlopen maken maximaal gebruik van bestaande wandelpaden. De natuurloop wordt aangelegd zonder een hinder te vormen voor andere sporten natuurliefhebbers (geen conflict met bestaande fiets-, wandel-, ruiteren mountainbikeroutes). Er wordt geprobeerd om een afstand van minimum 5 km te halen. Die afstand kan natuurlijk altijd langer zijn, zoals de 15 km lange loop van het Meerdaalwoud. Het traject kan bestaan uit één of meerdere lussen. Een afzonderlijke lus bedraagt bij voorkeur 2,5 km. Minstens 80% van de natuurloop is onverhard. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.2.2

Er gaat heel wat aandacht naar veiligheid: sociale veiligheid, verkeersveiligheid, geen hinderende takken of andere obstakels. Het pad moet voldoende effen of droog zijn in de lente, zomer en herfst. ‘Zwarte natuurlopen’ zijn trajecten waar het af en toe wat moeilijker lopen is. Voor beginnende lopers (start to run) zijn de natuurlopen iets moeilijker. Er is een vorm van onthaalinfrastructuur voorzien bestaande uit een startzuil met informatie, bij voorkeur aan een parking. Op deze zuil komt een kaart met het traject van de natuurloop en ook enige duiding over de waarde van het gebied waar je door kan lopen (fauna, flora, landschap, erfgoedwaarde…) Er is steeds overleg vooraf met lokale actoren, zoals sporten milieuraden, gemeentebesturen en -diensten of lokale joggingclubs. De realisatie van de natuurloop gebeurt steeds in samenwerking met de lokale sportdienst en/of lokale sportclubs. Deze partners zorgen ook voor een peter en/of meter voor de natuurlopen. Ze houden het parcours mee in de gaten op vlak van bewegwijzering en dergelijke meer. Een natuurloop is niet verlicht. Er is geen omkleedmogelijkheid. Opvolging na realisatie: occasionele tevredenheidsmetingen over de omloop en het loopcomfort. Communicatie via de flyer gemaakt door Sport Vlaanderen, via de natuurbelevingswebsite en sociale media van ANB en via de websites van de lokale besturen.

Natuurloop Vloethemveld

Het natuurlooppad van het Vloethemveld gaat langs de voormalige atletiekpiste en brengt lopers verder in het gebied. Andere natuurlopen in de buurt zijn die in De Duinbossen van De Haan en in de Vagevuurbossen van Beernem. Er zullen verschillende lussen worden aangelegd met verschillende afstanden waarvan de lussen ook te combineren zijn om lange afstanden te lopen. Bij de aanleg van het pad in het Vloethemveld zullen we aandacht besteden aan de algemene criteria. Daarbovenop dienen nog enkele bijkomende zaken te worden meegenomen: Het Vloethemveld is een erg waterziek gebied. We moeten er maximaal voor proberen zorgen dat dit pad ook na felle regen bruikbaar is. Het pad mag niet onder water komen en niet te modderig worden. Het startpunt voor de natuurloop moet in nader overleg worden bepaald. Er kan een infobaken worden geplaatst in de buurt van de parking van het POV, maar dan moet het pad van daar vertrekken in de richting van de voormalige atletiekpiste. In een ander scenario start de natuurloop pas ter hoogte van de voormalige atletiekpiste of de opgebroken parking. In dat geval kan het nuttig zijn om een een fietsenstalling aan het startpunt te voorzien. Voorzie een bank waar lopers kunnen rusten en stretchen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.3

FIETSROUTES

Er zijn verschillende fietspaden die het Vloethemveld doorkruisen en die deel uitmaken van het bestaande fietsknooppuntennetwerk. Doorgaans maken recreatieve fietsers een tocht waarin ze in een grote lus terugkeren naar hun vertrekpunt. Westtoer rekent een gemiddelde lengte van 30 tot 50 km voor een recreatieve fietstocht. Een lus rond het Vloethemveld op zich is te klein om een op zich staande fietstocht te kunnen vormen. Westtoer zal een Vloethemveldroute uitstippelen langs bestaande knooppunten. Deze route vertrekt aan het Permekemuseum en loopt langs verschillende lokale ondernemers in Jabbeke en Zedelgem. Deze aaneenschakeling van knooppunten kan gecommuniceerd worden als de Vloethemveldroute. De Vloethemveldzate is een belangrijke fietsas doorheen het gebied, zowel voor fietsers die vanuit Zedelgem als vanuit Jabbeke komen. Het is belangrijk dat aan de uitkijkpunten, speelbos, onthaalplein… plaatsen voorzien zijn waar je je fiets veilig kan vastmaken en van waaruit je het gebied dan verder te voet kan verkennen. Een goede bewegwijzering is belangrijk.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.4

MOUNTAINBIKEROUTES In het gebied liggen diverse mountainbikeroutepaden. Op het grondgebied van Jabbeke is er in de buurt van Os en Ezel ruimte voor een klein technisch parcours voor mountainbikers. Dit parcours takt aan op het bestaande netwerk (de Bossenroute en Zilleghemse mountainbikeroute) voor mountainbikers en vormt zo een verrijking voor dit netwerk.

Bossenroute

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.5

MEN- EN PAARDENROUTES Ruiters en menners leggen langere afstanden af via het bestaande ruiteren mennetwerk. Dit netwerk krijgt nu enkele verbindingen bij rond het Vloethemveld. 7,6 km aan ruiterpaden geven ruiters en menners de mogelijkheid om het gebied te verkennen. Aan de kant Jabbeke komt het tracé te liggen op de nieuw aangekochte percelen. Trailers kunnen parkeren op de parking van de Os en de Ezel. Ter hoogte van het onthaalplein is er plaats waar een koets of huifkar halt kan houden. VLM plant een nieuwe route tussen Snellegem en het Vloethemveld.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.1.6 7.1.6.1

AUTOVERKEER Waar parkeren en mobiliteitsswitch

Zoals reeds aangegeven is het de bedoeling dat mensen met de auto parkeren op de parking aan het POV in Zedelgem of op de parking aan de Os en de Ezel in Jabbeke. Op de parking aan het POV is ook plaats voorzien voor bussen. Daar geven duidelijke infoborden aan dat ze zijn aangekomen in het Vloethemveld. Een goede bewegwijzering met vermelding van afstanden leidt ze het gebied in. Voor minder mobiele mensen en personeel zijn er ook parkeerplaatsen aan het onthaalplein. 7.1.6.2

Verkeer op de Vloethemveldzate en de kasseiweg

Het deel van de Vloethemvelzate tussen de Diksmuidse Heirweg en het onthaalplein wordt ingericht als een rijspoor. Op dit deel van de zate zelf zal enkel dienstverkeer worden toegelaten, in dit geval dus verkeer voor de beheerloodsen. De doorgang voor auto’s van de zate naar de kasseiweg wordt geknipt. De kasseiweg is er enkel voor dienstverkeer, fietser en wandelaars. Alle privébewoners rijden heen en terug langs de kasseiweg.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.2 Belevingszones die altijd toegankelijk zijn 7.2.1

BEHENDIGHEIDSPARCOURS MOUNTAINBIKE

Op grondgebied Jabbeke stelt het Agentschap voor Natuur en Bos een terrein van 1,5 hectare beschikbaar om op termijn in te richten als behendigheidsparcours voor mountainbikers. Dit zal worden ingericht in kader van het goedgekeurde inrichtingsplan Moubeek-Vloethemveld. Aan het behendigheidsparcours zal ook de Jabbeekse bossenroute passeren. Opmerkingen om mee te nemen in ontwerpfase van het behendigheidsparcours: Lengte van het parcours is ongeveer 500 meter. Geen te grote constructies die het landschap domineren. Zoveel mogelijk een natuurlijke invulling met stenen, stammen, (natuurlijke) bergjes, en beekjes. Duidelijke fysieke scheiding (grachtjes) van de rest van het gebied.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.2.2

OPEN ONTMOETINGSPLEIN OP DE VOORMALIGE ATLETIEKPISTE

De voormalige atletiekpiste blijft een open plek in een beboste zone: dit is bijzonder en verwijst naar het verleden. Op deze open plek kan er kunst komen, maar een grootschalige kunsthappening zit beter in de afsluitbare zone van Kamp Vloethemveld. Deze zone is veiliger en je kan toegangsgeld vragen. De kunst hier is dus eerder een teaser voor een kunsthappening in het betalend gebied. Hier is ook de mogelijkheid om de natuur te integreren in de kunst. In de meer kwetsbare zone van Kamp Vloethemveld is dit beperkter. Op de voormalige parking aan de atletiekpiste is er plaats voor wilgenkunst die verwijst naar de ronde tenten van de POW.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

7.2.3

SPEELBOS EN SMULBOOMGAARD

In 2011 startte ANB met de aanplant van het speelbos. In een gebied van iets meer dan 3 hectare kregen avontuurlijke spelelementen een plaats. In de ontwerpfase kregen de kinderen van de Vrije Eigentijdse Katholieke Basisschool in Aartrijke en de Vrije Basisschool Zedelgem Dorp inspraak. Op basis van hun suggesties kreeg het speelbos enkele heuvels, een laagte en een speltunnel. Het speelbos werd nog aantrekkelijker gemaakt met een totempaal, houten speelpaddenstoelen, dieren in houtsnijwerk, stapblokken, een kamp en een zandberg met picknickbanken. Het speelbos is het hele jaar door vrij toegankelijk van zonsopgang tot zonsondergang. Kinderen mogen touw en hout meenemen om hutten en constructies te bouwen op voorwaarde dat die constructies tijdelijk zijn van aard en dat ze hun afval weer meenemen naar huis. Takken van de bomen mogen niet worden afgebroken of gezaagd. Ook spijkers, schroeven, metaal, glas, honden en vuur zijn verboden in het speelbos. In het speelbos worden wegwijzers voorzien naar het onthaalplein. De route loopt langs de Vloethemveldzate. Er zijn ook wegwijzers naar de open zone aan de atletiekpiste.

In de buurt van het speelbos ligt een smulboomgaard. Daar kunnen bezoekers zelf fruit plukken van de talrijke fruitbomen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

8 HERBESTEMMINGSPLAN KAMP VLOETHEMVELD 8.1 Kamp Vloethemveld 8.1.1 8.1.1.1

BOUWKUNDIGE STRUCTUREN Barak B

Barak B wordt ingericht als onthaalgebouw (meer informatie over het onthaalgebouw is te lezen in hoofdstuk 6.4). Hier zijn alle faciliteiten aanwezig om bezoekers goed te kunnen ontvangen. Bovendien is dit gebouw ook een infopunt waar het Vloethemveld wordt gesitueerd ten opzichte van andere POWkampen wereldwijd en van andere Natura 2000 gebieden in Vlaanderen. In dit gebouw is een teaserwand voorzien (eventueel met objecten of replica’s) rond de grote verhalen die over het gebied te vertellen zijn (ontginning, natuurwaarden, POW en militaire geschiedenis).

8.1.1.2

Hergebruik groene barakken

Naast het onthaalgebouw bevinden zich twee groene barakken. Deze worden op termijn ingericht om de bezoekers te ontvangen. Voor deze inrichting is een groeitraject voorzien. Barak 1 doet na restauratie dienst als filmzaal. Mensen moeten hier droog kunnen zitten en een minimum aan verwarming hebben. Barak 2 wordt op termijn ingericht als belevingsruimte. Hier kunnen de vier grote verhaallijnen over het gebied meer in detail worden uitgewerkt.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

De groene barakken worden in fases gerenoveerd en opengesteld. Bij het ontwerp van de inrichting gelden volgende randvoorwaarden: -

8.1.1.3

Het zal niet mogelijk zijn om in de barakken originele erfgoedobjecten te tonen. Er is geen bewaking en de gebouwen zijn niet geklimatiseerd. De inrichting moet in de mate van het mogelijke modulair of verplaatsbaar zijn, zodat ze opzij kan worden gezet indien er plaats nodig is voor educatieve activiteiten. Er moet ruimte zijn voor tijdelijke initiatieven (tijdelijke tentoonstellingen) Inrichting aantal depots

Enkele depots langs de wandelroute in Kamp Vloethemveld zijn toegankelijk voor de bezoekers. In of op een aantal depots zijn nog muurtekeningen van de krijgsgevangenen zichtbaar. Deze muurschilderingen zijn erg kwetsbaar en hebben te lijden onder aanrakingen en klimatologische omstandigheden. In overleg met experts worden er maatregelen getroffen om ze zo goed mogelijk te beschermen (afstandhouders, verlichting met timers en sensoren…). Het betreft hier het depot Da 3 (3158) waar op de buitenmuur een toogscène staat en het depot Da11 (3269) waarin zich in het gebouw twee gouache muurschilderingen bevinden van landschappen. Deze twee depots bevinden zich in het gebied van de barakenstraat en liggen rug aan rug t.o.v. elkaar. Het is de bedoeling om deze twee depots, waarin het inhoudelijk verhaal van de kunstwerken uit het POW-kamp wordt verteld, met elkaar te verbinden. Dit kan gebeuren door het realiseren van een houten oversteek over de centrale merlon die beide depots van elkaar scheidt. Op deze oversteek hebben de bezoekers ook een extra zicht op alle depots van de barakkenstraat.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Depot Da11: 2 muurschilderingen in het interieur

Depot Da3: muurschildering met Toog scene op buitenmuur

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

In een aantal andere depots langs de route worden enkele wandvullende beelden aangebracht waarop eveneens een aantal inhoudelijke teksten worden geplaatst (zie sfeerbeeld op volgende pagina). Beeld en tekst geven een duiding over de militaire betekenis en gebruik van de depots: enerzijds het gebruik en inrichting als slaapplaats voor de krijgsgevangenen tijdens het POW-kamp en anderzijds het gebruik als munitieopslagplaats tijdens de Koude Oorlog. Deze beelden zijn bij voorkeur levensgrote historische foto’s van een barak in het POW-kamp of van opgeslagen munitie. Het gebruikte materiaal voor deze visualisatie is goed bestand tegen vocht en temperatuurschommelingen. De opstelling is onderhoudsvriendelijk. In de barakken is er verlichting die werkt met bewegingsdetectie en een timer. De stroomvoorziening moet van een zonnecel komen want er zijn geen elektriciteitsvoorzieningen in het gebied. We zouden deze wandvullende foto’s willen plaatsen in de barakken Da8 (3172) waar het verhaal van het POW-kamp aan bod komt (in combinatie met de muurschilderingen) en het depot Db6 (3164) waar het verhaal van de munitie in beeld wordt gebracht. Er zullen ook 3 depots hergebruikt worden als opstelplaats voor de 3 kunstwerken die nu nog langs het pad naar de Bocca staan opgesteld. Dit zijn eveneens kunstwerken van krijgsgevangenen uit de periode van het POW-kamp. Ze zijn in slechte staat en zouden naar een overdekte plek moeten worden verplaatst. Om de belevingswaarde van de wandeling in de natuur- en erfgoedzone te vergroten en om het bouwkundig erfgoed een functie te geven, stellen we voor om de werken op te stellen in verschillende depots: Per locatie wordt één kunstwerk centraal in de ruimte geplaatst. De ruimt zelf wordt verduisterd en het kunstwerk zelf wordt uitgelicht zodat het zowel aan de voor- als achterzijde zichtbaar is. Er worden ook afstandhouders geplaatst zodat de bezoekers het kunstwerk zelf niet kunnen aanraken. Het gaat om de depots Da 25 (3704), Da26 (3703) en Da27 (3703).

Kunstwerken aan de Bocca en beeld op het depot Da26

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Sfeerbeeld van een wandvullende foto in één van de depots

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Publiek toegankelijke depots: -

Depots met muurschilderingen Da3 en Da11 waar een oversteek over de merlon wordt voorzien (blauwe aanduiding) Depots met wandvullende foto’s Db6 en Da8 (groene aanduiding) Depost met kunstwerken Bocca: Da25, Da26 en Da27 (rode aanduiding)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

De andere leegstaande depots kunnen ook gebruikt worden voor het organiseren van kunstentoonstellingen in Kamp Vloethemveld. In het kader van een groter terugkerend evenement dat bv. om de twee of drie jaar rond moderne kunst kan georganiseerd worden, kunnen in meerdere depots kunstwerken worden tentoongesteld. Op deze wijze zijn de kunstwerken enigzins beschermd tegen weer en wind en kan men in de depots een belevingsvolle sfeer creëren waardoor de werken optimaal beleefd kunnen worden. Zo ontstaat er een tijdelijke kunstroute die de bezoekers een extra beleving kan geven. Een dergelijke kunsttentoonstelling kan best tijdens de zomerperiode worden georganiseerd en kan een extra inkomst voor de exploitatie leveren. De barakken die gebruikt worden voor een dergelijke opstelling kunnen worden voorzien van tijdelijke verlichting waarvoor de stroom voorzien wordt via bijgeplaatste kleine zonnepanelen. Er zijn in het buitenland een aantal (erfgoed) sites waar militaire bunkers voor het opstellen van kunst worden gebruikt. Het NATO-vliegveld Soesterberg is zo een plek, maar ook de Boros bunker in Berlijn en de bunkers aan de Deense Westkust bij Blåvand. In Soesterberg kan men een kunstroute per fiets doen waarbij diverse kunstbunkers met elkaar gelinkt worden. Een gelijkaardige kunstroute kan georganiseerd worden in Kamp Vloethemveld.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

100

8.1.1.4

Gebruik wachtershuisjes

In Kamp Vloethemveld zijn ook vier wachtlokaaltjes bewaard gebleven. Elk gebouw krijgt een functie in het kader van de publieke openstelling.

Het wachthuisje Wc4 (blauwe aanduiding op kaart) ligt nabij een zone die als heide werd ingericht. Het is daarom de plaats waar heide als landschap wordt geduid. In dit wachthuisje kunnen proefopstellingen worden geplaatst waar vrijwilligers aan de bezoekers uitleg kunnen geven over de typische fauna en flora die aanwezig zijn in een dergelijk landschap. De heidehut wordt slechts opensteld gedurende bepaalde weekends in het zomerverlof wanneer ze kan bemand worden door vrijwilligers.

Het wachthuisje Wc5 (rode aanduiding op kaart) ligt dicht bij de groene barakken en het onthaalplein. Dit wachthuisje wordt omgevormd naar een bergruimte voor materieel die in het kader van publieke evenementen wordt gebruikt, zoals extra tafels en stoelen, tenten, enz…

Het kleine betonnen wachthuisje Wb3 (paarse aanduiding op kaart) werd gebruikt als sleutelhuisje ten tijde van het munitiedepot. In dit betonnen gebouwtje werden de sleutels opgeslagen van de diverse munitiedepots die aansluitend aan dit sleutelhuisje lagen. Dit verhaal wordt hier voor de bezoekers geduid.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

101

Gebouw Wd1 (groene aanduiding op kaart) is een houten wachtlokaaltje gelegen bij depot Wb10 op de militaire kaart. In principe gaat het hier om het gebouw d1, maar de aanduiding van dit nummer op het militair plan is niet juist. Het gebouw is gelegen aan de kop van de eerste merlonzone. Tussen de start van de wandeling aan de groene barak en het uitkijkpunt aan de barakkenstraat is er een lang traject waar geen verdere belevingselementen zijn ingericht. In dit houten lokaal komen bezoekers iets te weten over hoe de munitie werd bewaakt.

Kaart met aanduiding van de 4 wachthuisjes inKamp Vloethemveld TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

102

8.1.1.5

Hergebruik lichte structuren of nissenhutten

In de buurt van het onthaal bevindt zich een cluster van drie lichte constructies. Deze nissenhutten liggen aan de rand van het bosrijke gedeelte van Kamp Vloethemveld (periode van het ontginningsgebied Vloethemveld). Deze constructies kunnen in de toekomst worden hergebruikt voor educatieve doeleinden vb. bosklassen (3de graad lager onderwijs). Deze gebouwen bevinden zich echter in een zeer slechte staat. Gezien de technische toestand van deze gebouwen en de kostprijs om deze structuren terug veilig en bruikbaar te maken, worden deze investeringen pas voorzien op het einde van het herbestemmingstraject. Ze vormen op zich dus geen prioriteit, maar ze kunnen wel een rol van betekenis krijgen naar een publieke educatieve openstelling (gezien de nabijheid van het onthaalplein met facilitaire functies zoals sanitair) gericht op het thema bos.

Nissenhut L1 Dit is een klein gebouw met weinig daglicht. Het is in slechte staat. In eerste instantie krijgt dit geen nieuwe bestemming. Na grondige restauratie kan deze constructie eventueel dienstdoen als overdekte vertelplek voor klassen. Maar hierbij moet toch de vraag gesteld worden in hoeverre dit een technisch en financieel haalbare kaart is om hier een veilige plek van te maken. Hier is geen aansluiting op elektriciteit en water. De gebouwen liggen ook midden in waardevol bos.

Nissenhut L2 Dit moet ooit een soort serre geweest zijn. Hier kunnen educatieve (bos)activiteiten doorgaan in een overdekte, maar niet verwarmde omgeving. Deze ruimte kan als praktische uitvalsbasis dienst doen om met educatieve pakketten rond het bos te werken (combinatie binnen- en buitenactiviteit). Hier is geen aansluiting op elektriciteit en water.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

103

Nissenhut L3 Deze langerekte boshut is aan één wand open. Daardoor wekt deze plek een surrealistische indruk. Het kan een rustpunt zijn, met een bevreemdend zicht op het bos errond. Ook hier kunnen educatieve activiteiten plaatsvinden rond het thema bos. Hier is geen aansluiting op elektriciteit en water.

Zolang deze lichte constructies geen nieuwe bestemming hebben gekregen, worden ze afgesloten voor het publiek. De paden ernaartoe worden ook niet beter toegankelijk gemaakt. Technisch is dit een nader te onderzoeken piste. In eerste instantie wordt nu gezorgd dat de aanbevelingen van Monumentenwacht voor deze gebouwen worden gerealiseerd in functie van zorg voor het erfgoed. Op lange termijn en afhankelijk van de realisatiegraad van de rest van Kamp Vloethemveld en de noodzaak aan bijkomende educatieve gebouwen, kan hier verder naar worden gekeken. Op de volgende pagina geven we enkele sfeerbeelden hoe deze plek kan worden omgevormd naar een attractieve educatieve zone rond het thema bos.

Kaart met rode aanduiding plaats nissenhutten TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

104

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

105

8.1.1.6

Transformatie hondenkennel – schapenrassen (levend erfgoed + begrazing in natuurgebieden)

De hondenkennel naast het onthaalgebouw is een lage constructie. Een suggestie is om er uitleg te geven over oude schapenrassen die bij het beheer van het natuurgebied worden gebruikt en/of om er te verwijzen naar het voormalig veldgebied waar schapen werden geweid. Dit kan een plaats zijn waar we uitleg kunnen geven over het belang van de begrazing voor de natuur in Vloethemveld. Een van de geïnteresseerden voor de gidsenopleiding heeft alvast kennis van oude schapenrassen. Een andere mogelijkheid is om de site uit te bouwen als een infopunt rond bijen, wilde bijen en bestuivers, soorten die het heel moeilijk hebben om vandaag te overleven. De inrichting van dit infopunt kan op een belevingsvolle manier gebeuren. Zo kan dit eventueel in de vorm van een escape room. Waarbij bezoekers pas een nieuw deel van de kennel kunnen bezoeken als ze raadsels of opdrachten tot een goed einde hebben gebracht. De insteek van deze escape room is educatief. Voor de herbestemming van de oude hondenkennel zijn er dus verschillende opties: Educatie rond oude schapenrassen. Als hier enkele oude schapenrassen te zien zijn, moet hier ook een infodrager komen die de bezoekers informeert over deze schapen. Dit kan ook een plek zijn om om bezoekers in te lichten over bijen, wilde bijen en bestuivers. Het plaatsen van bijenkasten is hier minder evident gezien de korte afstand tot privewoningen en de wettelijk te respecteren afstandsregels voor het plaatsen van bijenkasten. Bovendien is uit een studie gebleken dat honingbijen concurreren met de wilde bijen in het gebied, waardoor het af te raden is om hier bijenkasten te plaatsen. Dit educatieve element kan de vorm krijgen van een educatieve escape room. 8.1.1.7

Bocca: toegangspoort natuur – mark – schuildak

De Bocca ligt middenin het Vloethemveld en heeft een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van het gebied. Daarom is deze plek waardevol. De hoeve zelf is in slechte staat. Enkel de gevels van de oude ontginningshoeve blijven behouden en de rest van het gebouw wordt afgebroken. Het oorspronkelijke volume van het gebouw wordt opgeroepen door een nieuwe constructie te plaatsen (bijvoorbeeld uit staal en hout). Deze constructie roept het oorspronkelijke volume van de bocca op, geeft stabiliteit aan de oude muren die behouden blijven en kan een nieuwe functie krijgen als info- en schuilplek en als startpunt van de exclusieve wandelingen in het stiltegebied. Het infopunt in het toegankelijke deel van de Bocca gaat over de natuur in het Vloethemveld en de internationale waarde van deze natuur. Dit stuk is voor iedereen bezoekbaar tijdens de openstelling van Kamp Vloethemveld. Het geeft uitleg aan de bezoekers over het beheerdoelstellingen van het natuurgebied, maar ook over de bredere werking van ANB.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

106

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

107

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

108

De open constructie biedt inkijk in het stiltegebied. Op de afgesloten wand is er plaats voor informatieborden.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

109

Op de voormalige voute is er een platform waar gidsen uitleg kunnen geven. In een latere fase moet worden gekeken of het nodig is om deze dakconstructie iets meer te sluiten, zodat groepen hier ook kunnen schuilen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

110

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

111

8.1.2

LANDSCHAPPELIJKE STRUCTUREN

In het landschap zijn verschillende elementen waar we de aandacht van de bezoeker op willen vestigen: 1.

Spoorlijntrajecten in bosgebied en markante padenstructuur In het Vloethemveld kwamen vroeger treinen aan die de munitie naar of van de site vervoerden. Het uitgebouwde spoorwegnetwerk was dus cruciaal in het beheer van de site als munitiedepot. Men kon per trein alle depots op het terrein bereiken om munitieoverslag te doen. Vandaag zijn alle getuigenissen van deze spoortracés verdwenen maar in de padenstructuur vinden we nog de vorm terug van deze oude spoorlijnen. Deze spoorlijnen en haar vertakkingen kunnen worden aangeduid langsheen de betonpaden. De manier waarop ligt nog niet vast. Dit kan onder meer door middel van een soort wegmarkering, een markering met nagels of door het pad deels af te freezen. Hiervoor wordt er een visueel randpad heraangelegd op de belangrijkste betonpaden doorheen het gebied. Door de heraanleg van deze paden kan men de looplijnen van de het oude spoorwegtracé duidelijker aangeven en kan men zo het gebied toegankelijker maken voor mensen met een beperking. Deze aanleg kan ook als leidraad of looplijn dienen voor de individuele bezoekers en kan zelfs gebruikt worden op info op te plaatsen zodat beeldbepalende borden die impact hebben op de naturlijke beleving kunnen vermeden worden.

Dreefstructuren Binnen het voormalig militair domein Vloethemveld zijn verschillende markante dreven aanwezig met niet-inheemse canadapopulieren. Het gaat hier om dreven die de voormalige spoorlijnen begeleidden. Op enkele plaatsen in Kamp Vloethemveld is deze dreefstructuur nog zichtbaar in het landschap. De dreven ontstonden langs de oude brandgangen. Niettegenstaande dat de dreven niet meer overal aanwezig zijn, zijn ze samen met de nog bestaande paden een belangrijk structuurbepalend element in het voormalig militair domein. Vooral de dreef die aansluit op de groene barak 1 waar de bezoekers na het bezoek aan het belevingscentrum hun wandeling starten, is een belangrijk landschappelijk element dat geduid moet worden.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

112

Uitkijkpunt barakkenstraat Aan de toegang naar de barakkenstraat (zie rode aanduiding op plan) wordt er een uitkijkpunt gemaakt voor de bezoekers. Het beeld dat men krijgt vanop de merlons op de barakkenstraat is hier zeer mooi en belevingsvol. Gezien de merlons best niet worden betreden en de mensen (specifiek kinderen) de neiging hebben om deze merlons ook op te kruipen zou het voorzien van een structureel houten uitkijkpunt de verleiding om toch op de merlons te klimmen en te lopen moeten tegengaan.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

113

8.1.3 8.1.3.1

KUNSTWERKEN Luifel aan ingang met 3 kunstwerken

In de onthaalzone is een luifel voorzien waaronder verschillende kunstwerken van de POW zijn samengebracht. Hier is enige duiding bij de kunstwerken nodig. De basisinfo kan op een fysieke drager bij de kunstwerken komen. De uitgediepte informatie komt in de wandelgids.

Enkele aanzichten van de luifel uit de plannen van het aanbestedingsdossier 8.1.3.2

Depots als onderdak voor kunstwerken Bocca

Zie onder punt herbestemming van de depots.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

114

8.2 Stiltegebied 8.2.1

VOGELOBSERVATIEPLATFORM

In het vogelobservatieplatform is een infopaneel geplaatst over de vogelsoorten die er in het gebied te spotten zijn. Ook informatie over hoe je kan intekenen voor een geleide wandelingen in het stiltegebied (8 keer per jaar) kan hier aangebracht worden. 8.2.2

UITKIJKTOREN

Boven in de uitkijktoren moet een infopaneel komen met informatie over het landschap en enkele foto’s van vogels die in het gebied te spotten zijn. Vanuit de toren zijn de merlons, de heide en de vijvers goed te zien. Op deze panelen staat hoe je kan intekenen voor een geleide wandelingen in het stiltegebied (8 keer per jaar). Er is een kader voorzien voor wisselende informatie (welke UFO is gezien, welke vogel staat deze maand in de kijker…) Bijkomende info rond de betekenis en het ontstaan van de blusvijvers met betrekking tot het munitiedepot vb. de brandende vijvers.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

115

8.2.3

DEPOT 3210 – DA16: 5 MUURSCHILDERINGEN

In dit depot Da16 gelegen in het stiltegebied zijn nog 5 muurschilderingen van de POW-kamp periode zichtbaar. Dit depot is slechts acht keer per jaar te bezoeken, tijdens een geleide wandeling in het stiltegebied. Deze muurschilderingen worden geconsolideerd en dienen in principe niet afgeschermd te worden voor het publiek gezien ze enkel met gids kunnen bezocht worden. Gezien de historische betekenis en rol van de kunstwerken bij de krijgsgevangenen tijdens het POW-kamp is het toegankelijk houden van deze barak een belangrijk gegeven, zelfs indien ze maar in beperkte mate kunnen bezocht worden. De mogelijkehid moet wel onderzocht worden dat dit depot tijdens specifieke evenementen zoals vb. de Open Monumentendag wel vlotter kan opengesteld worden. Het beheer van dit depot en de muurschilderingen blijft de verantwoordelijkheid van het Agenschap Natuur en Bos en wordt niet in erfpacht overgedragen naar de gemeente Zedelgem of een andere exploitatiestructuur.

8.2.4

MERLONS

De merlons werden in de militaire tijd aangelegd rond de munitiedepots om de impact van een mogelijke ontploffing van munitie te beperken. De schokgolf kon worden opgevangen door de aarden dijkjes en een kettingreactie kon bij een eventuele ontploffing worden vermeden. De militairen maaiden deze aarden walletjes intensief om brandgevaar te beperken. Daarom kregen de merlons een heel eigen begroeiing. Door het grote hoogteverschil tussen de top van de merlons en de voet ontstond een gradiënt waar heel wat typische flora in te vinden is, waaronder heel wat zeldzame soorten. Bezoekers moeten enige duiding krijgen over de bijzondere waarde van de merlons, zodat ze hier niet op gaan klimmen en ook geen planten beschadigen bij hun bezoek aan het gebied.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

116

8.3 Boszone 8.3.1

TOEGANGSWEGEN NAAR HET MILITAIR DOMEIN De historische toegang tot het vroegere militair domein liep via een spoorlijn over de Vloethemveldzate of via de kasseiweg die uit komt op de vroegere militaire bewoning. Deze toegangswegen zijn belangrijk om de betekenis, het beheer en de ontwikkeling van het militair gebied te beleven en te vertellen. De functionaliteit en gebruik van deze toegangswegen, evenals de overgebleven gebouwen waar vroeger de militairen woonden worden via specifieke infoborden geduid.

8.3.2

DE ATLETIEKPISTE EN HINDERNISPISTE De oude atletiekpiste en de hindernispisten zijn ontstaan in de laatste periode van het gebruik van het domein als militair kamp. Deze beide landschappelijke ingrepen waren nodig in het kader van het gebruik van het kamp als militair opleidingskamp voor onderofficieren. Deze zone die gelegen is links van de kasseiweg Vloethemveldstraat wordt vandaag recreatief gebruikt door de bewoners van Zedelgen. In het kader van de herbestemming en het hergebruik van deze zone wordt de atletiekpiste omgevormd naar een natuurlijk open landschap in een bosrijke omgeving. Het wordt een ontmoetingsplaats voor activiteiten rond natuur (natuurleerpad), zelfreflectie (vb. yoga of tai chi sessies) of publieke inhoudelijke events (vb. bouwen van wilgenconstructies en landshapskunst of re-enactmentactiviteiten rond WO II). De hindernissenpiste en de huidige asfaltparking wordt opgebroken en ingericht als boszone.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

117

8.3.3

INRICHTING VOSSENBARM De Vossenbarm is vandaag nog steeds een opvallend beeldbepalend element. Deze eeuwenoude aarden wal is door mensen aangelegd en ligt op de grens van een bebost en nat gebied en een open landbouwgebied. We willen dit element zichtbaar laten in het landschap door: o o o

Op een klein deel de planten te snoeien zodat ook in de zomer de wal duidelijk zichtbaar is. Het bestaande infobord van de gemeente Jabbeke te vervangen door een iets groter exemplaar dat een geheel vormt met de overige informatieborden. Mogelijkheid om in het kader van de toegankelijkheid een geïntegreerde toegangstrap te voorzien met bovenaan een plateau om de Vossenbarm optimaal te beleven.

Voorbeeld van toegankelijke trapstructuur om de Vossenbarm langs boven toegankelijk te maken 8.3.4

AANLEG VLOETHEMVELDZATE – “MARK” SPOORLIJN Ooit liep er een spoorlijn langs de weg die nu bekend staat als de Vloethemveldzate. Op de plaats van de sporen is nu een zachte berm. Als we alle noden optellen komen we tot volgende conclusie: o De Vloethemveldzate wordt qua autoverkeer best een weg met enkel het dienstverkeer van ANB (+inclusief de inwoner die op de hoek woont). Fietsers, wandelaars, mountainbikes en ruiters mogen deze weg ook gebruiken. o Voor de wandelaars wordt op de plek waar vroeger de spoorlijn lag een onverhard of semi-verhard pad voorzien met verwijzing naar de spoorlijn. Langs dit pad komen referenties aan de historische spoorlijn. Op de plaats waar het pad uit het speelbos aantakt op de Vloethemveldzate moeten duidelijke wegwijzers komen. In het verlengde van de houten dieren in de speelzone kan een houten speeltreintje op deze hoek geplaatst worden. o De huidige asfaltweg wordt mogelijk een tweesporenbetonweg. Een tweesporenweg is ontradend voor autoverkeer. De tweesporenweg dient voorzien te worden van plekken om te kruisen. o De weg ter hoogte van het plein aan de inkom kan voor autoverkeer mogelijk geknipt worden. Er dient rekening gehouden met vuilnisophaling (dit gebeurt momenteel in een lus)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

118

8.3.5

Vandaag nemen bewoners de Vloethemveldzate heen en terug. De bewoners langs de kasseiweg rijden zelfs ook via Vloethemveldzate. Hierover zal dus nog een knoop moeten worden doorgehakt. Als de baan geknipt wordt, doet de kasseiweg dienst als weg voor het meeste autoverkeer van de bewoners. Dat betekent dat ze daar zullen moeten kruisen. Het laatste gedeelte van de kasseiweg is in slechte staat.

HISTORISCHE HOEVES In het gebied liggen enkele historische hoeves. Deze zijn nog bewoond en private eigendom. Vele van deze hoeves zijn historisch ontstaan in het kader van de ontginning van het gebied. Een aantal andere hoeves hebben een gebruik als boswachters- of nachtwachterswoningen. Vanaf het derde kwart van de achttiende eeuw werden de aanwezige moerassen en vijvers in het domein Vloethemveld drooggelegd en bebost en werd het gebied uitgebaat als houtwinningsgebied. De bestaande hoeves speelden een belangrijke rol in deze periode van drooglegging en bebossing en fungeerden opnieuw als ontginningshoeves. In functie van het bosbeheer werden ook twee nieuwe hoeves gebouwd voor de boswachter: hoeve De Vier-Eycken en Ferme Bocca. Het is de bedoeling om via een thematische wandeling een aantal van deze hoeves te bezoeken en hun historisch belang in het kader van de landschappelijke ontwikkeling van Vloethemveld te duiden.

8.3.6

AANLEG VAN KLEINE LANDSCHAPSELEMENTEN In het beschermde landschap komen hagen en streekeigen bomen (wilgen) voor. Deze staan vaak op private eigendommen. Eigenaars kunnen toelages krijgen voor het herstel of de aanleg van deze typerende kleine landschapselementen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

119

8.3.7

ONTWERP LAND ART OP ONTMOETINGSPLEIN

De atletiekpiste van de militairen wordt opgebroken en omgevormd tot open plek met grasvlakte. Hier is plaats voor rustige activiteiten die de beleving van de plek versterken. Dit kan in de vorm van een tijdelijke of permanente land art installatie. Deze installatie vraagt weinig onderhoud en is hufterproof.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

120

9 SAMENVATTEND: INPLANTING VAN VERHALEN IN HET GEBIED Waar vertellen we het? Wat vertellen we? Onthaalzone - Ontmoetingsplek Onthaalplein Praktische info (onthaalbord met openingsuren Kamp Vloethemveld, Ontmoetingsplein overzichtsplan, regels, plaats voor tijdelijke informatie) Onthaalgebouw Onbemand toeristisch infopunt voor de streek. Wat is er te doen in het Vloethemveld en de ruime omgeving? Teaser om expo te bezoeken, introductie van de thema’s: Wat hebben deze objecten te maken met moeilijk land of met verlaten land? Wat doen deze dingen hier? Overzicht van Vloethemveld ten opzichte van andere voormalige militaire domeinen die nu Natura 2000 gebied zijn en ten opzichte van andere POW-kampen in België. Luifel met de kunstwerken Eerste groene barak

Plan van het gebied nu- krijgsgevangenenkamp - munitiedepot Naam van de beelden, korte situering Het volledige verhaal Moeilijk land Afgesloten land

Tweede groene barak

Linken van het verhaal van Vloethemveld met actuele thema’s: Asielcentra, oorlogsvluchtelingen Stilte Klimaatverandering: effect op natuur en mens… Bijensterfte Open natuur en erfgoedzone – Kamp Vloethemveld Uitkijkplatform Geschiedenis barakkenstraat Insecten Begrazing 3 heidesoorten! Wachthuisje Versterken van de militaire sfeer Bewaren en bewaken TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

Hoe vertellen we het? Welke dragers gebruiken we? Infobord Infodragers (print) Folderrekken en posters Touchscreen (budget?) > ANB-console: zie systeem bezoekerscentra (bvb aan de ingang van Zwin natuurpark en andere bezoekercentra doorheen Vlaanderen: hierop is ook een link met de website van Westtoer) Grafische wand met objecten POW/natuur Verdelen wandelgids met plan Overzichtskaart (België) Infobord (beperkt, bijschrift) wandelgids Media volgens groeipad en budget: Film (bestaande film ANB) Multimediale onthaalruimte (indien het klimaat in de barakken OK is Tijdelijke expo (eigen initiatief of gehuurd)

Geïntegreerd infobord Wandelgids Wandelgids Wandvullend beeld met historische foto van wachter of

ERFGOEDSTUDIO

121

Bocca

Functies van de bocca: van hoeve tot mess en nu ruïne Doorgang naar reservaat

Munitiedepot 1

Afgesloten land: dit was een krijgsgevangenenkamp

Munitiedepot 2

Afgesloten land: dit was een munitiedepot

Muurschilderingen op Het verhaal van de krijgsgevangenen buitenkant van barakken Natuur in Kamp Diverse biotopen in deze zone, o.a paddenstoelen, drie heidesoorten Vloethemveld Vloethemveld (altijd toegankelijk) Uitkijkpunt corridor Vogels Uitkijktoren reservaat Vogels Heideherstel Geschiedenis landschap (merlons) Wandelverbinding Imitatiepad tussen Os & Ezel en Onthaalplein Voormalige atletiekpiste Plek voor rust en stilte Pad tussen POV en onthaalplein, langs voormalige atletiekpiste Geboortebos en – dreven Hoeves Bosuitbreidingspercelen kant Jabbeke Vloethemveldzate

Natuurleerpad Moeilijk land (welke soorten groeien hier) Huidig gebruik door de buurt Moeilijk land Landbouwontginning Verwijzing naar de rest van de site (Europese) natuurdoelen/ Belang van bos

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Wandelgids Geïntegreerd infobord Geïntegreerd infobord Borden en palen Land art door artist in residence Yoga en andere activiteiten (kunst) Drietal haltes met infoborden en doe-elementen Totem of bord Dragers met namen van de kinderen Bestaande infoborden en netwerken Totempaal, infobord waterhuishouding en natuurherstel en bosuitbreiding Object of evocatie via kunstwerk, geïntegreerd infobord

Hier kwamen treinen met munitie/POW toe

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

beeltenis/kunstwerk dat een wachter voorstelt Wandelgids Infopaneel (aan de aftakking van de weg die naar de Bocca leidt, met Bocca in de verte) +geintegreerde panelen in de Bocca (zie beschrijving boven) Wandelgids Wandvullend beeld met historische foto POW Wandelgids Wandvullend beeld met historische foto munitiedepot Wandelgids

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

122

PLANNING EN RAMING INVESTERINGEN

10.1 Uitgangspunten We voorzien drie mogelijke scenario’s voor de realisatie van de globale investeringen in Kamp Vloethemveld. Deze gaan van een minimale situatie, over een basisscenario tot een integraal scenario. De scenario’s bepalen enerzijds welke investeringen op welk ogenblik ingepland worden en anderzijds wat de inbreng en betrokkenheid is van de verschillende partners, m.n. de gemeenten Zedelgem en Jabbeke, de Vlaamse Landmaatschappij, het Agentschap Natuur en Bos en de Provincie West-Vlaanderen. Bij elk scenario maken we ook een berekening van de erfgoedpremie die men bij het Agentschap Onroerend Erfgoed kan bekomen. De drie scenario’s zijn zo opgebouwd dat ze op zichzelf kunnen gerealiseerd worden indien één of meerdere partners besluiten om niet mee in het project te stappen of indien de partners in gezamenlijk overleg een beperking opleggen wat betreft hun investeringsbedrag. Daarnaast zijn de drie scenario’s ook zo opgebouwd dat ze qua timing op elkaar aansluiten. Op deze wijze vormen ze dus ook 3 opeenvolgende stappen die na elkaar kunnen gerealiseerd worden mits het realiseren van tussen evaluaties en het bevestigen van de investeringen van de partners. Op deze wijze kan men er dus ook voor kiezen om de scenario’s na elkaar te realiseren waardoor ze over een langere periode kunnen worden gespreid. Hierdoor kan men de realisatie van het totale project over meerdere beleidsperiodes spreiden (vb. voor de gemeenten Jabbeke en Zedelgem een spreiding voorzien over 2 tot 3 beleidsperiodes van 6 jaar). Als tijdskader voor de huidige investeringsraming hanteren we in dit onderzoek de periode 2019 tot 2029.

10.2 Beschrijving van de scenario’s Zoals aangegeven hanteren we een minimalistisch scenario, een basisscenario en een scenario waarbij het herbestemmings- en openstellingsplan integraal wordt gerealiseerd. We beschrijven hierna kort welke de visie is die bij elk van deze scenario’s wordt gehanteerd. 10.2.1

MINIMAAL SCENARIO

Bij het minimaal scenario gaan we ervan uit dat het Agentschap Natuur en Bos verantwoordelijk blijft voor de publieke openstelling en toegankelijkheid van het afgesloten militair domein. Dit zowel voor het stiltegebied met de beheersloodsen, als Kamp Vloethemveld met de erfgoedrelicten en -objecten. De militaire zone wordt niet vrij opengesteld voor het publiek en kan enkel bezocht worden met een gids (via afspraak met ANB). Alle investeringen in dit gebied die te maken hebben met de realisatie van de publieke toegankelijkheid worden dus niet gerealiseerd. Het Agentschap Natuur en Bos zal wel de geplande investeringen voor de consolidatie van de erfgoedobjecten -zoals vastgelegd in het onderzoek van Monumentenwacht Vlaanderen- verder realiseren. Daarnaast wordt er bij dit scenario wel minimaal gestreefd naar de realisatie van de onthaalzone m.n. de restauratie, inrichting en openstelling van Blok B en de realisatie en inrichting van het publiek toegankelijke onthaalplein. Voor de publieke activiteiten op en rond dit onthaalplein wordt de medewerking van de gemeente Zedelgem gevraagd, die in dit geval de trekker zal zijn voor de organisatie van de activiteiten. De gemeente zal dan ook de onthaalgebouwen en het plein in erfpacht nemen en instaan voor de realisatie van de beperkte inrichting. Het Agentschap Natuur en Bos zal via deze erfpacht ook duidelijke TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

123

afspraken met de gemeente Zedelgem maken wat betreft de publieke openstelling en het gebruik. De gemeente zal dan zelf verder samenwerkingsverbanden uitwerken met de andere partners nl. de gemeente Jabbeke, de vrijwilligers, de VLM en de gidsen. Bij deze samenwerking wordt tussen beide gemeenten, ANB en VLM ook verder afgesproken wat de mogelijke financiële inbreng zal zijn die de gemeente Zedelgem nog van de gemeente Jabbeke, ANB en VLM zal ontvangt voor de realisatie van haar opdracht. Het speerpunt van dit scenario ligt in het gebruik van het onthaalgebouw (blok B) voor diverse functies en doelstellingen, nl. onthaal, educatie, vergaderingen, tentoonstellingen, enz… Daarom dient dit gebouw zeer flexibel te worden ingericht. In het minimale scenario zal er slechts een halftijdse inzet van een coördinator noodzakelijk zijn vanuit beide gemeenten (effectief inzet eigen personeel of ter beschikking stellen van een gelijkwaardig bedrag). Voor de verdeling van deze halftijdse coördinator onder de beide gemeenten hanteert men de sleutel 60 Zedelgem /40 Jabbeke verhouding. De publieke activiteiten zullen zich in hoofdzaak beperken tot het organiseren van een aantal evenementen op het onthaalplein gedurende het jaar. Als beheersstructuur kan hier een vrij eenvoudige organisatie worden uitgewerkt met de uitbouw van een feitelijke vereniging of interlokale vereniging (zie punt 13.1.4.2. Organisatiestructuur type 2: exploitatiestructuur via een interlokale vereniging). De juridische overeenkomsten worden gesloten tussen het Agentschap voor Natuur en Bos en de gemeente Zedelgem die op zijn beurt overeenkomsten afsluit met andere partners. 10.2.2

BASISSCENARIO

In het basisscenario zal Kamp Vloethemveld toegankelijk worden gemaakt voor individuele bezoekers. De publieke inrichting van dit stuk van het afgesloten militair domein wordt dus ook gerealiseerd. Ook hier zal de gemeente Zedelgem als trekker fungeren waarbij zij de erfpacht zal nemen van een selectie van de de erfgoedobjecten in dit gebied. Het investeringsprogramma in Kamp Vloethemveld wordt echter wel beperkt tot ongeveer 60% van de globale investeringen van het Ambitieniveau 3 scenario. Hierdoor zal er niet geïnvesteerd worden in de wegeninfrastructuur, de Bocca en de drie nissenhutten. Deze erfgoedobjecten worden daarom ook niet in erfpacht gegeven. De publieke openstelling wordt in dit scenario ook sterker inhoudelijk uitgewerkt met het herstel van de twee groene barakken tot een belevingscentrum, educatieve ruimte en ruimte voor tijdelijke tentoonstellingen. Hierdoor wordt het onthaalgebouw (blok B) ontlast gezien de activiteiten en inrichting verspreid kunnen worden over meerdere gebouwen. Naast deze structurele investeringen in de inrichting, worden er diverse activiteiten georganiseerd en Kamp Vloethemveld wordt gedurende minimaal 50 dagen en 300 uren publiek toegankelijk gemaakt. De investeringen in de inrichting worden verdeeld onder de betrokken gemeenten Zedelgem en Jabbeke. Hiervoor hanteren we een verdeelsleutel volgens bevolkingsaantallen, nl. de reeds aangehaalde 60/40 verhouding. Bij dit scenario zal men een organisatiestructuur uitwerken waarbij de basispartners (beide gemeenten en vrijwilligers) worden betrokken bij de uitbating. Gezien de ruimere doelstellingen en verantwoordelijkheden naar realisatie en openstelling willen we bij dit scenario adviseren om naar een meer duurzame juridische structuur te gaan, bvb. onder de vorm van een EVA (zie punt 13.1.4.3. Organisatiestructuur type 3: exploitatiestructuur met rechtspersoonlijkheid (EVA) met participatie van gemeente Zedelgem).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

124

10.2.3

SCENARIO AMBITIENIVEAU 3

Als laatste scenario zal het globale vooropgestelde investeringstraject volledig gerealiseerd worden, incl. de investeringen in de Bocca, de drie nissenhutten en de wegeninfrastructuur. Door te investeren in deze deelprojecten krijgt men enerzijds bijkomende mogelijkheden om het inhoudelijk verhaal van de plek te duiden en anderzijds creëert men extra ruimte om evenementen en activiteiten te organiseren (vb. extra educatieruimte in de nissenhutten). Deze extra erfgoedobjecten worden bijgevoegd op de lijst van de erfpacht naar de gemeente Zedelgem. De investeringen in deze gebouwen en de inrichting zullen hierbij door deze gemeente en/of andere partners worden gerealiseerd. Bij dit scenario zal de vooropgestelde organisatiestructuur van het basisscenario aangehouden worden.

10.3 Fasering en realisaties bij de scenario’s Hieronder wordt per scenario aangegeven welke investering op welk ogenblik zal worden ingepland. 10.3.1

MINIMAAL SCENARIO

Onder het minimaal scenario worden de lopende investeringsprogramma’s die de partners reeds hebben opgestart verder afgewerkt. De belangrijkste hierbij zijn de inrichting van de beide onthaalpoorten aan de POV en de ‘Os en de Ezel’. Ongeacht het scenario zal men hier steeds de bezoekers van het domein Vloethemveld onthalen. Daarnaast wordt het Vloethemveld geduid in zijn beleving, historiek en betekenis. Dit doen we door het plaatsen van de nodige welkomst- en infoborden. Dit niet enkel op de parkings, maar op alle plaatsen waar bezoekers het gebied binnenkomen, per fiets of al wandelend. Daarnaast wordt ook het traject tussen beide onthaalpoorten naar het centraal gelegen onthaalplein aangegeven en worden de diverse projectzones aangeduid, zoals vb. het speelbos, de atletiekpiste, de smulboomgaard, enz… Naast de lopende investeringsprojecten in het gebied worden er ook nog een aantal nieuwe deelprojecten opgestart die zich allemaal afspelen buiten het centrale omheinde militair domein. We denken aan de inrichting van de Vloethemveldzate door de Provincie West-Vlaanderen, de herinrichting van de oude atletiekpiste en bijhorende parking door het Agentschap Natuur en Bos en de paden rond het militaire domein met het imitatiepad door VLM en de gemeenten, de bosuitbreiding aan de kant van Jabbeke. Ook een aantal lopende projecten rond de publieke openstelling van het domein Vloethemveld worden verder gerealiseerd, zoals de opmaak van een naslagwerk omtrent de geschiedenis van de plek en de realisatie van een I-book als begeleiding bij wandelingen doorheen het bosgebied. Zoals reeds aangegeven zal het afgesloten militair domein (Kamp Vloethemveld + stiltezone) enkel beperkt toegankelijk zijn via gidsbeurten na afspraak of tijdens specifieke evenementen (vb. Open Monumentendag). Er zijn wel twee uitkijktorens -reeds gerealiseerd door ANBvanwaar men het militair domein kan inkijken. Op het onthaalplein zal men de basisinformatie kunnen bekomen wat deze plek betekend heeft. Het betreft hier dus een beperkt openstellingsbeleid dat op zich onvoldoende zal zijn om een erkenning als ‘open’ erfgoed aan te vragen (zie bijkomende info en criteria ‘open’ erfgoed in hoofdstuk 16 van dit document). Volgende erfgoedobjecten worden in erfpacht gegeven aan de gemeente Zedelgem: het onthaalgebouw (Blok B), het onthaalplein, de luifel met de kunstwerken, de kunstwerken aan de Bocca (i.k.v. het bekomen van een erfgoedpremie) en één groene barak als startplek voor de gidsbeurten. Ze wordt gebruikt om de huidige film die ANB heeft gemaakt van het project Vloethemveld als start van een bezoek te tonen. Deze groene barak zal minimaal onderhouden worden. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

125

Tijdspad deelprojecten bij minimaal scenario TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

126

Bij het minimaal scenario zal het Agentschap Natuur en Bos ook nog blijvend instaan voor het in orde stellen van de erfgoedobjecten in Kamp Vloethemveld en het stiltegebied (er wordt voor deze werken dus geen premie voorzien vanuit het Agentschap Onroerend Erfgoed). Ze voorzien hiervoor volgende investeringsprogramma’s: o

Reeds uitgevoerd: Realisatie van het vogelobservatiepunt

In realisatie (2018-2019): Consolidatie van de kunstwerken op het onthaalplein + realisatie van de luifel Restauratie en technieken van het onthaalgebouw (Blok B) Restauratie van de hondenkennel Fase 1: Asbestsanering van de barakkenstraat Werken aan de beheerloodsen Opmaak I-book (i.s.m. VLM/vrijwilligers/Gemeente)

Op planning (2019-2020): Fase 2: consolidatie barakkenstraat Consolidatie van alle barakken buiten de barakkenstraat Consolidatie van de muurschilderingen Basis indeling onthaalplein (afscheiding toegangen naar beheersloodsen en publiek onthaalgebouw Blok B) Daarnaast wordt -in hoofdzaak door VLM- ook actief verder gewerkt aan de opmaak van een naslagwerk (i.s.m. ANB en gemeenten)de opleiding en begeleiding van de gidsen, de activering van vrijwilligers, de organisatie van een tijdelijke tentoonstelling rond de ontheemden en de realisatie van het fietspad aan de Diskmuide Heirweg, Voor de inrichting van Ockerhout werken ANB en VLM samen en financiert de gemeente Zedelgem mee. Voor de bosinrichting van aangekochte terreinen op het grondgebied van Jabbeke (groen aangeduide deelprojecten op het tijdspad) werken ANB/VLM intensief samen.

Tenslotte worden er nog een aantal beperkte investeringen gepland waarvoor de gemeente Zedelgem zal instaan. Het gaat hier over de restauratie van het wachtlokaal Wb5 als extra stapel- en bergruimte i.k.v. evenementen (opslag tenten, stoelen, tafels…) en de restauratie van de drie kunstwerken aan de Bocca (consolidatie via een erfgoedpremie en plaatsen van deze kunstwerken, elk in een barak). Gezien de gemeente, en niet ANB, deze werkzaamheden op zich zal nemen zal er voor deze werken wel rekening gehouden worden met een restauratiepremie van gemiddeld 70% vanuit het Agentschap Onroerend Erfgoed. Naast de investeringen wordt in het tijdspad ook aangegeven dat men in 2018 en 2019 verder zal moeten werken aan de organisatiestructuur met de gemeente Zedelgem en dat de officiële openstelling van Kamp Vloethemveld wordt voorzien bij start van het toeristisch seizoen 2020.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

127

Nr.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 14 15 17 18 20 21 23 24 26 27 28 29 30 33 34 35

Min. Scenario

X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X

Onderdeel

Investering Begeleiding

Totaal excl. BTW

BTW

Totaal incl. Premie AOE BTW

8 000 5 000 5 000 456 040 4 817 12 000

0 0 0 0 0 0

8 000 5 000 5 000 456 040 4 817 12 000

1 680 0 0 95 769 1 012 2 520

9 680 5 000 5 000 551 809 5 828 14 520

0 0 0 0 0 0

3 800 20 600 65 100 48 000 195 274 327 428 71 000 2 060 0 257 375 31 717 46 793 4 817 114 238 15 300 17 300 0 204 750 25 000

0 0 0 4 800 0 0 0 0 0 25 738 0 0 0 11 424 0 0 0 20 475 2 500

3 800 20 600 65 100 52 800 195 274 327 428 71 000 2 060 0 283 113 31 717 46 793 4 817 125 662 15 300 17 300 0 225 225 27 500

798 4 326 13 671 11 088 41 008 68 760 14 910 433 0 59 454 6 661 9 827 1 012 26 389 3 213 3 633 0 47 297 5 775

4 598 24 926 78 771 63 888 236 282 396 188 85 910 2 493 0 342 567 38 378 56 620 5 829 152 051 18 513 20 933 0 272 522 33 275

0 0 0 28 800 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 15 189

1 941 408

64 937

2 006 345

419 235

2 425 580

43 989

ANB

0 0 0 150 000 5 828 14 520 4 598 24 926 0 0 236 282 396 188 25 773 2 493 0 0 0 0 5 829 152 051 (**) 18 513 (**) 0 0 0 3 995 1 040 995

Zedelgem

Jabbeke

VLM

0 3 000 5 000 50 000 0 0

0 2 000 0 0 0 0

9 680 (***) 0 0 28 000 0 0

0 0 0 323 809 0 0

0 0 47 263 35 088 0 0 0 0 0 102 770 23 027 0 0 0 0 0 0 0 14 091

0 0 31 508 0 0 0 0 0 0 0 15 351 22 986 0 0 0 6 280 0 0 0

0 0 0 0 0 0 60 137 0 0 239 797 0 (***) 33 634 0 0 0 14 653 (***) 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 272 522 0

280 238

78 125

385 901

596 331

Overzicht van de deelprojecten en de overeenkomstige investeringen bij een minimaal scenario (aanduiding met(*), (**) en (***) zijn middelen die nog bij ANB en VLM dienen goedgekeurd en vastgelegd te worden. De verklaring van elke van deze aanduiding vindt men terug op pag. 130)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Prov

128

10.3.2

BASISSCENARIO

Bij het basisscenario worden alle investeringen en deelprojecten van het minimaal scenario behouden en aangevuld met extra publieksgerichte inrichtingen in Kamp Vloethemlveld zelf. In dit scenario zal dit stuk van het domein dus publiek opengesteld worden voor individueel bezoek tijdens minimaal 50 dagen of 300 uur per jaar (criteria i.k.v. de erkenning als ‘open’ erfgoed – zie hoofdstuk 16 van dit document). Volgende investeringen worden extra voorzien: o Publieke beleving en openstelling van Kamp Vloethemveld: De realisatie van een uitkijkpunt op de barakkenstraat en de doorsteek tussen de depots Da3 en Da11 (depots met muurschilderingen in dit gebied); De inrichting van een beleving in de depots d.m.v. het voorzien van fotowanden rond de thema’s POW-kamp, munitiedepot en bewakers; De restauratie van twee wachtlokalen in het gebied (Wb7 en Wd1). o

Optimalisatie van het onthaal op het onthaalplein: Restauratie en inrichting van beide groene barakken naar een belevingscentrum, tijdelijke expo en educatieve ruimte; Het inrichten van de hondenkennel naar een ‘escape’ room.

Het extra inzetten op inhoudelijke projecten: Het maken van een uitgebreide onthaalfilm die alle verhaallijnen meer uitwerkt; Het uitbouwen van extra educatieve pakketten; De realisatie van de thematische wandelingen.

Het realiseren van extra recreatieve deelprojecten: Het uitwerken en inrichten van een mountainbike behendigheidsparcours op het grondgebied van Jabbeke.

Het verbeteren van de toegankelijkheid: Investering in herstel en heraanleg van de historische kasseiweg naar het onthaalplein (incl. dwarsweg naar Vloethemveldzate).

Bij dit scenario zullen er voldoende investeringen en realisaties worden uitgevoerd om een erkenning als ‘open’ erfgoed aan te vragen (zie bijkomende info en criteria ‘open’ erfgoed in hoofdstuk 16 van dit document). De erfpacht van erfgoedobjecten in Kamp Vloethemveld naar de gemeente Zedelgem wordt dus uitgebreid met alle erfgoedelementen binnen Kamp Vloethemveld excl. de Bocca, de drie nissenhutten en de wegen infrastructuur (de deelprojecten 11, 25, 37, 38, 45, 46, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 58, 59, 60, 61 en 62 worden dus in dit basisscenario niet mee opgenomen in de investeringstabel van blz. 131). Via de bijzondere (lange termijn) en standaard (korte termijn) erfgoedpremie zullen de diverse panden en structuren over de periode 2022 en 2030 gerealiseerd worden. De wachttijden voor een bijzondere erfgoedpremie lopen vandaag reeds op tot 4 à 5 jaar. Op onderstaand tijdpad worden de investeringen opgedeeld in de gemeentelijke beleidsperiode 2018-2024 en 2024-2030.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

129

Tijdspad deelprojecten bij basis scenario TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

130

VLM en ANB bieden aan om naast de erfgoedpremie verdere ondersteuning te verlenen voor het totstand komen van dit scenario en om bijkomende middelen te zoeken, vb via Europese samenwerking met onder andere Letland, via een wijziging van het inrichtingsplan Moubeek-Vloethemveld, fase 1, of door het dragen van de restfinanciering na aftrek van de premies voor erfgoed. De hieronder voorgestelde timing zijn een voorstel om de investeringen in tijd te spreiden, optimaal gebruik te maken van de premieregeling onroerend erfgoed, en rekening houdend met zo realistisch mogelijke timing. Wat de timing van realisatie van beide groene barakken betreft: op volgende bladzijde wordt de timing van uitvoering en gebruik aangegeven. In eerste fase (2020) wordt de eerste barak (barak 2) dichtst bij het onthaalgebouw (Blok B), tijdelijk opgefrist en ingericht als filmzaal voor de start van het bezoek aan Kamp Vloethemveld. Tot 2024 blijft deze opstelling in gebruik. Na het bekomen van een bijzondere erfgoedpremie 3 kan worden gestart met de restauratie van de verste groene barak (barak 1). Deze barak wordt na restauratie ingericht tot belevingscentrum waar alle verhalen worden geduid en de bezoekers worden voorbereid op het verdere bezoek aan Kamp Vloethemveld. Deze barak wordt aangepakt in 2024 en publiek opengesteld in 2025. In de eerste barak (barak 2) kunnen dan i.p.v. de film, tijdelijke opstellingen komen die klimaat-robuust zijn. Na het bekomen van een nieuwe erfgoedpremie kan men de barak 2 worden gerestaureerd. Dit wordt ten vroegste voorzien in 2026, zodat men deze vanaf 2027 kan openstellen als educatieve ruimte en tijdelijke exporuimte voor diverse doelgroepen en het brede publiek. Voor de publieksgerichte invulling/investeringen van het onthaalplein, de groene barakken en het onthaalgebouw blok B wordt er in de berekening een afgesproken percentage verdeling gehanteerd tussen de gemeente Zedelgem (60%) en Jabekke (40%). Deze verdeling wordt ook gehanteerd voor alle publieksgerichte kosten voor communicatie, educatie en ontsluiting (vb. infofolders, wandelbrochures).

Een dergelijke premie wordt pas aangevraagd na realisatie van het beheersplan en erkenning als ‘open’ erfgoed en wordt ten vroegste voorzien in 2024

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

131

Planning en timing aanpak groene barakken TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

132

Nr.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 39 40 41 42 43 44 47 48 53 56 57

Min. Scenario

Basis werking

X X X X X X

X X X

X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X

X X X X X X X X X X X X X X X X

Investering Begeleiding

Onderdeel

Basis ontwerp project Vloethemveld: "look and feel" en "lay-out" Oprichten van beheerstructuur Erfpachtoverdracht erfgoedelementen Inrichten parking POV Realisatie van de basisinrichting onthaalpoort parking POV Basisinrichting onthaalplein Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van ontsluitingsobjecten voor basisonthaal Vloethemveld Realisatie van de welkomstborden aan ingangen Vloethemdomein Inrichten van de trajecten van de onthaalpoorten naar het onthaalplein Praktische inrichten van het onthaalgebouw Blok B Tijdelijk opfrissen van één van de groene barak 2 (dichtste barak) Vormelijk en inhoudelijke uitwerking film Restauratie kunstwerken aan bocca Herstel barakken buiten barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking kunstwerken Bocca Fase 2 herstellen van barakken in barakkenstraat Restauratie muurschilderingen op depots in erfgoed en natuur zone Educatieve paketten I-Book Vloethemveld Inhoudelijk naslagwerk vloethemveld Uitwerken en realiseren van 3 thematische wandelingen: 1/ Ontdekking, 2/ Militair en 3/ Landschap Realisatie en inrichting van het onthaalplein Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van inrichting onthaalplein Inrichten parking Os en Ezel Realisatie van de basisinrichting onthaalpoort Os en Ezel Herinrichting zone atelitiekpiste Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van inrichting zone atletiekpiste (natuurleerpad) Inrichting Immitatiepad Inrichting Mountainbike parcour Vormelijke en inhoudelijke uitwerking parcour Inrichting bospercelen Jabbeke Inrichting Vloethemveldzate Herstel wachtlokaal Wc5 Uitwerken en inrichten van de hondenkennel naar een escape room Herstel wachtlokalen Wb7 en Wd1 Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van foto walls + technische instalatie Realisatie van het uitkijkpunt barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking uitzichtpunt Realisatie van de doorsteek over merlon barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking doorsteek Restauratie van Groene Barak 1 (verste barak) Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie belevingscentrum Herstellen kasseiweg Restauratie van Groene Barak 2 (dichtste barak) Vormelijke & inhoudelijke uitwerking + realisatie tijdelijke tentoonstelling & edu. ruimte Totaal Basiswerking

Totaal excl. BTW

BTW

Totaal incl. Premie AOE BTW

8 000 5 000 5 000 456 040 4 817 12 000

0 0 0 0 0 0

8 000 5 000 5 000 456 040 4 817 12 000

1 680 0 0 95 769 1 012 2 520

9 680 5 000 5 000 551 809 5 828 14 520

0 0 0 0 0 0

3 800 20 600 65 100 20 000 50 300 48 000 195 274 6 600 327 428 71 000 6 000 2 060 0 8 400 257 375 31 717 46 793 4 817 114 238 15 300 17 300 103 306 1 800 0 204 750 25 000 19 300 15 000 27 600 11 300 1 550 15 250 1 550 159 014 148 000 182 000 159 014 74 100

0 0 0 0 0 4 800 0 0 0 0 0 0 0 0 25 738 0 0 0 11 424 0 0 0 0 0 20 475 2 500 0 1 500 0 1 130 0 1 525 0 15 901 0 18 200 15 901 0

3 800 20 600 65 100 20 000 50 300 52 800 195 274 6 600 327 428 71 000 6 000 2 060 0 8 400 283 113 31 717 46 793 4 817 125 662 15 300 17 300 103 306 1 800 0 225 225 27 500 19 300 16 500 27 600 12 430 1 550 16 775 1 550 174 915 148 000 200 200 174 915 74 100

798 4 326 13 671 4 200 10 563 11 088 41 008 1 386 68 760 14 910 1 260 433 0 1 764 59 454 6 661 9 827 1 012 26 389 3 213 3 633 21 694 378 0 47 297 5 775 4 053 3 465 5 796 2 610 326 3 523 326 36 732 31 080 42 042 36 732 15 561

4 598 24 926 78 771 24 200 60 863 63 888 236 282 7 986 396 188 85 910 7 260 2 493 0 10 164 342 567 38 378 56 620 5 829 152 051 18 513 20 933 125 000 2 178 0 272 522 33 275 23 353 19 965 33 396 15 040 1 876 20 298 1 876 211 647 179 080 242 242 211 647 89 661

0 0 0 8 000 0 28 800 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 15 189 0 10 500 0 0 0 0 0 100 797 0 127 400 100 797 0

2 951 491

119 094

3 070 585

642 726

3 713 311

391 483

ANB

0 0 0 150 000 5 828 14 520 4 598 24 926 0 0 0 0 236 282 0 396 188 25 773 0 2 493 0 0 0 0 0 5 829 152 051 (**) 18 513 (**) 0 0 0 0 0 3 995 0 0 0 15 040 (**) 0 0 0 0 0 0 0 0 1 056 035

Zedelgem

Jabbeke

VLM

0 3 000 5 000 50 000 0 0

0 2 000 0 0 0 0

9 680 (***) 0 0 28 000 0 0

0 0 0 323 809 0 0

0 0 47 263 16 200 36 518 35 088 0 7 986 0 0 4 356 0 0 6 098 102 770 23 027 0 0 0 0 0 0 0 0 0 14 091 23 353 9 465 33 396 0 1 876 20 298 1 876 110 849 107 448 114 842 110 849 53 797

0 0 31 508 0 24 345 0 0 0 0 0 2 904 0 0 4 066 0 15 351 22 986 0 0 0 6 280 37 500 653 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 71 632 0 0 35 864

0 0 0 0 0 0 0 0 0 60 137 0 0 0 0 239 797 0 (***) 33 634 0 0 0 14 653 (***) 87 500 (***) 1 525 (*) 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 272 522 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

939 446

255 090

474 926

596 331

Overzicht van de deelprojecten en de overeenkomstige investeringen bij een basis scenario (aanduidingen met (*), (**) en (***) zijn middelen die bij ANB en VLM nog dienen goedgekeurd en vastgelegd te worden. De verklaring van elke van deze aanduiding vindt men terug op pag. 136) TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

Prov

133

10.3.3

SCENARIO AMBITIENIVEAU 3

Bij de start van het onderzoek werd in overleg met alle partners bepaald dat men wil streven naar een openstelling van Kamp Vloethemveld volgens het scenario 3 niveau (zie punt 3 Ambitieniveau van het project Vloethemveld). Ook in 2018 onderschrijven de gemeenten dit ambitieniveau en willen ze een structuur opzetten om dit te bereiken. Bij dit ambitieniveau wil men gaan voor een totale realisatie van het herbestemmings- en openstellingsplan. Dit zijn dus alle voorgaande investeringen en realisaties van de twee reeds besproken scenario’s en bijkomende het aanpakken van de nissenhutten, de Bocca en de wegeninfrastructuur. Het is duidelijk dat dit enkel kan mits werkbare financiële en praktische afspraken tussen de partners en het ruim in de tijd spreiden van de investeringen. Je kan dit scenario dan ook zien als een verdere stap in de uitbouw van de beide vorige scenario’s na evaluatie en mogelijk ook bijsturing van de investeringen. In dit geval worden volgende extra investeringsprojecten voorzien: o

Restauratie en inrichting van nissenhutten: Het restaureren en inrichten van de nissenhut L3 naar boshut. Hier wordt een beleving gecreëerd waarbij het bos het uitgangskader vormt voor de inrichting. Het wordt een soort educatieve zone gericht naar alle bezoekers aan Kamp Vloethemveld; Het restaureren en inrichten van de houten nissenhut L2 naar educatieve ruimte. Dit zal een niet-verwarmde ruimte zijn zonder sanitaire faciliteiten waar klassen kunnen werken rond de aanwezige fauna en flora; Het restaureren en inrichten van de metalen nissenhut L1 naar vertelruimte voor kinderen.

Nissenhut L3

Nissenhut L2

Nissenhut L1

Ontwerp Bocca

Restauratie en inrichting Bocca tot onthaal- en toegangspoort naar het stiltegebied volgens de principes van het opgemaakte ontwerp. De Bocca – ontmanteld tot twee muren en een stalen constructie - is dan ook deels vrij toegankelijk voor alle bezoekers aan Kamp Vloethemveld. Op deze plek krijgt men uitleg over het beheer van de natuur door het Agentschap Natuur en Bos en krijgt men een inkijk op dit gebied. Enkel via een gids kan men meegenomen worden in de aangebrachte doorgang om een wandeling te maken in het stiltegebied. Een principe ontwerp van de Bocca werd in het herbestemmings- en onthaalplan mee opgenomen (zie punt 8.1.1.7. Bocca: toegangspoort natuur – mark – schuildak). Voor de financiering van de investering in deze onthaalpoort wordt in de tabel rekening gehouden met een evenredige verdeling tussen ANB, Zedelgem en VLM (elk 1/3).

Inrichting van het wachthuisje Wc4 tot heidehut. Dit wachtlokaal wordt met vrijwilligers opengesteld en de bezoekers krijgen hier op bepaalde tijdstippen de mogelijkheid om de specifieke heidefauna en -flora te zien via proefopstellingen (vb. microscoop).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

134

Tenslotte wordt i.k.v. de toegankelijkheid van het Kamp aanVloethemveld de bestaande wegeninfrastructuur verbeterd door de realisatie van een rolstoeltoegankelijk randpad dat gebruikt zal worden als leidraad voor individuele wandelingen in het gebied en om extra informatie op te voorzien.

Bij een dergelijke investeringsprogramma komt het gebied zeker in aanmerking voor de erkenning als ‘open’ erfgoed (zie bijkomende info en criteria ‘open’ erfgoed in hoofdstuk 16 van dit document). De financiering van deze bijkomende projecten (excl. de onthaalpoort in de Bocca, zie regeling hierboven aangegeven) worden opgenomen door de gemeente Zedelgem na aftrek van de mogelijke restauratiepremies vanuit het Agentschap Onroerend Erfgoed (gem. premie 70%). Het merendeel van deze extra projecten wordt voorzien in de beleidsperiode 2024-2030, nl. de realisatie van de onthaalpoort in de Bocca (2025), de realisatie van het randpad in de wegen (2025 tot 2029) en de restauratie en inrichting van de educatieve nissenhutten L1 en L2 (2027 en 2028). Op relatief korte termijn wordt wel de realisatie van de evocaties voorzien t.h.v. de Vloethemveldzate of het onthaalplein waarmee men de beleving wil ensceneren rond de spoorlijnen (2020) en de inrichting van de boshut (nissenhut L3 – 2023) en de heidehut (wachtlokaal Wc4 – 2022). Op deze wijze kan men de investeringen ook beter inplannen/voorbereiden en koppelen aan de mogelijke erfgoedpremies waarbij rekening gehouden wordt met desbetreffende wachttijden. Het overzicht vcn het globale investeringsprogramma voor het ambitie 3 niveau vindt men terug op pagina 136.

Voorbeelden van ensceneringen spoorlijn

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

135

Tijdspad deelprojecten bij scenario Ambitieniveau 3 TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

136

10.4 Globale investeringstabel en planning Op basis van voorgaande scenario’s werden 62 deelprojecten gedefinieerd. Deze werden opgedeeld volgens type (gebouwen, kunstwerken, inrichting, administratie…) en deelproject (onderdelen in de scenario’s vb. groene barakken, aanleg atletiekpiste, aanleg onthaalplein, opmaak beheersstructuur,…). De detailberekening van de investeringsnoden voor de grotere gebouwen (nl. de groene barakken, de nissenhutten en de Bocca) werd als bijlage 2 van dit document opgenomen. Vooreerst hebben we de investeringen in de erfgoedobjecten zelf, m.n. de gebouwen en depots. Een groot deel wordt nog gerealiseerd door het Agentschap Natuur en Bos zoals de restauratie van de depots in de barakkenstraat en de rest van de depots in Kamp Vloethemveld. Deze gebouwen of constructies worden dus geconsolideerd overgedragen naar de gemeente Zedelgem via de erfpacht waardoor hiervoor geen erfgoedpremie meer dient voorzien te worden vanuit het Agentschap Onroerend Erfgoed. Voor de restauratie van andere erfgoedobjecten die in erfpacht worden overgedragen (de groene barakken, de Bocca, de nissenhutten en de wachtlokalen) kan wel een erfgoedpremie worden voorzien. Hiervoor rekenen we op een aanname van een erfgoedpremie van 70% op de posten die in aanmerking worden genomen voor de premie. Hierbij wordt er reeds rekening gehouden met de op til staande bijsturing van de premie regeling bij het Agentschap Onroerend Erfgoed. Het gaat hierbij om werkzaamheden voor het herstel of de reconstructie van de erfgoedwaarden. Daarnaast hebben we de investeringen in de kunstwerken (incl. muurschilderingen). Ook hier gaat Agentschap Natuur en Bos nog een deel zelf consolideren. Het gaat om de kunstwerken op het onthaalplein (lopende opdracht) en de muurschilderingen in de barakken Da3 en Da11 (nog op te starten). De consolidatie van de kunstwerken aan de Bocca worden na erfpachtoverdracht gepland. Hiervoor wordt een basis erfgoedpremie voorzien gezien deze premie wordt aangevraagd vóór de erkenning als ‘open’ erfgoed. Wat betreft de investeringen in de toegankelijke padeninfrastructuur (randpad) na overdracht aan de gemeente Zedelgem (vanaf 2024) wordt gerekend met een aanname van een beperkte erfgoedpremie van 20%. Let op, al deze erfgoedpremies worden berekend op basis van de door Agentschap Onroerend Erfgoed aanvaarde werken (hetzij slechts een deel van de totale werkzaamheden) en enkel op de kosten excl. BTW. Naast de investering in de gebouwen en constructies moet er geïnvesteerd worden in inrichting en publieke openstelling. Het gaat hier enerzijds over investeringen in structurele inrichtingen zoals tafels, stoelen, het belevingscentrum, infoborden, welkomstborden, enz… De investering van de algemene borden op het domein Vloethemveld wordt gerealiseerd door het Agentschap Natuur en Bos. ANB zal ook instaan voor de inrichting van natuurgerichte projectzones binnen Kamp Vloethemveld zoals de inrichting van het wachtlokaal Wc4 als heide hut en de Bocca als onthaalpoort naar het stiltegebied. De andere publieksgerichte structurele investeringen op het onthaalplein en Kamp Vloethemveld worden voorzien vanuit de beide gemeenten Zedelgem en Jabbeke met een verhouding 60/40. Anderzijds gaat het om investeringen in tijdelijke projecten zoals educatieve pakketten, de inrichting van de escape room in de hondenkennel, het uitwerken van thematische wandelingen, enz… Ook hier gaat men een verhouding hanteren van 60/40 tussen de gemeenten. Bij het realiseren van de inrichtingen wordt er niet gerekend op een erfgoedpremie, maar mogelijks kunnen er wel op het niveau van Vlaanderen of Europa projectmiddelen worden aangevraagd. Met dergelijke financieringsmogelijkheden werd in de investeringstabel geen rekening gehouden omdat dit per project onderzocht moet worden. Tenslotte zijn er nog de deelprojecten die zich situeren buiten Kamp Vloethemveld en het onthaalplein. Het gaat hier om recreatieve projecten zoals de herinrichting van de atletiekpiste (100% ANB), het inrichten van de mountainbike parcours (gemeente Jabbeke/VLM met verhouding 30/70), het imitatiepad TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

137

(gemeente Jabbeke/VLM met verhouding 30/70), de Vloethemveldzate (100% Provincie West-Vlaanderen), de parking aan de onthaalpoorten (afgesproken verdeelsleutel over meerdere partners), enz… In het kader van het inrichtingsplan Moubeek-Vloethemveld, fase 1 kan er verder onderzocht worden welke van deze investeringen bijkomende subsidies landinrichting kunnen krijgen. Als bijlage 2 wordt een eerste detaillering van een raming meegegeven wat betreft volgende deelprojecten: -

Restauratie en herstel van de groene barakken Restauratie en herstel van de drie nissenhutten (L1,L2 en L3 Restauratie en nieuw ontwerp van Bocca tot onthaalpoort Consolidatie van de depots type A en B (volgens detailramingen aangeleverd dor ANB) Ramingen voor heraanleg van landschappelijke structuren zoals het onthaalplein, de kasseiweg, de toegankelijke randweg in Kamp Vloethemveld, de atletiekpiste en de Vloethemveldzate Raming van de inhoudelijke publieke inrichtingen van de deelgebouwen, evenals de kosten voor educatie en communicatie

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

138

10.4.1

GLOBALE INVESTERINGSTABEL OPGEDEELD VOLGENS SCENARIO’S

De globale investeringstabel op volgende bladzijde geeft een indicatie van een financiële verdeling weer van de geraamde investeringskosten van de verschillende werkpaketten over de diverse partners nl. het Agentschap Natuur en Bos, de Vlaamse Landmaatschappij, de gemeente Zedelgem, de gemeente Jabbeke, de provincie West-Vlaanderen en het Agentschap Onroerend Erfgoed (via de erfgoedpremie). Wat betreft de financiering van de deelprojecten omvatten de basis en ambitieniveau 3 scenario’s een stevige investering van het gemeente Zedelgem (na aftrek van de erfgoedpremies). Het Agentschap Natuur en Bos is bereid mee te investeren in het uitkijkpunt aan de barakkenstraat. De aanleg van het mountainbike parcour kan gebeuren met middelen vanuit VLM en de gemeente Jabbeke (verhouding 30/70), na een wijziging van het inrichtingsplan Moubeek-Vloethemveld, fase 1. Verdere besprekingen tussen de gemeenten Zedelgem en Jabbeke, ANB en VLM zijn nodig om deze investering tussen de partijen te verdelen. Dit wordt opgenomen in de tweede helft van 2018 en begin 2019, om te komen tot een voor alle partijen haalbaar investeringsplan voor Vloethemveld, dat kan vastgelegd worden in een nieuwe samenwerkingsovereenkomst. De scenario’s en ramingen in dit onthaalplan bieden de basis voor deze besprekingen. Bij de huidige berekening gaan we o.m. uit van volgende aannames: -

Het Agentschap Natuur en Bos plannen nog een aantal lopende investeringen in de barakkenstraat, in een aantal andere depots in Kamp Vloethemveld en de restauratie van de muurschideringen en dit volgens de consolidatie verslagen van Monumentenwacht Vlaanderen. Deze voorziene investeringen worden integraal gedragen door ANB; Het Agentschap Natuur en Bos voorzien tevens de basisinrichting voor het onthaal van de bezoekers van de onthaalpoorten naar het onthaalplein. Daarnaast zou men nog instaan voor de volledige herinrichting van de atletiekpiste en de realisatie van het uitkijkpunt aan de barakkenstraat. Tenslotte kan ook een bijdrage worden voorzien voor de realisatie en inrichting van de Bocca. Dergelijke projectmiddelen moeten echter wel nog bij ANB besproken, goedgekeurd en vastgelegd worden en worden dus aangegeven met een (**); De bijkomstige investeringen in het bouwkundig erfgoed (incl. padenstructuur en kunstwerken aan de bocca) die in erfpacht wordt gegeven aan de gemeente Zedelgem wordt volledig door deze gemeente opgenomen (na aftrek van de erfgoedpremie), zo ook de publieke inrichting van de gebouwen in kamp Vloethemveld; We hanteren bij de berekening van de investeringen naar inrichting en publieke openstelling op het onthaal(plein) en groene barakken een 60/40 verhouding tussen beide gemeenten (60% voor Zedelgem en 40% voor Jabbeke). Het gaat hier om vb. de praktische inrichting van het belevingscentrum en het tijdelijk expo centrum, het onthaalgebouw blok B, de bijkomende educatieve paketten, communicatie, enz… Bij sommige investeringen van deelprojecten wordt rekening met een subsidie landinrichting vanuit de Vlaamse Landmatschappij. Deze zijn echter nog niet allemaal verworven en dienen dus nog aangevraagd en goedgekeurd te worden. Met een (*) wordt in de onderstaande investeringstabel aangegeven welke dit zijn. Voor de financiering vanuit de VLM voor sommige deelprojecten kan men via een wijziging van het inrichtingsplan Moubeek-Vloethemveld, fase 1, de nodige middelen verschuiven. Het gaat hier specifiek om het realiseren van het basisontwerp voor Vloethemveld (deelproject 1), de realisatie en inrichting van het nieuwe onthaalplein (deelproject 23), het realiseren van het immitatiepad (deelproject 30) en de realisatie van de mountainbike parcour (deelproject 31). Daarnaast kunnen ook middelen verschoven worden naar de inrichting van de groene barakken (deelposten 48 en 57). Deze investeringsbedragen moeten dus nog bij VLM goedgekeurd en vastgelegd worden voor deze deelposten. Deze worden aangeduid met een (***). Ook de middelen vanuit beide gemeenten zullen nog effectief begroot moeten worden. We hanteren een verhouding 30/70 met VLM voor de heraanleg van het onthaalplein (30% voor gemeente Zedelgem en 70% VLM); We hanteren de afgesproken verdeelsleutels wat betreft lopende investeringen zoals vb. de inrichting van de nieuwe parking aan de POV;

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

139

Voor de Bocca hebben we nu op de netto kostprijs (aftrek erfgoedpremie) een verdeelsleutel van 1/3 voorzien met ANB, VLM en de gemeente Zedelgem; De aanleg van de mountainbike piste en het immitatiepad is dan weer een verdeling gemeente Jabbeke met VLM (30/70 verhouding); Voor het ontwerp en de realisatie van de evocatie voorzien we een verdeling van de kosten tussen de gemeente Zedelgem en de provincie WestVlaanderen (dit in het kader van de mogelijke heraanlag van de Vloethemveldzate); Voor de berekening van de erfgoedpremie vanuit het Agentschap Onroerend Erfgoed hebben we rekening gehouden met een premies van 40% (basispremie na goedkeuring beheersplan), 60% (erkening ZEN-erfgoed na goedkeuring beheersplan) en 70% (basispremie na erkenning als ‘open’ erfgoed). Dit betekent dat in de periode tusen de datum van goedkeuring van het beheersplan en de datum van een erkenning als ‘open’ erfgoed (in principe 2020) er premies kunnen aangevraagd worden van 40% en 60%. Voor handelingen aan erfgoedelementen binnen de erkende zone ‘open’ erfgoed wordt vanaf 2020 rekening gehouden met een erfgoedprecentage van 70%.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

140

Nr.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50

Min. Scenario

Basis werking

Ambitie 3

X X X X X X

X X X

X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X

X X X X X X X X X X X X X X X X

X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X

Onderdeel

Investering Begeleiding

Basis ontwerp project Vloethemveld: "look and feel" en "lay-out" Oprichten van beheerstructuur Erfpachtoverdracht erfgoedelementen Inrichten parking POV Realisatie van de basisinrichting onthaalpoort parking POV Basisinrichting onthaalplein Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van ontsluitingsobjecten voor basisonthaal Vloethemveld Realisatie van de welkomstborden aan ingangen Vloethemdomein Inrichten van de trajecten van de onthaalpoorten naar het onthaalplein Praktische inrichten van het onthaalgebouw Blok B Opmaak van communicatie: website en algemene folders Tijdelijk opfrissen van één van de groene barak 2 (dichtste barak) Vormelijk en inhoudelijke uitwerking film Restauratie kunstwerken aan bocca Herstel barakken buiten barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking kunstwerken Bocca Fase 2 herstellen van barakken in barakkenstraat Restauratie muurschilderingen op depots in erfgoed en natuur zone Educatieve paketten I-Book Vloethemveld Inhoudelijk naslagwerk vloethemveld Uitwerken en realiseren van 3 thematische wandelingen: 1/ Ontdekking, 2/ Militair en 3/ Landschap Realisatie en inrichting van het onthaalplein Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van inrichting onthaalplein Evocatie Inrichten parking Os en Ezel Realisatie van de basisinrichting onthaalpoort Os en Ezel Herinrichting zone atelitiekpiste Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van inrichting zone atletiekpiste (natuurleerpad) Inrichting Immitatiepad Inrichting Mountainbike parcour Vormelijke en inhoudelijke uitwerking parcour Inrichting bospercelen Jabbeke Inrichting Vloethemveldzate Herstel wachtlokaal Wc5 Uitwerken en inrichten van de hondenkennel naar een escape room Herstel wachtlokaal voor heidehut Vormelijke en inhoudelijke Inrichting + realisatie van wachtlokaal tot heidehut Herstel wachtlokalen Wb7 en Wd1 Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van foto walls + technische instalatie Realisatie van het uitkijkpunt barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking uitzichtpunt Realisatie van de doorsteek over merlon barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking doorsteek Restauratie en inrichting van educatieve boshut Vormelijke en inhoudelijke Inrichting + realisatie van boshut Restauratie van Groene Barak 1 (verste barak) Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie belevingscentrum Restauratie van Bocca Inrichting Bocca - onthaalpoort natuurzone

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Totaal excl. BTW

BTW

Totaal incl. Premie AOE BTW

8 000 5 000 5 000 456 040 4 817 12 000

0 0 0 0 0 0

8 000 5 000 5 000 456 040 4 817 12 000

1 680 0 0 95 769 1 012 2 520

9 680 5 000 5 000 551 809 5 828 14 520

0 0 0 0 0 0

3 800 20 600 65 100 30 800 20 000 50 300 48 000 195 274 6 600 327 428 71 000 6 000 2 060 0 8 400 257 375 31 717 41 600 46 793 4 817 114 238 15 300 17 300 103 306 1 800 0 204 750 25 000 19 300 25 000 4 800 15 000 27 600 11 300 1 550 15 250 1 550 139 781 5 600 159 014 148 000 334 325 10 400

0 0 0 0 0 0 4 800 0 0 0 0 0 0 0 0 25 738 0 0 0 0 11 424 0 0 0 0 0 20 475 2 500 0 2 500 0 1 500 0 1 130 0 1 525 0 13 978 0 15 901 0 33 433 0

3 800 20 600 65 100 30 800 20 000 50 300 52 800 195 274 6 600 327 428 71 000 6 000 2 060 0 8 400 283 113 31 717 41 600 46 793 4 817 125 662 15 300 17 300 103 306 1 800 0 225 225 27 500 19 300 27 500 4 800 16 500 27 600 12 430 1 550 16 775 1 550 153 759 5 600 174 915 148 000 367 758 10 400

798 4 326 13 671 6 468 4 200 10 563 11 088 41 008 1 386 68 760 14 910 1 260 433 0 1 764 59 454 6 661 8 736 9 827 1 012 26 389 3 213 3 633 21 694 378 0 47 297 5 775 4 053 5 775 1 008 3 465 5 796 2 610 326 3 523 326 32 289 1 176 36 732 31 080 77 229 2 184

4 598 24 926 78 771 37 268 24 200 60 863 63 888 236 282 7 986 396 188 85 910 7 260 2 493 0 10 164 342 567 38 378 50 336 56 620 5 829 152 051 18 513 20 933 125 000 2 178 0 272 522 33 275 23 353 33 275 5 808 19 965 33 396 15 040 1 876 20 298 1 876 186 048 6 776 211 647 179 080 444 987 12 584

0 0 0 0 8 000 0 28 800 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 15 189 0 17 500 0 10 500 0 0 0 0 0 52 500 0 100 797 0 77 730 0

BAILLEUL Ontwerpbureau

ANB

0 0 0 150 000 5 828 14 520 4 598 24 926 0 0 0 0 0 236 282 0 396 188 25 773 0 2 493 0 0 0 0 0 0 5 829 152 051 (**) 18 513 (**) 0 0 0 0 0 3 995 0 0 5 808 (**) 0 0 15 040 (**) 0 0 0 0 0 0 0 122 419 (**) 12 584 (**)

ERFGOEDSTUDIO

Zedelgem

Jabbeke

VLM

Prov

0 3 000 5 000 50 000 0 0

0 2 000 0 0 0 0

9 680 (***) 0 0 28 000 0 0

0 0 0 323 809 0 0

0 0 47 263 22 361 16 200 36 518 35 088 0 7 986 0 0 4 356 0 0 6 098 102 770 23 027 25 168 0 0 0 0 0 0 0 0 0 14 091 23 353 15 775 0 9 465 33 396 0 1 876 20 298 1 876 133 548 6 776 110 849 107 448 122 419 0

0 0 31 508 14 907 0 24 345 0 0 0 0 0 2 904 0 0 4 066 0 15 351 0 22 986 0 0 0 6 280 37 500 653 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 71 632 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 60 137 0 0 0 0 239 797 0 (***) 0 33 634 0 0 0 14 653 (***) 87 500 (***) 1 525 (*) 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 122 419 (*) 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 25 168 0 0 0 0 0 0 0 0 272 522 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

141

Nr.

51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62

Min. Scenario

Basis werking

X X X

Ambitie 3 Onderdeel

X X X X X X X X X X X X

Investering Begeleiding

Totaal excl. BTW

BTW

Totaal incl. Premie AOE BTW

ANB

Zedelgem

Jabbeke

VLM

Prov

76 000 6 333 182 000 76 000 6 333 159 014 74 100 71 820 5 100 52 946 76 000 6 333

7 600 0 18 200 7 600 0 15 901 0 7 182 0 5 295 7 600 0

83 600 6 333 200 200 83 600 6 333 174 915 74 100 79 002 5 100 58 241 83 600 6 333

17 556 1 330 42 042 17 556 1 330 36 732 15 561 16 590 1 071 12 231 17 556 1 330

101 156 7 663 242 242 101 156 7 663 211 647 89 661 95 592 6 171 70 472 101 156 7 663

15 200 0 127 400 15 200 0 100 797 0 45 276 0 25 743 15 200 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

85 956 7 663 114 842 85 956 7 663 110 849 53 797 50 316 6 171 44 729 85 956 7 663

0 0 0 0 0 0 35 864 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Totaal Ambitieniveau 3

3 920 664

204 282

4 124 946

864 141

4 989 087

655 833

1 196 846

1 647 567

269 997

597 345

621 499

Totaal Basiswerking

2 951 491

119 094

3 070 585

642 726

3 713 311

391 483

1 056 035

939 446

255 090

474 926

596 331

Totaal Minimaal scenario

1 941 408

64 937

2 006 345

419 235

2 425 580

43 989

1 040 995

280 238

78 125

385 901

596 331

Deel 1: Toegankelijkheid paden Deel 1: Vormelijke en inhoudelijke + realisatie uitwerking paden Herstellen kasseiweg Deel 2: Toegankelijkheid paden Deel 2: Vormelijke en inhoudelijke + realisatie uitwerking paden Restauratie van Groene Barak 2 (dichtste barak) Vormelijke & inhoudelijke uitwerking + realisatie tijdelijke tentoonstelling & edu. ruimte Restauratie en inrichting van educatieve ruimte nissenhut Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie educatieve ruimte Restauratie en inrichting van nissenhut L1 Deel 3: Toegankelijkheid paden Deel 3: Vormelijke en inhoudelijke + realisatie uitwerking paden

Overzicht van de deelprojecten en de overeenkomstige investeringen bij een ambitie niveau 3 scenario (aanduidingen met (*), (**) en (***) zijn middelen die bij ANB en VLM nog dienen goedgekeurd en vastgelegd te worden. De verklaring van elke van deze aanduiding vindt men terug op pag. 136) De tabel op de volgende bladzijde geeft voor dezelfde 62 deelprojecten de timing weer voor de realisatie. De uitvoering van de realisaties wordt in de tabel aangeduid in het lichtblauw. De opmaak van de nodige dossiers of bestekken in het rood. De wachtperiode tussen de opmaak van de bestekken en de effectieve realisatie hebben we in het grijs aangegeven. De grijze periode kan in principe kort worden gehouden. Enkel wanneer men een bijzondere erfgoedpremie voorziet, zal er een langere wachtperiode ingecalculeerd moeten worden van ongeveer 4 jaar. We vragen dergelijke grotere erfgoedpremies (70%) aan voor de volgende dossiers: de twee groene barakken, de heraanleg van de wegeninfrastructuur, de realisatie van het ontwerp van de Bocca, de restauratie van de drie nissenhutten en de heraanleg van de historische kasseiweg naar het onthaalplein. Deze bijzondere premieaanvragen bij het Agentschap Onroerend Erfgoed worden aangeduid in een paarse kleur met de letter ‘B’. Naast de bijzondere erfgoedpremie worden er ook standaard erfgoedpremies aangevraagd. Deze premieaanvragen bij het Agentschap Onroerend Erfgoed worden aangeduid in een paarse kleur met de letter ‘S’. Deze premies worden bekomen 3 maanden na een aanvraag en zijn beperkt tot een premie op een maximaal kost of investeringsbedrag van 25K EUR. Men kan een dergelijke premie ook slechts éénmaal per jaar aanvragen en de werken moeten gerealiseerd zijn binnen een termijn van 2 jaar. Dergelijke kortlopende premies worden voorzien voor kleinschalige restauratieprojecten zoals de tijdelijk heropfrissing van de groene barak 2, de restauratie van de kunstwerken aan de Bocca, het herstel van de wachtlokalen en de restauratie van de boshut (nissenhut L3). Ze bedragen maximaal 80% van de maximale aanvaarde kost of dus 20K EUR (incl. btw). De oranje lijn in de timing geeft aan wanneer Kamp Vloethemveld officieel opengesteld wordt voor het brede publiek. Vanaf dit punt gaan we i.k.v. de erkenning als ‘open’ erfgoed rekenen voor het criterium tijdsgebonden openstelling, m.n. minimaal 50 dagen en 300 uren openstelling. De groene blokken geven juridisch-administratieve taken weer. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

142

NR Deelproject 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40

Partner

Basis ontwerp project Vloethemveld: "look and feel" en "lay-out" VLM Oprichten van beheerstructuur Jabbeke/VLM Erfpachtoverdracht erfgoedelementen ANB/Zedelgem Inrichten parking POV POV/prov/ANB/VLM Realisatie van de basisinrichting onthaalpoort parking POV ANB Basisinrichting onthaalplein ANB Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van ontsluitingsobjecten voor basisonthaal Vloethemveld Realisatie van de welkomstborden aan ingangen Vloethemdomein ANB Inrichten van de trajecten van de onthaalpoorten naar het onthaalplein ANB Praktische inrichten van het onthaalgebouw Blok B Zedelgem/Jabbeke Opmaak van communicatie: website en algemene folders Zedelgem/Jabbeke Tijdelijk opfrissen van één van de groene barak 2 (dichtste barak) Zedelgem Vormelijk en inhoudelijke uitwerking film Zedelgem Restauratie kunstwerken aan bocca Zedelgem Herstel barakken buiten barakkenstraat ANB Vormelijke en inhoudelijke uitwerking inrichting kunstwerken Zedelgem Fase 2 herstellen van barakken in barakkenstraat ANB Restauratie muurschilderingen op depots in erfgoed en natuur zone ANB Educatieve paketten Zedelgem I-Book Vloethemveld ANB/VLM Inhoudelijk naslagwerk vloethemveld ANB/VMLM/Zedelgem Uitwerken en realiseren van 3 thematische wandelingen: 1/ Ontdekking, 2/ Militair en 3/ La Zedelgem Realisatie en inrichting van het onthaalplein Zedelgem/VLM Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van inrichting onthaalplein Zedelgem/VLM Evocatie historiek Zedelgem/Prov. Inrichten parking Os en Ezel Jabbeke/VLM Realisatie van de basisinrichting onthaalpoort Os en Ezel ANB Herinrichting zone atelitiekpiste ANB Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van inrichting zone atletiekpiste (natuurleerpad ANB Inrichting Immitatiepad Jabbeke/VLM Inrichting Mountainbike parcour Jabbeke/VLM Vormelijke en inhoudelijke uitwerking parcour Jabbeke/VLM Inrichting bospercelen Jabbeke ANB Inrichting Vloethemveldzate Prov. West-Vlaanderen Herstel wachtlokaal Wc5 Zedelgem Uitwerken en inrichten van de hondenkennel naar een escape room Zedelgem Zedelgem Herstel wachtlokaal voor heidehut Vormelijke en inhoudelijke Inrichting + realisatie van wachtlokaal tot heidehut ANB Herstel wachtlokalen Wb7 en Wd1 Zedelgem Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van foto walls + technische instalatie Zedelgem

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Real. Q1 Q2 Q3 Q4 Q1

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020 Open erfgoed

GLOBALE TIMINGSSTABEL OPGEDEELD VOLGENS SCENARIO’S

2019

10.4.2

Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4

2019 2019 2019 2019 2019 2019 2019 2019 2019 2019 2020 2020 2021 2020 2021 2021 2020 2020 2019 2019 2020 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2021 2022 2022 2022 2022 2022

A A

B B B

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

143

41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62

Partner

Realisatie van het uitkijkpunt barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking uitzichtpunt Realisatie van de doorsteek over merlon barakkenstraat Vormelijke en inhoudelijke uitwerking doorsteek Restauratie en inrichting van educatieve boshut Vormelijke en inhoudelijke Inrichting + realisatie van boshut Restauratie van Groene Barak 1 (verste barak) Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie belevingscentrum Restauratie van Bocca Inrichting Bocca - onthaalpoort natuurzone Deel 1: Toegankelijkheid paden Deel 1: Vormelijke en inhoudelijke + realisatie uitwerking paden Herstellen kasseiweg Deel 2: Toegankelijkheid paden Deel 2: Vormelijke en inhoudelijke + realisatie uitwerking paden Restauratie van Groene Barak 2 (dichtste barak) Vormelijke & inhoudelijke uitwerking + realisatie tijdelijke tentoonstelling & edu. ruimte Restauratie en inrichting van educatieve ruimte nissenhut Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie educatieve ruimte Restauratie en inrichting van nissenhut L1 Deel 3: Toegankelijkheid paden Deel 3: Vormelijke en inhoudelijke + realisatie uitwerking paden

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ANB Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem/ANB/VLM Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem Zedelgem

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Real. Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 2023 2023 2023 2023 2023 2023 2024 2024 2025 2025 2025 2025 2025 2026 2026 2026 2026 2027 2027 2028 2029 2029

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020 Open erfgoed

2019 NR Deelproject

Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4

Indienen: 39 maanden/ 3,25 jaar

Indienen: 48 maanden/4 jaar S

Indienen: 48 maanden/ 4 jaar S Indienen: 48 maanden/ 4 jaar S

Indienen 48 maanden/4 jaar S

Indienen: 48 maanden/ 4 jaar S

BAILLEUL Ontwerpbureau

Indienen: 48 maanden/ 4 jaar S Indienen: 48 maanden/4 jaar

ERFGOEDSTUDIO

144

10.4.3

GLOBALE FINANCIERINGSTABELLEN PER SCENARIO EN PER PARTNER

Hier geven we een overzicht van de inbreng van elke partner in functie van publiekswerkinng, onthaal en zorg voor erfgoed per ambitieniveau. De investeringskost voor de bosuitbreiding van de bospercelen aan de kant Jabbeke is nog niet gekend en nog niet mee gerekend. Deze kost wordt gedragen door ANB/VLM. De eerste tabel en grafiek geven een beeld van de nog geplande investeringen. Geplande investeringen (incl. BTW) ANB Zedelgem Jabbeke VLM Prov Premie AOE

Ambitieniveau 3 1 196 846 1 647 567 269 997 597 345 621 499 655 833 4 989 087

Basiswerking 24% 33% 5% 12% 12% 13% 100%

1 056 035 939 446 255 090 474 926 596 331 391 483 3 713 311

Bijdrage partners & premie per scenario (excl. lopende investeringen ANB)

Minimum scenario 28% 25% 7% 13% 16% 11% 100%

1 040 995 280 238 78 125 385 901 596 331 43 989 2 425 580

1 800 000

43%

1 600 000

12% 3% 16% 25% 2%

1 400 000 1 200 000

ANB Zedelgem

1 000 000

Jabbeke

100%

VLM

800 000

Prov 600 000

Premie AOE

400 000 200 000 0

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Ambitie-niveau 3

BAILLEUL Ontwerpbureau

Basis-werking

Minimum scenario

ERFGOEDSTUDIO

145

Hieronder de situatie van de geplande investeringen incl. de reeds lopende investeringen bij ANB, m.n. de restauratie van het onthaalgebouw Blok B, de hondenkennel, de kunstluifel en de consolidatie van de drie kunstwerken t.h.v. het onthaalplein (totaal investeringsbedrag van 1.035.974 EUR). Geplande & lopende investeringen (incl. BTW) ANB Zedelgem Jabbeke VLM Prov Premie AOE

Ambitieniveau 3 2 232 820 1 647 567 269 997 597 345 621 499 655 833 6 025 061

Basiswerking 37% 27% 4% 10% 10% 11% 100%

2 092 009 939 446 255 090 474 926 596 331 391 483 4 749 285

Bijdrage partners & premie per scenario (incl. lopende investeringen ANB)

Minimum scenario 44% 20% 5% 10% 13% 8% 100%

2 076 969 280 238 78 125 385 901 596 331 43 989 3 461 554

2 500 000 60% 8% 11% 17%

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ANB 1 500 000

Zedelgem

Jabbeke

100%

VLM

1 000 000

Reeds lopende investeringen Kamp Vloethemveld (incl. btw) Restauratie blok B + hondenkennel Luifel kunstwerken Consolidatie kunstwerken inkomzone Onderhoud barakkenstraat fase 1

2 000 000

€ € € €

463 000 110 136 50 548 412 290

€

1 035 974

Prov Premie AOE

500 000

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Ambitie-niveau 3

BAILLEUL Ontwerpbureau

Basis-werking

Minimum scenario

ERFGOEDSTUDIO

146

10.4.4

MINIMAAL SCENARIO - INVESTERINGSBIJDRAGE PER PARTNER

Eigen bijdrage partners Vloethemveld Minimum scenario (per jaar) 600 000 500 000 400 000 300 000 200 000 100 000 -

2019

2020

2021 ANB

Eigen bijdrage Min.scenario ANB Zedelgem Jabbeke VLM Prov

2023

2024

Zedelgem

Jabbeke

VLM

2027

2028

Prov

2020

2021

489 850 81 631 17 754 82 783 323 809

270 426 107 911 36 790 153 471 163 513

125 709 92 380 23 581 149 648 109 009

995 827

732 112

500 326

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

2023

2026

2019

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

2022

2025

2024

BAILLEUL Ontwerpbureau

2025

2026

2027

ERFGOEDSTUDIO

2028

147

10.4.5

BASIS SCENARIO - INVESTERINGSBIJDRAGE PER PARTNER

Eigen bijdrage partners Vloethemveld Basiswerking (per jaar) 600 000

500 000

400 000

300 000

200 000

100 000

2019

2020

2021

2022 ANB

Eigen bijdrage Basiswerking ANB Zedelgem Jabbeke VLM Prov

2023 Zedelgem

2024 Jabbeke

2025 VLM

2026

2027

2028

Prov

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

489 850 87 875 21 917 82 783 323 809

270 426 168 833 76 660 183 145 163 513

125 709 128 639 49 017 208 997 109 009

7 520 45 972 -

7 520 139 649 35 816 -

119 384 35 816 -

205 133 23 910 -

45 645 11 955 -

1 006 233

862 578

621 371

53 492

182 985

155 200

229 043

57 599

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

2027

ERFGOEDSTUDIO

2028

148

10.4.6

AMBITIENIVEAU 3 SCENARIO - INVESTERINGSBIJDRAGE PER PARTNER

Eigen bijdrage partners Vloethemveld Ambitieniveau 3 (per jaar) 600 000

500 000

400 000

300 000

200 000

100 000

2019

2020

2021

2022 ANB

Eigen bijdrage Ambitieniv 3 ANB Zedelgem Jabbeke VLM Prov

2023

2024

Zedelgem

Jabbeke

2025 VLM

2026

2027

2028

Prov

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

489 850 110 236 36 824 82 783 323 809

270 426 185 612 76 660 183 145 180 292

128 613 137 029 49 017 208 997 117 398

10 424 154 168 -

7 520 187 553 35 816 -

100 204 272 334 35 816 91 814 -

34 799 329 357 23 910 30 605 -

118 951 11 955 -

49 211 -

104 802 -

1 045 520

898 156

643 074

166 614

232 912

502 192

420 696

132 932

51 238

106 830

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

149

10.4.7

AMBITIENIVEAU 3 - INVESTERINGSTABEL PER DEELPROJECT VOOR HET AGENTSCHAP NATUUR EN BOS

Investeringstabel ANB Fase 2 herstellen van barakken in barakkenstraat Herstel barakken buiten barakkenstraat Herinrichting zone atelitiekpiste Aanleg parking POV Restauartie Bocca + inrichting Informatie en onthaalborden Restauratie muurschilderingen op depots in erfgoed en natuur zone Uitkijkpunt barakkenstraat + doorsteek + inrichting depots Basisinrichting onthaalplein Restauratie wachtlokalen Herstel wachtlokaal Wc5 I-Book educatie

€ € € € € € € € € € € €

396 188 236 282 170 564 150 000 135 003 41 181 25 773 15 040 14 520 5 808 3 995 2 493

€

1 196 846

€ € € €

463 000 110 136 50 548 412 290

€

1 035 974

i ncl . btw

€

2 232 820

i ncl . btw

Reeds lopende investeringen Kamp Vloethemveld Restauratie blok B + hondenkennel Luifel kunstwerken Consolidatie kunstwerken inkomzone Onderhoud barakkenstraat fase 1

TOTAAL

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

150

10.4.8

AMBITIENIVEAU 3 - INVESTERINGSTABEL PER DEELPROJECT VOOR DE GEMEENTE ZEDELGEM (NA AFTREK ERFGOEDPREMIES)

Investeringstabel Zedelgem Toegankelijkheid padenstuctuur Restauratie barak 1 + belevingscentrum Restauratie barak 2 + inrichting educatie en tijdelijke expo Inrichting onthaalplein Restauratie nissenhut L3 naar boshut Restauratie Bocca + inrichting Herstellen kasseiweg Uitkijkpunt barakkenstraat + doorsteek + inrichting depots Restauratie nissenhut L2 naar educatie Tijdelijke inrichting groene barak + opstelling film Aanleg parking POV Inrichting onthaalgebouw blok B Restauratie nissenhut L1 Restauratie kunstwerken Bocca + plaatsing in depots Restauratie wachtlokalen Inrichting hondenkennel Communicatie en folders Educatie en thematische wandelingen Juridische omkadering (erfpacht en beheer)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

€ € € € € € € € € € € € € € € € € € €

280 858 218 297 164 646 150 965 140 324 122 419 114 842 57 446 56 487 52 718 50 000 47 263 44 729 43 074 39 331 23 353 22 361 10 454 8 000

€

1 647 567

i ncl . btw

€ €

285 941 1 361 626

btw excl . btw

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

151

10.4.9

AMBITIENIVEAU 3 - INVESTERINGSTABEL PER DEELPROJECT VOOR DE GEMEENTE JABBEKE (NA AFTREK ERFGOEDPREMIES)

Investeringstabel Jabbeke Inrichting belevingscentrum in groene barak Moutainbike Inrichting educatie en tijdelijke expo in groene barak Inrichting onthaalgebouw blok B Tijdelijke inrichting groene barak + opstelling film Parking Os en Ezel Inrichting onthaalplein Communicatie en folders Educatie en thematische wandelingen Immitatiepad Oprichten van beheerstructuur

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

€ € € € € € € € € € €

71 632 38 153 35 864 31 508 24 345 22 986 15 351 14 907 6 970 6 280 2 000

€

269 997 i ncl . btw

€ €

46 859 btw 223 138 excl . btw

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

152

INTEGRALE TOEGANKELIJKHEID Iedereen heeft baat bij een gebruiksvriendelijke, veilige en comfortabele leefomgeving. Het uitgangspunt is niet dat we een alternatief moeten voorstellen voor bijvoorbeeld rolstoelgebruikers, maar wel dat we bekijken of het parcours voor de rolstoelgebruikers in aanmerking komt voor iedereen. Wanneer wij spreken over integrale toegankelijkheid verwijzen wij naar toegankelijkheid voor iedereen. Het is een misvatting te denken dat toegankelijkheid alleen van belang is voor mensen met een beperking. Er is een onderscheid tussen fysieke toegankelijkheid en toegankelijkheid van communicatie. Onder fysieke toegankelijkheid valt het bereikbaar, betreedbaar en bruikbaar maken van gebouwen en erfgoedelementen in Kamp Vloethemveld. Elementen die de fysieke toegankelijkheid verbeteren zijn: toegankelijke gebouwen, een duidelijk parcours, voldoende plaats, comfortabele bezoekersvoorzieningen en de nodige rustpunten. Toegankelijkheid beperkt zich niet tot louter fysieke aspecten. Het is ook de bedoeling om op een toegankelijke manier over het verhaal en de inhouden van het gebied te communiceren. Toegankelijke communicatie is ervoor zorgen dat bezoekers de boodschappen begrijpen, dat het verhaal voor iedereen duidelijk en begrijpbaar is. Een heldere verhaallijn en bezoekers aanspreken op zijn parate kennis horen onder toegankelijke communicatie. Bij het uitwerken van de verhalen en inhouden, is het belangrijk de doelgroepen voor ogen te houden.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

153

11.1 Fysieke toegankelijkheid Dit onderdeel heeft betrekking op het ‘open’ erfgoed criterium: “Men zal via verschillende initiatieven de toegankelijkheid voor mensen met een beperking optimaliseren.” Vooreerst worden er aan het onthaalplein gelegen aan de ingang van Kamp Vloethemveld een aantal parkeerplaatsen voorzien voor mensen met een beperking. Deze doelgroep moet zich dus niet parkeren aan één van de twee toegangspoorten of parkings gelegen aan het POV (Zedelgem) of de ‘Os en de Ezel’ (Jabbeke). Zo kan deze doelgroep de ingang van Kamp Vloethemveld vlot bereiken. Daarnaast worden alle publieke gebouwen toegankelijk gemaakt voor rolstoelgebruikers. Alle functionele publieke ruimten liggen immers op de gelijkvloerse verdieping, zowel in het onthaalgebouw als in de groene barakken. Waar nodig zal hiervoor een toegangshelling worden voorzien (zie voorbeeld hoegangshelling groene barak). Ook bij het ontwerp van het onthaal, de inrichting van het belevingscentrum en het sanitair wordt rekening gehouden met de eisen inzake toegankelijkheid en onderrijdbaarheid. De educatieve ruimten en de hondenkennel worden ook vlot bereikbaar voor iedere bezoeker. In Kamp Vloethemveld worden de bestaande paden aangevuld met een nieuwe betonnen brede en vlakke randstrook waar mensen met een beperking zich vlot kunnen over verplaatsen. Dit randpad wordt vorzien over de volledige lengte van de publieke wandeling in Kamp Vloethemveld en doet alle depots en constructies aan waar het inhoudelijk verhaal wordt geduid. Deze strook wordt duidelijk aangegeven in een andere kleur en wordt tevens gebruikt als leidraad voor het wandelparcours voor de individuele bezoekers. Op deze wijze worden alle depots of nissenhutten die voor het bredere publiek bereikbaar moeten zijn Op regelmatoige tijdstippen zullen vrijwilligers dit pad vrij maken van eventuele hindernissen zoals bladeren of takken.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

154

Bovenstaande beelden tonen enkele mogelijke manieren om markeringen aan te brengen op de betonpaden. Het gaat hier niet om grote schilderingen, maar om subtiele lijnen en symbolen die markante elementen in het landschap aanduiden, zoals de plek waar vroeger een spoorlijn liep of op het pad aantakte. Deze aanduidingen kunnen ook op een andere manier worden gemaakt, door aanplanting bijvoorbeeld. Belangrijk is dat deze markeringen het landschap niet gaan domineren en onderhoudsvriendelijk zijn. Een aantal uitkijkpunten op het domein werden ook toegankelijk gemaakt voor specifieke doelgroepen. Zo is het vogeluitkijkpunt ingericht met een toegankelijke helling.

11.2 Inhoudelijke toegankelijkheid Alle elementen van de inrichting – zoals de signalisatie, het buitenmeubilair en de aangeboden informatie – moeten voor iedereen duidelijk en bruikbaar zijn. Er wordt dus altijd zoveel mogelijk rekening gehouden met blinden en slechtzienden, doven en slechthorenden en mensen met een andere beperking. Dat betekent concreet: onderrijdbare balie- en infomeubels duidelijk afgebakende zones de informatiedragers hebben het middelpunt best op 1,25m de duidelijke signalisatie in het gebied maakt het mogelijk voor bezoekers op zich te oriënteren en vlot te plek te vinden die ze willen bezoeken. de teksten zijn leesbaar. Het lettertype is bij voorkeur schreefloos en moet groot genoeg zijn, de kleuren van de opmaken hebben voldoende contrast. Een egale achtergrond leest beter. De witruimte tussen de regels moet overeenstemmen met de gebruikte lettergrootte. De lettergrootte is minstens 1% van de leesafstand. Teksten zijn vlot en actief geschreven en gebruiken eenvoudige woorden. De hoeveelheid tekst is tot een minimum beperkt. De voorkeur gaat uit naar foto’s, tekeningen en schema’s. De beleving spreek verschillende zintuigen aan (voelen, ruiken…). Bepaalde onderdelen van de inrichting mogen worden aangeraakt. Verschillende activiteiten kunnen inspelen op een verbeterde toegankelijkheid (een geurenwandeling in de lente, een stille wandeling…)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

155

PUBLIEKSWERKING

12.1 Doelgroepen Bij de ontsluiting van het Vloethemveld gebied richten we ons op de volgende doelgroepen: Lokaal (10 km of minder) o Omwonenden uit de gemeenten Jabbeke en Zedelgem (lokaal, wonen op minder dan 10 km) Regionaal/ bovenlokaal (10-30 km) o Recreanten (wandelaars individueel of in groep, fietsers, mtb, ruiters, lopers) o Stiltezoekers o Scholen en jeugdbewegingen (natuureducatie en natuurbeleving) o Gezinnen in diverse samenstellingen (ouders met kinderen, nieuw-samengestelde gezinnen, grootouders met kinderen,…) o Kunstenaars/ kunstpubliek (evenementieel, bijvoorbeeld tijdens het land art festival) Bovenregionaal (30 km of verder): o Erfgoedgeïnteresseerden (oorlogstoerisme, militair erfgoed ) o Natuurliefhebbers (vogelspotters, plantkundigen, insecten…) Internationaal: Balten (Letten, Esten, Litouwers), Duitsers, Britten… We richten het onthaal van dit gebied zo in dat deze mensen het gebied zowel individueel als in groep kunnen bezoeken (klasverband, familiaal of gezinsverband,… ). Sommige delen zijn enkel in groep en onder begeleiding van een gids toegankelijk.

12.2 Educatie ANB en VLM ontwikkelden in 2018 samen een I-book. Het I-book Vloethemveld laat toe dat individuele bezoekers of groepen een wandeling kunnen maken met een tablet/smartphone doorheen Vloethemveld terwijl ze voor een 20-tal POI’s tekst en beeldmateriaal in combinatie met educatieve spelmogelijkheden kunnen raadplegen. Het I-book zorgt ook dat de bezoeker weet welk traject hij moet afleggen. Het I-book laat dus toe om het Vloethemveld te ontdekken, terwijl je voor een 20-tal interessante plekjes een bondige toelichting kan bekijken met leuke wist-je-datjes en/of spelletjes in combinatie met aantrekkelijk beeldmateriaal en geluidsfragmenten. Focus ligt op het steeds toegankelijke gedeelte van het Vloethemveld (172 ha van de 330 ha) met teasers over de verborgen hoekjes van het Vloethemveld in het beperkt toegankelijk gedeelte. Gericht naar een doelgroep van vijfde – zesde leerjaar/eerste graad secundair. Er wordt aandacht besteed aan de link met de eindtermen van het onderwijs. Meer info: http://www.ibruges.be/ Financiering: ANB Coördinatie: ANB en VLM

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

156

12.3 Publicatie Er wordt vandaag een inhoudeijke publicatie over het domein Vloethemveld voorbereid. Dit boek zal de geschiedenis van het domein vertellen vanuit diverse invalshoeken. De realisatie van dit inhoudelijk verhaal wordt voorzien bij de officiële publieke opening van Kamp Vloethemveld in 2020. In het eerste deel van deze publicatie worden de historische, landschappelijke en cultuurhistorische achtergronden van het Vloethemveld door de eeuwen heen aangegeven. Dit deel eindigt bij het hedendaagse unieke Europese natuurproject (flora en fauna) van het Vloethemveld dat het Agentschap Natuur en Bos aan het realiseren is. Het tweede deel gaat dieper in op een eeuw van militaire geschiedenis en betekenis van het Vloethemveld. Het geeft het verhaal van het Britse krijgsgevangenenkamp op het einde van de 2de wereldoorlog, de periode van het munitiedepot en de omvorming van de kazerne naar het Provinciaal Opleidingscentrum voor de Veiligheidsdiensten. Tenslotte eindigt de publicatie met een korte beschrijving van het toekomstig project als ontmoetingsplek: de droom om het Vloethemveld als internationale ontmoetingsplek voor de vrede in het Brugs Ommeland in te richten. Het boek zal een mooie aanvulling zijn op of aanzet vormen naar een bezoek aan Kamp Vloethemveld. Financiering: aankoop aantal boeken door diverse partners in het project Vloethemveld Coördinatie: VLM

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

157

12.4 Thematisch uitgewerkte wandelingen of parcours Iedereen kan zowel individueel, als in groep met gidsen, de geschiedenis van de plek ontdekken en beleven. Voor de bezoekers worden er 4 thematische wandelingen uitgewerkt die individueel kunnen worden gevolgd. Op de wandelroutes worden diverse infopunten voorzien waar de bezoekers meer te weten kunnen komen over de geschiedenis en betekenis van de aangeduide plek. Op deze punten komen er ook basis infoborden die iedere passant duiding geeft over het erfgoedobject. De wandelbrochure geeft dan een meer diepgaande informatie mee. Bij een begeleide thematische wandeling met gidsen zal men nog meer en actiever het verhaal kunnen stofferen met o.m. fotomateriaal en getuigenissen. Dit kan gebeuren via het project I-book project die het Agenschap Natuur en Bos nu reeds aan het uitwerken is voor de boswandeling en de grote wandellus. Alle wandelingen vertrekken vanaf het publieke toegankelijk onthaalplein waar de bezoekers via een automaat ook een wandelbrochure of aan het onthaal (bij opening Kamp Vloethemveld) kunnen aankopen. De volgende vier thematische wandelingen worden uitgewerkt

12.4.1

THEMATISCHE BOSWANDELING

Deze wandeling wordt op dit ogenblik ook uitgewerkt door het Agentschap Natuur en Bos als Ibook. Deze wandeling doet enkel de boszone aan ten zuiden van het domein Voethemveld. Via deze wandeling komt met langs het onthaalplein, de vossenbarn en de recreatieve zones zoals het speelbos en de smulboomgaard. Ze focust zich op de militaire geschiedenis van de plek en beheersprojecten van ANB. Deze wandeling wordt nu reeds uitgewerkt.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

158

12.4.2

KAMP VLOETHEMVELD – MILITAIRE WANDELING

Vooreerst is er de militaire wandeling op het vroegere afgesloten militair munitiedomein. Deze wandeling wordt vandaag reeds op aanvraag georganiseerd en vertelt op het verhaal van de het POW-camp en de inrichting van het domein tot munitiedepot. De verschillende erfgoedgebouwen op het terrein worden hierin gekaderd. Tijdens deze wandeling wordt bijzondere aandacht gegeven aan de diverse kunstelementen uit de periode van het POWkamp die nog verspreid terug te vinden zijn in en op gebouwen op het domein. Het traject van deze wandeling voor de individuele bezoekers wordt fysiek gerealiseerd en uitgezet door een heraanleg en herinrichting van de randstrook van de bestaande toegangswegen. Een strook van 1 meter breed wordt daar heraangelegd in een andere kleur. Door het volgen van deze gekleurde paden wordt men doorheen het militair domein geleid. Langsheen deze gekleurde strook zullen tevens op meerdere plaatsen nog bijkomende informatie op deze randstrook aagebracht worden. Het wordt dus naast een fysieke leidraad ook een lijn waarop bijkomende info komt te staan.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

159

12.4.3

DOMEIN VLOETHEMVELD – WANDELING ROND HET MILITAIR DOMEIN De derde wandeling betreft het thema ontdekking Vloethemveld. Dit is een traject dat zowel individueel, als in groep met een gids kan worden gemaakt. De wandeling gaat rond het afgesloten militair domein waarbij alle facetten van de historiek en de natuur van het Vloethemveld domein worden geduid. In deze wandeling worden het onthaalplein, het onthaalgebouw en onthaalgebouwen, de twee uitkijkpunten op de natuur aan de rand van het afgesloten gebied, het bosgebied en de landschap (o.m. de Vossenbarm) aangedaan. Het is een soort smaakmaker van wat het aanbod is in het gebied en kan een teaser zijn voor een vervolgbezoek. Deze wandeling wordt ook opgenomen in het Ibook.

12.4.4

DOMEIN VLOETHEMVELD LANDSCHAPSWANDELING – WANDELING IN BOSGEBIED EN LANDBOUWZONE

De laatste wandeling omvat een individuele en geleide wandeling rond het landschap. Hierbij wordt er gefocust op het bos- en landbouwgebied. Aspecten zoals bosbeheer, de historische hoeves, het landgebruik en de ontwikkeling van het landschap komen hierin aan bod.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

160

12.5 Evenementen 12.5.1

TENTENKAMP – POW-KAMP

Op de atletiekpiste is er plaats voor evenementen voor zover zij een link hebben met de geschiedenis van het gebied en voor zover zij de rust en stilte binnen het gebied respecteren. Deze evenementen kunnen de vorm krijgen van een tijdelijke happening rond land art of een re-enactment van het krijgsgevangenkamp. Of ze passend zijn binnen het kader wordt evenement per evenement bekeken. 12.5.2

KUNST ALS MOTOR VOOR BELEVING - BIENALE OF TRIENALE KUNSTTENTOOSTELLINGEN –

Door de aanwezigheid van de verschillende kunstwerken op het domein die bewaard zijn gebleven uit de periode van het POW-kamp kan men de link leggen met diverse kunstvormen. De doelstelling is om ‘hedendaagse’ kunst met de historische kunst in het gebied in dialoog te laten komen. Dit kan gaan om zowel ‘land art’ kust waar natuur centraal staat, als moderne beeldende of mediakunst. De depots die gelegen zijn op de site kunnen dan gebruikt worden als belevingsruimtes voor de opstellingen. Hedendaagse kunst leent zich veel beter omdat de condities en omgeving waar de kunst wordt tentoongesteld niet ideaal zullen zijn. Men zou best werken met een biënnale of tweejaarlijks evenement waarbij men een samenwerking kan opzetten met het o.m. het museum voor moderne kunst in Oostende (Mu.Zee) of het nieuwe project in Brugge. Een dergelijk evenement kan ook aanleiding geven tot een extra inkomst in het kader van de exploitatie (zie punt exploitatie).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

161

12.5.3

DUIZEND BOMMEN EN GRANATEN KUNST – VREDESEDUCATIE ALS LEIDRAAD NAAR VERDRAAGZAAMHEID

Het feit dat de site ooit de grootste munitieopslagplaats was van het Belgisch Leger is tevens een basis naar het organiseren van een thematisch event rond oorlog, vrede en verdraagzaamheid. Hierbij kan men tijdens een maand voor de vrede diverse activiteiten, lezingen, voorstellingen en tentoonstellingen organiseren waarbij mensenrechten, be- en ontwapening en conflicten als centrale uitgangspunten hanteren. Een van de belangrijkste activiteiten hierbij is het organiseren van re-enactment bijeenkomsten rond WOII en het Belgisch Leger waarbij vrijwilligers en lokale of regionale historische verenigingen ingezet worden om een bepaalde historische militaire periode terug in scene te zetten vb. de periode van het POW-camp of het gebruik als munitiedepot. Een mogelijke samenwerking met de Belgische Strijdkrachten of het POV op het vlak van organisatie of het aanbieden van activiteiten behoort tot de mogelijkheden.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

162

12.6 Communicatie Communicatie is een essentieel onderdeel van de publiekswerking. Het verhaal van het gebied, praktische informatie over evenementen en wandelingen, informatie over vrijwilligerswerking… moet voor bezoekers en vrijwilligers beschikbaar worden gemaakt. Hiervoor is een brede mix aan communicatiekanalen noodzakelijk: Offline: Infoborden in het gebied in een herkenbare stijl met korte, enthousiasmerende teksten en iconische, sprekende beelden. Folder: bij voorkeur meertalig en gratis te verkrijgen bij aankomst in het onthaalgebouw. Deze folder toont de highlights van het gebied, bevat een minimum aan tekst en nodigt de lezer uit het gebied te gaan verkennen of om op een ander moment terug te keren voor een specifieke activiteit. Publicaties rond specifieke thema’s (als iBook of papieren uitgave): Bundeling van de mooiste natuurfoto’s of coffee table over de geschiedenis van het gebied. Online: -

Website onder portaalsite van ANB Website onder portaalsite van de gemeentes voor boekingen van gegidste wandelingen Eigen website vrijwilligerswerking? Social media: o facebookpagina voor fans/bezoekers o Instagrampagina voor fans/ bezoekers o Sociale media kunnen ook worden gebruikt voor de interne communicatie onder de vrijwilligers en gidsen (gesloten facebookgroep, whatsappgroep)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

163

ORGANISATIESTRUCTUUR

13.1 Beheersstructuur 13.1.1

DOELSTELLINGEN VOOR UITBATING, BEHEER EN EXPLOITATIE VAN DE SITE

Vooraleer een duurzame organisatiestructuur uit te tekenen is het van belang om duidelijk de doelstellingen te formuleren die met de structuur beoogd worden. Afhankelijk van de uiteindelijke streefdoelen kunnen diverse organisatiestructuren uitgewerkt worden. De belangrijkste doelstellingen voor het Vloethemveld project zijn de volgende: Doelstelling 1: het kunnen aanvragen van een erfgoedpremie Met het oog op een financiële optimalisatie is het van belang dat men zowel voor de restauratie, als voor het latere beheer van het waardevol erfgoed een premie kan aanvragen bij het Agentschap Onroerend Erfgoed. Gezien dit erfgoed vandaag in eigendom en in beheer is van het Agentschap Natuur en Bos, kunnen dergelijke erfgoedpremies niet aangevraagd worden. In een optimale toekomstige organisatiestructuur dient dit wel mogelijk te zijn, bvb. door het in erfpact geven van de erfgoedobjecten aan een gemeente of een nieuw op te richten vehikel. NB. De in erfpacht te geven objecten zijn afhankelijk van het gekozen scenario m.b.t. de investeringen (zie punt 15.1. Erfpacht en beheer). Doelstelling 2: erkenning als ‘open’ erfgoed Naast de mogelijkheid voor het bekomen van een erfgoedpremie, dient men ook te streven naar het bekomen van een verhoogde premie. Gezien het project Vloethemveld streeft naar een brede publieke openstelling, betrokkenheid en gebruik van het gebied, is het raadzaam om een gedeelte van het gebied (lees: een gedeelte van de bescherming) waar de historiek van de plek in alle opzichten kan verteld worden, te laten erkennen als ‘open’ erfgoed (zie hoofdstuk 16 van dit document). Bij een dergelijke erkenning moet men voldoen aan acht criteria. Het is dus belangrijk dat men een organisatiestructuur uitwerkt die zo gestructureerd is zodat men aan deze acht criteria kan voldoen. Doelstelling 3: streven naar een financiële optimalisatie Naast het aantrekken van mogelijke subsidies vanuit diverse overheden (Provincie, Vlaanderen of Europa) zijn er nog andere mogelijkheden tot financiële optimalisatie, m.n. om de investeringen en de exploitatiekosten te reduceren. • •

De mogelijkheid om de BTW op investeringen en exploitatiekosten te recupereren. Op deze wijze is de BTW geen extra kost voor het project bovenop de netto prijzen aangerekend door de diverse leveranciers. De mogelijkheid om eventuele loonkosten te verminderen, o.m. reductie op RSZ en tewerkstellingsmaatregelen.

De opzet van de organisatiestructuur zal bepalend zijn of bovenstaande optimalisaties gerealiseerd kunnen worden.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

164

Doelstelling 4: streven naar een duurzame samenwerking In het project Vloethemveld zijn er reeds heel wat partners betrokken. De hoofdpartners zijn de gemeenten Jabbeke en Zedelgem en het Agentschap Natuur en Bos. Maar gezien het streven naar een actieve participatie en publieke betrokkenheid van de lokale en regionale gemeenschap is het tevens belangrijk dat de vrijwilligers en de gidsen op een structurele wijze betrokken worden bij de dagelijkse werking, beleid en ontwikkeling van het domen Vloethemveld. Een dergelijke samenwerking vraagt dus een duurzame organisatiestructuur. Doelstelling 5: het uitbouwen van een duidelijke, onafhankelijke en werkbare omgeving De laatste, maar zeker niet de minst belangrijke doelstelling is dat er een organisatiestructuur wordt uitgewerkt die praktisch en vlot het dagelijks beheer op zich kan nemen, en dit met een duidelijke financieel en inhoudelijk kader. Men moet duidelijkheid hebben omtrent de financiële budgetten die voor het project beschikbaar zijn, en men moet deze budgetten ook vrij flexibel kunnen beheren. De organisatie moet op onafhankelijke wijze nieuwe financieringskanalen kunnen aanspreken. Daarnaast is het belangrijk dat men het administratief beheer niet overbelast met al te zware procedures, zoals bvb. m.b.t. goedkeuringen. Er dient dus een organisatiestructuur uitgewerkt te worden waarbij vertrouwen, zelfstandigheid en praktische overwegingen de belangrijkste uitgangspunten vormen zonder dat er wordt voorbijgegaan aan de bescherming en kwetsbaarheid van het gebied. 13.1.2

TWEE BELANGRIJKE AANDACHTSPUNTEN BIJ HET BEHEER VAN HET DOMEIN VLOETHEMVELD

Realisatie en beheer van een investeringsprogramma Vooreerst dient men het aanwezige onroerend erfgoed in Kamp Vloethemveld ’ te herstellen, restaureren en beheren. Het gaat hierbij om het in orde zetten van diverse soorten erfgoed zoals gebouwen, structuren en kunstwerken in het gebied. Daarnaast moet er ook aandacht gaan naar het beheer van de wegen en de inrichting van de gebouwen of structuren. Het betreft dus diverse vormen van investeringen die enerzijds moeten gerealiseerd worden, maar anderzijds nadien ook moeten beheerd, onderhouden of vervangen worden. De wijze van aanpak, de timing, de inhoud en de financiering van dit deelpakket vraagt een specifieke aanpak, kennis en begeleiding die best binnen de organisatie en werkingsstructuur als één geheel wordt beschouwd. Het is dus belangrijk dat men hiervoor de partners samen zet die dergelijke activiteiten kunnen ondersteunen of realiseren. Volgende drie structuren of erfgoedobjecten zullen in Kamp Vloethemveld in aanmerking komen voor het uit te voeren investeringsprogramma: • Bouwkundige elementen: historische bouwkundige structuren (incl. luifel-kunstwerken); • Kunstwerken: vast aan constructies of roerende kunstwerken; • Landschappelijke structuren m.b.t. toegankelijkheid: historische wegen, paden en dreven. Naast deze bouwkundige structuren zijn er nog een reeks van landschappelijke structuren die tevens beheerd moeten worden, maar waarvan reeds duidelijk wordt gesteld dat deze in beheer blijven bij het Agentschap Natuur en Bos. Het Agentschap Natuur en Bos zal dus de inhoudelijke, praktische en financiële organisatie van het beheer van deze elementen op zich blijven nemen. Het gaat hierbij om: • Watergebonden structuren: grachten, poelen en rabatten • Functionele merlons: ophogingen rond de munitiedepots • Bospercelen: tussengelegen gesloten landschappen • Heidepercelen: open landschap

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

165

Realisatie en beheer van de dagelijkse praktische en inhoudelijke openstelling Naast het beheer van de onroerende elementen, moet er ook een structuur komen die instaat voor de dagelijkse organisatie op de site. Het gaat om de organisatie van evenementen, gidsbeurten, publieke openstelling, tentoonstellingen, educatie, het uitwerken van netwerken, communicatie, enz… Het gaat hier vooral over de wijze waarop het inhoudelijk verhaal wordt verteld en georganiseerd naar diverse doelgroepen toe. Daarnaast moeten ook de diverse ontsluitingstechnieken verder uitgewerkt en gerealiseerd worden i.k.v. van de erkenning van Kamp Vloethemveld als ‘open’ erfgoed. Binnen deze organisatie zit ook de begeleiding en opvolging van zowel de vrijwilligers, als de gidsen. Tenslotte zal men ook moeten instaan voor het uitbouwen van samenwerkingsverbanden met andere locaties in binnen en buitenland en kan men een specifiek netwerk uitbouwen wat betreft de historische binding met Letland. 13.1.3

BETROKKENHEID VAN VRIJWILLIGERS EN GIDSEN IN DE ORGANISATIE

Om de gidsen en de vrijwilligers een correcte plaats te geven in de beheersstructuur, wordt voorgesteld dat zij zich verenigen tot een eigen vzw-structuur. Deze nieuwe vzw ‘vrienden van het Vloethemveld’ kan bestaan uit alle vrijwilligers die op één of andere wijze zich willen inzetten voor de publieke openstelling van Kamp Vloethemveld. Dit kunnen vrijwilligers zijn die instaan voor bv. het onthaal, die de supervisie houden in het gebied (de zogenaamde ‘rangers’), die willen instaan voor het dagelijks technisch beheer, die zich willen toe leggen op het organiseren van één evenement, die zich willen bezig houden met de communicatie naar het brede publiek, die zich willen bezig houden met de educatieve pakketten, enz… Deze vereniging kan ook de mensen die op de een of andere manier vanuit de private sector het Vloethemveld willen ondersteunen mee opnemen in hun organisatie. Het doel van deze vereniging is het behoud van en delen van de bijzondere kwaliteiten van het Vloethemveld (stilte, natuur en erfgoed) en het stimuleren van ontmoeting in het unieke kader van deze natuur- en erfgoedparel. Een belangrijke taak van deze vzw kan het verzorgen van de educatieve werking omtrent erfgoed en natuur in het Vloethemveld zijn, zodat de bezoeker goed onthaald wordt en er regelmatig activiteiten en evenementen georganiseerd worden voor uiteenlopende doelgroepen. Daarnaast kan deze vzw mogelijk ook crowdfunding of fondsenwerving voor de verdere uitbouw van het onthaal van de site organiseren. Afhankelijk van de gekozen organisatiestructuur (zie volgend punt) zal deze vereniging een grotere of kleinere rol en verantwoordelijkheid moeten opnemen bj de publieke openstelling van Kamp Vloethemveld. De gidsen zelf worden op zich niet gestructureerd. De gidsen hebben immers een diverse juridische eigenheid. Zo zijn er gidsen die op zelfstandige basis groepen gaan gidsen, anderen zijn reeds aangesloten bij bestaande gidsverenigingen (vb. gidenskring of gidenbond Brugge). Tenslotte zijn er nog opgeleide gidsen die als vrijwilliger actief zijn in de hierboven aangehaalde vereniging. 13.1.4 13.1.4.1

MOGELIJKE ORGANISATIESTRUCTUREN Organisatiestructuur type 1: exploitatiestructuur zonder gemeenten

Bij dit eerste organisatietype gaan we uit van een vrij eenvoudige structuur voor het beheer. Hierbij wordt het onroerend goed (de erfgoedobjecten) door het Agentschap Natuur en Bos in erfpacht gegeven aan één of beide betrokken gemeenten (Jabbeke en/of Zedelgem). Het gaat om de gebouwen (depots, wachthuisjes, lichte structuren, onthaalgebouw, hondenkennel, groene barakken,…), de TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

166

kunstwerken en de verharde paden in het betreffende gebied. Door een juridische overdracht van deze relicten kunnen de gemeenten de nodige erfgoedpremies aanvragen bij het Agentschap Onroerend Erfgoed om deze objecten verder te restaureren of te onderhouden. Er moet dan wel duidelijk afgesproken worden in welke staat het Agentschap Natuur en Bos de objecten overdraagt aan de gemeenten en hoe lang men de erfpacht laat lopen. Bijkomend zullen er ook inhoudelijke en praktische afspraken in de erfpacht mee opgenomen worden wat betreft de dagelijkse openstelling en toegankelijkheid van Kamp Vloethemveld. Voor de opvolging van de werkzaamheden aan deze gebouwen kan men, indien gewenst, de expertise van de IOED Raakvlak inschakelen waar beide gemeenten bij aangesloten zijn. We voorzien in deze structuur een halftijdse technische coördinator, ter beschikking gesteld door Raakvlak. Het zijn dus de erfpachtnemers samen die zullen instaan voor het verdere technisch beheer en de opvolging van de erfgoedobjecten. Naast het beheer van de erfgoedobjecten zullen beide gemeenten ook instaan voor de financiering en realisatie van de inrichting van de gebouwen wat betreft de publieke openstelling. Het gaat hier om structurele (her)investeringen in o.m. de infoborden, het belevingscentrum, het onthaalgebouw, enz… Daarnaast wordt een nieuwe vereniging opgericht door de huidige vrijwilligers ‘vzw Vrienden van Vloethemveld’ genoemd (werktitel). Op deze wijze worden de vrijwilligers zowel administratief als inhoudelijk gestructureerd en kunnen ze een duurzame eigen werking, maar ook betrokkenheid met de andere partners uitbouwen. Ze kunnen hierdoor tevens een eigen beleid en visie uitwerken rond de dagelijkse openstelling van de site, alsook een eigen financieel beleid voeren. De gidsen worden niet op een dergelijke wijze gestructureerd. Er bestaan immers diverse vormen van juridische statuten bij deze gidsen. Sommige zijn zelfstandig en werken dan ook onder een dergelijk statuut, anders zijn reeds aangesloten bij bestaande gidsenverenigingen. Een laatste groep betreft vrijwillige gidsen die dan weer een betrokkenheid hebben met de vrijwilligerswerking op het domein. De vzw Vrienden van Vloethemveld zal instaan voor de praktische dagelijkse openstelling van Kamp Vloethemveld en wordt dus het exploitatievehikel voor dit gebied. Het gaat specifiek om het organiseren van activiteiten, evenementen, het bemannen van de balie en het onthaal, het uitwerken van educatieve programma’s, enz… Men zal hiervoor een samenwerkings- of exploitatie-overeenkomst opstellen met beide gemeenten waarin duidelijk de verwachtingen, de verplichtingen en de mogelijkheden worden vastgelegd die elke betrokken partij heeft m.b.t. de openstelling van het domein. In ruil voor dit dagelijks beheer zullen de gemeenten aan deze exploitatie vzw een vergoeding betalen. Hiermee kan de vzw de kosten voor het dagelijks beheer dekken. De gemeenten zullen ook de in erfpacht ontvangen erfgoedobjecten ter beschikking stellen aan de exploitatie vzw. Bij een dergelijke werkwijze is het noodzakelijk dat de organisatie van de vzw Vrienden van Vloethemveld sterk genoeg is om de dagelijkse openstelling op te kunnen nemen. Men moet beschikken over de nodige maturiteit, het aantal vrijwilligers en het organisatietalent om een dergelijke openstelling zowel praktisch als inhoudelijk te dragen. En dit op diverse vlakken zoals educatie, netwerking, communicatie, beleving, activiteiten, sponsoring, tentoonstellingen, onthaal, enz… Deze exploitatie vzw zal ook actief op zoek moeten gaan naar bijkomende middelen i.k.v. haar activiteiten (vb. Vlaamse of Europese projectfinancieringen). De gemeenten Jabbeke en Zedelgem zijn echter wel bereid om middelen samen te leggen om een voltijdse coördinator aan te stellen die dagelijks mee de exploitatie vzw ondersteunt om hun doelstellingen wat betreft de publieke openstelling van Kamp Vloethemveld te realiseren. Dit profiel kan ofwel ter beschikking worden gesteld vanuit één of beide gemeenten (1 voltijds of twee halftijdse mensen – verdeling te bespreken tussen beide gemeenten), ofwel kunnen de gemeenten de nodige financiële middelen ter beschikking stellen zodat de vzw Vrienden van Vloethemveld zelf een coördinator kan aanwerven. In het tweede geval is het mogelijk om een vermindering te bekomen op de loonkosten (vrijstelling van RSZ op eerste aanwerving). In deze organisatiestructuur staat de vzw Vrienden van Vloethemveld in voor de openstelling en is de rol van de beide gemeenten, naast het technisch beheer van de objecten en hun inhoud, eerder faciliterend en ondersteunend. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

167

Voor de opvolging van de diverse deelprojecten op het domein Vloethemveld wordt bij voorkeur ook een stuurgroep en een klankbordgroep opgericht zodat het verdere verloop van de globale investeringen kan opgevolgd worden, de activiteiten bij de diverse betrokken partners afgestemd, etc.. De Stuurgroep komt maandelijks samen en zal het praktisch beheer en openstelling van Kamp Vloethemveld zelf behandelen. In de stuurgroep zitten beide gemeenten, de vzw Vrienden van Vloethemveld, het Agentschap Natuur en Bos en het Agentschap Onroerend Erfgoed. De voorzitter van deze stuurgroep is ANB. Heel wat praktische zaken kunnen hier aan bod komen zoals de lopende investeringen, het technisch beheer, de geplande activiteiten, enz.. De klankbordgroep, waarin alle betrokken partners in het gebied Vloethemveld zetelen, komt 2 tot 3 maal per jaar samen. In deze klankbordgroep worden de lopende (investerings)projecten of geplande activiteiten besproken die zich buiten Kamp Vloethemveld bevinden of worden georganiseerd.

Stuurgroep Kamp Vloethemveld ANB

Samenwerkingsovereenkomst Erfpacht

Investeringen & technisch beheer Gemeente Zedelgem/Jabbeke

Openstelling & beleving vzw Vrienden van Vloethemveld

Restauratiepremies

1 VTE coördinator via gemeenten Exploitatiekosten

AOE

Klankbordgroep Vloethemveld

1/2 VTE coördinator via Raakvlak

ANB Gemeente Zedelgem Gemeente Jabbeke VLM AOE vzw Vrienden van Vloethemveld Provincie West-Vlaanderen Westtoer POV IOED Raakvlak Natuurpunt Jabbeke en Zedelgem Uitbater Os en Ezel …

Organisatiestructuur type 1: exploitatiestructuur zonder gemeenten

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

168

13.1.4.2

Organisatiestructuur type 2: exploitatiestructuur via een interlokale vereniging (voorkeurstype voor de partners dd. stuurgroep bijeenkomst van 4 juni 2018)

In dit geval wordt er gezocht naar een structuur waarbij we de beide gemeenten en de vzw Vrienden van Vloethemveld -die de vrijwilligers structureert-, laten samenwerken wat betreft de publieke openstelling en dagelijkse organisatie. Het is enkel mogelijk om twee gemeenten met een externe 3de partij te laten samen werken via een interlokale vereniging. Het gaat hier om een feitelijke vereniging, een organisatie zonder rechtspersoonlijkheid. Deze kan geen overeenkomsten afsluiten of personeel in dienst nemen. Een interlokale vereniging kan wel financiële middelen beheren in het kader van hun taken, maar bij een dergelijke structuur blijven alle partners in de vereniging hoofdelijk aansprakelijk. Bij een dergelijke structuur wordt één gemeente aangeduid als beherende gemeente die eigen personeel of diensten kan inzetten en die met de andere gemeente of partners afspraken kan maken inzake het financieel beheer of inbreng. Gezien de interlokale vereniging niet in staat is om de erfpacht van de erfgoedobjecten op te nemen, dient dit dus nog door één of beide gemeenten te gebeuren, om ze dan op hun beurt voor gebruik ter beschikking te stellen aan de interlokale vereniging. Gezien de ligging van de erfgoedobjecten op het grondgebied van Zedelgem, zou deze gemeente best de erfpacht afsluiten met het Agentschap Natuur en Bos. Deze gemeente staat dan in voor het technisch beheer van het onroerend goed (restauratie en onderhoud). Ze zal dus ook de erfgoedpremies aanvragen bij het Agentschap Onroerend Erfgoed. Via de erfpacht of een afzonderlijke samenwerkingsovereenkomst worden ook de nodige afspraken gemaakt wat betreft de vereisten inzake openstelling en beheer van Kamp Vloethemveld. Gezien het ontbreken van rechtspersoonlijkheid bij de interlokale vereniging zullen ook de investeringen in de inrichting (infoborden, belevingscentrum, enz…) elders georganiseerd moeten worden, bij voorkeur door de trekkende gemeente Zedelgem. Deze gemeente zal dan naast de gebouwen, ook de inrichting ter beschikking stellen aan de interlokale vereniging. Via de interlokale vereniging worden de beide gemeenten nauwer betrokken bij de openstelling van de site en kan men een meer evenwichtige verhouding realiseren tussen de betrokken partners dan bij de voorgaande structuur. De duurzaamheid van een dergelijke vereniging is eerder beperkt gezien er geen juridische binding is tussen de partners. Er is enkel een juridische binding tssen ANB en Gemeente Zedelgem, die de verantwoordelijkheden voor haar partners (gemeente Jabbeke/Vzw) draagt. Dergelijke structuur maakt het wel mogelijk dat de drie partijen op éénzellfde niveau kunnen samenwerken. Maar er dienen duidelijke afspraken inzake verantwoordelijkheden en inbreng vastgelegd te worden om een stabiele structuur en werking te verzekeren. Daarnaast kan zoals voorgesteld in de vorige structuur, een Stuurgroep en Klankbordgroep worden opgericht om de specifieke opvolging van deelprojecten of praktische afspraken inzake beheer en activiteiten te regelen. In de huidige constellatie geniet deze organisatiestructuur de voorkeur van de betrokken gemeenten (bijeenkomst Stuurgroep dd. 4 juni 2018).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

169

Samenwerkingsovereenkomst Stuurgroep Kamp Vloethemveld ANB Erfpacht 1 VTE coördinator via gemeenten Exploitatiekosten

Gemeente Zedelgem Samenwerkingsovereenkomst - medefinanciering onthaal en publiekswerking Gemeente Jabbeke

Investeringen & technisch beheer Gemeente Zedelgem

Interlokale vereniging Vloethemveld Openstelling & beleving

Vrijwilligers vzw Vrienden van Vloethemveld Gidsen ? ?

Erfgoedpremies AOE

1/2 VTE coördinator via Raakvlak

ANB Gemeente Zedelgem Gemeente Jabbeke VLM AOE vzw Vrienden van Vloethemveld Provincie West-Vlaanderen Westtoer POV IOED Raakvlak Natuurpunt Jabbeke en Zedelgem Uitbater Os en Ezel …

Klankbordgroep Vloethemveld

Organisatiestructuur type 2: samenwerking via een interlokale vereniging

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

170

Vanuit praktische en communicatieve overwegingen en kan een gelijkaadige organisatiestructuur zoals vastgelegd op vorige bladzijde als volgt worden vorm gegeven:

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

171

13.1.4.3

Organisatiestructuur type 3: exploitatiestructuur met rechtspersoonlijkheid (EVA) met participatie van gemeente Zedelgem

Bij deze organisatiestructuur wordt de betrokkenheid van de gemeente Zedelgem bij de dagelijkse openstelling meer gestructureerd en gaat ze, samen met de vzw Vrienden van Vloethemveld, mee verantwoordelijkheid nemen voor de dagelijkse inhoudelijke en praktische organisatie. Deze structuur is duurzamer dan bij de eerste twee structuren, maar laat de gemeente Jabbeke in een eerder ondersteunende rol. Hierbij zal de gemeente Zedelgem samen met de vzw Vrienden van Vloethemveld een nieuw exploitatievehikel met rechtspersoonlijkheid oprichten, zijnde een extern verzelfstandigd agentschap (EVA) met als (werk)naam ‘vzw Vloethemveld’. Deze vzw zal de erfpacht kunnen nemen op de erfgoedobjecten via een erfpachtovereenkomst met het Agentschap Natuur en Bos. Door deze overdracht zal de EVA ook de nodige erfgoedpremies kunnen opvragen bij het Agentschap Onroerend Erfgoed om het technisch beheer restauratie en onderhoud van de onroerende goederen op te nemen. Daarnaast zal de nieuwe vereniging instaan voor de dagelijkse openstelling van de site (inhoudelijke invulling en activiteiten). In dit geval zitten beide aspecten dus bij één en dezelfde verantwoordelijke organisatie. De inbreng van de diverse oprichters van de exploitatievereniging is verschillend. De vzw Vrienden van Vloethemveld brengt in hoofdzaak mankracht in onder de vorm van inzet van vrijwilligers. Beide gemeenten brengen via de gemeente Zedelgem enerzijds financiële werkingsmiddelen in en anderzijds kunnen zij ook personeel ter beschikking stellen. In een dergelijke structuur kan de vzw Vloethemveld ook eigen personeel aanwerven indien ze hiervoor de nodige middelen krijgt vanuit Zedelgem. In het laatste geval kan men rekenen op een verlaging van de loonkosten door de vrijstelling van RSZ op de eerste werknemer. Bij deze structurering ligt een mogelijke samenwerking vanuit Raakvlak op het vlak van de technische opvolging van het beheer van de erfgoedobjecten iets minder voor de hand (dienstverlening aan vzw i.p.v. aan gemeente). De gemeente Jabbeke zal m.b.t. haar financiële bijdrage in het project een samenwerkingovereenkomst moeten afsluiten met de gemeente Zedelgem waarbij ze middelen ter beschikking stelt voor de dagelijkse openstelling en inhoudelijke inrichting van de site. In principe kan dit gebeuren door het oprichten van een interlokale vereniging tussen beide gemeenten. Hierbij zal de gemeente Zedelgem als beherende gemeente (onrechtstreeks) de interlokale vereniging vertegenwoordigen in de EVA vzw Vloethemveld. Een dergelijke structuur maakt het mogelijk dat alle aspecten van de exploitatie samen in één organisatie worden ondergebracht. En dat één gemeente, i.c. Zedelgem, als trekker van het project fungeert, maar waarbij de tweede gemeente (Jabbeke) toch betrokken wordt in de dagelijkse werking. Bijkomend worden de vrijwilligers nauwer betrokken bij het project waarbij ze meer verantwoordelijkheden en inspraak krijgen, maar waarbij ze een meer robuuste partner krijgen om de dagelijkse werking te ondersteunen. Daarnaast kan zoals voorgesteld in de vorige structuren, een Stuurgroep en Klankbordgroep worden opgericht om de specifieke opvolging van deelprojecten of praktische afspraken inzake beheer en activiteiten te regelen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

172

Stuurgroep Kamp Vloethemveld Interlokale vereniging

ANB

Gemeente Jabbeke Samenwerkingsovereenkomst medefinanciering onthaal en publiekswerking

Gemeente Zedelgem vzw vrienden van Vloethemveld ?

1 VTE coördinator via gemeenten Exploitatiekosten

Erfpacht & samenwerkingsovereenkomst

EVA Vloethemveld Investeringen & technisch beheer Openstelling & beleving Restauratiepremies AOE

Klankbordgroep Vloethemveld Globale samenwerkingsovereenkomst

1/2 VTE coördinator via Raakvlak??

ANB Gemeente Zedelgem Gemeente Jabbeke VLM AOE vzw Vrienden van Vloethemveld Provincie West-Vlaanderen Westtoer POV IOED Raakvlak Natuurpunt Jabbeke en Zedelgem Uitbater Os en Ezel …

Organisatiestructuur type 3: samenwerking via een EVA

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

173

13.1.4.4

Organisatiestructuur type 4: het uitbouwen van een structuur met het oog op BTW-recuperatie

De laatste optie is het uitwerken van een structuur die BTW-recuperatie mogelijk maakt. Hiervoor dient men buiten de gemeenten twee afzonderlijke structuren op te richten enerzijds een beheersstructuur voor Vloethemveld (een EVA of AG) en anderzijds een exploitatiestructuur voor Vloethemveld (Interlokale vereniging). De Beheersstructuur Vloethemveld neemt de waardevolle erfgoedrelicten van Kamp Vloethemveld in erfpacht van het Agentschap Natuur en Bos. De beheerstructuur zelf staat in voor de restauratie en het onderhoud van de in erfpacht genomen erfgoedrelicten. Daarnaast zal de beheersstructuur ook instaan voor de inrichting van het onthaal met name de info-borden, het museum, de inrichting van sommige depots, uitkijkpunten, enz…. Ook het verdere beheer, onderhoud of vervanging van deze inrichting neemt de beheersstructuur voor haar rekening. Deze structuur treedt dus op als bouwheer voor beide aspecten en zal ook de nodige premies aanvragen bij o.m. het Agentschap Onroerend Erfgoed, Westtoer, het Departement Cultuur, enz…. Gezien alle betreffende erfgoedrelicten in de gemeente Zedelgem liggen en deze gemeente vandaag ook al het beheer op zich neemt van heel wat roerende objecten uit de periode van het POW-kamp, stellen we voor dat de gemeente Zedelgem als trekker fungeert voor de oprichting van deze beheersstructuur. De structuur kan de vorm aannemen van een EVA (een extern verzelfstandigd agentschap) waarbij andere partners mee betrokken kunnen worden of een AG (autonoom gemeentebedrijf) waarin de enkel de gemeente als oprichter actief is. In een EVA kan men bv. de IOED Raakvlak (erfgoed) en/of het Regionaal Landschap Houtland (natuur) mee laten participeren. Op deze wijze wordt het inhoudelijk verhaal van het gebied zowel vanuit het erfgoed als het landschap in de beheersstructuur verankerd. Deze structuur zal de diverse erfgoedrelicten tegen een variabele vergoeding en voor een langere periode in exploitatie geven aan de exploitatiestructuur Vloethemveld. Deze vergoeding, samen met aangevraagde premies, worden aangewend om de restauratie en het onderhoud van de in erfpacht genomen erfgoedrelicten te realiseren. Er kan er ook gebruik gemaakt worden van een erfgoedlening om de investeringen sneller te kunnen realiseren. Daarnaast wordt een Exploitatiestructuur Vloethemveld opgericht. Deze structuur staat in voor de dagelijkse openstelling, het onthaal en activiteiten in Kamp Vloethemveld. Deze vzw organiseert de gidsbeurten, maakt gerichte publicaties en wandelbrochures, werkt gerichte programma’s voor diverse doelgroepen uit (kinderen, ouderen,…), zorgt voor het onthaal van alle bezoekers, baat het onthaalgebouw uit en organiseert of ondersteunt diverse evenementen of terugkerende activiteiten (Erfgoeddag, Open Monumentendag, Dag van het Bos, Dag van het Park,….). Zowel de gemeente Zedelgem als Jabbeke zijn mede-oprichter van deze structuur. Er wordt gedacht aan een interlokale vereniging waarin ook de vrijwilligersvereniging vzw Vrienden van Vloethemveld kan participeren. Het Agentschap Natuur en Bos sluit een samenwerkingsovereenkomst af met deze exploitatiestructuur waarin het kader wordt vastgelegd inzake het onthaal en de ontwikkelingsmogelijkheden van Kamp Vloethemveld. De werkingsmiddelen en de vergoeding worden jaarlijks voorzien door beide gemeenten. Binnen deze structuur kan ook een voltijdse coördinator voor de exploitatie worden ingebracht door beide gemeenten. Tenslotte wordt er nog een Stuurgroep en Klankbordgroep Vloethemveld opgericht (zonder rechtspersoonlijkheid), vergelijkbaar met de scenario’s hierboven.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

174

Stuurgroep Kamp Vloethemveld 1 VTE coördinator via gemeenten Exploitatiekosten

ANB

Erfpacht 1/2 VTE coördinator via Raakvlak

Samenwerkingsovereenkomst Gemeente Zedelgem Gemeente Jabbeke vzw Vrienden van Vloethemveld

IOED Raakvlak

Exploitatievergoeding Interlok. ver. Exploitatie Vloethemveld Openstelling & beleving

Exploitatieovereenkomst

Gemeente Zedelgem

AG/EVA Beheer Vloethemveld Investeringen & technisch beheer

Regionaal Landschap Houtland

? Restauratiepremies AOE

Klankbordgroep Vloethemveld

ANB Gemeente Zedelgem Gemeente Jabbeke VLM AOE vzw Vrienden van Vloethemveld Provincie West-Vlaanderen Westtoer POV IOED Raakvlak Natuurpunt Jabbeke en Zedelgem Uitbater Os en Ezel …

Organisatiestructuur type 4: BTW-recuperatie

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

175

13.2 Gidsen en vrijwilligerswerking Er is veel interesse om iets te betekenen voor het Vloethemveld. Het succes van de site hangt dan ook af van de inzet van de vrijwilligers. Voor de opleiding tot gids in het Vloethemveld meldden zich meer dan 50 mensen aan. De 25 personen die de eerste opleiding konden volgen slaagden intussen en hebben het diploma van Vloethemveldgids. Het Vloethemveld zou een plaats moeten worden waar iedereen die wil zijn steentje kan aan bijdragen, vanuit eigen interesse en draagkracht. De gemeentes engageren zich om samen 1 VTE in dienst te nemen die de coördinatie van de vrijwilligers en publiekswerking op zich neemt. Deze persoon faciliteert de vrijwilligerswerking en houdt zich bezig met operationele taken op vlak van het onthaal en de publiekswerking van het Vloethemveld en de openstelling van Kamp Vloethemveld. De gemeente Zedelgem zorgt ook voor het onderhoud en de schoonmaak van het onthaalgebouw en de door hen in erfpacht genomen bouwkundige elementen in de natuur- en erfgoedzone. 13.2.1

COÖRDINATOR

Om de potenties van het Vloethemveld te ontwikkelen is de ondersteuning van minimaal één voltijds coördinator noodzakelijk (ambitieniveua 3). Op dit moment worden activiteiten en ontwikkeling sterk geleid door ANB en VLM en zijn binnen de gemeentelijke diensten enkele mensen aangeduid om het beheeren onthaalplan op te volgen en mee de activiteiten te organiseren. De samenwerking tussen de gemeenten, ANB en VLM wordt opgenomen binnen de beperkte ruimte die deze personeelsleden hebben in hun dagelijks werk. Naarmate de investeringen verder vorderen en de vrijwilligerswerking sterker wordt uitgebouwd is het onontbeerlijk dat voor het Vloethemveld 1 VTE coördinator wordt aangesteld voor het onthaal en de publiekswerking vanaf eind 2018 of begin 2019. Ook uit de netwerkcafes en uit het overleg met vrijwilligers blijkt dat zij het aanstellen van een coördinator belangrijk vinden. Gezien het beheer van Kamp Vloethemveld kan worden opgesplitst in twee verschillende inhoudelijke taken nl. het beheren van de infrastructuur enerzijds (restauratie en technisch onderhouden van depots, barakken, wegen, inrichting belevingscentrum, enz…), en het inhoudelijk uitwerken, realiseren en beheren van de publieksgerichte ontsluiting en beleving, anderzijds (activiteiten, gidsbeurten, evenementen, dagelijkse openstelling, educatie,…), is het belangrijk om twee verschillende personen met verschillende expertises te kunnen inschakkelen. De coördinator die zou instaan voor de publiekswerking van Kamp Vloethemveld zou door beide gemeenten worden voorzien en dit volgens de verdeling per inwonersaantallen. In pricipe zou dit dus gaan over een verhouding 60% Zedelgem en 40% Jabbeke. Deze coördinator publiekswerking kan ter beschikking worden gesteld door beide gemeenten afzonderlijk (in verhouding tot) of door de gemeente Zedelgem (waarbij de gemeente Jabbeke een vergoeding betaalt aan de gemeente Zedelgem). Deze coördinator heeft een communicatie- of marketingachtergrond in de sectoren recreatie en toerisme. 1 VTE personeelslid wordt tewerkgesteld bij Zedelgem: • Niveau A • Kostprijs/jaar: 2/5 Jabbeke – 3/5 Zedelgem • Taken van deze coördinator publiekswerking zijn o.m.: het onthaal in het Vloethemveld verder ontwikkelen en dit in nauwe samenwerking met de betrokken partners, ANB, Provincie en private eigenaars; actief de dagelijkse leiding van het opengestelde Kamp Vloethemveld op zich nemen en de coördinatie of begeleiding van eigen activiteiten en die van derden doen; TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

176

het onthaalplan verder ontwikkelen en realiseren; op zoek gaan naar bijkomende financiering om het inhoudelijk project verder te kunnen realiseren; wat betreft het beheer van vrijwilligers: o directe communicatie naar de vrijwilligers verzorgen; o de werking van de groep vrijwilligers faciliteren; o ervoor zorgen dat het onthaal bemand is tijdens de openingsuren en vervanging zoeken indien nodig; o opleidingen voor vrijwilligers organiseren; o de vrijwilligerswerking controleren. Houdt de vrijwilligersorganisatie zich aan de gemaakte afspraken? Vernieuwt het bestuur van deze organisatie voldoende? Zijn de vrijwilligers goed opgeleid? Hoe kunnen we ze blijven motiveren en bedanken? o de talenten en vaardigheden van de vrijwilligers in kaart brengen. Wie heeft bijzondere skills die van pas kunnen komen in de uitwerking van het onthaal? nieuwe initiatieven nemen wat betreft het uitwerken van educatieve pakketten en het activeren van schoolbezoeken; netwerken uitbouwen met andere erfgoed- en natuursites in Vlaanderen en het buitenland.

De coördinator erfgoedbeheer die de verdere restauratie en het technisch beheer van de in erfpacht genomen erfgoedelementen en de inrichting op zich zal nemen heeft een technische opleiding en kennis. Deze persoon staat in voor de begeleiding van de de nodige investeringen in Kamp Vloethemveld (zoeken van middelen, aanstellen ontwerpers, uitvoering werken, …) in functie van erfgoed en onthaal. Hiervoor kan de mogelijkheid verder onderzocht worden om deze coördinatie te laten opnemen bij de IOED Raakvlak waarbij beide gemeenten aangesloten zijn. Volgens deze suggestie wordt dan ½ personeelslid tewerkgesteld bij Raakvlak: • Niveau A met bouwkundige en technische kennis • Kostprijs/jaar : 2/5 Jabbeke – 3/5 Zedelgem • Specifieke taak om de beheerdoelstellingen uit het beheerplan op te volgen en te realiseren van de in erfpacht genomen onderdelen, de museale inrichting mee vorm te geven en de publiekswerking verder vorm te geven. Het is uiteindelijk de doelstelling dat (liefst vanaf 2019 maar) uiterlijk tegen de opening van de site in 2020 deze voltijds coördinator publiekswerking en de halftijdse coördinator erfgoed bij Raakvlak te verkrijgen. Voor een optimalisatie in deze loonkost kan nog verder onderzocht worden of de coördinator publiekwerking kan aangewordven worden door de vzw Vrienden van het Vloethemveld. Gezien het gaat om eerste aanwerving kan men immers een vrijstelling krijgen van de werkgeversbijdrage op de loonkost. In dit geval geeft de gemeente Zedelgem vergoeding voor deze coördinator publiekswerking aan deze vzw.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

177

13.2.2

VRIJWILIGERS EN GIDSEN

Om de site open te stellen kozen beide gemeenten voor het opstarten van een systeem met vrijwilligers. VLM heeft hiertoe samen met de beide gemeenten een voorstel uitgewerkt. 13.2.2.1

Motivatie van gidsen en vrijwilligers

Op verschillende bijeenkomsten over het Vloethemveld werd gepeild naar de motivatie van de deelnemers. Velen van hen zijn kandidaat om gids of vrijwilliger te worden in het Vloethemveld. Heel wat mensen zijn vandaag al lid van Natuurpunt. Sommigen hebben al een opleiding tot natuurgids gevolgd bij het CVN of zijn al gids in Brugge of het Ommeland. Er zijn mensen die expliciet willen gidsen. Anderen zien zich een andere taak opnemen binnen het onthaal en de openstelling van het gebied. Sommige mensen willen zowel gids als vrijwilliger zijn. Het Vloethemveld spreekt kandidaat-gidsen en -vrijwilligers zowel aan omwille van de topnatuur als het unieke erfgoed. Sommige mensen geven aan vooral omwille van deelaspecten geïnteresseerd te zijn, zoals de kunst van de POW of de insecten. Veel mensen vinden ook de rust en stilte in het gebied belangrijk. Heel wat van hen hebben een persoonlijke band met het gebied. Ze hebben hier gewerkt of wonen in de buurt. Ze zijn fier op deze bijzondere plek en vinden het Vloethemveld prachtig. Ze willen het gebied tonen aan geïnteresseerden en bewaren voor toekomstige generaties. Velen van hen zijn zelf ook nieuwsgierig en geïntrigeerd door de vele verhalen en onbekende hoekjes van dit afgesloten land. Verder zijn ook afgelijnde engagementen zowel qua plaats als qua tijd een reden waarom mensen zich graag voor het Vloethemveld willen engageren. Gidsen kunnen zich opgeven voor een paar gidsbeurten per jaar. Andere taken in het onthaal kunnen ook beschreven worden dat ze overzichtelijk en afgelijnd zijn. Op die manier zal het Vloethemveld potentieel jongere en meer vrijwilligers kunnen aantrekken. 13.2.2.2

Verschillende profielen

Bij de groep vrijwilligers kan onderscheid worden gemaakt tussen: 1.

Gidsen Zij moeten een officiële gidsenopleiding volgen. Verder wordt met hen een jaarkalender opgemaakt als leidraad voor een digitale reservatiesysteem. Momenteel wordt door de gemeente Zedelgem onderzocht welk digitaal systeem interessant kan zijn om de reservaties te centraliseren binnen één toepassing die toegankelijk is voor beide gemeenten. De coördinatie van deze gidsen kan gebeuren door de aan te stellen coördinator. In afwachting van deze aanstelling en in afwachting van de inrichting van het onthaalgebouw en onthaalplein en de nodige samenwerkingsovereenkomsten en erfpachtovereenkomst, werken ANB en de beide gemeenten verder samen op de huidige manier.

Vrijwilligers Andere taken die samenhangen met het onthaal en beheer van de site kunnen opgenomen worden door vrijwilligers Volgende profielen zijn nodig:  Erfgoedverhalen: Iemand die verhalen van bezoekers optekent. Soms komen er voormalige krijgsgevangenen of familieleden van krijgsgevangenen op bezoek. Ook mensen die nog in het munitiedepot hebben gewerkt zouden het Vloethemveld wel eens kunnen bezoeken. Zij willen misschien unieke verhalen of materiaal delen over de plek. De vrijwilligers moeten opgeleid worden om deze verhalen op te tekenen. Ze doen zelf de intake of verwijzen door naar de archiefdienst van Zedelgem.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

178

  

Onthaal en gastvrijheid: Bezoekers de mogelijkheid bieden om elkaar te ontmoeten en daarbij een versnapering te eten en de drinken. Goed onthalen met iets om te drinken, klaarzetten van de ontvangstruimte of vergaderzalen… Coördinator (betaald): planning en logistiek + waken over educatieve kwaliteit van het aanbod + werving van vrijwilligers + opleiding van vrijwilligers + motivatie van vrijwilligers + wetenschappelijke correctheid bewaken + dageijkes samenwerking met ANB Speciale skills: taxidermie, communicatie, tijdelijke initiatieven, evenementen, educatieve achtergrond (educatieve pakketten, ateliers), website, kleine vormen van onderhoud. Vandaag hebben zich al heel wat mensen met interessante achtergronden opgegeven voor de cursus tot gids in het Vloethemveld: een tuinaanlegger, een herboriste, verschillende leerkrachten, ex-militairen, ambulanciers en mensen met kennis van EHBO, iemand met een bakkersopleiding,… Dergelijke vaardigheden en talenten zijn zeer nuttig om van de onthaalwerking een succes te maken. Kleine onderhoudstaken en herstelwerken

 Rangers Van deze personen wordt verwacht dat ze de bezoekers op weg helpen, informatie geven over het domein en ook een oogje in het zeil houden. Hiertoe wordt in 2019 een tweedaagse verdiepingscursus gepland.

Als de site geopend is, zouden er steeds twee tot drie vrijwilligers aanwezig moeten zijn: Iemand die het onthaal openhoudt. Deze persoon is in of rond het onthaalgebouw aanwezig. Iemand die op het terrein een oogje in het zeil houdt. Dit is een ranger die in de ‘open’ erfgoedzone rondwandelt. Vaak zal er ook een gids aanwezig zijn voor geboekte wandelingen. 13.2.2.3

Gidsbeurten boeken

De coördinator regelt de boekingen van gidsbeurten. Voor het begin van ieder jaar, geven alle gidsen hun beschikbaarheid door voor één of meerdere gidsbeurten door. Groepen kunnen een bezoek met gids reserveren via de coördinator aangesteld door de gemeente. De coördinator is onpartijdig bij het inboeken van gidsbeurten en verzekert een correcte vergoeding van de gids. 13.2.3

VERGOEDEN EN BELONEN

Vanaf 2018 is het mogelijk om tot €500 per maand onbelast bij te verdienen met vrijwilligerswerk. De activiteiten die in aanmerking komen voor betaling zijn bepaald en opgelijst door de overheid. Werken als gids of onthaalmedewerker in het Vloethemveld kunnen onder deze regeling vallen. Het is ook mogelijk om vrijwilligers te belonen zonder ze te betalen: Vorming en opleiding (leren van elkaar of van een ingehuurde trainer) Etentje Uitstap Mensen verwerven vaardigheden die ze ook buiten het Vloethemveld kunnen inzetten. Dit kan van pas komen bij bijvoorbeeld sollicitaties.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

179

13.2.4

TAKEN BINNEN DE VRIJWILLIGERSORGANISATIE

De vrijwilligersorganisatie werkt binnen de afspraken en de deontologische code die in opmaak is. Het bestuur van deze organisatie kan volgende rollen hebben: Voorzitter: o Tweejaarlijks nieuwe voorzitter o Uittredend voorzitter: Blijft betrokken voor de continuïteit o Inkomend voorzitter: Loopt in na verkiezingen, heeft er zeker al één jaar opzitten als bestuurslid Penningmeester: houdt de kas bij en doet betalingen Secretaris: verantwoordelijk voor de verslagen van de vergaderingen Verantwoordelijke educatieve werking en programma leidt de werkgroep rond het uitwerken van educatieve pakketten, tentoonstellingen. Is het aanspreekpunt voor andere verenigingen. Verantwoordelijke communicatie en pr: zorgt voor de instroom van nieuwe vrijwilligers en communiceert over de activiteiten en evenementen. Is, samen met de voorzitter en de verantwoordelijke voor educatieve werking, het aanspreekpunt voor de coördinator. Verantwoordelijke werving: Zoekt naar nieuwe vrijwilligers en verwelkomt nieuwkomers. Deze persoon contacteert ook mensen die dreigen af te haken en probeert hen opnieuw te activeren. Moedigt mensen aan om zich een jaar in het bestuur te engageren. De logistiek verantwoordelijke: Deze persoon is verantwoordelijk voor de logistiek binnen het onthaal. Zijn de voorraden aangevuld? Is er iets te eten en te drinken? Een pool van vrijwilligers om het bestuur bij te staan in deze taken. Ook zij worden aangemoedigd om zich te engageren naar eigen vermogen. o Meewerken aan de inhouden van een (tijdelijke) tentoonstelling o Meewerken in het onthaal: gastvrijheid, openhouden, aanspreekbaar zijn voor verhalen van bezoekers o Rangers in het veld Belangrijk: Tweejaarlijkse verkiezingen van het bestuur. Door het engagement in tijd te beperken en de taken goed te omschrijven, moedig je meer mensen aan om zich te engageren. Voorzitter word je bij voorkeur pas na minstens een jaar in een andere bestuursfunctie te hebben gezeten. Het bestuur vergadert op regelmatige basis, bijvoorbeeld om de zes weken. Het geld van de vereniging komt op een aparte rekening. Bij opdoeken van de vereniging gaat dit geld naar een goed doel Alle bestuursleden moeten een familiale verzekering hebben.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

180

TOERISTISCHE EN RECREATIEVE INFRASTRUCTUUR

Het Vloethemveld ligt in het Brugse Ommeland. Het Brugse Ommeland is één van de vijf toeristische regio’s in West-Vlaanderen. Iedere regio trekt een eigen soort toeristen aan: Kust: verblijfstoerisme, veel mensen met een buitenverblijf. Zij trekken het binnenland wel in bij slecht weer. Brugge: citytrippers, mensen op doortocht naar Parijs of Amsterdam maken hier een tussenstop. De gemiddelde verblijfsduur is één nacht. Zij bezoeken het Brugse Ommeland doorgaans niet. Westhoek Het Brugse Ommeland: In deze streek komen mensen vooral fietsen. De gemiddelde verblijfsduur is twee nachten. Tijdens hun verblijf maken de meeste mensen een uitstapje naar Brugge en combineren ze dat met activiteiten in het Brugse Ommeland. Leiestreek: Hier ligt de nadruk vooral op zakenreizen. Een bezoek aan het Vloethemveld kan worden gecombineerd met een uitstapje naar één of meerdere bestemmingen in de ruime omgeving. Na overleg met Westtoer, is er een selectie gemaakt van andere plekken in West-Vlaanderen waarnaar verwezen kan worden. Er kan een inhoudelijke link zijn met één van de onderwerpen die in het Vloethemveld aan bod komen of een geografische link.

14.1 Linken met andere bestemmingen in de omgeving We willen bezoekers van het Vloethemveld graag inspireren om ook andere bestemmingen in de buurt te ontdekken: volgens hun interesse (erfgoed of natuur) en hun actieradius (dichtbij of verder weg). In het onthaalgebouw linken we naar interessante bestemmingen in de buurt en naar top-bestemmingen in de brede omgeving. Het aantal POI op deze ‘doorverwijskaart’ blijft beter beperkt. We werken met een TOP 5 of een TOP 10. We stellen een radius van ongeveer 20 km voor. Niet al deze bestemmingen liggen in het Brugse Ommeland. Enkele mogelijke bestemmingen om naar door te verwijzen zijn: Erfgoed Raversijde For Freedom Museum Kasteel van Loppem Permekemuseum Kasteel Wijnendale

Natuur Landschapspark Bulskampveld Kasteelbossen Het Zwin Meetkerkse en Uitkerkse Polders Doeveren

Uiteraard zullen ook de grote steden op deze kaart worden aangeduid (Ieper, Oostende, Knokke, Brugge en Kortrijk). Andere plekken in de omgeving met een interessante link zijn: Begraafplaatsen van soldaten: in Lommel en Oostende liggen POW begraven in het kamp van Zedelgem zijn overleden door honger en ontbering Natuurgebied Ockerhout Het arboretum Koekelare. Het arboretum van het Vloethemveld werd naar Koekelare verplaatst, op twee bomen na. Vuile Moere, Ter Heide en het Sint-Andriesveld Het Leen in Eeklo: ook een munitiedepot van het Belgische leger dat nu natuurgebied is TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

181

14.2 Verblijfstoerisme: B&B / Gastheren Toeristen verblijven gemiddeld twee nachten in het Brugse Ommeland. Het is een regio waarin heel veel wordt gefietst. Als aanspreekpunt voor hun gasten, spelen gastheren (B&B-uitbaters) een belangrijke rol als doorverwijzers naar het Vloethemveld. Als zij het gebied en de potentie ervan goed kennen, kunnen zij ook hun aanbod hierop afstemmen, bijvoorbeeld door arrangementen op maat te ontwikkelen. Het gebied kan in zekere mate een hefboom zijn voor de lokale economie. Tijdens inspiratiebijeenkomsten kan Westtoer de lokale ondernemers laten kennismaken met de mogelijkheden van het gebied. Zo kunnen ze gastheren voor het Vloethemveld worden. Dat hier interesse voor is, blijkt uit onderstaand citaat van één van de uitbaters van B&B De Vossenbarm: “Ik woon aan het vloethemveld (hildeghemweg snellegem) en heb er een b&b de vossenbarm (naam gebaseerd op de gelijknamige berm!) - ik volg met spanning de ontwikkelingen in het vloethemveld want ik vind het een heerlijk, authentiek en rustig bos en ik hoop dat het die kleinschaligheid kan behouden. Anderzijds zou ik heel graag terug de stille weg van mijn b&b tot in het vloethemweld hersteld zien - nu ligt het in de weide van een buurman - het zou voor mij en mijn gasten zeer leuk zijn om zo rechtstreeks naar het bos te kunnen wandelen. Ik gebruik het vloethemveld om er te wandelen, fietsen en mijn dochters om er te paardrijden; mijn gasten gaan vaak op verkenningstocht in het prachtige bos en zijn altijd grote fan.”

14.3 Horeca aanbod omgeving Vloethemveld In het natuurgebied Vloethemveld (Kamp Vloethemveld + stiltegebied) is het niet mogelijk om een (ho)reca-activiteit uit te bouwen. Dat is wettelijk verboden in beschermd natuurgebied. Bovendien zou het erg moeilijk zijn voor een concessionaris om een economisch leefbare activiteit op te bouwen als het niet mogelijk is om ook laat ’s avonds en ’s nachts open te houden. Er komt dus zeker geen commerciële cafetaria in de onthaalzone. Dit is geen probleem voor fietsers, want zij rijden door naar een reca-bestemming die op hun route ligt. Ook groepen zijn doorgaans goed voorbereid en hebben vaak een ‘pitstop’ in de wijdere omgeving geboekt, wat voordelig is voor de lokale ondernemers die hierop kunnen inspelen. In een publieksbevraging van ANB werd gepolst naar de tevredenheid van bezoekers over het onthaal in het Vloethemveld. In deze enquête vroegen enkele mensen expliciet om geen horeca-functie in het gebied op te starten om zo de rust en de natuurwaarde niet te verstoren. Voor een groep van bezoekers is het dus geen echt probleem dat er geen reca-functie kan zijn in het gebied. Toch zal er vraag zijn naar een beperkte vorm van “gastheerschap”. Vooral voor wandelaars en gezinnen moeten we iets voorzien, omdat zij minder de in wijde omgeving zullen zoeken naar reca (in tegenstelling tot fietsers en groepen). Het “gastheerschap” aan het onthaalplein heeft de volgende eigenschappen (zie punt 14.4. rustpunt op de site): Beperkt aanbod uitgebaat door vrijwilligers Deze ‘service’ is een leuk pluspunt maar is geen bestemming op zich. Het is in geen geval de bedoeling om concurrentie aan te gaan met de bestaande (ho)reca. Westtoer stelt voor om de lokale spelers in kaart te brengen en hen een aanpak op maat voor te stellen. Westtoer maakt een lijst met horeca in de omgeving waarmee ze een traject willen lopen. Met de sleutelfiguren in de lokale horeca komt er een persoonlijk gesprek. Kennen zij het Vloethemveld? Zien ze mogelijkheden? Willen ze meewerken aan het succes van dit gebied? Indien deze sleutelspelers dat wensen, kan Westtoer hen ook enkele coaching-sessies aanbieden. Dan komt er maximaal drie keer een horeca-consultant langs gedurende een halve dag. Deze persoon heeft zelf ervaring met uitbating van TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

182

horeca en kan de uitbaters helpen om concreet iets te doen met de mogelijkheden die het Vloethemveld brengt. Pas ik mijn aanbod aan? Zet ik extra persooneel in? Verander ik mijn openingsuren? Kan ik arrangementen uitwerken? Voor ondernemers in de iets bredere omgeving (in de dorpskernen van Jabbeke en Zedelgem) is de impact van het Vloethemveld misschien minder groot. Toch kunnen ook zij hun graantje meepikken. Westtoer wil een inspiratietraject opstarten voor horeca-ondernemers in de wijdere omgeving. Tijdens een inspiratienamiddag stellen ze het Vloethemveld voor. Nu zijn nog niet alle ondernemers op de hoogte van de ontwikkelingen en mogelijkheden van het gebied. Ze moeten eerst weten wat er allemaal zal gebeuren en worden dan uitgenodigd om mee te denken over hoe ze al die bezoekers van het gebied kunnen bedienen. Het is aan de lokale ondernemers om gepaste arrangementen uit te werken waarbij het Vloethemveld een rol kan spelen (bvb als stop in een koetsentocht of een baggageservice voor meerdaagse wandeltochten). Naam onderneming Os en Ezel

Aanbod Restaurant

Den Heirweg (nu al infopunt toerisme van Gemeente Zedelgem) Heidelberg B&B Vossenbarm POV Horeca in Zedelgem dorp Hoeves in de buurt

Fietscafé

Oosthof

B&B Cafetaria tijdens de week Augustijnenhof: 100% WestVlaamse picknick (lokaal, biologisch). Zij leveren deze manden nu al. Ook het onthaalplein kan een leverpunt worden. De vrolijke Aardbei ’t Oud Rozenhof

Interessant voor Alle bezoekers die van Jabbeke komen. De parking naast het restaurant is een onthaalpoort van het gebied. Ligt aan startpunt van verschillende routes Fietscafé – fietsers Groepen, mensen met fiets of wagen Verblijfstoerisme Wandelaars en buurtbewoners Groepen Gezinnen, kleine groepen, verblijfstoeristen, wandelaars

14.4 Recreatief rustpunt op de site 14.4.1

GASTVRIJHEID IN HET ONTHAALGEBOUW

Het is niet mogelijk om in het onthaal in Zedelgem een horecazaak in te richten. Het is wettelijk verboden om dergelijke activiteit uit te oefenen in het natuurgebied. Een horecazaak zou het gebied onnodig belasten. Bovendien zou een concessionaris ook feesten moeten kunnen organiseren om zijn of haar zaak economisch rendabel te kunnen maken. Dat gaat dan in tegen de visie om stilte en rust te laten regeren in het Vloethemveld. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

183

Er is wel een beperkte vorm van gastvrijheid mogelijk in het onthaal aangezien we ontmoeting willen stimuleren. De manier waarop die georganiseerd is, houdt verband met de organisatiestructuur die we op de site willen installeren. De gemeenten hebben besloten om samen te werken met vrijwilligers voor de openstelling van de site. Dit houdt ook het oprichten van een vrijwilligersvereniging (werknaam vzw Vrienden van Vloethemveld) in. Binnen een dergelijke werking kunnen vrijwilligers ook gebak en een beperkte kaart aanbieden aan bezoekers om ontmoeting te faciliteren en een warm onthaal te bieden. Dit is geen commerciële uitbating, de vzw beoogt geen winst, maar mag wel handeldrijven met als ‘onbaatzuchtig doel’ de bevordering van datgene waarvoor ze werd opgericht. In dit geval het behoud van bijzondere natuur- en erfgoedwaarden. In overleg tussen de verschillende partners is er een consensus dat deze vereniging binnen haar werking en tijdens de openingsuren van de site een kleinschalig aanbod mag doen van drank en versnapering om zo een goed onthaal te kunnen inrichten, en dat de opbrengst van die activiteit gebruikt mag en kan enkel gebruikt worden voor haar werking, zijnde het ontwikkelen van Kamp 2226 als kwaliteitsvolle site. Deze vorm van onthaal is geen bestemming op zich maar een faciliteit. Ze maakt deel uit van een minimale gastvrijheid, zoals ook de vestiaire en de sanitaire voorzieningen in het onthaalgebouw faciliteiten zijn. De verwachte opbrengsten zijn zeer beperkt en kunnen enkel dienen als extraatje voor de financiering van de instandhouding van het erfgoed. Bij echt grote evenementen (zoals Open Monumentendag) is het wel mogelijk om een foodtruck of bar op het onthaalplein op te stellen, zoals nu ook gebeurd tijdens een open monumentendag. Ook hier is de opzet gastvrijheid en ontmoeting. Deze hebben geen winstoogmerk en de eventuele inkomsten dienen ingezet te worden voor de site en terugvloeien naar zorg voor natuur en erfgoed. Samengevat: Er is geen gerant. De uitbating gebeurt door vrijwilligers, dus volgens de draagkracht van deze organisatie Het aanbod blijft beperkt (water, koffie, thee, fruitsap en enkele streekbieren, eventueel enkele streekproducten zoals ijsjes) met expliciete aandacht voor lokale producten De organisatie heeft geen winstoogmerk. Alles staat in het teken van ontmoeten Beperkt geopend, enkel open als Kamp Vloethemveld ook open is (dus niet ’s avonds of ’s nachts): Voor individuele bezoekers

Van 1 mei tot 30 september Enkel in het weekend de zaterdag en zondag in de namiddag geopend In het zomerverlof twee halve dagen in de week In Paasvacantie en Herfstvacantie bijkomend geopend op twee halev dagen in de weekends. Voor groepen met een gids De gids en vrijwilligers kunnen deze groep iets te drinken aanbieden Het hele jaar door mogelijk, mits reservering Voor scholen Het hele jaar door mogelijk, mits reservering In totaal zou het recreatief rustpunt dus 68 halve dagen open zijn voor individuele bezoekers. Dit is nog uit te breiden tijdens evenementen (zoals Open Monumentendag of op feestdagen tijdens schoolvakanties).

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

184

14.4.2

GELIJKAARDIGE REFERENTIEVOORBEELDEN

Erfgoedproject 1: Kasteel Beauvoorde (Veurne) Op deze erfgoiedsite wordt een tijdelijke kleinschalige Reca voorzien enkel tijdens de zomermaanden (juli/augustus). Er wordt een beperkt aanbod van dranken zoals koffie, water, frisdranken en lokale bieren aangeboden. Ook de infrastructuur is beperkt in aantal zitplaatsen: 3 buitentafels en 40 zitplaatsen binnen. De zaal in het vroegere koetshuis wordt tevens multifunctioneel gebruikt voor andere activiteiten zoals bijeenkomsten, vergaderingen, voordrachten, enz… Deze beperkte reca invulling kwam er omdat er een gebrek aan aanbod ontstond in het dorp van Beauvoorde. De keuze van openstelling werd gekoppeld aan de specifieke doelgroep van fietsers en wandelaars die het dorp aan deden tijdens de zomermaanden. De uitbating wordt uitgevoerd door vrijwilligers en jobstudenten.

Erfgoedproject 2: Abdijsite Herkenrode (Hasselt) Aan het central onthaal van de Abdijsite Herkenrode werd een kleinschalige Reca ingericht die open is tijdens de tijdens openingstijden van de tuinen en tentoonstellingsruimten. Er wordt hier een beperkt aanbod van dranken voorzien die vooral werk ter promotie en verkoop van van lokale streekbieren. De reca werd geintegreerd in de shop en onthaalbal qua beheer gecombineerd. Er zijn een beperkt aantal zitplaatsen voorzien: 5 buitentafels en 30 zitplaatsen binnen. Deze reca richt zich vooral op de bezoekers van de tuinen en het museum. Er is ook nog een volwaardige horeca op een andere locatie op het terrein maar deze is niet representatief voor het Vloethemveld omdat die van een andere schaal is. De kleine reca aan het museum wordt uitgebaad door de exploitatie vereniging.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

185

Erfgoedproject 3: De Notelaar (Hingene) De Reca uitbating op de Notelaar is gelegen langs de Schelde en zit op een zeer drukken fietsknooppunt. Tijdens het toeristisch fietsseizoen wordt een reca enkel via buitenterras voorzien (mei tot sept). Er wordt een beperkt aanbod van dranken, eigen gebak en ijsjes aangeboden. Er is slechts een zeer beperkte binneruimte voorzien voor de reca. Het aantal buitenzitplaatsen wordt beperkt tot 50. De uitbating richt zich in hoofdzaak tot de passage aan fieetsverkeer op de dijk van de Schelde. Er wordt ook ingezet op thematische activiteiten zoals de organisatie van “afternoon tea” voor groepen (max. 20 personen). Dit vindt plaats in de hoofdzaal van het gebouw met uitkijk op de schelde. De uitbating gebeurt met personeel en vrijwilligers van de exploitatie vzw

14.5 Arrangementen Voor de concrete uitwerking van arrangementen, ligt het initiatief bij de lokale ondernemers. Eens zij vertrouwd zijn met de mogelijkheden van het gebied, kunnen zij hun aanbod hierop afstemmen. Onderstaande initiatieven bestaan reeds of kunnen worden uitgebreid: Huifkartochten Themawandelingen met een gids Picknicks met streekproducten georganiseerd door B&B

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

186

EXPLOITATIE

15.1 Erfpachtoverdracht en beheer Afhankelijk van het gekozen scenario m.b.t. de investeringen, worden de erfgoedelementen in Kamp Vloethemveld geheel of gedeeltelijk in erfpacht gegeven aan de gemeente Zedelgem. Onderstaande tabel geeft een overzicht van deze overdracht per scenario. De overdracht van de Bocca bij het scenario Ambitieniveau 3 kan pas gebeuren indien het Agentschap Natuur en Bos en de gemeente Zedelgem de nodige financiële middelen vinden het vooropgestelde ontwerpplan te realiseren. Het dagelijks beheer van de bouwkundige erfgoedelementen (zie opsomming hierna), het onthaal en de publiekswerking worden opgenomen door de gemeente Zedelgem. Het groenbeheer blijft onder de verantwoordelijkheid van ANB. In beheer bij de erfpachthouder:   

Bouwkundige elementen: historische bouwkundige structuren (incl. luifel-kunstwerken) Kunstwerken: kunstwerken vast aan constructies of roerende kunstwerken Landschappelijke historische structuren (m.b.t. toegankelijkheid): selectie van historische wegen, paden en dreven

In beheer bij het Agentschap Natuur en Bos:    

Watergebonden structuren: grachten, poelen en rabatten Functionele merlons: ophogingen rond de munitiedepots Bospercelen: tussengelegen gesloten landschappen Heidepercelen: open landschap met de landschappelijke historische structuren (historische wegen, paden en dreven)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

187

Infrastructuur (incl. lopende invest. ANB)

Erfpacht Minimaal scenario

Erfpacht Basis scenario

Erfpacht Ambitie 3 scenario

X X

ZEN erfgoed

Herbestemming

Groene barakken Barak 1 Barak 2 Tijdelijk opfrissen Barak 2

B1 B2

belevingscentrum tijdelijke expo/educatie tijdelijk gebruik voor restauratie

Munitiedepot Type A: metalen spanten depot 3160 depot 3159 depot 3158 depot 3157 depot 3156 depot 3155 depot 3154 depot 3172 depot 3171 depot 3170 depot 3169 depot 3168 depot 3167 depot 3166 depot 3165

Da1 Da2 Da3 Da4 Da5 Da6 Da7 Da8 Da9 Da10 Da11 Da12 Da13 Da14 Da15

X X X X X X X X X X X X X X X

depot 3704 depot 3703 depot 3702 depot 3701

Da25 Da26 Da27 Da28

X X X X

Type B: houten spanten depot 3161 depot 3153 depot 3152 depot 3151 depot 3173 depot 3164 depot 3163 depot 3163

Db1 Db2 Db3 Db4 Db5 Db6 Db7 Db8

X X X X X X X X

depot 3104 depot 3810

b9 b10

X X

Type D: restanten depots depot depot depot depot

Dd1 Dd2 Dd3 Dd4

X X X X

Type B: beton betonnen wachtlokaal

Wb7

Type C: baksteen groot baksteen wachtlokaal baksteen wachtlokaal

Wc4 Wc5

X X

heidehut berging exploitatie

Type D: hout houten wachtlokaal

Wd1

fotowall wachters

toegankelijk kunstwerk

fotowall munitie

toegankelijk kunstwerk

X X X

depot kunstwerk Bocca depot kunstwerk Bocca depot kunstwerk Bocca

fotowall POW-kamp

Wachtlokaaltjes

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

188

Lichte constructies Golfplaten structuur Golfplaten structuur Golfplaten structuur

L1 L2 L3

X X X

vertelruimte educatieve ruimte boshut

X X

X X X

onthaalgebouw escape room toegangspoort Stiltegebied

X X X X X X

luifel inkom luifel inkom luifel inkom stock in depot Da25 stock in depot Da26 stock in depot Da27

toegankelijk via Stiltegebied

X X X

in depot Da3 in depot Da11 in depot Da11

X X X

onthaal toegankelijkheid toegankelijkheid natuurleerpad toegankelijkheid

X X

beleving beleving onthaalpoort onthaalpoort recreatie

Onthaalcluster Blok B - onthaal Hondenkennel met bijgebouw Bocca

Oa3 Add3 A19

Kunstwerken Nieuwe afdak kunstwerken Losse kunstwerken Haut-reliëf Sint-Joris en de draak en landschap Standbeeld Marianne Betonplaat met opschrift "POW Camp 2226" Haut-reliëf dorpsgezicht gefragmenteerde muur liggend in het veld Haut-reliëf berglandschap

K1 K2 K3 K4 K5 K6

Muurvaste kunstwerken

5 wandschilderingen in munitiegebouw 3210 (Da16 K7 Toogscène op munitiegebouw 3158 (Da3) Gouacheschildering met zicht op kerk Gouacheschildering met landschap

K8 K9 K10

Landschapsinfrastuctuur Basisinrichting onthaalplein Inrichting onthaalplein Padenstructuur Kasseien toegangsweg naar domein Heraanleg atletiekpiste Heraanleg Vloethemveldzate (indicatieve raming) Infrastructuur openstelling Uitkijkpunt barakkenstraat Oversteekpunt barakkenstraat Parking POV Parking Os en Ezel Moutainbike behendigheidsparcours

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

189

15.2 Uitgangspunten exploitatie In 2017 werd door de betrokken partners de ambitie voor het Vloethemveld bepaald op niveau 3: regionale uitstraling, met internationale uitschieters (cfr. punt 3 ambitieniveau). Hieronder is een raming opgenomen van het exploitatieresultaat onder dit ambitieniveau. Indien niet alle investeringen worden gerealiseerd zoals voorzien binnen dit ambitieniveau, zal dit een negatieve impact hebben op het aantal bezoekers, zowel individueel als in groep. De raming werd gemaakt over de vrij lange periode van 20 jaar nl. 2020-2040. In 2020 wordt Kamp Vloethemveld officieel geopend voor het publiek. De exploitatie van de site komt voor een eerste maal op kruissnelheid in de periode 2026-2027. Op dat ogenblik zijn immers de twee groene barakken en de inrichting van de publieke openstelling (uitkijkpunt barakkenstraat, fotowanden, …) van Kamp Vloethemveld gerestaureerd en ingericht. Daarna volgen nog een aantal bijkomende investeringen in de Bocca, de nissenhutten en de wegeninfrastructuur. In 2029-2030 zou Kamp Vloethemveld volledig gerealiseerd zijn om aan Ambitieniveau 3 te kunnen voldoen. We zullen dan ook een detailoverzicht van de exploitatiebedragen nemen in het jaar 2030. De overige jaren zullen blijken uit de gegevens in de tabellen en grafieken. Verder wordt er op de meeste bedragen (zowel op de kosten, als de opbrengsten) met een indexatie van 2%/jaar gerekend. In sommige gevallen wordt deze index jaarlijks gerekend (vb. onkosten beheer). In andere gevallen wordt er een stijging voorzien in sprongen (vb. vergoedingen gidsen en vrijwilligers). Conform Ambitieniveau 3 wordt gemikt op 15.000 bezoekers. We voorzien dit aantal te halen na restauratie van de twee groene barakken en inrichting ervan naar het belevingscentrum, tijdelijke exporuimte en educatieve ruimte. We houden rekening met een terugval van het bezoekersaantal na enkele jaren, waarin het nodig zal zijn om vervangingsinvesteringen te doen en nieuwe activiteiten en evenementen te ontwikkelen om het publiek te blijven aantrekken. Hiervoor voorzien we o.m. de restauratie van de Bocca en de inrichting van de drie nissenhutten. Op kruissnelheid houden we in Ambitieniveau 3 rekening met 100 geleide bezoeken. A rato van 20 bezoekers per gidsbeurt betekent dit dat 2.000 van de in totaal 15.000 bezoekers de site o.l.v. een gids zullen bezoeken. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de bezoekersaantallen en gidsbeurten over de periode 2020-2040.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

190

Ook wat betreft het aantal evenementen rekenen we vanaf de opening in 2020 met een stijgend aantal per jaar. We evolueren van 5 evenementen in 2020 tot 15 in 2027 wanneer de twee groene barakken geopend zijn. Deze 15 evenementen gaan zowel over dagactiviteiten (vb. Open Monumentendag, Erfgoeddag, Dag van de Natuur,…), als grotere initiatieven (vb. de bi/triënnale kunsttentoonstelling).

15.3 Raming van de opbrengsten Opbrengsten van bezoekers In de huidige financiële raming wordt uitgegaan van gratis toegang voor individuele bezoekers en een toegangsprijs van 72 EUR (prijs 2020) per gidsbeurt. Daarnaast veronderstellen we een opbrengst uit de verkoop van wandelbrochures, zo’n 600 à 750 stuks op jaarbasis à 2.5 EUR/stuk (prijs 2020). Deze wandelgidsen zullen verkocht worden in het onthaalgebouw (Blok B) tijdens de openingsuren, en kunnen ook verkregen via een verdeelautomaat op het onthaalplein. De wandelgidsen kunnen ook verdeeld worden in de regionale toeristische kantoren. In het onthaalgebouw (Blok B) wordt een rustpunt voorzien waar bezoekers of passanten ook een drankje en een hapje kunnen nuttigen (beperkte menukaart vb. koffie, thee, frisdrank, lokale streekbieren, taart, ijs,…). Dit rustpunt zal uitgebaat worden door de vrijwilligers. Tijdens de sluitingsuren van het onthaal kan gewerkt worden met drankautomaten. We veronderstellen dat 75% van alle bezoekers een drankje koopt aan een gemiddelde van 1,6 EUR/persoon (prijs 2020).. Bij deze berekening hanteren we de referentiecijfers van andere Vlaamse erfgoedsites.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

191

Projectfinanciering evenementen Teneinde het beoogde bezoekersaantal te halen, worden jaarlijks een aantal evenementen georganiseerd, zo’n 15 eens de site op kruissnelheid is. Per evenement voorzien we een werkingskost (excl. personeel of vrijwilligers) van 500 EUR, waarvan 40% te financieren via lokale en regionale projectfinanciering (subisidies, sponsoring,…). Erfgoedpremie Agentschap Onroerend Erfgoed Tenslotte wordt een bijdrage voorzien in de onderhoudskosten van de infrastructuur op de site, via een erfgoedpremie van de Afdeling Onroerend Erfgoed. De tussenkomst in de kosten hangt af van het type infrastructuur dat als waardevol erfgoedelement wordt omschreven in het beheersplan: - Gebouwen: 50% (gemiddelde wat betreft in aanmerking te nemen en aanvaardbare werkzaamheden); - Kunstwerken 70%; - Paden & onthaalplein (toegankelijkheid): 20%. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de geschatte opbrengsten o.b.v. bovenstaande uitgangspunten.

Geschatte opbrengsten 2020-2040 € 60 000 € 50 000 € 40 000 € 30 000 € 20 000 € 10 000 € 0 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040 Gidsbeurten

Wandelgidsen

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Drankverkoop

Projectfinanciering

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Erfgoedpremie

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

192

15.4 Raming van de kosten Onderhoudskosten infrastructuur en inrichting Op de diverse infrastructuur wordt een jaarlijks onderhoud voorzien als % op de basisinvestering en dit van zodra de gerestaureerde/gerenoveerde infrastructuur in gebruik wordt genomen, vb. Bocca pas na de realisatie in 2025. Mogelijks worden deze bedragen niet jaarlijks gespendeerd, maar per object ‘opgespaard’ voor een meer periodiek onderhoud. Boekhoudkundig kunnen hiervoor dan voorzieningen voor worden aangelegd. Dit betreft zowel kleine als grotere structurele herstellingen aan de gebouwen (vb. schilderwerken, glasbreuk, vernieuwen van de dakbedekking, vernieuwen van buitenschrijnwerk, enz…), als vervangingsinvesteringen van de inrichting (vb. vernieuwen van lampen, herstellen & updaten van ICT-infrastructuur, vernieuwen van info borden, vernieuwen van tafels/stoelen, enz…). Voor het onderhoud van de gebouwen rekenen we op een jaarlijks percentage tussen de 0,5% en 1,5% op de initiële investeringsbedragen. Het percentage is afhankelijk van hoe robuust het gebouw is en van de intensiteit van het gebruik. Het onderhoud van een groene barak of nissenhut L2 ligt daarom hoger dan dat van een depot of wachtlokaal (resp. 1,5% vs. 0,5%/jaar). De kunstwerken worden geconsolideerd en beschermd tentoongesteld (onder een luifel of in een depot). Hier rekenen we op een onderhoudskost van 0,75% op jaarbasis. Voor het onderhoud van de paden en het onthaalplein rekenen we een jaarlijks percentage van 0,5% op het investeringsbedrag. Voor de inrichting van de publieke openstelling rekenen we een hogere jaarlijkse voorziening voor onderhoud. Dit wegens een intens gebruik en de noodzaak tot herinvesteringen voor behoud van de bezoekersaantallen. Voor de tijdelijke expo’s en het onthaalgebouw voorzien we een jaarlijks onderhoud van 2% à 2,5% en voor het belevingscentrum rekenen we met 7,5%. Dit laatste maakt gebruik van meer gespecialiseerde technieken, die duurder zijn qua onderhoud. Ook het periodiek vernieuwen van de inhoud is hierbij voorzien. Kosten personeel en vrijwilligers voor openstelling Voor de goede werking van het project Vloethemveld wordt voorzien in de aanwerving van 1 fulltime coördinator. De werkgever kan zowel de gemeente Zedelgem zijn, als het nieuw op te richten exploitatie-vehikel. We rekenen met een bruto maandloon van 3.500 euro. We voorzien ook de RSZ werkgeversbijdrage als een volledige kost (vrijstelling werkgeversbijdrage ing. eerste aanwerving in een nieuw vehikel wordt hier niet mee genomen). Tevens is een werkingskost van 1.000 euro/jaar gerekend voor deze coördinator (computer, gsm, bureelmateriaal, verplaatsingskosten, enz...). Naast de kosten van de coördinator voorzien we onder deze rubriek ook middelen om de inzet van de vrijwilligers te vergoeden. Hier rekenen we op een gemiddelde onkostenvergoeding van 15 euro/halve dag. We voorzien 3 vrijwilligers tijdens de structurele openstelling van minimaal 68 halve dagen en 330 uren per jaar (minimale vereisten wat betreft de erkenning ‘open’ erfgoed). Deze vrijwilligers worden zowel ingezet bij het onthaal, als bij de supervisie van Kamp Vloethemveld (rangers). Daarnaast rekenen we nog een gemiddelde van 5 vrijwilligers per evenement, waarbij het aantal evenementen ook varieert per jaar (zie hierboven). Werkingskosten publieke openstellling Naast de personeelskosten van hierboven, houden we voor de publieke openstelling nog rekening met een aantal belangrijke andere kosten: de kosten van de gidsbeurten, de opmaak en druk van de wandelbrochures en de kosten van evenementen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

193

Voor de gidsbeurten rekenen we op een kost van 60 EUR per beurt (in 2020). Het geschat aantal jaarlijkse gidsbeurten werd hierboven reeds besproken bij de opbrengsten; op kruissnelheid verwachten we zo’n 100 gidsbeurten per jaar. De marge op gidsbeurten bedraagt 20%. Daarnaast dient een kost voorzien te worden voor de wandelbrochures. We voorzien om deze de 5 jaar te laten drukken in een oplage van 2.500 à 3.500 exemplaren. De drukkost per brochure wordt geschat op 1,25 EUR (in 2020 -verkocht aan 2,5 EUR). De eerste druk van 3.000 exemplaren is mee voorzien in het investeringsbudget. Deze brochures worden dus de eerstkomende jaren na de opening verkocht zonder bijkomende kosten. Zoals hoger reeds gezegd, voorzien we per evenement een werkingskost (excl. personeel of vrijwilligers) van 500 EUR, waarvan 40% te financieren via lokale en regionale projectfinanciering (subisidies, sponsoring,…). Kosten aankoop verbruiksgoederen Voor de verkoop van dranken aan bezoekers dienen dranken te worden ingekocht. We voorzien een inkoopprijs van 1/3de van de verkoopprijs. De kost hiervan volgt de raming van de verkopen zoals hierboven beschreven bij de opbrengsten. Algemene werkingskosten In deze post zitten een aantal kosten m.b.t. het verbruik of gebruik van ICT en water/gas/elektriciteit, kosten in het kader van allerlei verzekeringen (brandverzekering, burgerlijke aansprakelijkheid, enz…), werkingsmiddelen voor dagelijks beheer (vb. poetsproducten, klein materiaal, jeton systemen, …) en marketing en communicatie (o.m. uitbouw van netwerken). We voorzien in totaal 5.500 EUR in 2020. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de geschatte kosten o.b.v. bovenstaande uitgangspunten.

Geschatte kosten 2020-2040 180 000 160 000 140 000 120 000 100 000 80 000 60 000 40 000 20 000 -

2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040 Onderhoud infrastructuur

Onderhoud inrichting

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Medewerkers

Publieke openstelling

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Inkoop dranken

Algemene werking

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

194

De combinatie van bovenstaande kosten en opbrengsten leidt tot volgende geprojecteerd exploitatieverlies over de periode 2020-2040. Verder in dit hoofdstuk worden nog een aantal acties voorgesteld om dit verlies te reduceren.

Geschat exploitatieverlies 2020-2040 140 000 120 000 100 000 80 000 60 000 40 000 20 000 -

2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

195

15.5 Resultaat referentiejaar 2030 Hieronder geven we een overzicht van de kosten en opbrengsten voor het werkingsjaar 2030. Dit is het eerste werkingsjaar na de realisatie van alle investeringen. In dit jaar is er een kost voorzien van 155K EUR en een opbrengst van 48K EUR, met een negatief resultaat van ongeveer 107K EUR tot gevolg.

Kosten Werkingsjaar 2030 Onderhoud infrastructuur € 23 907 Onderhoud inrichting € 20 006 Medewerkers (coördinator & vrijwilligers) € 79 196 Werkingskosten openstelling (gidsen, brochures & evenementen) € 19 250 Inkoop dranken € 7 425 Algemene werkingskosten € 5 601 € 155 385 Opbrengsten Gidsbeurten Wandelgidsen Drankverkoop Projectfinanciering Erfgoedpremie Resultaat

Werkingsjaar 2030 € 2 250 € 9 600 € 22 500 € 2 400 € 11 401 € 48 151 -€ 107 234

Een globaal overzicht van de exploitatieresultaten 2020-2040 vindt u als bijlage van dit document.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

196

We kunnen nog een aantal acties ondernemen om dit negatief resultaat te verbeteren. We gaan er hierbij wel van uit dat de loonkost van de coördinator (grootste kost bij de exploitatie van ongeveer 75.000 EUR/jaar in 2030) steeds ten laste zal blijven van de partners. We spreken dus nog over het optimaliseren van een negatief resultaat van 32K EUR/jaar (107K EUR – 75K EUR). -

Er kan inkom gevraagd worden aan individuele bezoekers aan Kamp Vloethemveld. Dit zouden we pas invoeren vanaf 2027 wanneer de beide groene barakken en de publieke inrichting van Kamp Vloethemveld gerealiseerd zijn. Op basis van referentieprojecten lijkt een inkom van 2,5 tot maximaal 4 EUR per persoon haalbaar; wij voorzien een gemiddelde inkom van 3 EUR/persoon. Indien we rekenen dat 40% van de bezoekers in geval van een betalende inkom Kamp Vloethemveld zal bezoeken, brengt dit voor het werkingsjaar 2030 een extra opbrengst mee van 18.000 EUR.

Daarnaast zouden we in het kader van een grotere bi/triënnale kunsttentoonstelling die over een langere periode in Kamp Vloethemveld wordt ingericht (vb. de maand juli) een verhoogde toegangsprijs kunnen vragen tussen 5 en 9 EUR. We rekenen hier met een gemiddelde van 7 EUR/persoon. Hierop rekenen we dan een kost van 60% op deze bezoekersprijs. Dergelijke initiatieven trekken extra bezoekers aan gedurende die maand. We rekenen op een totaal bezoekersaantal van 3.500 personen gedurende die maand, wat een opbrengst genereert van zo’n 10.000 EUR per evenement (als inkomst te verdelen over 3 werkingsjaren).

Met deze beide extra initiatieven kunnen we in het referentiejaar 2030 een extra inkomst genereren van 21K EUR waardoor het negatief resultaat (zonder rekening te houden met de loonkost van de coördinator) tot een bedrag van 11K EUR op jaarbasis (i.p.v. van 32K EUR) gereduceerd zou kunnen worden.

Schatting exploitatieverlies (excl. loonkost coördinator) € 40 000 € 35 000 € 30 000 € 25 000 € 20 000 € 15 000 € 10 000 € 5 000 € 0

2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040 Exploitatieverlies basis

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Exploitatieverlies met extra acties

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

197

ERKENNING ‘OPEN’ ERFGOED

16.1 Huidige wettelijk kader (2018) Volgens het onroerend erfgoedbesluit van 16 mei 2014 kan zowel een beschermd monument, een cultuurtoeristisch landschap als een archeologische site een specifieke erkenning krijgen als ‘open’ erfgoed. Een dergelijke erkenning is een soort van exclusief kwaliteitslabel. Aan een dergelijk label hangen een aantal kwalitatieve vereisten op het vlak van beheer, ontsluiting en openstelling van het erfgoed. De openstelling dient exemplarisch en bijzonder te zijn in Vlaanderen, maar ook daarbuiten. Erfgoed met een dergelijke status kan genieten van een verhoogde erfgoedpremie van 80% i.p.v. de basispremie van 40% voor werkzaamheden, diensten of beheersmaatregelen voor de erkende erfgoedobjecten. Daarnaast bestaat er een extra premie van 20% in het kader van mogelijke fysieke ontsluiting van het beschermd goed. Het gaat tevens enkel om beschermd erfgoed waarvoor er een beheersplan werd opgesteld. In zo’n beheersplan moet verantwoord worden op welke wijze het object of de site aan de vooropgestelde vereisten voldoet. Een erkenning wordt ook minimaal gekoppeld aan de duurtijd van het beheersplan, nl. 20 jaar of kan zelfs een langere looptijd hebben want de periode wordt verlengd tot 10 jaar na de laatste premietoekenning. Het Onroerend erfgoedbesluit van 16 mei 2014 hanteert volgende definitie van ‘open’ erfgoed: ‘open’ erfgoed is “een beschermd onroerend goed, een erfgoedlandschap, of een deel ervan dat een opzichzelfstaand geheel vormt, dat op een exemplarische wijze en op regelmatige basis opengesteld wordt met het doel het grote publiek op een actieve en sprekende manier inzicht te geven in de erfgoedwaarde van het goed, waarbij het integraal benaderd wordt, en waarvan de erkenning vermeld is in de beslissing waarbij het beheersplan werd goedgekeurd.” In een aanvulling op het basisdecreet dd. juli 2015 worden acht criteria vermeld waaraan men dient te voldoen om een erkenning als ‘open’ erfgoed aan te vragen: Vier inhoudelijke criteria 1. het goed wordt op een (inter)actieve en sprekende manier ontsloten; 2. de openstelling toont de erfgoedwaarden, -kenmerken en –elementen van het goed in hun maatschappelijke context; 3. de openstelling richt zich op minstens twee verschillende doelgroepen; 4. de openstelling is exemplarisch voor Vlaanderen of een ruimer gebied op de volgende vlakken: de ontsluiting van de erfgoedwaarden van het goed; het gebruik van innovatieve ontsluitingstechnieken; het beheer van de site; de publiekswerking en de publiciteit errond Criterium betreffende de duurtijd van de publieke openstelling 5. het goed wordt gedurende een periode van tien jaar minstens vijftig dagen en driehonderd uur per jaar opengesteld. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

198

In de beslissing waarbij het beheersplan wordt goedgekeurd, kunnen afwijkende openstellingsperiodes worden opgenomen; Twee fysische criteria 6. het goed is, in de mate dat de verplichtingen van de bescherming dat toelaten, integraal toegankelijk voor bezoekers; 7. de openstelling mag niet leiden tot verlies of beschadiging van erfgoedwaarden. Als dat nodig is, wordt er in flankerende maatregelen voorzien om dat risico te vermijden of te beperken, of om de negatieve gevolgen teniet te doen; Eén criterium inzake communicatie en netwerk 8. het goed maakt deel uit van een netwerk dat specifiek gericht is op erfgoedontsluiting. Om de verhoogde premies te kunnen aanvragen dient men reeds een erkenning te verkrijgen als ‘open’ erfgoed. Deze erkenning dient geldig te zijn op minimaal de helft van de contouren van het ‘open’ erfgoed en dit volgens de 8 vastgelegd criteria. De erkenning als ‘open’ erfgoed moet ook opgenomen worden in een goedgekeurd beheersplan.

16.2 Het bepalen van de contouren van het ‘open’ erfgoed Naast deze acht criteria worden er ook een aantal basisprincipes gehanteerd om de minimale contouren en omvang van de erkenning vast te leggen. Deze contouren zoals opgenomen in dit document zijn louter indicatief als voorstel De definitieve officiële vastlegging van de contouren wordt in overleg met het Agentschap Onroerend Erfgoed opgenomen in het beheersplan samen met de erkenning van of ontwikkelingstraject naar ‘open’ erfgoed. Een erkenning als ‘open’ erfgoed kan voor het geheel van de bescherming of voor een ‘op zichzelf staand geheel’ binnen de bescherming aangevraagd worden. Bij het Vloethemveld slaat de bescherming op de volledige contouren van het beschermd landschap. Wanneer er slechts voor een deel van het beschermd landschap Vloethemveld een erkenning wordt aangevraagd moet dit deel ‘interessant’ en ‘exemplarisch’ genoeg zijn om in te staan voor de ontsluiting en de beleving van de erfgoedwaarden. In deze deelzone moeten alle aspecten van de specifieke en meest waardevolle erfgoedwaarden aanwezig zijn en moet de geschiedenis van het domein of erfgoed er beleefd en verteld kunnen worden. Men kan in principe een erkenning aanvragen voor een landschap waarbij de gevels (buitenzijde) van beschermde of waardevolle panden of objecten mee kunnen genomen worden als ‘open’ erfgoed. Als alternatief kan men de erkenning als ‘open’ erfgoed ook enkel aanvragen voor de afzonderlijke beschermde panden of objecten binnen het beschermd landschap. In dit geval moet het gebouw of pand op zich voldoende opengesteld zijn. Tenslotte kan men ook het geheel van het landschap met alle panden of objecten (incl. hun binnenzijde) opnemen als ‘open’ erfgoed. De keuze voor deze afbakening wordt als volgt onderbouwd: Het ‘op zichzelf staand geheel’ bevat voldoende ‘erfgoedobjecten’ met een erfgoedwaarde; Minstens de helft van elk ‘erfgoedobject’ van het ‘op zichzelf staand geheel’ moet open zijn en voldoen aan de 8 criteria Vastgelegd in m³ voor gebouwde structuren Vastgelegd in m² voor het landschap.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

199

Voor wat betreft het project Vloethemveld zal de volledige Kamp Vloethemveld en een gedeelte van de boszone afgelijnd worden als ‘open’ erfgoed voor de erkenning (zie afbakening op plan op volgende bladzijde). Dat is enerzijds het specifiek deel van het vroegere afgesloten militair domein waarin zich het merendeel van de belangrijkste erfgoedobjecten situeert en waarbij men duidelijk het verhaal en de geschiedenis van het domein en het landschap kan duiden. Anderzijds worden ook de toegangen naar deze erfgoedzone - de Vloethemveldzate en de kasseiweg – en de zone rond het militair oefenterrein –de atletiek- en hindernispiste – mee opgenomen als ‘open’ erfgoedzone. De verhaallijnen binnen dit gebied zijn enerzijds de militaire geschiedenis en anderzijds de ontwikkeling van het cultuurlandschap. Wat betreft de militaire geschiedenis gaat het om de oorsprong van het gebruik als militair domein en dit vanaf WO I tot het moment waarop het Belgisch leger het terrein verliet. Belangrijke mijlpalen hierin zijn de inrichting als POW-camp door de geallieerden tijdens WO II en de inrichting als Belgisch munitiedepot. Vanuit het landschappelijk kader kan er gefocust worden op het gebied als ontginningszone (hoeve Bocca) en de ontwikkeling als boszone doorheen de geschiedenis. Tenslotte kunnen ook de ontwikkeling als landbouwgebied met de diverse historische hoeves en de huidige ontwikkeling als natuurgebied als interessante invalshoeken worden geduid.

Afbakening ‘open’ erfgoedgebied Vloethemveld TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

200

16.3 Reeds gerealiseerde openstelling - periode 1999-2017 Vanuit de natuurwaarden, erfgoedwaarden, de historiek en de eigenheid van de plek worden er een aantal belangrijke verhaallijnen gedefinieerd. Deze worden opgedeeld in twee thema’s nl. ‘moeilijk land’ en ‘afgesloten land’ en dit vanuit de tweeledigheid van de erfgoedwaarden van het Vloethemveld. Het thema ‘moeilijk land’ vertrekt vanuit de natuur- en erfgoedwaarden van de site m.b.t. landschappelijke ontwikkeling en beheer. Specifiek gaat het hier om de oorspronkelijke eigenheid van de plek als woest gebied en haar ontwikkeling in de 18de eeuw naar de ontginning en inrichting tot bospercelen. De ontwikkeling van het typische dambordpatroon dat vandaag nog in delen van het gebied te vinden is, dateert uit die periode. De bossen werden aangeplant met het oog op de houtopbrengst. Met de ontwikkeling van de landbouwtechnieken en de hongersnood in de 19de eeuw werd een deel van het bos omgezet naar landbouwgebied. Dit is vooral gebeurd in de noordelijke delen van het gebied. Nadien werd een deel opnieuw in bos omgezet. Bij deze landschappelijke ontwikkeling zijn er in het gebied een aantal historische ontginningshoeves overgebleven. De huidige ontwikkeling door het Agentschap Natuur en Bos van het voormalig afgesloten militair gebied als natuurlijk biotoop is de (voorlopig) laatste landschappelijke ingreep op het gebied Vloethemveld. Het thema ‘afgesloten land’ focust op het historisch gebruik van delen van het gebied voor militaire doeleinden. Door dit specifieke gebruik werd de publieke toegankelijkheid van zones in het gebied immers sterk beperkt. In de militaire historiek kunnen we drie belangrijke functionele bestemmingen onderscheiden, nl. militair munitiedepot vanaf WO I, grootste krijgsgevangenkamp in België tijdens WO II en opleidingskamp/school voor onderofficieren in het Belgisch leger. Sinds de terugtrekking van het Belgisch leger in 1995 en het beheer van het Agentschap Natuur en Bos vanaf 1999 wordt Vloethemveld reeds actief opengesteld voor het brede publiek. In 2013 keurde het Agentschap Natuur en Bos reeds een beheers- en openstellingsplan goed. Vanuit dit plan werden diverse investeringskredieten vastgelegd om de ontsluiting en de beleving van het volledige domein Vloethemveld te realiseren. Vanaf de effectieve overname en aankoop van het gebied door het Agentschap Natuur en Bos in 2012 was de publieke openstelling ervan steeds de primaire doelstelling van de diverse betrokken partners. Deze openstelling was telkens gericht op de diverse verhaallijnen en historiek van de plek Vloethemveld en diverse doelgroepen nl. scholen, families en bewoners. Hiervoor werd in 2014-2015 een samenwerkingsovereenkomst afgesloten tussen de gemeenten Jabbeke en Zedelgem, de Vlaamse Landmaatschappij en het Agentschap Natuur en Bos. Intussen werden reeds heel wat investeringen en activiteiten gerealiseerd en ontwikkeld om de publieke ontsluiting en toegankelijkheid van het Vloethemveld te realiseren. We kunnen dit opdelen in diverse groepen van ontwikkeling: Beheersaspecten het landschappelijk beheer van het afgesloten oude militair door het Agentschap Natuur en Bos gebied met inzet van schapen en via maaien bosbeheer; het uitbouwen van een depot met relicten en objecten uit de periode van het POW-kamp door de gemeente Zedelgem; Activiteiten -

het organiseren van diverse publieksgerichte activiteiten tijdens de Open Monumentendagen, de Erfgoeddagen, de Week van het Bos, enz…; het organiseren van diverse gidsbeurten in het afgesloten militair gebied en daarbuiten; het organiseren van diverse info-momenten en voordrachten voor het brede publiek; het realiseren van een thematische erfgoedtentoonstelling in 2012;

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

201

Erfgoedbeheer -

het restaureren en herstellen van de historische militaire relicten in het gebied (zowel gebouwen als kunstwerken) door het Agentschap Natuur en Bos en de Vlaamse Landmaatschappij; het restaureren en inrichten van een publiek onthaalgebouw door het Agentschap Natuur en Bos (Blok B); het inrichten van twee onthaalpoorten nl. ‘POV’ en ‘Os en Ezel’;

Communicatie en participatie -

het uitbouwen van een communicatienetwerk via Facebook, nieuwsbrieven en websites van ANB en VLM (www.facebook.com/vloethemveld ); het organiseren en uitwerken van een vrijwilligerswerking via de organisatie van netwerkcafés; het realiseren van een film die het verhaal van de site belicht (https://youtu.be/tq2o8WHGa60); het opleiden van 60 gidsen in samenwerking met Spermalie in Brugge (2017-2018); het organiseren van diverse participatieve trajecten met bewoners, fans en betrokkenen; het maken van een documentaire rond het POW-kamp door de VRT i.k.v. de reeks ‘Publiek geheim’ (www.youtube.com/watch?v=Rc0373otbWw ); het maken van een introduciefilmpje over het Vloethemveld

Inrichting en openstelling -

het aankopen van private gronden voor de ontwikkeling van publiek toegankelijke, recreatieve wandelen fietslussen doorheen het gebied; het maken van een wandellus rond het centrale afgesloten militair gebied door het Agentschap voor Natuur en Bos en Vlaamse Landmaatschappij; het inrichten van een speelbos en boomgaard specifiek gericht op kinderen door het Agentschap Natuur en Bos; het inrichten van het geboorte bos door het Agentschap Natuur en Bos; het plaatsen van diverse informatieborden rond de historiek van het Vloethemveld; het realiseren van twee uitkijkpunten op het militair afgesloten gebied door het Agentschap Natuur en Bos; het inrichten van fietsroutes ‘Velden met rechte dreven’ die het Vloethemveld en de bredere regio aandoen (www.brugseommeland.be /nl/velden-met-rechte-dreven ); het ontwikkelen van thematische netwerken rond 10 landschappen in de regio (www.brugseommeland.be/nl/10landschappen ). het plaatsen van onthaalborden, dreefnaamborden, productie van een folder

Door deze acties voldoet het Vloethemveld reeds aan diverse vereisten en criteria’s die gesteld worden vanuit de erkenning als ‘open’ erfgoed. Vandaag wordt er vooral ingezet op de participatieve betrokkenheid van de lokale bevolking en bewoners voor het gebied via het organiseren van netwerk café’s, de opleiding van gidsen en vrijwilligers, de recreatieve ontsluiting van het grootste gedeelte van het domein voor het brede publiek en het activeren van het inhoudelijk verhaal en de historiek van de plek d.m.v. diverse ontsluitingsinitiatieven zoals media, infoborden, gidsbeurten en evenementen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

202

16.4 Nieuw wettelijk kader (vanaf 2019) Er wordt op dit ogenblik door het Agentschap Onroerend Erfgoed een aanpassing voorbereid op het huidige wettelijk kader voor ‘open’ erfgoed en de percentages van de erfgoedpremies. Van dit nieuwe kader zijn reeds enkele richtgevende wettelijke basisteksten beschikbaar. Deze nieuwe wetgeving zal wellicht in de loop van 2019 van kracht worden. Op basis van de meest recente teksten (goedgekeurde teksten m.b.t. wijziging Erfgoedbesluit op de Vlaamse Regering van 12 oktober 2018) hebben wij een analyse gemaakt van de nieuwe regeling. Deze zaken konden nog niet worden afgetoetst bij het Agentschap Onroerend Erfgoed gezien de nieuwe regelingen nog niet van kracht zijn en nog niet geïnterpreteerd kunnen worden. Volgende punten zijn gewijzigd t.o.v. de huidige regeling: Punt 1: De 8 criteria die vandaag van toepassinging zijn om een erkenning te verkrijgen als ‘open’ erfgoed worden beperkt tot 4 criteria: “Art. 8.4.1. Een beschermd goed, een erfgoedlandschap, of een representatief onderdeel ervan, kan erkend worden als open erfgoed als de locatie aan de volgende voorwaarden voldoet: 1° de openstelling geeft de bezoeker inzicht in de erfgoedwaarden, -kenmerken en -elementen van het goed in hun maatschappelijke context; 2° de openstelling richt zich op minstens twee verschillende doelgroepen; 3° de openstelling is inspirerend voor Vlaanderen of een ruimer gebied op de volgende vlakken: a) de manier waarop en de frequentie waarmee de locatie wordt opengesteld en de keuzes die daarbij worden gemaakt; b) de wijze van beheer van de site, inclusief de publiekswerking; c) de netwerking en complementariteit met andere sites die erkend zijn als open erfgoed; 4° het goed is, in de mate dat de verplichtingen van de bescherming dat toelaten, integraal toegankelijk voor bezoekers. Daarvoor wordt een advies over de toegankelijkheid gevraagd aan de instantie die erkend is door de Vlaamse Regering.” De belangrijkste elementen hierin zijn: De openstelling dient ‘inspirerend’ te zijn en niet meer ‘uniek’. Dit betekent dat men in Vlaanderen meerdere gelijkaardige erfgoedtypes naast elkaar kan openstellen; Bij de basisdefinitie is de frequentie van de openstelling niet meer gedefinieerd; Enkel het netwerken dient te gebeuren met ander erkend ‘open’ erfgoed in Vlaanderen. Punt 2: Tijdstip voor de erkenning als ‘open’ erfgoed: Een belangrijke aanpassing is dat men niet meer moet bewijzen dat men op het moment van de aanvraag reeds een openstelling heeft van minimaal de helft van het relict, die voldoet aan de 8 criteria. Men kan nu ook een site ontwikkelen tot ‘open’ erfgoed en hiervoor de nodige verhoogde premies bekomen. De tijdsduur om tot openstelling en dus tot een erkenning als ‘open’ erfgoed te komen is maximaal 6 jaar (na toekenning van de erfgoedpremie) en men dient in het beheersplan een duidelijk ontwikkelingstraject op nemen om daar te geraken.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

203

Punt 3: Premies voor ‘open’ erfgoed: De basispremie van 40% is toepasbaar op ‘open’ erfgoed zoals beschreven in de 4 criteria hierboven. Een verhoogde premie van 60% is toepasbaar op het ‘open’ erfgoed indien: 1. De openstelling ontwikkeld wordt in een periode van maximaal 6 jaar na eerste premie-aanvraag; 2. De erkenningsvoorwaarden met de 4 criteria gedurende 12 jaar gerespecteerd worden (te starten bij de erkenning ‘open’ erfgoed); 3. De openstelling minimaal 50 dagen en 300 uren per jaar is (hiervan mag afgeweken worden mits motivatie). De beschrijving van het ‘open’ erfgoed of het ontwikkelingstraject om te komen tot ‘open’ erfgoed dient opgenomen te zijn in het beheersplan. Ook voor ZENerfgoed blijft de verhoogde premie van 60% van kracht. Het ZEN-erfgoed dient tevens opgenomen te zijn in het beheersplan. Punt 4: Bijkomende premie inzake onderhoud: Er wordt een bijkomende premie van 10% mogelijk indien gedurende de 6 jaar vóór de aanvraag van de premie kan aangetoond worden dat er consequent en kwaliteitsvol onderhoud werd toegepast. Dit wordt aangegeven door het bijhouden van een onderhoudslogboek. Er wordt een overgangsprincipe gehanteerd voor de eerste 6 jaar na ingang van de wetgeving. Punt 4: Bijkomende premie voor een beheers-vzw of stichting: Er wordt een bijkomende premie van 10% toegekend voor ‘open’ erfgoed in beheer van een vzw of een stichting met rechtspersoonlijkheid die tot doel heeft het herstel en het beheer van beschermde goederen of erfgoedlandschappen te bewerkstellingen, die in hoofdzaak voor minstens de helft beschermd erfgoed beheert en die het goed gedurende minimaal 5 jaar toegewezen krijgt. Dit betekent dat het maximale percentage van 80% (60% verhoogde premie + 10% goed onderhoud + 10% vzw/stichting) behouden blijft, maar dat de goederen in beheer moeten zijn van een vzw of stichting. Punt 5: Aanvullende premie inhoudelijke of fysieke ontsluiting: Er wordt nog een premie voorzien van 20% voor werken gericht op de inhoudelijke en fysieke ontsluiting van erfgoed door ingrepen op de locatie zelf. Dit is enkel van toepassing voor ‘open’ erfgoed. Punt 6: Bijkomende elementen die in aanmerking komen voor een premie: -

Beveiligingswerken en energiebesparende maatregelen; Ontsluitingswerken (zie hierboven - nog te definiëren); Regulier onderhoud cfr. de vastgestelde lijst met forfaitaire werkzaamheden (dus niet meer alles!); Herwaardering van verdwenen erfgoed (reconstructie).

Op basis van deze analyse zijn de belangrijkste aandachtpunten voor Vloethemveld: -

Men kan verhoogde erfgoedpremies bekomen in het kader van het ontwikkelen van ‘open’ erfgoed. Men dient dient dus niet meer eerst te voldoen aan alle criteria voor minimaal de helft van het erfgoed. Dit betekent specifiek voor Vloethemveld dat men vanaf de overdracht van de erfgoed-

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

204

relicten naar de gemeente Zedelgem en de goedkeuring van een beheersplan met daarin opgenomen het ontwikkelingstraject naar ‘open’ erfgoed, men beroep kan doen op een verhoogde erfgoedpremie van 60%. Dit aangevuld met een bijkomende premie van 10% voor goed beheer en onderhoud, kan men dus een erfgoedpremie van 70% verkrijgen. Met dergelijke premie werd ook rekening gehouden in de investeringstabel in dit document. -

De criteria voor een erkening als ‘open’ erfgoed werden omgevormd van 8 naar 4. Het project ‘open’ erfgoed dient hierbij inspirerend te zijn in Vlaanderen op het vlak van de manier en frequentie van openstelling en de wijze van beheer.

Men dient een samenwerking en netwerk uit te bouwen met andere erkende ‘open’ erfgoed locaties in Vlaanderen.

Men kan enkel als ‘open’ erfgoed een premie van 20% krijgen op materiële investeringen voor de verbetering van de toegankelijkheid.

Men kan een extra 10% erfgoedpremie krijgen, en dus in totaliteit een premie van 80%, indien de erfgoedrelicten in beheer zijn van een vzw of een stichting met rechtspersoonlijkheid. Deze extra erfgoedpremie geldt dus niet indien de erfgoedrelicten in erfpacht worden genomen door de gemeente Zedelgem.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

205

16.5 Timing aanvraag erkenning ‘open’ erfgoed Momenteel worden reeds heel wat acties en deelprojecten gerealiseerd i.k.v. de publiekwerking en het onthaal van het erfgoed en de natuur op het domein Vloethemveld. In de komend jaar staan er nog heel wat andere acties en invullingen op stapel. Deze nog te realiseren acties werden hierboven in detail beschreven in dit herbestellings- en openstellingsplan. Er wordt door het Agentschap Natuur en Bos reeds actief geïnvesteerd in de restauratie en inrichting van het onthaalgebouw (Blok B) en ook voor de inrichting van het onthaalplein dat aansluit met dit onthaalgebouw en die de inkomzone vormt van zowel Kamp Vloethemveld als het stiltegebied, zijn reeds ontwerpplannen beschikbaar. Verder wordt er ook door ANB werk gemaakt van de sanering van de asbest in de diverse erfgoedgebouwen op de site en wordt de hondenkennel gerenoveerd. Tenslotte wordt door diverse partners reeds de inrichting van de twee onthaalpoorten tot Vloethemveld voorbereid. In 2018 wordt het beheersplan en het ontsluitings- en herbestemmingsplan afgewerkt met het oog op de verdere ontwikkeling van het domein. Na de goedkeuring van het beheersplan zullen de nodige stappen gezet worden om in 2019 enerzijds de vooropgestelde beheersstructuur uit te werken en op te richten en anderzijds om de erfgoedobjecten in Kamp Vloethemveld over te dragen naar de gemeente Zedelgem of naar een nieuw op te richten beheersstructuur. Daarnaast zullen tussen de betrokken partners de nodige samenwerkingsovereenkomsten worden afgesloten. Volgens het nieuwe wettelijk kader (goedkeuring 2019) zal eens de overdracht van erfgoed relicten is gerealiseerd en er in het beheersplan een ontwikkelingstraject naar ‘open’ erfgoed wordt opgenomen en goedgekeurd, er een verhoogde erfgoedpremie van 60% kunnen bekomen worden voor de geplande investeringen in erfgoed. Men kan dus in tegenstelling tot de huidige timing, sneller de investeringen gaan realiseren, mits de aanvullende middelen vanuit de gemeenten of andere partners kunnen voorzien worden. Daarnaast dient men een onderhoudslogboek op te stellen. Hierin kunnen reeds de onderhoudswerkzaamheden van de laatste jaren, die door het Agentschap Natuur en Bos werden gerealiseerd, worden opgenomen waardoor de bijkomende premie van 10% duidelijk kan verantwoord worden. Tenslotte wordt er actief geïnvesteerd in publieke openstellingsinitiatieven zoals de inrichting van het onthaalgebouw, het uitwerken van wandelbrochures, het opzetten van een website, het plaatsen van infoborden in het domein, enz… Deze investeringen worden gerealiseerd door de diverse partners in het project. Eens het traject naar realistie van ‘open’ erfgoed is ingezet en de eerste verhoogde erfgoedpremie werd aangevraagd, heeft men 6 jaar de tijd om te voldoen aan de 4 nieuwe criteria zoals vastgelegd in de basistekst van het nieuw wettelijk kader.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

206

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

207

BIJLAGEN

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

208

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

209

17.1 Bijlage 1: Benchmark naar gelijkaardige projecten in Vlaanderen en buitenland

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

210

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

211

1. Inleiding Met het oog op de erkenning als ‘open’ erfgoed is het belangrijk om het project Vloethemveld te kaderen binnen gelijkaardige natuur- en erfgoedprojecten in binnen- en buitenland. De doelstelling is om aan te tonen hoe uniek het domein Vloethemveld is en welke belangrijke rol de openstelling en ontsluiting van zowel de erfgoed- als de natuurwaarden op het vroegere militair terrein en het omliggende natuurgebied kan spelen in Vlaanderen en daarbuiten. Bijkomend is het ook interessant om te kijken met welke (inter)nationale partners interessante inhoudelijke netwerken kunnen uitgebouwd worden. Voor wat betreft de analyse van gelijkaardige projecten in het binnenland hebben we ons gebaseerd op de drie belangrijkste verhaallijnen van het gebied, nl. de natuur die de status van Natura 2000 heeft; het verhaal van het POW-kamp en de periode als militair munitiedepot. Vanuit elk van deze 3 aspecten werd bekeken welke aansluiting het project Vloethemveld heeft. Op internationaal vlak hebben we nog twee extra elementen meegenomen in het onderzoek, nl. de combinatie natuur en militair erfgoed en het aspect kunst. In de internationale context hebben we ook vooral projecten met een maatschappelijk gerichte of publieke openstelling als uitgangspunt genomen. Vooral in Engeland en Duitsland zijn nog her en der in een landschappelijke of stedelijke context wat alleenstaande relicten terug te vinden van oude barakken die ooit dienst hebben gedaan als onderkomen voor POW-krijgsgevangenen. Vele van deze gebouwen staan er vervallen bij of worden hergebruikt voor nieuwe functies zoals werkplaatsen of klassen. Vele van deze relicten liggen ook op private terreinen en zijn dus niet toegankelijk voor het publiek. Of ze hebben hun erfgoedwaarden verloren door het ontbreken van de context of structuur van waaruit men de werking van een POW-kamp kan afleiden of vertellen. Er waren heel wat POW-kampen uit WO II verspreid over diverse landen. In de Verenigde Staten waren er naar schatting zo’n 511 verschillende kampen waar ongeveer 425.000, vooral Duitse, Italiaanse en Japanse krijgsgevangenen werden vast gehouden. Deze kampen waren verspreid over heel het grondgebied van de VS. Dit waren vooral tijdelijk ingerichte kampen, bestaande uit tenten of lichte houten barakken. Vandaag zijn er slechts weinig restanten terug te vinden die de historiek van deze kampen in beeld kunnen brengen. Enkele lokale musea wijden een thematische tentoonstelling aan deze periode van de oorlog.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

212

In het Verenigd Koninklijk waren er 94 kampen waar vooral Duitse gevangenen zaten. Vele van deze kampen werden ingericht als werkkampen waar de krijgsgevangenen werden ingezet in de plaatselijke landbouw of industrie. Vandaag zijn er nog een klein aantal POW-sites overgebleven waarvan er nog een vrij groot deel van de oorspronkelijke gebouwen bewaard zijn gebleven. In Canada, Nieuw-Zeeland en Australië waren veel minder kampen aanwezig. Hiervan is er per land slechts één echt bewaard gebleven. Tenslotte waren er in Polen en Duitsland nog eens zo’n 180-tal krijgsgevangenkampen ingericht, verspreid over 13 Duitse, 2 Oostenrijkse en 2 Poolse districten. Deze kampen werden meestal opgesplitst naar rang en krijgsmacht. Er was ook duidelijk een andere indeling van kampen voor krijgsgevangenen uit de westerse landen en deze afkomstig uit o.m. Rusland. Ook hier zijn slechts nog een beperkt aantal kamp-sites bewaard gebleven en opengesteld voor het publiek.

Wat betreft militaire munitiedepots zijn veel van deze sites in Europa ontwikkeld, uitgebouwd of aangepast in de periode van de Koude Oorlog, maar gezien de militaire periode van ontspanning en afslanking werd vele van deze depots gesloten of zijn ze niet meer in gebruik in hun initieel gebruik. Gezien hun achtergrond als opslagzones voor allerlei types van munitie worden ze echter enkel opengesteld voor het publiek wanneer het terrein integraal gesaneerd is. Dit omvat zowel de afbraak van de diverse constructies op het terrein, als het ontmantelen van de nog aanwezige munitie. Dergelijke sites zijn vanuit historisch oogpunt doorgaans minder belangrijk, maar zijn meestal -door hun jarenlange ontoegankelijkheid en afscherming- belangrijke natuurdomeinen waar de fauna en flora nog vrij ongerept is gebleven. Er zijn dus wel wat opslagzones die vandaag als natuurontwikkelingsgebieden worden beheerd en ontwikkeld. In Vlaanderen werden heel wat militaire domeinen als Natura 2000-gebieden erkend. Dergelijke erkenning hebben we ook meegenomen bij de analyse van de internationale projecten.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

213

2. Gelijkaardige of aansluitende projecten in Vlaanderen 2.1.

Pow-kampen in België tijdens WO II

Tijdens de Duitse bezetting van België in WO II waren er in ons land een reeks van internerings- of doorgangskampen zowel voor het transport van krijgsgevangenen, van Joden of andere onderdrukte minderheidsgroepen (bvb. zigeuners) en strafarbeiders/gevangenen/veroordeelden naar werkkampen of andere locaties in Duitsland en Polen. Een aantal van deze tijdelijke kampen zijn vandaag nog gekend en ingericht als herinneringsplek rond deportatie. Denken we hierbij aan het Fort Van Breendonk (www.breendonk.be ) en de Dossin Kazerne in Mechelen (www.kazernedossin.eu/NL/ ). Het zijn vandaag plaatsen waar mensenrechten, vrijheid en holocaust worden herinnerd. Toen in 1943 de geallieerde opmars doorheen België trok en heel wat Duitse krijgsgevangenen in kampen moesten worden ondergebracht, werden er op diverse plaatsen in het land tijdelijke kampen opgericht. Dit waren groots opgezette kampen waar alle gevangenen door elkaar werden in ondergebracht. Het merendeel van deze kampen was gelegen op Vlaams grondgebied en stond onder Brits of Amerikaans beheer. Pas later kamen er ook kleinere werkkampen waar krijgsgevangenen werden ingezet als hulp in de regionale industrie. Na de terugtrekking van de Duitse troepen in september 1944 stond België voor de uitdaging om de economie opnieuw op te starten, die was vernietigd door oorlog en bezettingslasten. De grootste problemen waren het herstel van de munteenheid, de wederopbouw van het transportsysteem, de levering van voedsel en vooral een toename van de mijnen bosbouw. Deze aspecten waren belangrijke vereisten voor het herstel van de Belgische economie. Het belangrijkste obstakel voor het verhogen van de kolenproductie was het gebrek aan mankracht. De ernst van de situatie bracht de Belgische regering ertoe zich te buigen over de kwestie van het inzetten van Duitse krijgsgevangenen in de mijnen, de ontmijning van achtergebleven oorlogsmunitie en de bosbouw. Aangezien België geen krijgsgevangenen in eigen beheer had, kon men dergelijke krachten alleen aan de Britse of Amerikaanse zijde verkrijgen. Zo werden aanvankelijk 16.000 Duitse krijgsgevangenen overgenomen van de Britse strijdkrachten. Later volgden nog eens 30.669 mannen uit Amerikaanse krijgsgevangenenkampen. Er waren in België na de bevrijding in totaal 8 grote krijgsgevangenkampen in beheer van de Britste strijdkrachten. Deze lagen in hoofdzaak op Vlaams grondgebied nl: -

Kamp Zedelgem – POW-camps nr. 2226, 2227 en 2229 Kamp Brasschaat – POW-camp nr. 2223 Kamp Antwerpen – POW-camp nr. 2225 Kamp Edingen – POW-camps nr. 2203 en 2375 Kamp Vilvoorde – POW-camp nr. 2218, 2221 en 2230 Kamp Terlanen/Overijse – POW-camp nr.2228 Kamp Kluisbergen – POW-camp nr.2232 Kamp Jabbeke – POW-camp nr.2224

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

214

Daarnaast waren er ook 2 kampen in Wallonië gelegen, onder beheer van de Amerikaanse strijdkrachten nl.: Erbisoeul (Bergen) – POW-camp CCPWE 26 Namen- POW-camp CCPWE 18 In enkele belangrijke economische regio’s werden er, zoals hierboven reeds aangehaald, een aantal kleinere werkkampen uitgebouwd met zo’n honderdtal geselecteerde krijgsgevangenen die overkwamen van de 10 grote POW-kampen. Deze werkkampen onder het beheer van de Belgische overheid, waren in hoofdzaak gelegen in Limburg en Henegouwen voor de inzet in de regionale mijnbouw, in Luxenburg en Namen voor de inzet in de bosbouw en rond Luik voor de ondersteuning in de metaalindustrie. Er waren ook werkkampen in Wenduine en Kalmthout waar de gevangenen vooral ingezet werden voor het ontmijnen van achtergebleven oorlogsmunitie. In totaliteit werden zo een kleine 65.000 (Duitse , Russische, Poolse en Letse) krijgsgevangenen ingezet in de industrie. Daarnaast waren er ook een 5-tal ziekenhuizen voor krijgsgevangenen waar gevangen genomen gewonden werden behandeld.

Kaart met aanduiding van de diverse POW- en werkkampen in België na de bevrijding door de geallieerden

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

215

Van de grote krijsgevangenkampen zoals het POW-kamp in Zedelgem zijn vandaag weinig of geen zichtbare restanten terug te vinden. In Antwerpen en Vilvoorde werden de krijgsgevangenen ondergebracht in bestaande gevangenissen zoals bvb. het tuchthuis in Vilvoorde dat vandaag herstemd werd tot woonwijk, hotel en een lokaal maatschappelijke plek voor het verenigingsleven. Qua typologie sluiten deze historische sites niet aan met de meeste POWkampen die in een landelijke omgeving als tijdelijke gevangenissites met barakken en tenten werden opgericht.

Tuchthuis in Vilvoorde (foto’s Christophe Van de POW-kampen in Edingen en Overijse vinden we nog plannen terug met de aanduiding van waar de kampen ooit hebben gelegen in het landschap. Door de tijdelijke structuur, inrichting en opbouw van deze POW-kampen zijn er vandaag echter geen relicten, getuigenissen of gebouwen meer terug te vinden op deze en de andere locaties. Het POW-kamp van Vloethemveld is hierbij een uitzondering gezien de barakken nog aanwezig zijn op het domein.

Historische grondplannen met aanduiding van de locatie van de POW-kampen in Overijse en Edingen (Vlaanderen)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

216

Op de plek waar ooit de POW-kampen nr. 2228 en 2375 in Overijse-Terlanen stonden, staat nog een gedenksteen. Op het einde van WO II werden hier 72.000 Duitse krijgsgevangenen ondergebracht in tenten en barakken. Onder hen bevond zich de schrijver en latere Nobelprijswinnaar voor Letterkunde (1972) Heinrich Böll. Het kamp werd beheerd door het Engelse leger. Er staat op het kerkhof in de gemeente ook nog een beeld van een Britse tommy die ooit gemaakt werd door een Duitse krijgsgevangene.

Relicten en getuigenissen van het kamp nr. 2228 in Overijse In Jabbeke zelf lag het kleinere POW-kamp nr. 2224. Dit was gelegen bij het station van Jabbeke en was in oorsprong een Duitse militair kamp voor open overslag, maar werd toen ook reeds gebruikt als doorgangskamp voor krijgsgevangenen. In 1944 werd onder Brits commando een klein gedeelte van dit domein ingericht als Duits krijgsgevangenkamp. De rest van het domein bleef de functie als militair opslagterrein behouden. Deze site werd in 2009 beschermd als monument.

Het beschermde terrein van de oorlogsbarakken aan het station in Jabbeke

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

217

2.2.

Referentieprojecten rond het herstel van historische militaire barakken in Vlaanderen Er zijn in Vlaanderen een aantal referentieprojecten terug te vinden rond het beheer, de restauratie en de ontsluiting van een aantal historische houten militaire barakken. Deze hebben diverse historische achtergronden. Vooreerst is er project Barak 15 in Beringen (rode bol). Deze barak is een volledig nieuw gereconstrueerde barak van een oorspronkelijk type barak uit een Russisch (en later Duits) krijgsgevangen-werkkamp gelegen in Beringen. Deze krijgsgevangenen werden ingezet voor het ontginnen van steenkool in de Limburgse mijnen. Het waren in oorsprong 7 werkkampen waar zo’n 12.300 gevangen werden ingezet. Dit type van barak werd in oorsprong gebouwd in 1942 en deed dienst als slaapbarak voor 100 personen. Na WO II werd de barak gebruikt als woonbarak in het zgn. ‘Baltische Kamp’. Ze werd dan gebruikt door Poolse en Italiaanse migranten die kwamen werken in de Beringse mijnen. Vandaag is een gelijkaardige type barak gereconstrueerd en ingericht met een tentoonstellingsruimte rond de migratiegeschiedenis in Beringen.

Op het kasteeldomein De Lovie in Poperinge staat een oude oorlogsbarak uit WO I (blauwe bol op plan). Deze barak werd in oorsprong gebouwd als hospitaalbarak. Later werd ze gebruikt om ontheemden in onder te brengen (mensen die door de oorlog hun huis waren kwijt geraakt). Deze barak werd na WO I ingericht als ziekenhuisbarak voor mensen met tuberculose. Deze barak kwam naar Poperinge toen de site van Houtem werd opgegeven als sanatorium. De barak werd in 2016 gerestaureerd en ingericht als educatief centrum rond streekproducten. Tenslotte is er nog de restauratie en reconstructie van de oude stenen veldkeuken uit WO I in Lo-Reninge (groene bol op plan). Deze militaire veldkeuken, die een keuken, een eetzaal en een voorraadkamer bevatte, is het laatste restant van het ‘Camp des Américains’, een kamp dat in 1917 gebouwd werd. Het bood onderdak aan één Belgisch infanteriebataljon (ca. 650 à 750 man) en bestond uit 14 bakstenen slaapbarakken voor soldaten en onderofficieren. In het gebouwtje zijn nu historische foto’s uit de ‘Groote Oorlog’ opgehangen. Drie ijzeren kuipen waarin werd gekookt, zijn opgesteld in de keuken. Naast de keuken geeft een stalen raamwerk het verdwenen deel van het gebouw weer. Het gebouw wordt publiek opengesteld en ligt langs een fietsnetwerk.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

218

Barak 15 – reconstructie van een houten barak van een werkkamp uit WO II voor het ontginnen van kolen in Beringen

Veldhospitaal op het domein De Lovie in Poperinge – herstel van een oud veldhospitaal uit WO I

De oude veldkeuken uit WO I in LO-Renige.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

219

2.3.

Oude militaire munitiedepots in Vlaanderen

In Vlaanderen, en bij uitbreiding in Wallonië, liggen heel wat munitiedepots bij of in militaire kampen of militaire vliegvelden. Vele van deze terreinen zijn vandaag nog in gebruik door het Belgische leger. Bij het sluiten van een aantal militaire sites kwam een aantal van deze opslagterreinen leeg te staan, maar de meeste moeten nog verder gesaneerd worden voor ze een nieuwe invulling kunnen krijgen. Een voorbeeld van een reeds opgewaardeerde site zijn de munitiedepots van de militaire vliegbasis van Koksijde die recent door de gemeente werden overgenomen en herbestemd tot dierenasiel (zie onderstaande ontwerpbeelden). Naast de site van Vloethemveld heeft het Agentschap voor Natuur en Bos nog diverse andere oude munitie-terreinen in beheer gekregen van het Belgische leger. Zo o.m. het munitiedepot van Ursel (Oost-Vlaanderen) waar een aantal bunkers omgevormd werden naar een vleermuizenreservaat en de munitieterreinen van Molenheide (Limburg) en Houthulst (West-Vlaanderen). Zowel in Molenheide, als in Houthulst is het militair gedeelte van het domein met de logistieke gebouwen of bunkers nog altijd in gebruik, o.m. door de ontmijningsdienst van het leger. Vloethemveld is dus als type voorbeeld van munitie-depot van het Belgisch leger met de diverse overgebleven hangars en de aansluitende merlons, de enige plek waar een dergelijk verhaal nog op een duidelijke wijze kan aangetoond en beleefd worden.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

220

2.4.

Het DANAH-project in erkende Natura 2000-gebieden in Vlaanderen

In Vlaanderen werden een aantal oude militaire gebieden ingekleurd met het Europese label ‘Natura 2000’ gebied. Een deel van deze terreinen zijn vrijgegeven voor wandelaars en fietsers. Een ander aansluitend gedeelte blijft afgesloten militair domein of wordt voor andere publieke activiteiten aangewend (bvb. private vliegclubs in geval er een vliegveld aanwezig is). De nadruk ligt bij deze domeinen op het ontwikkelen van de natuur en de natuurbeleving, vooral de ontwikkeling van heide- en moerasgebieden. Historisch waardevolle militaire relicten zijn op deze terreinen nagenoeg niet meer aanwezig. Vloethemveld is ook opgenomen in deze groep van sites. Het gaat om volgende domeinen: -

Het oude NAVO-vliegveld te Ursel in Oost-Vlaanderen, waar een deel van de oude militaire gebouwen en de landingsbaan worden gebruikt door een private vliegclub. De aansluitende gronden en natuur zijn in beheer van het Agentschap Natuur en Bos. Het vliegveld werd in oorsprong aangelegd in 1939 door het Belgische leger. Tijdens de bezetting werd het een uitvalsbasis voor de Duitse en Italiaanse luchtmacht. Van de oorspronkelijke periode resten nog een aantal kleinere bunkertjes. In de jaren ’50 van de vorige eeuw werd de site omgevormd naar een NAVO-vliegveld.

Het klein en groot schietveld te Brasschaat (prov. Antwerpen) is ontstaan ten tijde van de onafhankelijkheid van België in 1830. Beide sites werden als oefenterrein voor diverse soorten van artillerie gebruikt. In 1911 werd er ook een vliegveld aangelegd. Er zijn geen waardevolle erfgoedrelicten meer aanwezig.

Het oefenterrein te Grobbendonk (prov. Antwerpen) heeft een gelijkaardige geschiedenis als voorgaande sites en wordt deels opengesteld voor het publiek.

Het oefenvliegveld te Malle en het vliegveld van Weelde, beiden gelegen in de provincie Antwerpen, waarbij het landschap rond de landingsbanen door het Agentschap Natuur en Bos werd omgevormd tot toegankelijke natuurgebieden. De infrastructuur van beide vliegvelden wordt vandaag nog deels gebruik door het Belgische leger, maar ze worden ook gebruikt door een private vliegclub en voor de organisatie van grotere tijdelijke publieke evenementen (bvb. old-timer events).

Het Tielen-kamp in Kasterlee en de Tielenheide in Turnhout (prov. Antwerpen) zijn twee locaties van het Belgische leger waarvan een groot gedeelte publiek wordt opengesteld voor wandelaars en fietsers. Deze sites werden in WO II door de Duitse bezetter ingericht als een militaire kamp waarin ze meerdere veldmunitieopslagplaatsen plaatsten. Van deze infrastructuur blijft er vandaag niets meer over, met uitzondering van enkele asfaltpaden doorheen het domein. In de jaren ’50 werden de domeinen in samenspraak met het Britse leger ingericht als depots voor de opslag van munitie. In de jaren ’70 kwamen de domeinen terug in handen van het Belgische leger die ze omvormde naar een thuis en oefenkamp voor het 3de bataljon parachutisten. Vandaag is een groot deel van het domein in handen van het Agentschap Natuur en Bos.

Het kamp van Beverlo (Limburg) werd reeds vanaf de onafhankelijkheid van België als een militair kamp ingericht. Gedurende vele jaren werd het gebruikt als oefenkamp en onderkomen van diverse militaire divisies en het was het ooit het grootste militair kamp in België. Tijdens WO II werd het kamp gebruikt door de Duitse bezetter die het toen ook gebruikte als gevangenkamp voor politieke gevangenen en misdadigers van gemeen recht. Het

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

221

fungeerde als doorgangskamp naar Duitsland. De geschiedenis van het domein wordt vandaag verteld in het museum van het kamp van Beverlo in Leopolsburg, in beheer van een lokale vzw (www.museumkampvanbeverlo.be ). -

Het vliegveld van Weelde (prov. Antwerpen) werd -zoals het vliegveld van Ursel- ingericht tijdens de Koude Oorlog. Op het terrein liggen een aantal loodsen die in gebruik zijn door zowel het Belgische leger, als een private vliegclub. Het omliggend landschap wordt tot natuurgebied ontwikkeld en beheerd.

Het schietveld van Houthalen-Helchteren in de provincie Limburg ligt ten zuiden van het militair vliegveld Kleine Brogel en werd als oefenterrein ingericht voor het Belgische leger en andere NAVO-leden. Vandaag wordt een deel van het terrein beheerd als natuurgebied door het Limburgs Landschap en het Agentschap Natuur en Bos.

Tenslotte heeft men het munitiedepot Molenheide te Zonhoven (Limburg) waar tevens een gedeelte wordt omgevormd tot natuurgebied.

Vloethemveld vormt het 12de domein in deze rij. Op het vlak van natuurontwikkeling en -inrichting vormt zij een onderdeel van het LIFE-programma DANAH of het natuurherstel op militaire domeinen door het Agentschap Natuur en Bos in samenwerking met defensie. DANAH heeft als belangrijkste doelstelling de soorten- en habitatbescherming binnen Vlaamse militaire domeinen. Voor elk domein zijn maatregelen getroffen om de aanwezige soorten en habitats te beschermen en de natuurwaarden te behouden en te herstellen. Vermits het grootste deel van deze terreinen uit heide bestaat, zijn het vooral de klassieke maatregelen voor heideherstel die aan bod komen, zoals het kappen van oprukkende bossen, maaien, plaggen, het bestrijden van exoten en het herstel van vennen. Het project wordt mede gefinancierd door LIFE-Nature, een Europees fonds dat overheidsprojecten steunt die bijdragen tot een grotere biodiversiteit binnen het netwerk van Europese natuurgebieden Natura 2000. Door de financiële steun van LIFE kan dit echter op veel grotere schaal gebeuren dan in andere natuurgebieden. De hoofdgebruik binnen deze domeinen blijft militair van aard, en de natuur bekleedt steeds een tweede functie. Daarnaast kunnen ook andere activiteiten, zoals landbouw, recreatie en natuurbeleving, een plaats krijgen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

222

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

223

3. Internationale voorbeelden van gelijkaardige militaire en natuurgerichte projecten In het kader van een analyse van gelijkaardige projecten met een historische militaire achtergrond en een -al dan niet rechtstreekse- link naar natuurontwikkeling, werden een 20-tal referentieprojecten opgenomen in deze studie. Het betreffen vooral referenties of voorbeeldprojecten die een aansluiting hebben vanuit een militaire achtergrond en meer specifiek op het historisch gebruik van Vloetheveld als POW-kamp en als munitie opslagplaats. Hierbij werden ook projecten gezocht die een aansluiting hebben met de thema’s natuur en kunst. Deze analyse is tweeledig: vooreerst geeft ze duidelijk aan waar het project Vloethemveld uniek is als toekomstige publieke erfgoedlocatie i.k.v. de erkenning als ‘open’ erfgoed. Een dergelijke combinatie van de verschillende erfgoedverhalen op één locatie werd in het uitgevoerd onderzoek nergens anders gevonden. Bijkomend geeft het aan dat de wijze van benadering van de geschiedenis en de wijze van openstelling vrij uniek is. Anderzijds geeft dit onderzoek aan dat er interessante links en netwerken kunnen worden gelegd met diverse relevante voorbeelden in het buitenland. Bij elk voorbeeld wordt daarom aangegeven op welk vlak een samenwerking interessant kan zijn. Door het uitbouwen van een internationaal netwerk of samenwerking kunnen mogelijks ook nieuwe financieringskanalen aangeboord worden. Tenslotte kunnen dergelijke contacten nuttig zijn om het inhoudelijk verhaal dat men op de site wil vertellen, verder uit te werken. We geven op de volgende bladzijde een overzicht van de 23 diverse gelijkaardige erfgoedprojecten in het buitenland weer, met hun aansluitende thema’s aan Vloethemveld. Deze erfgoedprojecten worden dan in de volgende bladzijden per project meer geduid. Algemene opmerking: alle foto’s opgenomen in deze analyse komen uit de betreffende websites van de diverse internationale projecten.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

224

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

225

Internationale aansluitende erfgoed- en natuur projecten Vloethemveld Project Vloethemveld

VLAANDEREN

Natuur en Erfgoed project

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Eden - POW Camp nr 83

VERENIGD KONINKRIJK

Modern History Theme Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Cultybraggan - POW Camp nr 21

VERENIGD KONINKRIJK

Comrie Development Trust

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Harperley - POW Camp nr 93

VERENIGD KONINKRIJK

Privaat gebruik

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Friday Bridge - POW Camp nr 90

VERENIGD KONINKRIJK

Friday Bridge Farm Camp en Wisbech & Fenland Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Hearne

VERENIGDE STATEN

Vereniging - museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Algona

VERENIGDE STATEN

Camp Algona POW Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp Aliceville

VERENIGDE STATEN

Aliceville Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Camp New Ulm

VERENIGDE STATEN

Flandrau State Park

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

Stalag XB Sandbostel

DUITSLAND

Museumkamp Sandbostel

NATUUR

10.

Rheinwiesenlager

DUITSLAND

Landeszentrale Politische Bildung Rheinland-Pfalz

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

11.

Zagan Stalag Luft III en IV en Stalag VIII C/E

POLEN

Muzeum Obozow Jenieckick

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

12.

Site of National Remembrance

POLEN

Centralne Muzeum Jencow Wojennych

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

13.

Frøslev Camp

DENEMARKEN

Frøslev Camp Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

14.

Peenemünde

DUITSLAND

Historisch-Technisches Museum Peenemünde

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

15.

Kamp Vogelsang

DUITSLAND

Vogelsang IP (Internationaler Platz)

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

16.

Vliegbasis Soesterberg

NEDERLAND

Openstelling van een oud NAVO vliegveld

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

17.

Natuurgebied Brachter Wald

DUITSLAND

Herontwikkeling en openstelling van een oud munitieopslagterrein

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

NEDERLAND

18.

Militair Munitiedepot Donderen

Herbestemming van munitiebunkers tot kunstlandgoed

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

19.

Newington Armament Depot and Nature Reserv AUSTRALIE

Oud munitiedepot uit WO II

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

20.

Tatura www2 trainingskampen

AUSTRALIE

Krijgsgevangenkamp en immigratie kampen

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

21.

Bowmanville Camp nr 30

CANADA

Verlaten POW-site in oud schoolcomplex

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

22.

Exploseum

POLEN

Museum rond de ontwikkeling van munitie en wapens tijdens WO II in Duistland

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

23.

Featherstone POW-camp

NIEUW-ZEELAND

Featherstone Heritage museum

NATUUR

MILITAIR

POW-CAMP

MUNITIE

KUNST

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

226

Camp Eden - POW Camp nr 83 – VERENIGD KONINKRIJK

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Modern History Theme Museum De site is gelegen zo’n 30 km boven York in het stadje Malton. De originele gevangenisbarakken werd in 1987 ingericht als een herinnerings-museum rond de betekenis van beide wereldoorlogen. In oorsprong werd het kamp opgericht om er Italiaanse oorlogsgevangenen in onder te brengen. Later werden er Duitse gevangen ondergebracht. Na de oorlog werd het voor diverse doeleinden gebruikt, zoals opvang van gehandicapten, boerderijkamp en bedrijvenzone. De uitbouw van het museum gebeurde met private middelen en wordt vandaag nog steeds door een private structuur uitgebaat. In verschillende stappen vanaf 1987 tot 2006 werd er in elk van de 32 originele barakken telkens een thematische inrichting of tentoonstelling voorzien. Het merendeel van de informatieve inrichtingen gaat over de maatschappelijke en militaire geschiedenis van WO II. Maar er wordt ook aandacht besteed aan WO I en de periode tussen beide wereldoorlogen. Er zijn ook een aantal historische objecten zoals vliegtuigen en voertuigen opgesteld op het domein. Op deze site werd ook een café en een kleine shop ingericht. De site bevat meerdere gebouwen, zowel originele logistieke gebouwen als gebouwen die dienst deden als slaapvertrekken voor gevangenen (huts). Op de site worden zo’n 60 personen ingezet voor het beheer en de openstelling. Er wordt hierbij veel aandacht besteed aan educatieve programma’s, het organiseren van ‘living history’ weekends & herdenkingsfestiviteiten en het organiseren van maatschappelijke activiteiten. Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen Natura 2000 gebied: NEE Adres: Malton, North Yorkshire, YO17 6RT, UK E-mail: admin@edencamp.co.uk Website: www.edencamp.co.uk Facebook: www.facebook.com/edencamp/ Inkomprijs: nvt Volwassenen: 10 pond (EUR 11,5) kinderen en 65+: 8,5 pond (EUR 9,8)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

227

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

228

Camp Cultybraggan - POW Camp nr 21 - VERENIGD KONINKRIJK

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Comrie Development Trust De site is gelegen in het dorpje Comrie waar zo’n 2.500 inwoners wonen. Het dorp is gelegen in Schotland op 25 km van Perth en 80 km boven Glasgow. De site word beheerd door een lokale trust, opgericht in 2006, die als doelstelling heeft om een duurzame samenleving te ontwikkelen. De trust wil hierbij het oude kampterrein omvormen naar een site waar duurzaam wordt geëxperimenteerd met voeding, herbruikbare energie en werkruimte. De trust heeft een ledenbeweging van 800 mensen. De site werd in 1941 opgericht voor het onderbrengen van 4.000 type A-gevangenen, nl. SS-fanatici en SS-soldaten uit de diverse krijgsmachten van Duitsland. In totaal werden er in het kamp 100 nissenhutten gebouwd. Een deel van de hutten werd beschermd als erfgoed door Historic Schotland. Na de oorlog werd het een oefenkamp van het Britse leger. Later werd er een ondergrondse commandobunker ingericht tijdens de periode van de Koude Oorlog. Vandaag is het één van de best bewaarde POW-kampen in het Verenigd Koninkrijk. Er werden reeds 9 nissenhutten gerestaureerd en omgevormd naar bedrijfsruimten voor lokale ondernemers. Daarnaast is er een project lopende om 12 barakken om te vormen naar vakantiewoningen. Heel wat vrijwilligers helpen mee om dit te realiseren met respect voor de historische bouwstructuur van de gebouwen en het integreren van nieuwe technieken en inrichtingen. Daarnaast zijn meerdere werkgroepen actief om de geschiedenis van de site te ontsluiten voor het publiek. Dit gebeurt vandaag reeds in een ingericht museum, het verzamelen van info rond de geschiedenis van de plek, het organiseren van re-enacments en het inrichten van een historisch en informatief belevingscentrum. Daarnaast werd een deel van het terrein ingericht voor het teelten van kleinschalige landbouwproducten en het opwekken van hernieuwbare energievormen o.b.v. zon en wind. Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen en het uitbouwen van een maatschappelijk gedragen lokaal netwerk voor de verdere ontsluiting van Vloethemveld Natura 2000 gebied: NEE Adres: Comrie Development Trust, Hut 3, Cultybraggan Camp, Comrie, Perthshire, PH6 2AB, UK E-mail: cdt@comriedevelopmenttrust.org.uk Website: www.comriedevelopmenttrust.org.uk Facebook: www.facebook.com/ComrieDevelopmentTrust Inkomprijs: nvt

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

229

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

230

Camp Harperley - POW Camp nr 93 - VERENIGD KONINKRIJK Privaat gebruik

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

In het stadje Harperley ligt één van de meest origineel bewaarde POW-kampen van Engeland. Deze site is gelegen zo’n 20 km boven Durham in het noord-oosten van Engeland. Het telt vandaag nog 49 barakken en constructies (85% van het oorspronkelijke basiskamp uit 1948) en werd in 1943 opgericht om Italiaanse gevangenen in onder te brengen. Later werden er ook een kleine 1.000 Duitse gevangenen in opgenomen. De site is beschermd als erfgoed en ze werd reeds in WO I gebruikt als POW-kamp voor een aantal Duitse gevangenen. Het kamp werd na de oorlog gebruikt als opvangtehuis voor mensen met een beperking en als werkkamp voor tijdelijke arbeiders in de regionale landbouwsector. Later is er nog een tuincentrum en een winkel in enkele van de barakken ingebracht. Vandaag is er enkel nog een kaasfabriek aanwezig. Er zijn nog verschillende functionele gebouwen bewaard gebleven zoals de kapel, de refter, de wasplaats, de doucheruimten, garage, werkplaatsen en het theater. Opmerkelijk zijn de vele overgebleven muurschilderingen die door de krijgsgevangenen werden aangebracht. Het zijn voornamelijk Duitse landschappen waarin de Rijn, vijvers, dieren en boslandschappen primeerden. De site is op dit ogenblik in private handen. De eigenaars wonen in een aantal barakken op het terrein. Historic Engeland heeft als doelstelling gesteld om het terrein op te kopen en na restauratie open te stellen voor het brede publiek.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen en specifiek het samenwerken rond het kunstobjecten gerealiseerd door de krijgsgevangenen zelf. Site die nog een gelijkaardige verdere ontwikkeling en openstelling moet krijgen waarbij een mogelijke samenwerking met Historic Engeland een meerwaarde kan betekenen. Natura 2000 gebied: NEE Adres: Haperley, Country Durham, gelegen langs de A889 autoweg, UK E-mail: northeast@HistoricEngland.org.uk Website: www.historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1020730 en www.military.wikia.com/wiki/Harperley_POW_Camp_93 Facebook: Inkomprijs: nvt

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

231

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

232

Camp Friday Bridge - POW Camp nr 90 - VERENIGD KONINKRIJK

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Friday Bridge Farm Camp en Wisbech & Fenland Museum De site ligt ongeveer 35 km ten oosten van Peterborough in oost Engeland en is vandaag in gebruik als internationaal boerderijkamp voor jongeren. Een aantal gebouwen en barakken is ingericht als verblijfsruimten voor jongeren die tijdens kampen komen werken in de plaatselijke landbouwsector. In het kamp werden in hoofdzaak Duitse en Italiaanse krijgsgevangenen opgenomen. Heel wat van de originele gebouwen zijn verdwenen. De inkomzone met het hoge bakstenen gebouw en enkele houten barakken, werd behouden en gerenoveerd voor het huidig gebruik als jongerenkamp. Op de site werd ook een nieuwe infrastructuur gebouwd als slaapkamers voor de jongeren. Al tijdens WO II werden krijgsgevangenen ingezet bij het beheer en oogsten van landbouwproducten. Dergelijke functie werd na de wereldoorlog verdergezet. Vandaag, 70 jaar na de oorlog, blijft het kamp een gelijkaardige functie behouden met 400 jongeren uit vele landen die er gedurende werkkampen verblijven en tijdelijk als seizoenarbeiders worden ingezet in de regionale tuinen landbouwsector. Vandaag is er geen aandacht voor de ontsluiting van de site voor het brede publiek in het kader van haar geschiedenis. Het Wisbech & Fenland Museum (Museum Square, Wisbech, Cambs, PE13 1ES) in het nabijgelegen Wisbech verzamelt wel heel wat materiaal en objecten die te maken hebben met de geschiedenis van dit POW-kamp. Deze verzameling wordt verder actief uitgebreid met het oog op het inrichten van een thematische tentoonstelling rond de site. Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen Natura 2000 gebied: NEE Adres: WMS Fridaybridge Camp, 173 March Road, Fridaybridge, Wisbech, UK E-mail: enquiries@wmsfridaybridgecamp.co.uk en info@wisbechmuseum.org.uk Website: Site zelf: www.wmsfridaybridgecamp.co.uk Wisbech & Fenland Museum: www.wisbechmuseum.org.uk Facebook: www.facebook.com/Wisbech-Fenland-Museum-183437468375174/ Inkomprijs: nvt

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

233

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

234

Camp Hearne - VERENIGDE STATEN Vereniging - museum

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

De site ligt ongeveer 200 km ten noorden van Houston tegen de grens met Mexico. Het kamp werd in 1942 opgericht om bijna 5.000 Duitse krijgsgevangenen uit het Duitse Afrika Korps te huisvesten. Het oorspronkelijk kamp bestond uit 3 afgesloten deelsectoren met elk zo’n 45 barakken, een ziekenhuis en een logistieke zone voor het beheer en de organisatie van het POW-kamp. Vandaag resten enkel nog de fundamenten van dit kamp. Er werd wel een houten barak gereconstrueerd en hierin werd een klein herinneringsmuseum ondergebracht. Daarnaast is er ook nog een gereconstrueerde wachttoren. De oude watertoren, restanten van een fontein en de contouren van een plantsoen zijn de enige echte objecten en visuele restanten van deze site. De site wordt als archeologische zone beschermd en er worden regelmatig opgravingen georganiseerd.

De site is eigendom van het stadje Hearne en wordt opengesteld en beheerd door een lokale vereniging. Vrijwilligers worden ingezet voor het organiseren van evenementen zoals re-enactments, veteranen-bijeenkomsten, opgravingssessies en militaire antiekmarktjes. Er wordt ook sterk ingezet op educatieve programma’s voor scholen. Er is een online shop waar men allerlei info en boeken kan kopen omtrent het thema POW-kampen en WO II. Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen Natura 2000 gebied: NEE Adres: 12424 Camp Hearne Road, Hearne, Texas 77859, US E-mail: mail@camphearne.com Website: www.camphearne.com Facebook: www.facebook.com/camphearne/ Inkomprijs: vrije ingang met donatie

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

235

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

236

Camp Algona - VERENIGDE STATEN Camp Algona POW Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

De site ligt ongeveer 200 km ten noorden van Des Moines in de staat Iowa. Van 1943 tot 1946 huisvestte Camp Algona bijna 10.000 Duitse krijgsgevangenen, van wie velen op het landbouwbedrijf werden ingezet door Amerikanen die in het buitenland vochten. Een aantal Duitse gevangenen bouwde op de site een kerststal met 65 half-levensgrote figuren. Deze stal wordt momenteel beheerd door de First Methodist Church of Algona en wordt jaarlijks in de kerstperiode opengesteld voor het grote publiek. Van dit kamp zijn geen structurele sporen meer. Een museum herdenkt sinds 2004 de geschiedenis van het kamp. Het archief van het oorspronkelijk kamp is daar nog raadpleegbaar. Er zijn ook een aantal originele objecten en tekeningen van krijgsgevangenen in het museum opgenomen.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen en het uitwisselen van kennis rond beheren en openstellen van kunstobjecten Natura 2000 gebied: NEE Adres: 114 S Thorington St in Algona, IA 50511, US E-mail: yocumcampalgona@netamumail.com en campalgonapowmusuem@gmail.com Website: Museum: www.powcamp.algona.org Kerststal: www.algonanativityscene.omeka.net Facebook: www.facebook.com/Camp-Algona-POW-Museum-513950378622547/ Inkomprijs: Volwassenen: $ 3 (EUR 2,4) Students $2 (EUR 1,6) Children <10: free Yearly membership: $10 (EUR 8,1)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

237

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

238

Camp Aliceville - VERENIGDE STATEN Aliceville Museum

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

De site ligt ongeveer 200 km ten noord-westen van Montgomery in de staat Alabama. Camp Aliceville was één van de grootste POW-camps in de VS met een capaciteit van meer dan 6.000 gevangenen. Vandaag zijn er nog weinig overblijfselen van het kamp: een historische marker bij de hoofdingang van het kamp, een grote stenen schoorsteen die deel uitmaakte van de Non-Commissioned Officer’s Club, enkele betonnen fundamenten en een aantal wegen. Het Aliceville Museum bezit de grootste collectie van WO II-artefacten in de VS. De collectie omvat veel kunstvoorwerpen uit Camp Aliceville, meubilair en gebruiksvoorwerpen, documenten, foto’s en video-getuigenissen van vroegere krijgsgevangenen, bewakers en burgerpersoneel. Daarnaast zijn er in het museum nog 3 andere thematische tentoonstellingen rond Amerikaanse helden, de geschiedenis van Aliceville en de vroegere Coca-Cola fabriek waarin het museum gehuisvest is.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen Natura 2000 gebied: NEE Adres: 104 Broad St NE, Aliceville, AL 35442, US E-mail: museum@nctv.com Website: www.aliceville.museum.org Facebook: www.facebook.com/alicevillemuseum/ Inkomprijs: Inkomprijs (voor het volledige museum): Volwassenen: $ 10 (EUR 8,1) Senioren (50+) & actieve militairen: $7 (EUR 5,7) Studenten: $5 (EUR 4) Diverse lidmaatschappen

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

239

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

240

Camp New Ulm - VERENIGDE STATEN

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Flandrau State Park De site ligt ongeveer 150 km ten zuid-westen van Minneapolis in de staat Minnesota. Het historische Cottonwood River State Park was oorspronkelijk een recreatief water-reservoir, gebouwd i.k.v. een werkgelegenheidsproject tijdens de Depressie (jaren 1930). Tijdens WO II werden er Duitse krijgsgevangenen in ondergebracht. De resterende 8 barakken werden gerenoveerd en worden nu verhuurd als vakantiehuisjes met een totale capaciteit van 105 personen.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk rond POW-kampen en het recreatief ontsluiten van het projectgebied Natura 2000 gebied: NEE Adres: 1300 Summit Avenue, New Ulm, MN 56073, US E-mail: flandrau.statepark@state.mn.us Website: www.dnr.state.mn.us/state_parks/park.html?id=spk00145#homepage Facebook: www.facebook.com/mnstateparksandtrails/photos/pb.188484644520935.-2207520000.1465379169./1037720892930635/?type=3 Inkomprijs: Overnachtingen in het Group Center kosten $320 (EUR 260) per nacht voor de eerste 60 gasten; per bijkomende gast wordt $5 (EUR 4) per nacht aangerekend.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

241

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

242

Stalag XB Sandbostel – DUITSLAND Museumkamp Sandbostel

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Het krijgsgevangenenkamp Stalag X B Sandbostel werd opgericht door de Duitste Wehrmacht en telde meer dan 150 verblijfs-, diensten administratie gebouwen op het 35 hectare grote terrein. Het had een capaciteit van 30.000 gevangenen. Tot het einde van WO II kwamen meer dan 300.000 krijgsgevangenen, burger- en militair-geïnterneerden uit meer dan 55 landen terecht in Stalag XB. De meesten van hen werden ingezet in de meer dan 1.100 arbeidscommando’s van het kamp in NoordwestDuitsland, vooral in de landbouw, maar ook in fabrieken en de wapenindustrie. Na de bevrijding van Stalag XB op 29 april 1945 maakte het Britse leger er een interneringskamp van voor leden van de Waffen-SS. In 1948 nam het Nedersaksen Ministerie van Justitie het kamp over als ‘Strafgefängnis Lager Sandbostel’. Van 1952 tot 1960 gebruikte het Nedersaksen Ministerie van Ontheemden de barakken als noodopvangkamp voor jeugdige mannelijke vluchtelingen uit de DDR (Oost-Duitsland). Vanaf 1963 benutte het Duitse leger het terrein als materiaaldepot. In 1973 kwam het voormalige kamp in handen van de gemeente Sandbostel en die het bestemde tot bedrijventerrein ‘Immenhain’.

In 2005 en 2008 heeft de Stiftung Lager Sandbostel een deel van het voormalige kampterrein in bezit gekregen en richtte ‘ Gedenkstätte Lager Sandbostel’ op. Tot het herinneringscentrum behoren het terrein met elf historische barakken en gebouwen van het krijgsgevangenenkamp en enige gebouwen uit de naoorlogse periode. Vijf houten verblijfsbarakken, een latrine en een keukengebouw werden tot monument gerestaureerd. Er is een permanente expositie omtrent de geschiedenis van het krijgsgevangenkamp, de bevrijding door het Britse leger, … Er is op de site ook nog een begraafplaats van krijgsgevangenen en concentratiekampgevangenen. Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen en een het uitbouwen van een belevingscentrum. Een van de sites waar nog originele barakken aanwezig zijn en waar de site een langere invulling heeft gehad als krijgsgevangenkamp ook na het einde van de oorlog. Natura 2000 gebied: NEE Adres: Greftstrasse 5, 27446 Sandbostel, Duitsland E-mail: info@stiftung-lager-sandbostel.de Website: www.stiftung-lager-sandbostel.de Facebook: www.facebook.com/pages/Kamp-Sandbostel/584403888307519?rf=138299882860668 Inkomprijs: De toegang tot het gebied en de tentoonstelling is gratis. De site van het monument is ook buiten de openingstijden bereikbaar. Twee keer per maand wordt er een gratis rondleiding georganiseerd voor het grote publiek. Donaties laten de vrije opening van het monument toe. Op afspraak kunnen er informatieve rondleidingen gegeven worden door ervaren gidsen (v/a 10 personen, 2 EUR pp)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

243

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

244

Rheinwiesenlager – DUITSLAND

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Door de snelle opmars van de geallieerden werden heel wat Duitse krijgsgevangenen samengebracht in een 18-tal tijdelijke kampen in het Rijngebied, de zgn. ‘Rheinwiesenlager’ (letterlijk: Rijnveldkampen). In deze kampen, vaak niet meer dan een stuk open veld met een omheining van prikkeldraad, werden onder de meest primitieve omstandigheden verschillende groepen van Duitse gevangenen geïnterneerd. De geschiedenis en betekenis van deze plekken wordt ontsloten door de ‘Landeszentrale Politische Bildung RheinlandPfalz’.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen; Deze tijdelijke opgezette POW-Camp sites in Duitsland hebben een gelijkaardige wijze van ontwikkeling en ontstaan als de POW-kampen in Vlaanderen. Natura 2000 gebied: NEE Adres: E-mail: Website: Facebook: Inkomprijs: nvt

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

245

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

246

Zagan Stalag Luft III en IV en Stalag VIII C/E – POLEN Muzeum Obozow Jenieckick

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

In Zagan, in het westen van Polen, waren meerdere kampen aanwezig: Stalag Luft III en IV en Stalag VIII C/E. Hier waren Poolse, Franse, Britse en Amerikaanse krijgsgevangenen gelegen. In 1971 werd er een museum ingehuldigd waar de geschiedenis van de POW-kampen wordt belicht met tal van stukken gerelateerd aan de stalags van Zagan. Het is ook een ontmoetingsplek voor oud krijgsgevangenen en hun familie van over de hele wereld. Stalag Luft III is ook gekend omwille van de 'Great Escape'. In 1943 begonnen de krijgsgevangenen zich voor te bereiden op één van de grootste ontsnappingen van WO II. Het ging om het parallel graven van drie tunnels, 'Tom' 'Dick' en 'Harry' genoemd. Meer dan 600 krijgsgevangenen namen deel aan de voorbereiding van deze operatie. 'Harry' was de langste van de tunnels. Gegraven op een diepte van negen meter, en ongeveer 110 meter lang. Het plan was om tweehonderd mensen te laten ontsnappen, maar uiteindelijk -in de nacht van 24 maart 1944- braken 76 piloten het kamp uit.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen en het uitwerken van een belevingscentrum Natura 2000 gebied: NEE Adres: ul. Lotników Alianckich 6, 68-100 Żagań, POLAND E-mail: muzeum@um.zagan.pl Website: https://muzeum.zagan.pl/ Facebook: Inkomprijs: Normaal ticket - PLN 5,00 (EUR 1,2) Gereduceerd tarief- PLN 3,00 (EUR 0,7) Kinderen jonger dan 7 jaar: gratis toegang Op dinsdag is de toegang tot het museum gratis Een bezoek aan het museum en/of kampeergebieden met een gids: in het Pools PLN 30 (EUR 7,2) per uur / andere talen aan 20 EUR per uur

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

247

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

248

Site of National Remembrance - POLEN

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Centralne Muzeum Jencow Wojennych De voornaamste objecten van dit complex zijn de stalags van Lamsdorf uit WO II, waar vooral Stalag 318/VIII F (344) goed bewaard is. Er zijn overblijfselen van bakstenen bunkhouses (de zogenaamde Massivbaracken), die samen met de houten bunkhouses het basisgedeelte van het kamp vormden. Het museum dat eigenaar is van het gebied, heeft één van de bakstenen bunkhouses deels gereconstrueerd, net als de schildwachttoren en het hek van prikkeldraad. Van de infrastructuur van Stalag 318 / VIII F zijn de kelders van enkele bakstenen gebouwen bewaard gebleven, en overblijfselen van de kampbaden en het water- en rioleringssysteem (de waterpompkamer). De site is momenteel ingericht als herinneringssite rond krijgsgevangenen en andere oorlogsgevangenen (o.m. gevangenen van de werkkampen). De site omvat 2 musea, diverse begraafplaatsen en locatie van het vroegere kamp zelf.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen en het uitbouwen van een herinneringssite. Mogelijke tussenlink met de Baltische staten. Natura 2000 gebied: NEE Adres: Muzeum Łambinowice: Muzealna 4, 48-316 Łambinowice; e-mail: lambinowice@cmjw.pl lMuzeum Opole: Minorytów 3 , 45-017 Opole; e-mail: cmjw@cmjw.pl E-mail: Website: http://www.cmjw.pl/ Facebook: Inkomprijs: gratis toegang (zonder gids) groepen v/a 16 pers. met gids: o volwassenen 16 ZL per person (EUR 3,8) o jongeren (12-18 jaar), studenten, gepensioneerden - 12 ZL per persoon (EUR 2,9) individuen met gids: o volwassenen 40 ZL per person (EUR 9,6) o jongeren (12-18 jaar), studenten, gepensioneerden - 24 ZL per persoon (EUR 5,7) vervoer tussen de verschillende sites: huur fiets aan 3 ZL (EUR 0,7) of huur auto aan 40 ZL (EUR 9,6) per dag per persoon

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

249

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

250

Frøslev Camp – DENEMARKEN

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Frøslev Camp Museum Dit kamp is gelegen in Denemarken tegen de grens met Duitsland en werd in 1944 gebouwd als Duits interneringskamp tijdens de Duitse bezetting van Denemarken. Het is één van Europa's best bewaarde Duitse krijgsgevangenenkampen. In de tijd van de bevrijding was er een dringende behoefte aan interneringsmogelijkheden voor de duizenden Deense burgers die door het verzet verdacht werden van activiteiten die schadelijk waren voor de staat. De vele kazernes van het Frøslev-kamp werden voor dit doel gebruikt. Het Frøslev-kamp werd omgedoopt tot het Faarhuskamp en het kamp werd hergebruikt voor de zogenaamde kluizenaars of verraders. Sinds 2013 doet het kamp dienst als museum. In diverse barakken werden kleinere thematische tentoonstellingen georganiseerd. Hierin komen ook bredere maatschappelijke thema’s aan bod, zoals de werking van de UN, de Deense hulpverlening gedurende conflicten, enz…

Aansluiting met Vloethemveld: Het domein focust zich vooral op het aspect van krijgsgevangenen, verzet en maatschappelijke thema’s rond vrede Natura 2000 gebied: NEE Adres: Frøslevlejrens Museum, Lejrvej 83, 6330 Padborg, Denemarken E-mail: formand@fnmuseet.dk Website: www.en.natmus.dk/museums-and-palaces/the-froeslev-camp-museum/ Inkomprijs: Ingang domein: gratis Volwassenen: DKK 50 (EUR 6,7) 1 kind+ 1 volwassene: DKK 40 (EUR 5,4) Kinderen onder de 18 jaar: gratis Prijs gidsbeurt DKK 450 à 500 (EUR 60 à 67)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

251

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

252

Peenemünde – DUITSLAND

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Historisch-Technisches Museum Peenemünde Van 1936 tot 1945 vormden de onderzoeksstations in Peenemünde, gelegen aan de Oostzee, het grootste bewapeningscentrum van Europa. Op een oppervlakte van 25 km² werkten tot 12.000 mensen gelijktijdig aan geleide wapens. Het meest beroemd zijn 's werelds eerste kruisraketten en de eerste ooit functionerende grootschalige raketten. Beiden waren ontworpen als een wapen van terreur tegen de burgerbevolking en vanaf 1944 werden ze in WO II gebruikt als ‘Vergeltungswaffen’ (V-wapens – V1 en V2). Het Historisch Technisch Museum Peenemünde reconstrueert de geschiedenis van de creatie en het gebruik van deze wapens. De tentoonstellingen tonen wie in Peenemünde werkte, hoe die mensen leefden en waarom de ingewikkelde bewapeningsprojecten werden uitgevoerd. De site is gelegen op een landtong in de Oostzee en is omgeven door een bosrijke zone die als natuur- en archeologische zone werd beschermd. Het terrein heeft naast het imposante hoofdgebouw waarin het museum is gevestigd, diverse deelgebouwen zoals lanceerplatforms, bunkers, militaire haven, werkhuizen, enz…op een vrij uitgestrekt en landschappelijk ingericht domein. Daarnaast vindt men er ook een speelgoed-museum en een centrum voor wetenschapsbeleving.

Aansluiting met Vloethemveld: Het domein focust zich vooral op het aspect van bewapening en het gebruik van wapens als militaire afschrikking Natura 2000 gebied: JA Adres: Im Kraftwerk, 17449 Peenemünde, Duitsland E-mail: htm@peenemuende.de Website: museum-peenemuende.de Inkomprijs: Standaard: EUR 8 Gereduceerd tarief: EUR 5 (begeleiders van groepen van > 10 personen) Scholen: EUR 3 Familie ticket: EUR 20 (2 volw+ 1 kind / extra kinderen aan EUR 2 per kind) Audiogidsen: EUR 2 Gidsbeurten EUR 30 à 40 Toegang tot uitkijkplatform: EUR 1

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

253

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

254

Kamp Vogelsang – DUITSLAND Vogelsang IP (Internationaler Platz)

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

De vroegere ‘NS-Ordensburg’ Vogelsang is niet alleen één van de grootste bouwwerken van het nationaal-socialisme, het heeft ook de uitdrukking van het daarmee samengaand gevoel van superioriteit en mensenverachting. De burcht is gebouwd tussen 1934 en 1936 naar een ontwerp van de architect Clemens Klotz. Het werd gebruikt als opleidingskamp voor SS-ers. Door het militair gebruik na WO II als ‘Kamp Vogelsang’ door Britse en Belgische strijdkrachten spiegelt deze plek bovendien de weg van Koude Oorlog naar het Europa van nu. Sinds 2006 ontwikkelt er zich hier een nieuwe plaats:

Vogelsang IP als ‘Internationale Plaats’ voor tolerantie, diversiteit en een vredig samenleven. In onze wereld die dynamisch geglobaliseerd is, willen de betrokken partners ter plekke elk hun eigen impulsen geven aan de discussie over de vormgeving van ons, hier en nu, en in de toekomst. Daarbij gaat het zowel om de maatschappij als ook over de omgang met de natuur. Zo is het Nationaalpark Eifel aan de ene kant een bron voor biodiversiteit, en aan de andere kant ook een plaats om ervaringen op te doen, zich terug te trekken en bij te leren. Naast gevarieerde impulsen bieden Vogelsang IP en het Nationaalpark Eifel ook plaats voor recreatie en stilte, voor vreugde en genot. Het kamp heeft diverse gebouwen gecentraliseerd rond een hoofdgebouw met uitkijktoren. Het domein heeft een bezoekerscentrum dat enerzijds het verhaal van het bouwwerk brengt en anderzijds de natuuraspecten van nationaal park Eifel vertelt. Op het domein worden afwisselende tentoonstellingen georganiseerd, kan men een bezoek brengen aan het voormalig SS-kamp, is er een restaurant gevestigd en is een vertrekpunt van diverse wandelroutes doorheen het aansluitend natuurgebied. De site wordt gebruikt voor workshops, lezingen, bijscholingen en lessen rond het heden en de toekomstige politieke en culturele ontwikkeling van de maatschappij (Academie Volgelsang). Men kan op het terrein ook overnachten. Tenslotte zijn er op de site diverse sportmogelijkheden met een zwembad, een sporthal en sportterreinen. Aansluitend aan het gebied ligt het spookdorp Wollseifen. Dit dorp werd tijdens WO II gebombardeerd door de Amerikanen waarna het volledig verlaten werd. Aansluiting met Vloethemveld: Het domein wil diverse aspecten van natuur en militair erfgoed op een actieve en maatschappelijk verantwoorde wijze koppelen aan hedendaagse thema’s rond bezinning, samenleving en vorming. Natura 2000 gebied: JA Adres: Vogelsang IP, Einruhrer Straße, 53937 Schleiden-Morsbach, Duitsland E-mail: info@vogelsang-ip.de Website: http://www.vogelsang-ip.nl Inkomprijs: Standaard: EUR 8, reductie EUR 4, gezinskaart EUR 18 (audiogids inbegrepen) Gidsbeurten op het terrein: EUR 8 euro/pp, reductie 6 euro, kinderen beneden 12 jaar gratis Rode Kruis Museum: EUR 3, korting EUR2, kinderen beneden de 12 jaar gratis Toegang tot uitkijkplatform: EUR 6 en Ticket parking: EUR 4

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

255

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

256

Vliegbasis Soesterberg – NEDERLAND

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Openstelling van een oud NAVO vliegveld Het oude vliegveld van Soesterberg is gelegen in het midden van Nederland tussen Amersfoort en Utrecht. Dit domein, waar in 1910 reeds een burgervliegveld werd aangelegd, werd in 1913 gekocht door de Nederlandse staat om er een militair vliegveld op te ontwikkelen. In WO II werd het vliegveld gebruikt door de Duitse bezetter die het op het einde van de oorlog verwoeste. Vanaf 1951 werd het vliegveld terug operationeel. Vanaf 1951 tot op het einde van de Koude Oorlog werd het vliegveld gebruikt door de Amerikaanse militairen. In 2008 werd het militair vliegveld gesloten en overgedragen aan de provincie Utrecht. Samen met de gemeenten Zeist en Soest en het Utrechts Landschap werd het gebied in 2014 terug opengesteld voor het brede publiek. Er worden zowel gidsbeurten georganiseerd rond de natuur, als rond de militaire geschiedenis van de site. Er worden ook diverse kunstprojecten georganiseerd op het domein. Op het domein liggen ook verschillende kolossale munitiebunkers (ook wel iglo’s genaamd), een commandobunker, diverse schelters of hangars voor vliegtuigen, enz… Op het domein is tevens het nationaal militair museum gevestigd waar alle aspecten van de Nederlandse strijdkrachten aan bod komen. Bij dit museum is het VVV-informatiecentrum gelegen dat je wegwijs maakt in de mogelijke wandelen fietsroutes doorheen het projectgebied. Verder werden er ook een aantal kunstactiviteiten op het domein ontwikkeld. Sinds 2010 hebben diverse kunstenaars een kunstwerk voor en op het domein geplaatst. Hierbij werd de militaire geschiedenis van het domein als creatief basiskader gehanteerd. Deze kunstobjecten werden geplaatst op diverse locaties op het domein zowel in de buitenlucht als in de aanwezige bunkers of hangars. Aansluiting met Vloethemveld: Het domein heeft diverse militaire munitiedepots en ‘kunst’ is een belangrijk basiselement bij de openstelling en ontsluiting van het gebied. Het domein heeft ook diverse natuurwaarden die worden beheerd en toegankelijk zijn voor wandelaars en fietsers. Natura 2000 gebied: NEE Adres: Verlengde Paltzerweg 1, 3768 MX Soest, Nederland E-mail: info@utrechtslandschap.nl en Website: www.utrechtslandschap.nl/natuurgebieden/park-vliegbasis-soesterberg/ontdek-park-vliegbasis-soesterberg www.nmm.nl/over-het-nmm/park-vliegbasis-soesterberg/ Facebook: www.facebook.com/NationaalMilitairMuseum Inkomprijs: Domein gratis opengesteld voor wandelaars en fietsers van zonsopgang tot zonsondergang Militair museum: volwassenen EUR 14, Kinderen tot 12 jaar EUR 7, Kinderen onder de 4 jaar gratis

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

257

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

258

Natuurgebied Brachter Wald – DUITSLAND

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Herontwikkeling en openstelling van een oud munitieopslagterrein Deze site is gelegen nabij het stadje Brüggen in het beschermd natuurlandschap Brachter Wald. Het natuurdomein ligt tegen Nederland aan. Dit voormalig munitiedepot werd tijdens de Koude Oorlog opgericht door het Britse leger en was ooit het grootste munitiedepot van de Engelsen gelegen in West-Europa. In dit afgesloten domein ontwikkelde zich op de voedselarme zandgronden een uniek heidelandschap. In 1996 werd het domein eigendom van de Nordrhein-Westfalen-Stiftung Naturschutz, Heimat-und Kulturpflege en de Wirtschaftsförderungsgesellschaft mbH van de Kreis Viersen. Het ca. 12 km² domein werd beschermd als natuurgebied. De meeste van de opslagplaatsen voor munitie werden afgebroken maar de landschappelijk interessante merlons of zandbergen rond de bunkers werden behouden om het heidelandschap tot ontwikkeling te laten komen. Het domein wordt via 6 toegangen opengesteld voor het publiek en heeft 32km aan wandelen fietsroutes op en rond het domein. Het kamp werd net na WO II in 1948 opgericht en er werden mensen met diverse nationaliteiten tewerkgesteld. Opvallend is de aanwezigheid van de vele Letten bij het dienstpersoneel. Het kamp werd al snel in de volksmond ‘Lettenkamp’ genoemd. Aan de ingang van het domein bevinden zich diverse logistieke gebouwen en terreinen van het vroegere kamp zoals de StBarbarakapel, medische zorg, onderkomen voor de soldaten, de brandweerkazerne, werkloodsen en sportvelden. Het terrein was ook aangesloten op het spoorwegnetwerk van Duitsland. Op het terrein liggen ook diverse blusvijvers. Het terrein werd ingericht met houten uitkijkpunten en houten vlonderpaden op de merlons. Van de oorspronkelijke 186 munitiedepots zijn er slechts nog enkele overgebleven. Het gebied is ook onderdeel van het Natura 2000 netwerk. Aansluiting met Vloethemveld: Het domein heeft een gelijklopende ontwikkeling van munitiedepot tot natuurpark. Op het domein wordt tevens een heidelandschap ontwikkeld en de landschappelijke kenmerken van de merlons bepalen mee de beleving van het gebied. Natura 2000 gebied: JA Adres: Keulseweg, 41379Brüggen, Noord-Rijnland-Westfalen, Duitsland E-mail: silke.weich@grenspark-msn.nl Website: http://www.naturpark-msn.de/-Grenspark-beleven/Natuurgebieden/D%20-%20Brachter%20Wald.html Facebook: www.facebook.com/pages/Brachter-Wald/1419366268364924 Inkomprijs: gratis

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

259

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

260

Militair Munitiedepot Donderen – NEDERLAND

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Herbestemming van munitiebunkers tot kunstlandgoed Dit klein munitiedepot werd in de jaren ’60 tijdens de Koude Oorlog gebouwd. De site is ongeveer 50 km onder Groningen gelegen in het noorden van Nederland. Op het terrein zijn 24 bunkers aanwezig van verschillende grootte, vorm en functie, omgeven door natuurlijke omwallingen of merlons. De Nederlandse defensie gebruikte het terrein voor de opslag van eigen en Amerikaanse munitie. Deze gebouwen zijn nog omgeven door hun afschermende merlons. Het terrein kwam in 2011 door een openbare verkoop in het bezit van de theatergroep PeerGroup en de Zorgboederij Prins. Deze instanties zullen de locatie omvormen naar een openbaar kunstlandgoed waar diverse vormen van kunst aan bod kunnen komen zoals toneel, muziek, dans, enz… Op het terrein werd ook de zorgboerderij Prins geopend waar mensen op een sociale manier terug een zinvolle invulling kunnen geven aan hun werkomgeving. Dit gebeurt onder meer door het kweken van groenten en kruiden op het terrein en het inrichten van een houtwerkplaats. Verschillende bunkers kregen zo een nieuwe bestemming als kantine, dierenverblijf, houtwerkplaats, sociale werkplaats, theater, fuifzaal, enz… Aansluitend aan het terrein en de munitiebunkers ligt een groenzone die wordt ingericht als een te ontwikkelen natuurlandschappelijke zone. Het terrein wordt dus een regionaal multicultureel ontmoetingspunt waar diverse evenementen, activiteiten en optredens kunnen plaats vinden. Aansluiting met Vloethemveld: samenwerken op het vlak van kunstzinnige activiteiten of evenementen Natura 2000 gebied: NEE Adres: Donderboerkamp, Norgerweg 219, 9497TC Donderen, Nederland E-mail: info@donderboerkamp.nl Website: www.peergroup.nl Facebook: www.facebook.com/pg/dePeerGrouP/about/?ref=page_internal Inkomprijs: nvt

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

261

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

262

Newington Armament Depot and Nature Reserve – AUSTRALIE

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Oud munitiedepot uit WO II Dit domein ligt ten westen van Sidney langs de Parramatta rivier en omvat een militair domein waar munitie werd opgeslagen van de Australische en Amerikaanse strijdkrachten. Het domein had reeds een militaire status in 1890, maar werd gedurende WO II verder ontwikkeld tot een 100 Ha munitiedomein. Het was een havensite waar diverse geallieerde schepen kwamen aanmeren om zich te bevoorraden. Dit waren in hoofdzaak Britse en Amerikaanse, maar ook Franse en Nederlandse schepen. Op het domein liggen een 100-tal gebouwen, bunkers en constructies en het terrein wordt doorkruist door een 7km lang netwerk van spoorlijnen. Een deel van het domein werd erkend als natuurzone en als erfgoedzone beschermd. De natuurzone omvat de typische natte landen, poelen en moerassen waarin biodiversiteit aan bod komen. Vandaag is de site omgevormd tot een recreatief (park) domein met een aansluitend natuurdomein waar diverse activiteiten worden uitgebouwd. Zo werd in 2000 voor de Olympische spelen het atletendorp gebouwd, kan men de historiek van het domein ontdekken via een treintje op smalspoor, is er een groot reca-punt op het domein en kan men doorheen het domein fietsen en wandelen. Op het domein bevindt zich tevens een groot recreatief fun park voor kinderen. Daarnaast kan men het leven van de regionale vogels ontdekken en beleven in het ‘Nature Discovery centrum’. Tenslotte werd op het domein ook een artistieke hub ingericht waar creatievelingen zich kunnen uiten in diverse kunstvormen. In dit kader worden er regelmatig kunsttentoonstellingen georganiseerd. Aansluiting met Vloethemveld: samenwerken op het vlak van evenementen rond bewapening en kunst. Natura 2000 gebied: NEE Adres: Locked bag 5020, Parramatta NSW 2124, Australië E-mail: publicaffairsunit@environment.nsw.gov.au Website: http://www.environment.nsw.gov.au/heritageapp/visit/ViewAttractionDetail.aspx?ID=5054828 Facebook: Inkomprijs: nvt

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

263

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

264

Tatura www2 trainingskampen – AUSTRALIE

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Krijgsgevangenkamp en immigratie kampen Tatura-internering groep was het eerste speciaal gebouwde interneringskamp voor WO II. Het bestond in oorsprong uit vier kampen – twee in Tatura en twee op Rushworth. Kampen No. 1 en No. 2 op Tatura waren op minder dan een kilometer van elkaar gelegen. Kampen No. 3 nr.4 waren gelegen op Rushworth, een paar kilometer van Tatura, en staan soms bekend als Rushworth nr.3 en No. 4 kampen. Later werden er nog 3 kampen bijgebouwd. Het stadje Tatuna is gelegen ten noorden van Melbourn (rode bol op kaart). In de kampen 1 en 2 werden Italiaanse en Duitse krijgsgevangen opgenomen. In de kampen 3 en 4 werden families opgenomen van Duitse of Italiaanse oorsprong, die tijdens de uitbraak van WO II reeds in Australië verbleven, alsook families die voornamelijk uit Irak, Palestina, Singapore en Maleisië kwamen. Op nu private terreinen vindt men nog restanten terug van de fundamenten van een aantal barakken. Een ander deel van één kamp werd geïntegreerd als deel van een gevangenis. Er is wel nog een begraafplaats aanwezig waarop de krijgsgevangenen werden begraven. Over deze kampen werd een thematische tentoonstelling georganiseerd in het lokale Tartuna museum. Dit museum herbergt een unieke collectie op basis van 3 belangrijke lokale geschiedkundige thema's: de geschiedenis van de irrigatie en landschappelijke ontwikkeling van de Goulburn Valley, de lokale en de familiegeschiedenis van Tatura en de geschiedenis van de zeven krijgsgevangene en Interneringskampen tijdens de 2de wereldoorlog. Verschillende van de krijgsgevangenen bleven na WO II in Australië. De bestaande krijgsgevangenkampen werden omgevormd naar immigratiekampen waar inwijkelingen werden begeleid naar een nieuw leven. Deze naoorlogse geschiedenis vindt men terug in het Bonegilla Migrant Experience Museum (blauwe bol op kaart). Aansluiting met Vloethemveld: samenwerken op het vlak van internationale POW-kampen en (e)migratie. Natura 2000 gebied: NEE Tartuna Museum Adres: 49 Hogan St., Tatura 3616, Victoria Australia, Postal address P.O. Box 156, Australië E-mail: info@taturamuseum.org.au Website: http://www.taturamuseum.org.au/ Facebook: Inkomprijs: $5 Adults $ 4 concession $ 2 children under 12

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Bonegilla Migrant Experience Museum Adres: 82 Bonegilla Road, Bonegilla, VIC 3691, Australië E-mail: bonegilla@wodonga.vic.gov.au Website: https://bonegilla.org.au/about-us/ Facebook: www.facebook.com/BonegillaMigrantExperience Inkomprijs:

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

265

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

266

Bowmanville Camp nr 30 – CANADA

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Verlaten POW-site in oud schoolcomplex Kamp gelegen in Bowmanville, een stadje ongeveer 80 km ten noorden van Toronto. Het kamp werd in oorsprong gebouwd als school voor van jongeren (jongens) met een delinquent verleden. In 1941 werd het complex in 7 maanden tijd omgevormd door de overheid naar een krijgsgevangenkamp. Het kamp huisvestte toen Duitse gevangenen. De site is de laatste getuigenis van een POW-kamp in Canada. Na de oorlog werd ze terug als school ingericht en gebruikt, maar vandaag de dag staat de volledige site er verlaten en verwaarloosd bij. De site werd in 2013 aangemerkt als één van de 10 meest bedreigde erfgoedsites in Canada. Het complex bevat een 10-tal stenen gebouwen die qua structuur, afmeting, inrichting en beleving sterk afwijken van de gewone opbouw of structuur van een POW-kamp. De site is gelegen in een landschappelijk zone aan de rand van het stadje en werd via een wandelpad terug verbonden. Het is vandaag vrij onduidelijk wat de toekomst zal zijn voor dit historische kamp.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond PWO-kampen Natura 2000 gebied: NEE Adres: 2020 Lambs Rd, Bowmanville, ON, L1C 4V7, Canada E-mail: Website: http://www.camp30.ca/loc.html Facebook: www.facebook.com/Camp-30-144574042269715/ Inkomprijs: nvt

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

267

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

268

Exploseum – POLEN

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Museum rond de ontwikkeling van munitie en wapens tijdens WO II in Duistland Meer dan 1000 industriële gebouwen, 400 km ondergrondse gangen en 40 km ondergrondse spoorwegen is wat overblijft van één van de grootste Duitse explosievenfabrieken uit WO II in Polen. Het museum werd gebouwd in en rond een verlaten oude munitielab ingericht door de Nazi’s tijdens WO II. Het domein is gelegen in een bos en bevat diverse relicten van oude gebouwen, complexen, ondergrondse bunkers, logistieke gebouwen, treinsporen, ondergrondse gangen, enz… Op het domein werd in 8 afzonderlijke gerenoveerde gebouwen/ruïnes het museum geopend dat het verhaal vertelt van munitie en explosieven. Doorheen het complex worden via verschillende thematische opstellingen de diverse facetten en stappen in de historische ontwikkeling van munitie en bewapening getoond. Het museum beslaat meer dan 19.000 m² en werd geopend in 2011. Naast een tentoonstelling met een militaire nitroglycerine productielijn, apparatuur gebruikt door Duitse soldaten tijdens WO II, en chemische & nucleaire wapens, toont het museum ook de geschiedenis van de uitvindingen van Nobel. Andere exposities onthullen de geschiedenis van fabrieksarbeiders en verschaffen details over de Poolse samenzweringsnetwerken van het leger en de invasie van het Rode Leger. Het museum organiseert ook tijdelijke tentoonstellingen en schoolbezoeken. Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond het aspect munitie Natura 2000 gebied: NEE Adres: 85-006 Bydgoszcz, ul. Gdańska 4, Polen E-mail: Muzeum@muzeum.bydgoszcz.pl Website: http://www.exploseum.pl/ Facebook: Inkomprijs: volwassenen 12 PLN, reductietarief 10 PLN, familie ticket 30 PLN

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

269

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

270

Featherstone POW-camp– NIEUW-ZEELAND

NATUUR

MILITAIR

POW-Kamp

MUNITIE

KUNST

Featherstone Heritage museum Het Featherstone POW-camp werd in 1942 opgericht in een bestaand militair kamp. Op vraag van de Amerikanen werden er ongeveer 800 Japanse en Koreaanse krijgsgevangene opgesloten. De meesten van hen werden tewerkgesteld als seizoenarbeiders in de lokale landbouw. Van deze site zijn nog een aantal restanten zichtbaar, zoals een houten barak, de toegangspoort, een bakstenen logistiek gebouw en een aantal funderingen van andere constructies van het kamp. De geschiedenis en maatschappelijke betekenis van het kamp in de regio van Featherstone wordt in het Featherstone Heriatge Museum vertelt. In de nabijheid van het POW-camp lag ook het grootste trainings- en opleidingskamp van Nieuw-Zeeland.

Aansluiting met Vloethemveld: uitbouwen van een intercontinentaal netwerk en samenwerking rond POW-kampen. Natura 2000 gebied: NEE Adres: P O Box 67, Featherston, Nieuw-Zeeland E-mail: heritagecomplex@vodafone.co.nz Website: Facebook: www.facebook.com/FeatherstonHeritageMuseum/ Inkomprijs: volwassenen 2 NZD

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

271

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

272

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

273

17.2 Bijlage 2: Detail raming investeringen per deelproject

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

274

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

275

2.1.Deelproject 47 en 56: Raming investeringskosten groene barakken Consolidatie/restauratie groene barakken (excl. BTW) Deelprojecten 47 en 56 1 WERFVOORBEREIDING 1.1. Werfinrichting, stellingen, werfbord, plaatsbeschrijving, … 2 INVENTARISATIE & DEMONTAGE (GEDEELTELIJK) 2.1. Afbraak binnenschrijnwerk Afbraak houten plankenvloer Verwijderen triplexbekleding binnenzijde wanden Verwijderen triplexbekleding binnenzijde plafonds Verwijderen binnendeuren 2.2. Demontage buitenschrijnwerk Verwijderen aangetaste houten gevelplanken Demontage te behouden gevelplanken Verwijderen metalen gevelbekleding kopse zijde Buitendeur Houten ramen 2.3. Verwijderen diverse 3 MONTAGE & RESTAURATIE 3.1. Fundering Uitnemen en terugplaatsen betonblokken Aanvullingen met gestabiliseerd zand 3.2. Timmerhout-balkenlagen-dakspanten uitnemen en vernieuwen structuurelementen in PNG preventief-curatief behandelen te behouden elementen 3.3. Dakken Nieuwe dakbedekking in geprofileerde staalplaat (incl. dakaa 3.4. Buitenschrijnwerk Terugplaatsen gerecupeerde gevelplanken Nieuwe gevelplanken Nieuwe houten ramen Nieuwe houten buitendeur Schuren en schilderen buitengevelbekleding hout

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Eenheidsprijs

Hoeveelheid

Totaal

Subsidieerbaar

Niet subsidieerbaar

25 000

FH FH FH FH

30 10 15 15

x x x x

93,35 m2 190,11 m2 94,08 m2 4,40 m2

= = = =

2 801 1 901 1 411 66

VH VH FH FH FH GP

15 35 15 25 25

x x x x x

63,15 m2 66,96 m2 20,95 m2 3,00 m2 6,12 m2

= = = = = =

947 2 344 314 75 153 1 000

VH VH

1 500 75

x x

2,500 m3 35,000 m3

= =

3 750 2 625

VH GP

3 500

5,000 m3

= =

17 500 750

107,31 m2

8 048

VH VH FH FH FH

50 65 850 1 400 30

x x x x x

66,96 m2 63,15 m2 6,12 m2 3,00 m2 130,11 m2

3 348 4 105 5 202 4 200 3 903

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

= = = = =

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

276

3.5. Binnenschrijnwerk Nieuwe houten plankenvloer en nieuwe randbalken Nieuwe wbp multiplexbekleding binnenzijde wanden Nieuwe wbp multiplexbekleding binnenzijde plafonds Binnenschilderwerken muren Binnenschilderwerken plafonds 3.6. Isolerende maatregelen Dak-, vloeren gevelisolatie (6 cm)

FH FH FH FH FH

75 55 55 30 30

x x x x x

93,35 190,11 94,08 190,11 94,08

331

4 OMGEVINGSWERKEN 4.1. Uitgraven en aanvullingen Afgraven teelaarde rond barakken (strook 50cm) Voorzien van drainerende zone rond de gebouwen 4.2. Werken i.f.v. toegankelijkheid

FH FH GP

75 125

x x

5 NUTSVOORZIENINGEN 5.1. Elektriciteit 5.2. Verwarming (houtkachel)

GP GP

= = = = =

7 001 10 456 5 174 5 703 2 822

50,00

16 539

19,40 m3 10,78 m3

= = =

1 455 1 348 1 500

= =

5 000 5 000

7 572

7 072

500

159 014

148 514

10 500

Onvoorzienbare werken (5%)

m2 m2 m2 m2 m2

Totaal voor 1 barak (excl. BTW & begeleidingskosten) waarvan restauratieve (bouwkundige) ingrepen waarvan ontsluitingsmaatregelen Totaal voor 2 barakken (excl. BTW & begeleidingskosten) waarvan restauratieve (bouwkundige) ingrepen waarvan ontsluitingsmaatregelen

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

143 996 4 518 318 027

297 027

21 000

287 992 9 035

ERFGOEDSTUDIO

277

2.2.Deelproject 12: Raming opfrissingskosten groene barak 2: Tijdelijk opfrissing Barak 2 (excl. btw) Deelproject 12

Eenheidsprijs

Plaatsen van een tijdelijke OSB-vloer op huidige vloeren Nieuwe gevelplanken in huidige openingen Schuren en schilderen buitengevelbekleding hout Binnenschilderwerken muren Binnenschilderwerken plafonds Tijdelijk herstellen van binnen en buitenschrijnwerk Elektriciteit

FH VH FH FH FH GP GP

35 74 30 30 30

Hoeveelheid x x x x x

93,35 m2 15,00 m2 130,10 m2 190,00 m2 94,00 m2

Totaal voor 1 barak (excl. BTW & begeleidingskosten)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Totaal = = = = = = =

3 267 1 110 3 903 5 700 2 820 1 200 2 000 20 000

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

278

2.3. Deelproject 49: Raming investeringskosten Bocca Eenheidsprijs

Bocca onthaalpoort tot Stiltegebied (excl. BTW) 1 WERFVOORBEREIDING 1.1. Werfinrichting, stellingen, werfbord, plaatsbeschrijving, … 2 INVENTARISATIE & DEMONTAGE (GEDEELTELIJK) 2.1. Registratie t.g.v. (gedeeltelijke) afbraak/demontage 2.2. Afbraakwerken Afbraakwerken i.f.v. integrale afbraak (100%) (SCENARIO 1) Afbraakwerken i.f.v. gedeeltelijke afbraak (90%) (SCENARIO 2 en 4) -> dak, muren, plafond, vloeren, fundering, schrijnwerk -> binnenmuren (ontpleisteren/betegeling) Afbraakwerken i.f.v. behoud (SCENARIO 3) -> binnenmuren (ontpleisteren) -> vloeren (uitnemen vloertegels) -> plafond (uitnemen plafond) -> binnen- en buitenschrijnwerk (deuren, schouwen, …) 2.3. Graafwerken Graafwerken i.f.v. voorbereiding heraanleg terrein (SCENARIO 1 en Graafwerken i.f.v. betonplaat (SCENARIO 3) 3 HERINIRCHTING BOCCA 3.1. Timmerhout-balkenlagen-dakspanten Integrale vernieuwing kapconstructie (SCENARIO 3) 3.2. Dakken Integrale vernieuwing bedaking (incl. regenwaterafvoer) (SCENARI 3.3. Metsel- en voegwerken (SCENARIO 2, 3 en 4) Herstellingen i.f.v. gedeeltelijke afbraak Uitmortelen bovenzijde metselwerk Plaatselijke herstellingen i.f.v. behoud gevels (15%) (SCENARIO 3) Plaatselijke herstellingen bij gedeeltelijke afbraak (10%) (SCENARIO Hernemen voegwerk -> bij gedeeltelijke afbraak -> bij behoud Werken (consolidatie) i.f.v. oudste kelderruimte

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

Hoeveelheid

Totaal

Subsidieer- Niet subsibaar dieerbaar

25 000

5 000

100

315,000

FH FH

100 25

x x

283,50 108,00

= =

28 350 2 700

FH FH FH GP

25 50 25

x x x

490,00 315,00 315,00

= = = =

FH FH

75 75

x x

63,000 63,000

= =

2 250

20,000

125

400,00

VH VH VH VH

125 55 250 250

x x x x

95,0 95,0 73,50 25,20

= = = =

11 875 5 225 18 375 6 300

VH VH GP

50 50

x x

252,00 735,00

= = =

12 600 5 000

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

279

3.4. Schilderwerken (SCENARIO 2, 3 en 4) Buitenschilderwerken i.f.v. gedeeltelijke afbraak (SCENARIO 2 en 4 Binnenschilderwerken i.f.v. gedeeltelijke afbraak (SCENARIO 2 en 4 Buitenschilderwerken i.f.v. behoud (SCENARIO 3) 3.5. Bevloering Nieuwe betonplaat (SCENARIO 3) 3.6. Afschermingswerken (SCENARIO 3) Leveren en plaatsen van afsluitingen t.h.v. gevelopeningen 4 OMGEVINGSWERKEN 4.1. Uitgraven en aanvullingen Grondaanvullingen en herstellen terrein (SCENARIO 1 en 2) 4.2. Omgevingsaanleg als onthaalpoort (SCENARIO 3 en 4) Herstellen toegangspad tot Bocca Waterdoorlatende verharding (binnengebied) Aanleg platform in stiltegebied Vlonderpad 4.3. Werken i.f.v. toegankelijkheid (SCENARIO 2) 5 NIEUWE INGREPEN 5.1. Funderingen i.f.v. gedeelteijke afbraak (SCENARIO 2) i.f.v. gedeelteijke afbraak (SCENARIO 4) 5.2. Profielstaal i.f.v. gedeelteijke afbraak (SCENARIO 2) i.f.v. gedeelteijke afbraak (SCENARIO 4) 5.3. Houten lamellen (SCENARIO 4) 5.4. Onthaalpoort naar stiltegebied (SCENARIO 4)

VH VH VH

75 55 75

x x x

126,00 126,00 490,00

= = =

9 450 6 930 -

350

63,000

eigen beheer

315

50,00

GP FH FH VH GP

100 150 215

x x x

208,25 96,00 75,00

= = = = =

10 000 20 825 14 400 16 125 -

FH FH

750 750

x x

8 12

= =

9 000

VH VH FH GP

100 100 475

x x x

337,5 675,0 50,00

= = = =

67 500 23 750 20 000

15 920

8 355

7 565

334 325

175 460

158 865

Onvoorzienbare werken (5%) Totaal (excl. BTW en begeleidingskost) waarvan restauratieve (bouwkundige) ingrepen waarvan maatregelen i.f.v. ontsluiting

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

eigen beheer eigen beheer

111 043 64 418

ERFGOEDSTUDIO

280

2.4. Deelproject 60: Raming investeringskosten Nissenhut L1 (vertelruimte) Eenheidsprijs

Nissenhut L1 - totale consolidatie/restauratiewerken (exc. BTW) 1 1.1. 1.2. 1.3.

WERFVOORBEREIDING Werfinrichting, stellingen, werfbord, plaatsbeschrijving, … Ruimingswerken Schorings/beveiligingswerken

Hoeveelheid

GP GP GP

2 INVENTARISATIE & DEMONTAGE 2.1. Registratie t.g.v. vervallen toestand 2.2. Demontage golfplaten 3 MONTAGE & RESTAURATIE 3.1. Algemene stabiliteit Houten balken (kepers, gordingen) (herstellen/vernieuwen/aanvullen) Windverbanden 3.2. Dakken en wanden Nieuwe beplating (golfplaten) 3.4. Buitenschrijnwerk Herstellen/vernieuwen buitenschrijnwerk

Totaal

Susidieer- Niet subsibaar dieerbaar

= = =

5 000 1 000 2 500

GP FH

165,00 m2

= =

5 000 1 650

VH VH

3 500 100

x x

1,000 m3 10,0 m

= =

3 500 1 000

165,00 m2

8 250

3 000

4 OMGEVINGSWERKEN 4.1. Binnenbevloering Vernieuwen binnenbevloering in betontegels (op steunlaag) 4.2. Werken i.f.v. toegankelijkheid Vlonderpad naar nissenhut

55,00 m2

4 125

215

60,00 m

12 900

5 NUTSVOORZIENINGEN 5.1. Elektriciteit

2 500

2 521

2 396

125

52 946

50 321

2 625

Onvoorzienbare werken (5%) Totaal Nissenhut L1 (excl. BTW en begeleidingskost) waarvan restauratieve (bouwkundige) ingrepen waarvan ontsluitingsmaatregelen

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

36 776 13 545

ERFGOEDSTUDIO

281

2.5. Detailproject 58: Raming investeringskosten Nissenhut L2 (educatieve ruimte) Eenheidsprijs

Nissenhut L2 - totale consolidatie/restauratiewerken (excl. BTW) 1 1.1. 1.2. 1.3.

WERFVOORBEREIDING Werfinrichting, stellingen, werfbord, plaatsbeschrijving, … Ruimingswerken Schorings/beveiligingswerken

Hoeveelheid

GP GP GP

Totaal

Susidieer- Niet subsibaar dieerbaar

= = =

5 000 1 000 5 000

GP FH

185,00 m2

= =

5 000 1 850

GP VH

100

20,0 m

15 000 2 000

185,00 m2

9 250

7 500

4 OMGEVINGSWERKEN 4.1. Binnenbevloering Binnenbevloering in betonplaten (op steunlaag) Binnenvloering plankenvloer (op steunlaag) 4.2. Werken i.f.v. toegankelijkheid Vlonderpad naar nissenhut

FH FH

75 175

x x

75,00 m2 25,00 m2

= =

5 625 4 375

215

20,00 m

4 300

5 NUTSVOORZIENINGEN 5.1. Elektriciteit

2 500

3 420

3 295

125

71 820

69 195

2 625

Onvoorzienbare werken (5%) Totaal Nissenhut L2 (excl. BTW en begeleidingskost) waarvan restauratieve (bouwkundige) ingrepen waarvan ontsluitingsmaatregelen

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

64 680 4 515

ERFGOEDSTUDIO

282

2.6. Detailproject 45: Raming investeringskosten Nissenhut L3 (boshut) Eenheidsprijs

Nissenhut L3 - totale consolidatie/restauratiewerken (excl. BTW)

Hoeveelheid

1 WERFVOORBEREIDING 1.1. Werfinrichting, stellingen, werfbord, plaatsbeschrijving, … 1.2. Ruimingswerken

GP GP

2 INVENTARISATIE & DEMONTAGE 2.1. Registratie t.g.v. vervallen toestand 2.2. Demontage golfplaten

GP FH

Totaal

Susidieer- Niet subsibaar dieerbaar

= =

10 000 500

650,00 m2

= =

5 000 3 250

3 MONTAGE & RESTAURATIE 3.1. Algemene stabiliteit Nazicht en herstel funderingen Windverbanden 3.2. Stalen structuur Nazicht en herstellen van bestaande stalen structuur Stralen, behandelen en schilderen stalen structuur 3.3. Dakken en wanden Houten balken (kepers, gordingen) Nieuwe beplating (golfplaten) 3.4. Buitenschrijnwerk Herstellen/vernieuwen buitenschrijnwerk

GP VH

50,0 m

2 500 3 750

VH VH

100 25

x x

50,0 m 750,0 m

= =

5 000 18 750

VH FH

2 500 50

x x

5,000 m3 650,00 m2

= =

12 500 32 500

3 000

4 OMGEVINGSWERKEN 4.1. Binnenbevloering Vernieuwen binnenbevloering in betontegels (op steunlaag) 4.2. Werken i.f.v. toegankelijkheid Vlonderpad naar nissenhut

275,00 m2

20 625

215

50,00 m

10 750

5 NUTSVOORZIENINGEN 5.1. Elektriciteit

5 000

6 656

6 406

250

139 781

134 531

5 250

Onvoorzienbare werken (5%) Totaal Nissenhut L3 (excl. BTW en begeleidingskost) waarvan restauratieve (bouwkundige) ingrepen waarvan ontsluitingsmaatregelen

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

123 244 11 288

ERFGOEDSTUDIO

283

2.7. Deelprojecten: 15 en 17: Raming investeringskosten in depots type A en B Investeringen door ANB (excl. BTW) Offertes en ramingen ANB dd. 15/08/2018

Da1

Da2

Da3

Da4

Da5

Da6

Da7

Da8

Da9

Da10

Da11

Da12

Da13

Da14

Da15

TOTAAL

Fase 1 sanering barakkenstraat asbest Fase 2 consolidatie barakkenstraat Consolidatie buiten barakkenstraat

16 685 13 643 -

14 358 13 643 -

231 659 204 643 -

Totaal

30 328

28 001

436 301

Investeringen door ANB (excl. BTW) Offertes en ramingen ANB dd. 15/08/2018

Da26

Da27

Da28

Da29

TOTAAL

Fase 1 sanering barakkenstraat asbest Fase 2 consolidatie barakkenstraat Consolidatie buiten barakkenstraat

42 175

168 699

Totaal

42 175

168 699

Globale investeringen door ANB (excl. BTW) Offertes en ramingen ANB dd. 15/08/2018

Db1

Db2

Db3

Db4

Db5

Db6

Db7

Db8

Db9

Db10

TOTAAL

Fase 1 sanering barakkenstraat asbest Fase 2 consolidatie barakkenstraat Consolidatie barakken buiten barakkenstraat

12 120 13 643 -

12 120 13 643

12 120 13 643 -

26 575

109 077 122 786 26 575

Totaal

25 762

26 575

258 437

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

284

2.8. Raming investeringskosten buitenaanleg Raming buitenruimte (excl. BTW en begeleidingskosten)

Hoeveelheid

Deelproject 23: Onthaalplein

Totaal 257 375

verharding in beton

2 150

204 250

groenaanleg afsluiting meubilair (banken, fietsenstalling, paardenstaplaats …)

m2 lm TP

1 600 175 1

25 75

40 000 13 125 -

Deelproject 41: Houten uitkijkpunt barakkenstraat trappen platform leuning Deelproject 43: Houten oversteek barakkenstraat trappen platform leuning Deelproject 28: Heraanleg atletiekpiste afbraak looppiste afbraak betonvlak afbraak parking afdekken met teelaarde grondweren wadi

3 500

11 300 7 000

m2 lm

10 12

250 150

2 500 1 800

3 500

15 250 7 000

m2 lm

15 30

250 150

3 750 4 500

m2 m2 m2 m2 m2

1 435 600 5 660 6 260 2 250

7 20 9 5 6

114 238 9 328 12 000 48 110 31 300 13 500

Deelprojecten 51, 54 en 61 (1/3 investeringsbedrag): Aanleg randpad doorheen Kamp Vloethemveld enkel randstrook wandelroute

Deelproject 31: Mountainbike parcours

2 400

2 275

182 000

Gemeente Jabbeke VLM

30% 70%

103 306 30 992 72 314

Deelproject 32: Heraanleg Vloethemveldzate (indicatieve raming)

456 040 123 967 267 611 41 322 23 140

Gemeente Jabbeke VLM

46 793 18 997 27 797

Totaal parkings (excl. BTW en incl. begeleidingskosten)

502 834

228 000

204 750 m2

3 413

Totaal buitenruimte (excl. BTW en begeleidingskosten)

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Deelproject 25: Parking Os en Ezel

ANB Prov. West-Vlaanderen Gemeente Zedelgem VLM

182 000

heraanleg van bestaande kasseien (excl. riolering)

heraanleg (excl. riolering)

Deelproject 4: Parking POV (bestaande raming)

Totaal

228 000

Deelproject 53: Heraanleg historische kasseiweg

Raming parkings (excl. BTW)

204 750 911 468

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

285

2.9. Ramingen inrichting publieke openstelling Raming onthaalplan (excl. BTW)

Aantal

Eenheidsprijs

Deelproject 1: Basis ontwerp project Vloethemveld: "look and feel" en "lay-out": gebiedsidentiteit

8 000

Grafische huisstijl Vormelijke huisstijl en materialisatie

1 1

4 000 4 000

Deelprojecten 5, 24 en 27: Realisatie van de basisinrichting van de twee onthaalpoorten en het onthaalplein Detail verdeling Deelprojecten Baken onthaalpoort: Os & Ezel, POV Infodrager onthaalpoort: Os&Ezel, POV Infodrager onthaalplein met waterdichte folderverdeler Signalisatie onthaalplein Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

POV Os en Ezel 5 27 3 000 3 000 750 750

400 400 267 4 817

Onthaalplein 24

400 400 267 4 817

2 000 2 250 800 3 200 267 8 517

TOTAAL 6 000 1 500 2 000 2 250 1 600 4 000 800 18 150 3 800

Grenspalen Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

10 1

300 800

Deelproject 9: Inrichten van de trajecten van de onthaalpoorten naar het onthaalplein

3 000 800 20 600

Signalisatie domein Vloethemveld Geïntegreerd infobord uitkijktoren reservaat Geïntegreerd infobord uitkijkpunt corridor Infodrager geboortebos en -dreven Infodrager speelbos, smulboomgaard, Kom-op-tegen-kanker-bos Infodrager hoeves Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

4 000 4 000 18 150

Deelproject 8: Realisatie van de welkomstborden aan ingangen Vloethemdomein

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Totaal

BAILLEUL Ontwerpbureau

10 1 1 2 3 1 2 4 1

ERFGOEDSTUDIO

750 750 750 1 000 1 000 1 000 800 800 800

7 500 750 750 2 000 3 000 1 000 1 600 3 200 800

286

Raming onthaalplan (excl. BTW)

Aantal

Eenheidsprijs

Deelproject 10: Praktisch inrichten van het onthaalgebouw Blok B (meubilair optie 2)

65 100

Infodragers in onthaalgebouw Folderrek en verdeler wandelgids Posterwand voor affiches Grote opbergkast met wandvullende foto en teasers Overzichtskaarten digitaal: touchscreen Sokkel voor bestaande maquette van het kamp Meubliair optie 1: recuperatiemateriaal Meubilair optie 2: 16 modulaire zitbanken en 8 modulaire tafels lengte 250cm (64 pers) Meubilair optie 3: 15 vierkante tafels en 60 stapelbare stoelen (60 pers) Backoffice (1 bureau, bureaustoel, kast en dergelijke) Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 4 10 3

1 000 1 200 800 25 000 12 000 500 1 000 9 500 4 500 500 800 800 800

Deelproject 29: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van inrichting zone atletiekpiste (natuurleerpad) Infodragers natuurleerpad voormalige atletiekpiste: met doe-elementen Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

6 2 3 1

1 750 800 800 800

1 1 4 10 2

15 000 3 000 800 800 800

10 500 1 600 2 400 800 30 800

Website Folders: forfait voor eenmalige digitale druk Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging Deelproject 19: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking van een educatief pakket (kaart, aanduiding route, spelletjes en weetjes) (excl. btw) Educatief pakket: forfait voor eenmalige digitale druk Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

2 000 1 200 800 25 000 12 000 500 1 000 9 500 4 500 500 3 200 8 000 2 400 15 300

Deelproject 11: Opmaak van communicatie: website en algemene folders

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Totaal

BAILLEUL Ontwerpbureau

15 000 3 000 3 200 8 000 1 600 6 000

1 5 1

ERFGOEDSTUDIO

1 200 800 800

1 200 4 000 800

287

Raming onthaalplan (excl. BTW)

Aantal

Eenheidsprijs

Deelproject 13: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking film

50 300

Introductiefilm Vloethemveld: bestaande film uitbreiden + multimedia hardware (in klimaatkast) Zitmeubilair Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, vertalingen Projectopvolging

1 1 9 2

40 000 1 500 800 800

Deelproject 36: Uitwerken en inrichten van de hondenkennel naar een escape room 1 1 1 4 5 2

6 000 1 000 3 500 800 800 800

Deelproject 22: Uitwerken en realiseren van 3 thematische wandelingen met wandelgids

6 000 1 000 3 500 3 200 4 000 1 600 8 400

Druk wandelgids rond het domein (kennismaking alle aspecten): digitale druk per 1000 exemplaren 4 taalversies Druk wandelgids in natuur- en erfgoedsite: digitale druk per 1000 exemplaren 4 taalversies Druk wandelgids boswandeling en hoevelandschap: digitale druk per 1000 exemplaren 4 taalversies Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

1 1 1 2 3 1

1 200 1 200 1 200 800 800 800

Deelproject 24: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van inrichting onthaalplein en Vloethemveldzate Infodrager kunstwerken onder luifel Afstandshouders kunstwerken Verdeelautomaat jetons en tourniqets toegangscontrole banken, fietsrekken, paardenstandplaats onthaalplein Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 200 1 200 1 200 1 600 2 400 800 23 200

1 1 1 1 1

1 000 1 000 5 000 15 000 1 200

Deelproject 25: Evocatie trein Vloethemveldzate

1 000 1 000 5 000 15 000 1 200 41 600

Evocatie treinwagon (wagon en treinbils): forfait

41 600

Deelproject 42: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie uitkijkpunt barakkenstraat Geïntegreerd infobord uitkijkplatform barakkenstraat Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

40 000 1 500 7 200 1 600 19 300

Inrichting forfait Infodrager hondenkennel Wandvullende print hondenkennel op valse wand met verlichting Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Totaal

1 550 1 1

BAILLEUL Ontwerpbureau

41 600

ERFGOEDSTUDIO

750 800

288

Raming onthaalplan (excl. BTW)

Aantal

Eenheidsprijs

Deelproject 44: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie doorsteek

1 550

Geïntegreerd infobord uitkijkplatform barakkenstraat Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 1

750 800

Deelproject 38: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van wachtlokaal tot heidehut Infodrager heidehut Wandvullende print wachter op valse wand met verlichting op zonne-energie Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 1 1

Infodrager munitiedepot en POW Wandvullende print munitiedepot en POW op valse wand met verlichting op zonne-energie Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 000 3 000 800

1 000 3 000 800 27 600

2 2 2

1 000 12 000 800

Deelproject 46: Inrichting van educatieve boshut - Nissenhut L3

2 000 24 000 1 600 5 600

Zitmeubilair Educatief materiaal: kisten, schrijfbord/magneetbord, infobord, … Educatief pakket Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 1 1 1

500 3 500 800 800

Deelproject 50: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking inrichting Bocca - onthaalpoort natuurzone Infodrager Bocca: aan de weg naar de Bocca Infodrager Bocca: aan de toegangsdeur naar de rustzone: startpunt gids Infodrager in Bocca: over geschiedenis Bocca Infodragers in Bocca over rustzone: natuurbeheer, erfgoed, grondplan Zitbank Bocca Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 1 1 3 2 3

Infodrager kunstwerken Afstandshouders tekeningen in en op barakken Nodige sokkels en steunen stenen kunstwerken in barakken Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 000 1 000 1 000 1 000 1 000 800

1 000 1 000 1 000 3 000 2 000 2 400 6 600

1 2 3 2

BAILLEUL Ontwerpbureau

500 3 500 800 800 10 400

Deelproject 16: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking postionering kunstwerken in barakken

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

750 800 4 800

Deelproject 40: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie van foto wall's in barakken + technische instalatie

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

Totaal

ERFGOEDSTUDIO

1 000 500 1 000 800

1 000 1 000 3 000 1 600

289

Raming onthaalplan (excl. BTW)

Aantal

Eenheidsprijs

Deelproject 48: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie belevingscentrum in groene barak 1 Inrichting belevingscentrum forfait Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

148 000 1 10 20 5

120 000 800 800 800

Deelprojecten 52, 55 en 62 (telkens 1/3 investering): Vormelijke en inhoudelijke + realisatie uitwerking paden Markeringen op paden: aandachtspunten, info pijlen, depotnummers, visualisatie aftakkingen Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

1 5

15 000 800

1 1 8 15 4

50 000 2 500 800 800 800

1 1 2

1 000 2 500 800

1 000 2 500 1 600 17 300

Infodragers imitatiepad wandelverbinding met Os&Ezel Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

10 1 4 1

1 250 800 800 800

Deelproject 32: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking mountainbikeparcours

12 500 800 3 200 800 1 800

Infodrager mountainbikeparcours Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

50 000 2 500 6 400 12 000 3 200 5 100

Deelproject 30: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking imitatiepad

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

15 000 4 000 74 100

Deelproject 59: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie educatieve ruimte - nissenhut L2 Infodrager nissenhutten Tools en meubilair voor educatie Vormelijke, inhoudelijke uitwerking en projectopvolging

120 000 8 000 16 000 4 000 19 000

Deelproject 57: Vormelijke en inhoudelijke uitwerking + realisatie tijdelijke tentoonstelling en educatieve ruimte in groene barak 2 Tijdelijke expo over actuele thema's: verplaatsbaar Tools en meubilair voor educatie Vormelijke uitwerking: voorontwerp, ontwerp, definitief ontwerp Inhoudelijke uitwerking: beeldredactie, tekstredactie, copywriting, grafische vormgeving, vertalingen Projectopvolging

Totaal

1 1

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

1 000 800

290

2.10. Forfaitaire ramingen herstel kunstwerken, muurschilderingen en wachtlokalen Raming forfaitaire investeringen infrastructuur (excl. BTW)

Aantal

Eenheids

Deelprojecten 14: Restauratie kunstwerken aan Bocca (raming op basis van offerte voor relief Sint-Joris) Haut-reliëf dorpsgezicht gefragmenteerde muur liggend in het veld Haut-reliëf berglandschap

Totaal 48 000

1 1 1

18 000 12 000 18 000

1 1 1 1

35 000 12 000 12 000 12 000

Deelproject 18: Restauartie van muurschilderingen op depots (ramingen op basis van info KIK) 5 wandschilderingen in munitiegebouw 3210 (Da16) Toogscène op munitiegebouw 3158 (Da3) Gouacheschildering met zicht op kerk Gouacheschildering met landschap

18 000 12 000 18 000 71 000

Deelprojecten 35, 37 en 39: Herstellen van wachtlokalen (globale ramingen op basis van type wachtlokaal)

35 000 12 000 12 000 12 000 65 000

Type B: beton Deelproject 39: betonnen wachtlokaal

5 000

Type C: baksteen groot Deelproject 35: Wc5 - baksteen wachtlokaal Deelproject 37: Heidehut - baksteen wachtlokaal

1 1

25 000 25 000

Type D: hout Deelproject 39: houten wachtlokaal

10 000

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

291

17.3 Bijlage 3: Detail exploitatiekosten Kamp Vloethemveld

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

292

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

293

3.1.

Basisgegevens

Exploitatieplan Vloethemveld

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

2036

2037

2038

2039

2040

2500 30 € 60,00 € 72,00 250 € 2,50

4000 40 € 60,00 € 72,00 250 € 2,50

7500 40 € 60,00 € 72,00 250 € 2,50

9000 50 € 60,00 € 72,00 250 € 2,50

14000 70 € 70,00 € 84,00 500 € 2,50

15000 80 € 70,00 € 84,00 750 € 2,50

15000 100 € 70,00 € 84,00 750 € 2,50

14000 90 € 70,00 € 84,00 600 € 3,00

14000 90 € 80,00 € 96,00 600 € 3,00

13000 80 € 90,00 € 108,00 500 € 3,00

14000 90 € 90,00 € 108,00 600 € 3,00

15000 100 € 90,00 € 108,00 750 € 3,50

14000 90 € 90,00 € 108,00 600 € 3,50

€ 1,60 7 € 15,00

€ 1,80 10 € 17,00

€ 1,80 12 € 17,00

€ 1,80 15 € 17,00

€ 1,80 12 € 19,00

€ 2,00 12 € 19,00

€ 2,00 14 € 19,00

€ 2,00 15 € 19,00

€ 2,00 15 € 21,00

€ 2,25 14 € 21,00

14000 90 € 90,00 € 108,00 600 € 3,50 3500 € 2,25 13 € 21,00

15000 100 € 90,00 € 108,00 750 € 3,50

€ 1,60 5 € 15,00

15000 100 € 80,00 € 96,00 750 € 3,00 3500 € 2,00 12 € 19,00

15000 100 € 80,00 € 96,00 750 € 3,00

€ 1,60 5 € 15,00

11000 60 € 70,00 € 84,00 450 € 2,50 2500 € 1,60 10 € 17,00

€ 2,25 12 € 21,00

€ 2,25 13 € 21,00

€ 2,25 14 € 21,00

€ 2,25 15 € 21,00

Basisgegevens Aantal bezoekers Aantal gidsbeurten Kost gidsbeurt Verkoopprijs gidsbeurt (+20% admin kost) Aantal verkochte wandelgidsen Verkoopprijs wandelgids Druk nieuwe wandelgidsen (in #) Drankverkoop - gemiddeld p.p. Aantal evenementen Vrijwilligersvergoeding

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

294

3.2.

Jaarlijkse onderhoudspercentages infrastructuur

infrastructuur - gebouwen

investering € 738 632 € 78 650

% 0,50% 0,50%

€ 64 065 € 86 902 € 169 135 € 463 000 € 159 014 € 159 014 € 404 534 € 91 021 € 2 413 967

0,75% 1,50% 0,75% 0,75% 1,50% 1,50% 0,75% 0,50%

Kunstwerken

investering € 160 775 € 160 775

% 0,75%

onthaalplein paden

investering € 257 375 € 228 000 € 485 375

% 0,50% 0,50%

depots wachtlokalen nissenhutten

Onthaalgebouw en hondenkennel Groene barak 1 Groene barak 2 Bocca Luifel

infrastructuur - kunstwerken

Infrastructuur - landschap

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

L1 L2 L3

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

295

3.3.

Jaarlijkse onderhoudskosten infrastructuur

Exploitatieplan Vloethemveld

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

2036

2037

2038

2039

2040

A. Onderhoudskosten Infrastructuur infrastructuur - gebouwen

depots wachtlokalen nissenhutten

Onthaalgebouw en hondenkennel Groene barak 1 Groene barak 2 Bocca Luifel Totaal infrastructuur - kunstwerken

Infrastructuur - landschap

Totale kosten infrastructuur

Kunstwerken Totaal

onthaalplein paden Totaal

€ 3 693 € 393

€ 1 304 € 1 269 € 3 473 € 2 385 € 2 385 € 3 034 € 455 € 18 390

€ 480 € 1 304 € 1 269 € 3 473 € 2 385 € 2 385 € 3 034 € 455 € 18 871

€ 3 473

€ 1 269 € 3 473

€ 1 269 € 3 473 € 2 385

€ 455 € 3 928

€ 455 € 8 014

€ 455 € 9 283

€ 455 € 11 668

€ 3 034 € 455 € 14 702

€ 1 269 € 3 473 € 2 385 € 2 385 € 3 034 € 455 € 17 087

€0 €0

€ 1 206 € 1 206

€ 1 287

€ 1 287 € 1 140 € 2 427

€ 22 504

€0

€ 1 287

€ 1 287 € 1 140 € 2 427

€ 3 928

€ 10 507

€ 11 775

€ 14 160

€ 17 194

€ 19 580

€ 20 883

€ 21 364

€ 22 504

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

296

3.4.

Jaarlijkse onderhoudspercentages inrichting

Type inrichting

onthaalgebouw belevingscentrum tijdelijke expo's diverse inrichtingen en opstellingen

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

investering € 78 771 € 179 080 € 89 661 € 140 624 € 488 136

% 2,50% 7,50% 2,00% 2,00%

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

297

3.5. Kosten onderhoud inrichting, medewerkers, openstelling, verbruiksgoederen & algemene werking Exploitatieplan Vloethemveld

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

2036

2037

2038

2039

2040

€ 1 969 € 13 431 € 1 793

€ 1 969 € 13 431 € 1 793 € 2 812

€ 17 193

€ 20 006

€ 60 000 € 1 000 € 61 000

€ 61 200 € 1 000 € 62 200

€ 62 424 € 1 000 € 63 424

€ 63 672 € 1 000 € 64 672

€ 64 946 € 1 000 € 65 946

€ 66 245 € 1 020 € 67 265

€ 67 570 € 1 020 € 68 590

€ 68 921 € 1 020 € 69 941

€ 70 300 € 1 020 € 71 320

€ 71 706 € 1 020 € 72 726

€ 73 140 € 1 040 € 74 180

€ 74 602 € 1 040 € 75 643

€ 76 095 € 1 040 € 77 135

€ 77 616 € 1 040 € 78 657

€ 79 169 € 1 040 € 80 209

€ 80 752 € 1 061 € 81 813

€ 82 367 € 1 061 € 83 428

€ 84 014 € 1 061 € 85 076

€ 85 695 € 1 061 € 86 756

€ 87 409 € 1 061 € 88 470

€ 89 157 € 1 061 € 90 218

€ 3 060 € 375 € 3 435

€ 3 060 € 525 € 3 585

€ 3 468 € 850 € 4 318

€ 3 468 € 1 020 € 4 488

€ 3 468 € 1 275 € 4 743

€ 3 876 € 1 140 € 5 016

€ 3 876 € 1 330 € 5 206

€ 3 876 € 1 425 € 5 301

€ 4 284 € 1 575 € 5 859

€ 4 284 € 1 470 € 5 754

€ 4 284 € 1 365 € 5 649

€ 4 284 € 1 260 € 5 544

€ 4 284 € 1 365 € 5 649

€ 4 284 € 1 470 € 5 754

€ 4 284 € 1 575 € 5 859

€ 64 435

€ 65 635

€ 67 009

€ 68 257

€ 70 264

€ 71 583

€ 73 078

€ 74 684

€ 76 063

€ 77 742

€ 79 196

€ 80 659

€ 82 341

€ 83 958

€ 86 068

€ 87 567

€ 89 077

€ 90 620

€ 92 405

€ 94 224

€ 96 077

Opmaak en druk wandelbrochures Werking voor evenementen Kosten gidsbeurten

€ 2 500 € 1 800

€ 2 500 € 2 400

€ 3 500 € 2 400

€ 3 500 € 3 000

€ 3 125 € 5 000 € 4 200

€ 5 000 € 4 900

€ 6 000 € 5 600

€ 7 500 € 7 000

€ 7 500 € 6 300

€ 6 000 € 7 200

€ 5 250 € 6 000 € 8 000

€ 6 000 € 8 000

€ 7 000 € 7 200

€ 7 500 € 7 200

€ 7 000 € 8 100

€ 6 125 € 6 500 € 8 100

€ 6 000 € 9 000

€ 6 500 € 9 000

€ 7 000 € 8 100

€ 7 500 € 8 100

Totale kosten openstelling

€ 4 300

€ 4 900

€ 5 900

€ 6 500

€ 12 325

€ 9 900

€ 11 600

€ 14 500

€ 13 800

€ 13 200

€ 19 250

€ 14 000

€ 14 200

€ 14 700

€ 15 100

€ 20 725

€ 15 000

€ 15 500

€ 15 100

€ 15 600

Aankoop drank

€ 990

€ 1 584

€ 2 970

€ 3 564

€ 4 356

€ 6 237

€ 6 683

€ 6 237

€ 7 425

€ 6 930

€ 6 435

€ 7 796

€ 8 353

€ 7 796

Totale kosten verbruiksgoederen

€ 990

€ 1 584

€ 2 970

€ 3 564

€ 4 356

€ 6 237

€ 6 683

€ 6 237

€ 7 425

€ 6 930

€ 6 435

€ 7 796

€ 8 353

€ 7 796

Algemene werkingskosten Marketing en communicatie Verbruik WGE + ICT Verzekering

€ 1 500 € 1 000 € 1 500 € 1 500

€ 1 530 € 1 020 € 1 500 € 1 500

€ 1 561 € 1 040 € 1 500 € 1 500

€ 1 592 € 1 061 € 1 500 € 1 500

Totale kosten werking

€ 5 500

€ 5 550

€ 5 601

€ 5 653

B. Onderhoudskosten Inrichting onthaalgebouw belevingscentrum tijdelijke expo's diverse inrichtingen en opstellingen Totale kosten inrichting C. Kost medewerkers Coördinator werkingskosten

Vrijwilligerswerking Openstellingsdagen Evenementen

Totale kosten medewerkers D. Publieke openstelllingskosten

E. Kosten aankoop verbruiksgoederen

F. Werkingskosten

Totale kosten

€ 96 346

€ 98 740

€ 109 079

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

€ 114 334

€ 124 226

€ 127 436

€ 134 111

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

€ 141 002

€ 142 539

€ 144 098

€ 153 982

€ 150 194

BAILLEUL Ontwerpbureau

€ 151 582

€ 153 698

€ 155 314

€ 158 626

ERFGOEDSTUDIO

€ 165 761

€ 162 135

€ 164 421

€ 165 283

298

€ 167 636

3.6.

Exploitatieopbrengsten

Exploitatieplan Vloethemveld A. Onderhoudspremies AOE

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

2036

2037

2038

2039

2040

€ 1 964 €0 €0

€ 4 007 € 844 € 257

€ 4 641 € 844 € 257

€ 5 834 € 844 € 257

€ 7 351 € 844 € 257

€ 8 543 € 844 € 257

€ 9 195 € 844 € 257

€ 9 435 € 844 € 257

€ 9 435 € 844 € 485

€ 1 964

€ 5 108

€ 5 743

€ 6 935

€ 8 452

€ 9 645

€ 10 297

€ 10 537

€ 10 765

Wandelgidsen Gidsbeurten

€ 625 € 2 160

€ 625 € 2 880

€ 625 € 3 600

€ 1 125 € 5 040

€ 1 250 € 5 880

€ 1 875 € 6 720

€ 1 875 € 8 400

€ 1 800 € 7 560

€ 1 800 € 8 640

€ 2 250 € 9 600

€ 1 800 € 8 640

€ 1 500 € 8 640

€ 1 800 € 9 720

€ 2 100 € 9 720

€ 2 625 € 10 800

€ 2 100 € 9 720

Totaal opbrengsten gidsen

€ 2 785

€ 3 505

€ 4 225

€ 6 165

€ 7 130

€ 8 595

€ 10 275

€ 9 360

€ 10 440

€ 11 850

€ 10 440

€ 10 140

€ 11 520

€ 11 820

€ 13 425

€ 11 820

1875 € 3 000

3000 € 4 800

5625 € 9 000

6750 € 10 800

8250 € 13 200

10500 € 18 900

11250 € 20 250

10500 € 18 900

11250 € 22 500

10500 € 21 000

9750 € 19 500

10500 € 23 625

11250 € 25 313

10500 € 23 625

€ 1 000

€ 1 400

€ 2 000

€ 2 400

€ 3 000

€ 2 400

€ 2 800

€ 3 000

€ 2 800

€ 2 600

€ 2 400

€ 2 600

€ 2 800

€ 3 000

€ 1 000

€ 1 400

€ 2 000

€ 2 400

€ 3 000

€ 2 400

€ 2 800

€ 3 000

€ 2 800

€ 2 600

€ 2 400

€ 2 600

€ 2 800

€ 3 000

Totaal opbrengsten erfgoedpremie B. Verkoop gidsen

C. Drankverkoop Totaal opbrengst drankverkoop D. Projectfinanciering evenementen

Totaal opbrengst projectfinanciering Totale opbrengsten

Exploitatieresultaat

€ 8 749

€ 11 269

€ 19 013

€ 21 533

€ 27 108

€ 34 965

€ 39 697

€ 43 170

€ 41 557

€ 42 277

€ 47 515

€ 45 005

€ 45 205

€ 43 405

€ 48 710

€ 48 810

€ 51 902

€ 52 102

€ 49 010

€ 49 210

-€ 87 597 -€ 87 471 -€ 90 066 -€ 92 801 -€ 97 118 -€ 92 471 -€ 94 413 -€ 97 832 -€ 100 982 -€ 101 821 -€ 106 467 -€ 102 680 -€ 106 577 -€ 108 493 -€ 111 909 -€ 109 916 -€ 116 951 -€ 110 233 -€ 112 318 -€ 116 273 -€ 118 426

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

299

3.7.

Acties voor het reduceren van het exploitatieverlies

Exploitatieplan Vloethemveld - extra 1. Inkomprijs

aantal bezoekers prijs/bezoeker Totale opbrengst inkom

2020

Exploitatieresultaat zonder loonkost coödinator

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

2036

2037

2038

2039

2040

6000 € 3,00 € 18 000

5600 € 3,00 € 16 800

6000 € 3,00 € 18 000

5600 € 3,00 € 16 800

5600 € 3,50 € 19 600

5200 € 3,50 € 18 200

5600 € 3,50 € 19 600

6000 € 3,50 € 21 000

5600 € 3,50 € 19 600

€ 3 267

3500 € 7,00 € 4,20 € 2,80 € 3 267

€ 3 267

3500 € 7,50 € 4,50 € 3,00 € 3 500

€ 3 500

3500 € 7,50 € 4,50 € 3,00 € 3 500

€ 3 500

3500 € 8,00 € 4,80 € 3,20 € 3 733

€ 3 733

1000

1600

3000

3600

4400

5600

€0

6000 € 3,00 € 18 000

€0

3500 € 7,00 € 4,20 € 2,80 € 3 267

2. Triënnale kunsttentoonstelling aantal bezoekers prijs/bezoeker onkosten organisatie/bezoeker netto opbrengst/bezoeker Totale opbrengst inkom Extra opbrengsten

2021

€0 €0

€0

-€ 26 597 -€ 25 271 -€ 26 642 -€ 28 128 -€ 31 172 -€ 25 206

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

€ 3 267

€ 3 500

€ 21 267

€ 20 067

€ 21 267

€ 20 300

€ 23 100

€ 21 700

€ 23 100

€ 24 500

€ 24 733

€ 23 333

-€ 4 557

-€ 6 625

-€ 9 596

-€ 9 029

-€ 11 020

-€ 5 770

-€ 9 142

-€ 6 737

-€ 10 000

-€ 5 003

-€ 10 423

-€ 657

-€ 829

-€ 4 470

-€ 4 875

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

300

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

301

17.4 Bijlage 4: Verslagen van ontmoetingen met sleutelfiguren

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

302

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

303

17.4.1

ONTMOETING MET LUDO MEULEBROUCK

Datum van de ontmoeting: 8 december 2017 Aanwezig: Ludo Meulebrouck, Paul Bailleul en Hannah Van Ootegem 17.4.1.1

Doel van de ontmoeting

Doel van deze ontmoeting was om na te gaan welke verhaallijnen er zeker aan bod moeten komen bij een bezoek aan het Vloethemveld. Ludo Meulebrouck is als gids en voormalig commandant van de officiersschool een bevoorrecht getuige en kenner van het gebied. In het gesprek kwamen twee verhaallijnen naar boven: het POW-kamp en het munitiedepot. 17.4.1.2

POW-kamp

Na de Tweede Wereldoorlog waren er naar schatting 11 miljoen krijgsgevangenen. Ongeveer 3,5 miljoen was in handen van de Russen en 7,5 miljoen zat bij de geallieerden. In de late zomer van 1945 werd het Vloethemveld door de Britten ingericht als POW-kamp. Ze werden bewaakt door Belgische soldaten, de zogenaamde wachtbataljons. Het waren de lichtingen van 1941, 1942, 1943 en 1944 die hun legerdienst nog moesten vervullen. In het kamp zaten hoofdzakelijk Duitse en Baltische krijgsgevangenen, maar ook andere nationaliteiten verbleven hier. Het kamp had een dagcapaciteit van ongeveer 62.000 personen. De ingang van het POW-kamp lag op grondgebied Zedelgem, maar het kamp zelf strekte zich ook uit op het grondgebied van Jabbeke. In Jabbeke was het kamp zelfs uitgerust met een school waar de jongste kindsoldaten les kregen. 17.4.1.2.1

BALTISCHE POW

De situatie van de Letten andere Balten is bijzonder. Om hun verhaal beter te begrijpen, moeten we terug naar 1939. Duitsland sloot toen een nietaanvalsverdrag met Rusland (Molotov-Ribbentroppact of duivelspact). Het pact was een niet-aanvalsverdrag, waarin de twee landen afspraken elkaar niet aan te vallen, en dat ook niet te doen als één van beiden door een derde land zou worden aangevallen. Voor Hitler was dat laatste van groot belang. Duitsland was van plan Polen binnen te vallen, waarvan de neutraliteit gegarandeerd werd door het Verenigd Koninkrijk. Een Engelse reactie was dus te verwachten, en om een oorlog op twee fronten te voorkomen werd het verdrag gesloten met de communistische vijand. Het niet-aanvalsverdrag bleek slechts een deel van het pact te vormen. Pas in 1947 tijdens de Processen van Neurenberg, raakte bekend dat in geheime protocollen (aanhangsels) afspraken waren gemaakt over de grenzen van de invloedssferen van de twee partijen, na een toekomstige 'territoriale en politieke herschikking'. Polen werd tussen de twee ondertekenaars verdeeld, de Baltische staten Finland, Estland, Litouwen en Letland kwamen in de Sovjetsfeer, evenals delen van Roemenië. Een week na de ondertekening viel Duitsland op 1 september 1939 Polen binnen en begon de Tweede Wereldoorlog. Op 17 september1939 viel de Sovjet-Unie Polen uit het oosten binnen om haar deel van de buit binnen te halen. De volgende stap was de bezetting door de Sovjet-Unie van Estland en Letland. Ook Litouwen werd door de Sovjets bezet. Op 22 juni 1941 viel Duitsland de Sovjet-Unie aan, waarmee het pact als opgeheven kon worden beschouwd. In de Baltische staten werden de Duitsers als bevrijders onthaald. Dit verklaart waarom de Balten hebben meegevochten met de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog werden de ontwapende soldaten in krijgsgevangenkampen ondergebracht. De Baltische soldaten gaven zich in groepen over aan de Britten. Ze kozen ervoor om zich niet aan de Russen over te geven. In Zedelgem zaten 15200 Balten (11800 Letten, 2800 Esten en 800 Litouwers). TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

304

17.4.1.2.2

GENEEFSE CONVENTIES

Op 8 mei 1945 capituleert Duitsland. Het land bestaat niet meer. Moeten we dan de Geneefse conventies inzake rechten van krijgsgevangenen nog volgen? POW worden ontwapende soldaten (les troupes désarmées). In 1946 heeft de Belgische staat (Achille Charbon) ongeveer 60.000 ontwapende soldaten gekocht, POW kan je niet kopen. In ruil voor 2 jaar arbeid in de Limburgse mijnen konden ze nadien gegarandeerd naar huis. Heel wat POW verkozen deze zekerheid boven een verblijf van onbepaalde duur in een POWkamp. In de mijnen werkten de POW tegen betaling, maar voor al hun aankopen waren ze afhankelijk van de bedrijfswinkels bij de mijnen. 17.4.1.2.3

HET DAGELIJKSE LEVEN IN HET POW-KAMP

Volgens verschillende getuigenissen was het eten in het POW-kamp lekker, maar waren de hoeveelheden onvoldoende. De POW kregen voedsel uit blik, maar de porties waren veel te klein. Er is zelfs sprake van personen die de hongerdood stierven. Al gauw kwam de zwarte handel op gang. In ruil voor cash geld of sigaretten was zowat alles te koop. Om de tijd te doden, konden de POW wandelen, lezen, sporten… Er waren ook een toneelgroep en een orkest. Op verschillende plaatsen in de barakken zijn tekeningen terug te vinden. De gevangenen maakten ook enkele standbeelden. Tot 1994 voorzag het leger ze geregeld van een likje verf. De zorg voor deze werken stopte op het moment dat ook het munitiedepot werd opgedoekt. De werken zijn nu in zeer slechte staat. 17.4.1.2.4

HET EINDE VAN HET POW-KAMP

In 1946 komt een einde aan het POW-kamp in Zedelgem. Hoe bouw je een land opnieuw op na een oorlog? Hoe lang kan je jonge mannen zonder proces opsluiten? De krijgsgevangenen zijn een last. Ze moeten eten en bescherming krijgen en mogen intussen niet werken. Bij gebrek aan een groter plan, worden ze opnieuw naar huis gestuurd. Heel wat Letten weigeren naar hun land terug te keren. Het is namelijk Sovjet-Unie geworden. Ze krijgen het statuut van “displaced person” en zwermen uit over heel de wereld, van Tasmanië tot Canada. 17.4.1.2.4.1

DE TOEKOMST EN HET VERLEDEN VAN DUITSLAND EN DE BALTISCHE STATEN IN ZEDELGEM

In het kamp verbleven heel wat bekende figuren. Hier kwamen zowel grote oorlogsmisdadigers binnen als toekomstige leiders. Alle lagen van de maatschappij waren vertegenwoordigd. Onder de POW waren artsen, technisch opgeleide mensen, kunstenaars… Wie is er in Zedelgem ‘gepasseerd’: Ulrich Demasières Helmut Schmidt Ben Gurion liep hier misschien wel ooit wacht? (hierover wordt gespeculeerd) Richard Euringer (overtuigd nationaalsocialist) General der Fallschirmtruppe Bernhard-Hermann ‘ papa’ Ramcke (vier dagen in het kamp, stelt wantoestanden en ondervoeding succesvol aan de kaak) Kapitänleutnant Johann-Heinrich ‘Dynamite’ Fehler (Geeft zijn U-boot 234 met een vracht van 560 kg uraniumoxide aan boord vrijwillig over. Deze boot was op weg naar Japan en had, WO II wel eens een heel andere afloop kunnen bezorgen als hij daar ook was aangekomen. Tijdens zijn verblijf in Zedelgem vermagert hij fel. Dankzij strooptochten in de omgeving kan hij overleven. Hij keert telkens terug naar het kamp.) TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

305

17.4.1.3

Munitiedepot

Er is weinig informatie te vinden over de tijd dat het Vloethemveld een munitiedepot was. Er bestaat een maquette met een beschrijving van de soorten munitie en de plaats waar ze ligt. Gewone patronen (kogels) golden als de gevaarlijkste soort munitie. Ze kon namelijk makkelijk worden gestolen en waren makkelijk bruikbaar. 17.4.1.3.1

HET INTERBELLUM

Tijdens het interbellum begon het Belgische leger met de inrichting van een munitiedepot in het Vloethemveld. Oorspronkelijk was het idee om munitie op te slaan in het Keiorum, maar deze grond is eigendom van enkele adellijke lieden en die wilden dat niet. Daarom werden de terreinen van de Burgerlijke Godshuizen onteigend om het depot onder te brengen. De munitie kwam toe per trein. Hierbij werden lading en ontsteking afzonderlijk getransporteerd. In het begin van de Tweede Wereldoorlog bezetten de Duitsers het Vloethemveld. Hiermee kwam een belangrijk logistiek centrum in Duitse handen. Kort voor de Duitse bezetting werden zoveel mogelijk ontstekingsmechanisme in de vijver gegooid, maar de Duitsers dwongen Belgische soldaten en burgers om ze opnieuw op te vissen. Na de Tweede Wereldoorlog proberen de Duitsers de munitie in allerijl te vernietigen. Er is een zeer zware explosie geweest die alle ramen van Zedelgem heeft doen springen. Een deel van de lonten werd gelukkig doorgesneden waardoor niet alle barakken zijn ontploft en erger werd voorkomen. Na enkele maanden van plunderingen werkten ongeveer 2000 mensen in het Vloethemveld om hier een POW-kamp in te richten. Het huidige POV was de kazerne van het munitiedepot. Hier werd een school ondergebracht en kregen 5000 leerlingen opleiding. Tussen 1930 en 1940 waren hier 600 militiens gelegerd. 17.4.1.3.2

MUNITIE: BEHEREN EN BEWAREN

Wat zijn de kenmerkgen van deze munitie? Hoe gevaarlijk is deze munitie? Hoe moet je deze munitie opslaan? Hoe beheer je deze voorraad? Wat is een goede basisvoorraad aan munitie? Wat is het kleinste patroon? Hoe groot is het grootste stuk dat je in Zedelgem kon vinden? Kogels en patronen Raketten (Exorcet en antitankraketten) TNT, knalkoord, elektrische ontsteking Mijnen: antipersoonsmijnen en antitankmijnen Munitie is niet eeuwig houdbaar. Ze moet worden verbruikt voor ze vervalt. De munitie van Zedelgem werd vooral tijdens oefeningen verbruikt, maar ook als het leger naar Congo ging, kwam de munitie uit Zedelgem. Een basic load bestond onder andere uit 200 patronen voor een 7.62 per soldaat per dag.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

306

Na een oefening wordt alle overgebleven munitie geïnspecteerd en geïnventariseerd. Ze moet terug naar het depot waar ze opnieuw wordt gestapeld. Als munitie uit een lot onstabiel blijkt, wordt ze vernietigd. Binnen het leger golden strenge regels. Je kon niet zomaar wat munitie gaan halen. Hiervoor moest je een aanvraag indienen. Het aantal kogels werd geteld. Hier en daar werd ook zwarte stock opgebouwd. Zo circuleerde er heel wat materiaal in het leger dat niet meer op de voorraadlijsten stond. Heel wat vervallen fosformunitie werd in de vijvers gegooid. In de jaren 1970 waren de zomers droog en warm. In 1975-1976 zakte het waterpeil van de blusvijvers heel diep. De ontstekingsmechanismen kwamen boven water en vatten spontaan vuur. De vijvers van het Vloethemveld hebben dus gebrand. Nadien werden de munitie zoveel mogelijk opgevist door duikers van DOVO. Het was vooral belangrijk om de munitie tegen brand te beschermen. Ieder gebouwtje is uitgerust met een bliksemafleider. Rond de gebouwen werden aarden wallen opgeworpen (merlons). Ze moeten de schokken van een mogelijke ontploffing opvangen en een kettingreactie voorkomen. Alle wegen op het terrein zijn vlak, breed en goed onderhouden. In geval van brand moet de brandweer snel ter plaatse kunnen komen. Ook andere gevaren liggen op de loer. Munitie moet worden bewaakt tegen diefstal. Er waren hondenpatrouilles. De hondenkennel in de onthaalzone herinnert hieraan. 17.4.1.3.2.1

17.4.1.3.3

SOORTEN MUNITIE

Een klassieke kogel volgt een baan. Je kan uit deze baan springen en zo de kogel ontwijken. Andere munitie is uitgerust met warmtedetectie en kan haar doelwit volgen. Klassieke munitie maakt een gat in een wand. Dit is niet voldoende om een tank uit te schakelen. Antitankwapens slaan in op de wand van een tank en maken er geen gat in. De kracht van de inslag doet binnen in de tank stukken losspringen en maakt zo de tank kapot. Door absorberende matten aan te brengen op de tank, wordt de impact van deze munitie verminderd. DE KOUDE OORLOG

Na de Tweede Wereldoorlog is er een constante dreiging voor een oorlog met Rusland. Deze Koude Oorlog leidt tot een heuse wapenwedloop. Ook het munitiedepot in Zedelgem blijft volop in gebruik. De organisatie van een leger is grotendeels een logistieke organisatie. Hoe krijg je tijdig het juiste materiaal op de juiste plek. Hoe kan je de soldaten in de frontlinie goed bevoorraden? Alle munitie uit de fabriek wordt geleverd aan het laatste echelon. Zedelgem is zo’n verzamelplaats. Bij een conflict kan de munitie van hieruit verder doorschuiven. Vanuit Zedelgem kan je makkelijk leveren tot in Aken. Daar schuift de munitie dan verder indien nodig. Munitietransporten gebeuren ’s nachts over het spoor. Na de Tweede Wereldoorlog kwam de munitie wel nog binnen per spoor, maar ging ze niet meer per trein naar buiten. Daarvoor waren de benodigde hoeveelheden te klein. Ook Amerikaanse munitie lag in Zedelgem. Ze kwam binnen in Zeebrugge en werd naar Zedelgem verplaatst. Er hebben geen atoomkoppen in Zedelgem gelegen. Zedelgem was een afgezonderd en veilig gebied voor de opslag van munitie. Ook de Bocca was een plek waar je discreet kon vergaderen. Er was een landingsplaats voor een helicopter vlakbij. Je kon er in alle rust vergaderen zonder dat iemand je zag aankomen of vertrekken.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

307

Het leger had ook van alle materiaal grote hoeveelheden in voorraad. Men ging ervan uit dat er in een oorlogssituatie niets meer te koop zou zijn. Er moest voldoende materiaal op voorraad zijn; stof voor jassen, knopen, munitie… 17.4.1.3.4

SLUITING VAN HET MUNITIEDEPOT

In 1994 sloot het munitiedepot. De munitie was indertijd aangevoerd met de trein en werd afgevoerd met vrachtwagens. 17.4.1.4 17.4.1.5

Andere anekdotes In de jaren 1950 was er een konijnenplaag. De konijnen groeven hun holletjes in de merlons. Deze stortten in omdat ze zo werden uitgehold. Na een uitbraak van mixomatose keerde de rust terug en werden de merlons hersteld. De vijver heeft in de jaren 1970 even gebrand. Het waterpeil was gezakt en oude ontstekingsmechanismen met fosfor vatten vuur omdat ze waren blootgesteld aan de lucht en aan de warme zomerzon. Verder lezen

Mark Desmet en Frank Raeman: Van munitiedepot tot krijgsgevangenenkamp Rob Troubleyn, over de groene barakken Siegfried De Baeke: Oud IJzer van uitgeverij De Klaproos – over kruitbedrijven

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

308

17.4.2

ONTMOETING MET POL DENYS, KATELIJNE VERCAEMER EN NADINE TOMMELEYN

Datum van de ontmoeting: 6 december 2017 Aanwezig: Nadine Tommeleyn, Katelijne Vercaemer, Pol Denys, Paul Bailleul en Hannah Van Ootegem 17.4.2.1

Doel van de ontmoeting

Doel van deze ontmoeting was om na te gaan welke verhaallijnen er zeker aan bod moeten komen bij een bezoek aan het Vloethemveld. Pol Denys is als lid van de heemkundige kring van Zedelgem bijzonder goed vertrouwd met de geschiedenis van het Vloethemveld en gespecialiseerd in de periode van het POW-kamp. 17.4.2.2

POW-kamp

Gedurende anderhalf jaar was het Vloethemveld een POW kamp. Het is het enige POW-kamp in België waar er nog restanten van te zien zijn. Er waren vier kampen in Zedelgem. Ze waren vrij autonoom. Ze hadden elk hun eigen organisatie, eigen keuken en watervoorziening. Het kamp was Brits grondgebied en viel onder Britse rechtspraak. Het verleden en de toekomst van Duitsland zaten samen in Zedelgem. Hier zaten kunstenaars, generaals, schrijvers, journalisten, … Met een krijgsgevangene moest heel wat gebeuren: Hij moest eten en kledij krijgen Zieken en gewonden moesten worden verzorgd Ze werden ontluisd met DDT In het POW-kamp startte de denazificatie. Alle gevangen die het kamp binnenkwamen werden in 9 klassen onderverdeeld. Gaande van A- wit tot C zwart. Waarbij de A-groep de meest fervente anti-nazi’s waren. Zij werden onmiddellijk vrijgelaten. De C-groep was de groep van de hardliners. Zij werden doorgestuurd naar Engeland of de Verenigde Staten in afwachting van hun proces. Ze moesten er helpen bij de oogst. Het leven in het kamp kreeg stilaan vorm. Militaire structuren blijven behouden. De officieren organiseren het kampleven. Zij houden de leiding. De honger en de verveling op alle mogelijke manieren verdrijven: De gevangenen mogen muziek maken. Er ontstaat een koor. Er is een bib, een sportveld. Ze schrijven magazines en houden lezingen of toneelopvoeringen onder elkaar. Missen opdragen (lutheraans, rooms-katholiek en baptisten) In het kamp werden verschillende blaadjes gedrukt en verspreid. Deze kunnen worden getoond in de tentoonstelling. Eventuele Baltische bezoekers kunnen dan in hun eigen taal iets lezen. De levensomstandigheden in het kamp waren slecht. Er waren schietpartijen en ontsnappingspogingen in het kamp. Honger en verveling waren dagelijkse uitdagingen voor de gevangenen. Er was structureel te weinig te eten voor de POW. Dit was deel van het plan Morgenthau. Dit plan was een manier om ervoor te zorgen dat Duitsland nooit meer een oorlog zou kunnen starten. Volgens het plan moest de duitse wapenindustrie verdwijnen en moesten ook andere industriële takken die nodig waren voor de militaire slagkracht verdwijnen. Zo werden er quota opgelegd aan de Duitse staalproductie etc… Ook het hongerdieet van de POW was onderdeel van dit plan. Mensen structureel te weinig eten geven, zou hun wil breken. De gevangenen in het kamp kregen ongeveer 1080 kcal per dag, terwijl een mens om te overleven ongeveer 1800 kcal nodig heeft. Bezoeken van het Rode Kruis en de YMCA brengen deze misbruiken niet aan het licht. Het is pas als er doden vallen door de honger dat er actie wordt ondernomen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

309

Wat was het officiële rantsoen? Wat aten de gevangenen echt? Wat kregen ze binnen via zwarte handel? Wat is echt en wat is ‘fake news’? Wat heeft de YMCA gedaan? Wie is de YMCA? Ze waren een christelijk geïnspireerde wellfare-organisatie. Ze hadden een sterke focus op het zielenheil van de POW en gingen daarbij voorbij aan de aardse noden. Wat staat in hun verslagen? Het kamp bereikte een maximale capaciteit in de winter van 1945-1946. Dan was er ook een piek in het aantal sterfgevallen. Jonge, sterke mannen stierven van honger en ontbering. Dit zegt veel over de levensomstandigheden in het kamp. De verveling en bewust gestuurde honger leidde tot een bloei van zwarte handel in het kamp. Sigaretten golden als alternatieve munteenheid. Letten maken kunstvoorwerpen om te verkopen of te ruilen. Al hun bezittingen konden ze verruilen voor eten. De zwarte handel verliep via de Belgische bewakers. Er was geen rechtstreeks contact mogelijk tussen de burgers in Zedelgem en de POW. Café De Kroon was een centrum van zwarte handel. Hier kwamen de bewakers van het kamp goederen ruilen. Er zaten heel jonge POW in het kamp. In sommige bronnen is er sprake van twee jongens van 13 uit Oekraïne. Het waren kindsoldaten van Hitler. Zij gingen naar school in het kamp op grondgebied Jabbeke. Van deze gebouwen is nu niets meer te zien. Ze werden in de jaren 1990 afgebroken. Er ontstonden ook twee scoutsgroepen in het kamp die vandaag nog bestaan in Letland en Estland. Vandaag is er een scoutsgroep die de Z van Zedelgem en prikkeldraad in het logo heeft: Okaskannel. De verblijfsduur in een kamp is erg onzeker. Niemand wist hoe lang ze ergens konden blijven. Veel POW werden ook verplaatst. Ze werden ingezet om infrastructuur te herstellen. In 1946 zijn de laatste POW uit Zedelgem vertrokken. Heel wat POW werden tewerkgesteld in de mijnen. De laatste werden pas in 1948 vrijgelaten. De Baltische gevangenen willen of kunnen niet meer naar hun thuisland terug. Het is een deel van de Sovjet-Unie geworden. Toen de Russen op een dag POW kwamen terughalen, sneed de Letse kampcommandant zijn buik open. Zijn luitenant is toen meegenomen. Bij hun thuiskomst worden heel wat vrijwillig teruggekeerde POW geliquideerd of naar kampen in Siberië gestuurd. In 1946 vormde dit wel een probleem. Het kamp werd opgedoekt. Iedereen mocht naar huis. Maar waar was thuis voor de Balten? Velen van hen werden gedwongen ingelijfd in het Duitse leger. Anderen zagen in dat de Duitsers niet de bevrijders waren zoals ze eerst dachten… De VN geeft de Balten een status van ‘displaced person’. De DP kunnen enkel worden berecht op basis van hun individuele daden. De DP zwermen uit over heel Europa en de rest van de wereld. In een groene barak in het Vloethemveld richten de Letse POW de organisatie Daugavas Vanagi op. Deze organisatie zet zich in voor Letten die niet meer terug naar huis kunnen keren. Deze organisatie financierde ook de partisanenstrijd in Letland en stuurde de democratisering van Letland mee aan. 17.4.2.3 -

Relevante voor vandaag Er komt een nieuw kunstwerk ter ere van de Letse diaspora. Het krijgt de vorm van een zoemende bijenkorf en verwijst naar de Letten die over de hele wereld zijn uitgezwermd na hun vrijlating uit het POW-kamp. Hoe gaat het leven verder na een gewapend conflict? Hoe kan je mensen deradicaliseren? Hoe behandel je krijgsgevangenen? Wat zijn de Geneefse Conventies? Hoe ga je om met verveling en prikkeldraadziekte?

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

310

17.4.2.4

Andere bedenkingen

Na de tentoonstelling van 2012 is er heel wat reactie gekomen. Mensen brengen archiefstukken of informatie naar Zedelgem. Het verhaal leeft, zeker in Letland. Het kan gebeuren dat kinderen en kleinkinderen van POW het Vloethemveld bezoeken. Zij willen meer weten hoe hun (over)grootvader daar heeft geleefd. In Zedelgem kan hierover een kenniscentrum worden opgebouwd. Het zou mooi zijn om op termijn een database met verhalen en materiaal over deze periode te hebben. Hier kan ook een klein verdienmodel aan worden gekoppeld. We kunnen archiefstukken ter beschikking stellen tegen betaling. De kunstwerken en tekeningen van de POW die er nog zijn moeten goed worden beschermd. Geen enkel standbeeld staat nog op de originele plaats. Alle kunstwerken komen onder een luifel op het onthaalplein. Het is belangrijk om hier goede afstandshouders te voorzien zodat de werken niet verder kapotgaan. Ook moeten we deze werken goed duiden zodat bezoekers weten wat ze te zien krijgen. Ook de tekeningen op de barakken moeten op één of andere manier worden beschermd.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

311

17.4.3

ONTMOETING MET ANDRÉ VAN HEVEL

Datum: 8 december 2017 Aanwezig: André Van Hevel, Paul Bailleul en Hannah Van Ootegem 17.4.3.1

Doel van de ontmoeting

Doel van deze ontmoeting was om na te gaan welke verhaallijnen er zeker aan bod moeten komen bij een bezoek aan het Vloethemveld. André Van Hevel kent het Vloethemveld als gids. Hij heeft veel kennis over de natuur en ook over het verhaal van het POW-kamp. Hij geeft zelf standaard rondleidingen van 2 tot 2,5 uur in het gebied. Hierbij vertelt hij steeds over het krijgsgevangenenkamp. 17.4.3.2

De natuur in het Vloethemveld

In het Vloethemveld leven heel wat plantensoorten die op de rode lijst staan. Ze zijn daar vooral op en rond de merlons te vinden. Deze taluds werden intensief gemaaid (om brandgevaar tegen te gaan), niet bemest en door het afgesloten karakter van het terrein was er geen nieuwe instroom van soorten. De bovenkant van de merlons is een droge omgeving en de onderkant een nattere omgeving. Dit is een interessante gradiënt waar veel soorten graag verblijven: Zonnedauw (vleesetende plant) Rode dopheide Draadgentiaan Tweenervige zegge Gevlekte Orchis Stijve ogentroost Heidekartelblad Kruipbrem Dwergviltkruid Dwergvlas Ook heel wat dieren en insecten leven in het Vloethemveld: Groentje Heidesabelsprinkhaan Hazelworm Crème stipspanner Smaragdlibel wespendief De wielewaal maakt hangnesten in de populieren. Er zijn boommarters en steenmarters te vinden. Verder is er ook een populatie van een tiental everzwijnen in het gebied. Over de evers wordt druk gespeculeerd. Zijn ze uitgezet door wildbeheerseenheden? Zijn er vrijgelaten uit hun kooien op een kasteeldomein in Zevenkerken waar ooit familie van Mobutu verbleef? Deze dieren eten in elk geval veel en zorgen voor behoorlijk wat overlast op akkers. Er is ook gevaar voor aanrijding als ze ’s nachts op weg zijn. Deze dieren kunnen ook varkenspest en mond-en klauwzeer overbrengen op andere varkens. Het terrein is uniek habitatgebied. ANB houdt de natuur in stand volgens de instandhoudingsdoelstellingen. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

312

De vijver achter de Bocca is een hele oude vijver. Hierin groeiden unieke wieren. De andere ontstonden bij de aanleg van de merlons. In de vijver achter de Bocca werd vroeger gevist. Daarom zette men er verschillende soorten in uit die de wieren opaten. Er ligt waarschijnlijk nog munitie in deze vijvers, ondanks pogingen om ze volledig schoon te maken. Om die reden kunnen de vissen niet worden geëlektrocuteerd en afgevangen. Het landschap wordt beheerd met schapen. Er is gekozen voor een zelfredzame soort die zelf kan lammeren. Enkel tijdens de jaarlijkse ontworming moeten de schapen verplicht worden opgehokt. Pas als ze het wormengif opnieuw hebben ontlast, mogen ze opnieuw de natuur in. De giftige mest wordt afgevoerd. Het gif is slecht voor de libellen en de loopkevers. 17.4.3.2.1

ONTGINNING VOOR HET MILITAIRE GEBRUIK

In Vlaanderen waren veel velden. Het waren woeste gebieden met ondiepe vijvers en plassen. De naam Vloethemveld wijst hier op. Het was een woest, onontgonnen heidegebied. Het woord ‘vloet’ wijst er op dat het ging om een lager gelegen meersengebied. Onder Maria-Theresia en in de nadagen van de Franse Revolutie werden deze gebieden ontgind. Velden werden bebost. De bomen werden in dambordpatroon aangeplant. De grond werd met guano (uit Peru) bemest, maar ook as en aal werden gebruikt. Na de Franse Revolutie kreeg iedereen die woeste gebieden ging ontginnen 30 jaar vrijstelling van belastingen. Bossen werden aangeplant omdat ze goed waren voor de houtverkoop. In de jaren 1830 en 1840 werden de bossen opnieuw omgezet naar landbouwgrond. Er was hongersnood en dus werden er meer akkers aangeplant. Nadien werden er op deze akkers opnieuw bomen geplant omdat de houtverkoop economisch interessanter was. In het Vloethemveld zijn vier belangrijke ontginningshoeves: Hildeghem, de Vloethemhoeve, Hoeve Noortweghe en de Bocca. De Bocca was 1776 een boswachterswoning. Tijdens de hongersnood begin 19de eeuw, werd het een hoeve. In de 20ste eeuw werd de Bocca bewoond door de officier Saturnin Bocca en zijn familie. 17.4.3.3 17.4.3.3.1

Het POW-kamp GOLVEN VAN AANKOMST

Er zijn drie grote golven van aankomst geweest in het kamp. April 1945: eerste golf 9 mei 1945: 20000 POW komen te voet van Duinkerke naar Zedelgem. Dit zijn gehavende, vermoeide mensen. Ze hebben dorst en honger. Dit zijn de Duitse soldaten die het langst hebben standgehouden. Nu moeten ze zo ver mogelijk van het front worden bewaard. Augustus 1945: de Letten, Esten en Litouwers komen aan Heel wat gevangenen kwamen aan in hun zomeruniform. Ze waren dus niet gekleed op het koude weer van de winter van 1945. Bij aankomst doorlopen alle gevangenen drie procedures: Administratief: Hun persoonsgegevens worden genoteerd (naam, leeftijd, nationaliteit, eenheid en rang…) Medisch: Hierbij werd vooral gezocht naar een tattoo van de bloedgroep op de linkerarm. Dit wees erop dat iemand een SS’er is geweest. Deze elitetroepen kregen een voorkeursbehandeling in Nazi-Duitsland. De gevangenen worden in 9 klassen verdeeld gaande van A+ weiß (beslist anti-Nazi) over B (politiek ongeïnteresseerden) tot C+ schwarz (fanatiek en overtuigd nationaal-socialist). De meest radicale individuen worden doorgestuurd naar Schotland en Amerika. De mensen met A gingen eerst naar hun vaderland, daarna mocht de B-groep vertrekken. De C-groep bleef het langst. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

313

Ontluizing met DDT

Het kamp in Zedelgem was een doorgangskamp. Naar schatting zijn hier 120.000 mensen gepasseerd. 17.4.3.3.2

DE TOEKOMST

Helmut Schmidt, toekomstig Duits bondskanselier, heeft vier maanden in Zedelgem doorgebracht. Hij richtte daar een vriendengroep op. Door de SS werd hij als nestbevuiler gezien. 17.4.3.3.3

HET HARDE LEVEN IN HET KAMP

In het begin worden de POW door Belgische soldaten bewaakt. Ze zijn heel streng. Ze slaan en stompen de POW. Er is sprake van allerlei vormen van wraak en vernederingen. De Britten waren minder streng en al snel kwam zwarte handel op gang. Alles kon worden geruild: ringen, horloges, kentekens… Eten, sigaretten en warme kleren waren zeer gegeerd. Op 19 juli 1945 waren er 69349 POW in het kamp. Het was een hele onderneming om hen eten te geven. Verschillende bronnen spreken over een tekort aan eten. Er werden 80.000 broden per dag gebakken in het kamp. Wie moest werken kreeg meer eten. Officieren mochten niet werken en kregen dus minder te eten. Heel wat POW leden aan de prikkeldraadziekte: een combinatie van heimwee en verveling maakte hen neerslachtig. Als weerwoord daartegen konden ze zich creatief bezighouden: sport, voetbal, boksen, kegelen, tuinen aanleggen, prullen maken,… deze bezigheden hielden hen kalm. 60.000 gevangen, dat levert veel fecaliën op. In het begin kwamen de lokale boeren de mest ophalen, maar na een tijdje hadden ze ook voldoende mest voor hun akkers. De Engelse ingenieurs goten de uitwerpselen toen op een metalen plaat waaronder ze een vuurtje stookten. De droge, rulle massa, konden ze opslaan en verhandelen. 17.4.3.3.4

(DWANG)ARBEID

De POW mochten officieel niet werken, maar door een juridische kunstgreep, kon het wel. Heel wat POW ruimden puin, herstelden wegen of gingen in de mijnen werken. 17.4.3.3.5

LETS NAOORLOGS NATIONALISME

Op 26 november 1946 komt een Russische delegatie naar Zedelgem. Ze eisen 2 personen op: A. Krippens en Kapitein Lauwers. Krippens snijdt zicht de buik over omdat hij niet mee wil. Heel wat Balten die toch naar huis vertrekken komen er nooit aan. Ze worden naar Siberië gestuurd of geliquideerd. Bij de Letten, Esten en Litouwers groeit het besef dat ze niet meer naar huis kunnen. In Zedelgem wordt de Daugavas Vanagi opgericht. In het logo zitten drie sterren, één voor elke gouw van Letland. De wieg van het Letse naoorlogse nationalisme staat in Zedelgem. Ter ere van de Letse Nationale feestdag werd het vrijheidsbeeld in Riga nagemaakt en gehuldigd in het kamp. Het was gemaakt van een mengsel van DDT, margarine en klei. Bij de opdoeking van het kamp werd het op transport richting Brussel gezet (naar het militair museum). Het is er echter nooit aangekomen. 17.4.3.4

Bezorgdheden

Grote passage van fietsers kan meer drukte en zwerfvuil genereren dan het gebied aankan. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

314

17.4.4

ONTMOETING MET PATRICK ARNOU

Datum: 5 januari 2018 Aanwezig: Patrick Arnou en Hannah Van Ootegem 17.4.4.1

Doel van de ontmoeting

Doel van deze ontmoeting was om na te gaan welke verhaallijnen er zeker aan bod moeten komen bij een bezoek aan het Vloethemveld. Patrick Arnou heeft veel kennis over het gebied als voormalig luitenant in het depot, als heemkundige en als schepen van erfgoed in Zedelgem. 17.4.4.2

Munitiedepot

Hoe komt het munitiedepot in Zedelgem? Na WOI werd alle Duitse munitie verzameld in zogenaamde dumps. Er waren er tientallen. Bij die dumps leefden soldaten in treinwagons. Er was nog geen echt vaste infrastructuur. Tijdens het interbellum werden de dumps steeds meer gecentraliseerd en beter uitgebouwd. Zedelgem groeide zo uit tot een groot munitiedepot. Je zou haast kunnen stellen dat het er gekomen is als gevolg van de opkuis van het front van WO I. Het munitiedepot was werkelijk een afgesloten wereld. Het leven had er een heel eigen ritme. Soms was er heel veel werk, als er een lading toekwam of een transport moest worden voorbereid. Soms was het er zeer rustig. Het ging in pieken en dalen. Er waren specialisten die de munitie herzagen. Zij controleerden het materiaal, maakten het schoon en herstelden de munitie indien nodig. De inventaris werd ook grondig bijgehouden. Men wist precies wat waar lag. De militairen die hier werkten hadden doorgaans een rustig leven, maar konden ook hard doorwerken als er een lading moest worden voorbereid. De logistiek moet kunnen volgen… In het depot werkten echte munitiespecialisten, maar ze waren lang niet overwerkt. Veiligheid stond voorop in het depot. Hier lagen alle soorten munitie: kogels, artillerie, mijnen en ook zeer oud tuig (Britse mijnen van na WOII). Er lagen een atoomkoppen in Vloethemveld. De munitie werd zeer streng gecontroleerd. Het stockbeheer was onderworpen aan interne en externe controles. Wat hield men bij? All bewegingen van de munitie. Wat komt er binnen? Wat gaat er buiten? Welke munitie is onstabiel geworden en moet worden vernietigd? Een lang gebouw dat nu op het terrein van ANB ligt, werd gebruikt om munitie te vernieuwen. Het gebouw had een lange lopende band. In het begin wordt de munitie gedemonteerd, in het midden werd ze schoongemaakt of werden onderdelen vernieuwd en op het einde werd alles weer netjes gemonteerd. Het grootste gevaar bij dit werk was de gewenning. Mensen die dagelijks met munitie werken, durven al eens te vergeten dat het tuig ook effectief kan ontploffen bij een foute handeling. Af en toe werd munitie met een klein treintje naar het station van Zedelgem gebracht. Het leger had een eigen locomotief. Het traject was 3 km en telde heel wat onbewaakte overwegen. Er moesten twee mannen mee met het treintje die bij elke overweg afstapten om het verkeer tegen te houden. De trein ging zo traag dat je hem bijna al lopend kon bijhouden. In het station van Zedelgem reed deze trein op een uitwijkspoor. Daar laadde men de munitie over. Vandaag is dit oude spoor een fietsroute. Er was nogal wat werk aan het groenbeheer in het depot. Heel wat stukken van het terrein moesten handmatig worden gemaaid (met bosmaaiers). Er was ook een smidse waar machine-onderdelen op maat werden gemaakt voor speciale machines en tractoren op het domein. Er werd ook gejaagd in het Vloethemveld. Er leefden konijnen in de merlons. Soms deden hun tunnels de dijkjes inzakken. Het leger had daarom een verdelgingsvergunning. Er waren vaste jagers (Michel Hoste) die op de konijnen mochten jagen. Ook andere officieren kwamen hier jagen. Bij die jachtpartijen werden ook af en toe andere dieren geschoten, hoewel dat niet mocht (fazanten, patrijzen). Er stond dus dikwijls wild op het menu in de Bocca. Verder was er een grote moestuin naast de Bocca. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

315

Die werd onderhouden door de duivenman. De instroom van wild en groenten uit de tuin zorgden ervoor dat de kok van de Bocca met een klein budget enorm lekker kon koken. Het eten in de Bocca was niet enkel bijzonder lekker maar ook goedkoop. Een militaire kok en een burgervrouw stonden in de keuken. Je kon er voor 40 BEF een heerlijke maaltijd krijgen: soep, een hoofdgerecht, een dessert en koffie. Dikwijls begon de lunch om 11:30 en duurde hij tot 15:00. Geen wonder dat ook de officieren van de school (kazerne, nu POV) ook liever in de Bocca gingen eten dan in de kazerne. Hoe hoger je militaire rang, hoe verder je van het munitiedepot mocht wonen. De gewone militairen verbleven in de kazerne (die na WO II een school voor officieren werd). De onderofficieren hadden woningen in de Kronestraat, op de weg tussen de Diksmuidse Heerweg en Zedelgem Dorp. Voor de officieren waren er twee woningen in het dorp zelf. Drie grote munitiedepots waren op dezelfde manier gebouwd en gestructureerd: Zedelgem, Houthulst en Eeklo. De wachthuisjes die nu nog op het terrein te zien zijn, waren niet allemaal bemand. Veel huisjes waren zogenaamde sleutelgebouwen. Met een centrale sleutel kon je een deurtje openen. In deze gebouwtjes hingen dan de sleutels van de barakken met munitie. Na gebruik moesten de sleutels weer netjes worden teruggehangen. 17.4.4.3

Andere verhaallijnen

Het verhaal van het POW-kamp is uiteraard het meest unieke. Dit thema leeft echt in Letland. Met de nabestaanden van de ruim 3000 Esten is er weinig contact. Bij de inrichting van het onthaal moet er echt wel rekening worden gehouden met een klein internationaal publiek uit de Baltische staten. Deze mensen mogen niet ontgoocheld worden als ze de plek bezoeken. Ze moeten keurig worden onthaald. Andere interessante, kleinere verhalen: De zichtbare sporen van de 800 jaar oude Vossenbarm die wijzen op grote krachtinspanningen van mensen om het gebied te ontginnen. Een ander interessant verhaal is dat van de vijvers die voedsel leverden voor het Sint-Janshospitaal in Brugge. Er leven everzwijnen in dit gebied. Rond 1900 werd het laatste everzwijn in het Vloethemveld geschoten. Dit was een markante gebeurtenis. De ever werd in Brugge tentoongesteld. Nu zijn ze terug. Over die terugkeer doen wilde verhalen de ronde. De brandende vijver in de zomer van 1975 Ten slotte geeft schepen Arnou ook aan dat het verhaal van het Arboretum toch het vermelden waard is. Het was ooit de bedoeling een collectie vreemde bomen aan te leggen in Zedelgem. Dit arboretum zou een bezienswaardigheid moeten worden. Dit is echter niet gelukt. De bomen zijn verplaatst naar Koekelare. Twee exotische bomen zijn in het Vloethemveld achtergebleven als stille getuigen van dit plan. 17.4.4.4

Een toeristisch project

Persoonlijk voelt de schepen wel meer voor mooie, kunstzinnige evocaties en onderhoudsvriendelijke prints van foto’s dan voor nagebouwde decors en poppen. Een re-enactment moet wel kunnen. In het onthaalplan moeten we ook op zoek gaan naar de functie van het Vloethemveld als economische hefboom. Hoe kunnen ondernemers in de buurt van het gebied hier wel bij varen? De Os en de Ezel in Jabbeke zal de functie als cafetaria/pannenkoekenhuis niet – of niet onmiddellijk – opnemen. Kan de Bocca een nieuwe functie krijgen? Ooit was dit een belangrijke ontginningshoeve. Kan dit een huis voor de gidsen worden? De schepen voelt ook wel iets voor het beeld van een romantische ruïne (zonder dak). TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

316

Hoe zit het met de vrijwilligersvergoeding? Het wordt mogelijk om tot €500 per maand onbelast bij te verdienen als vrijwilliger. Zal dit ook gelden voor de vrijwilligers in het Vloethemveld? Principieel is de schepen voorstander van een betalend bezoek aan de natuur- en erfgoedzone. Al moet het aanbod natuurlijk ook wel in orde zijn voor je er geld voor vraagt. Ook mogelijke manieren om toegangsgeld te vragen zijn verder in kaart te brengen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

317

17.4.5 17.4.5.1

GESPREK MET WESTTOER Vloethemveld in het Brugse Ommeland

Het Brugse Ommeland is één van de vijf toeristische regio’s in West-Vlaanderen. Iedere regio trekt een eigen soort toeristen aan: Kust: verblijfstoerisme, veel mensen met een buitenverblijf. Zij trekken het binnenland wel in bij slecht weer. Brugge: citytrippers, mensen op doortocht naar Parijs of Amsterdam maken hier een tussenstop. De gemiddelde verblijfsduur is één nacht. Zij bezoeken het Brugse Ommeland doorgaans niet. Westhoek Het Brugse Ommeland: In deze streek komen mensen vooral fietsen. De gemiddelde verblijfsduur is twee nachten. Tijdens hun verblijf maken de meeste mensen een uitstapje naar Brugge en combineren ze dat met activiteiten in het Brugse Ommeland Leiestreek: Hier ligt de nadruk vooral op zakenreizen. We willen bezoekers van het Vloethemveld graag inspireren om ook andere bestemmingen in de buurt te ontdekken: volgens hun interesse (erfgoed of natuur) en hun actieradius (dichtbij of verder weg). In het onthaalgebouw linken we naar interessante bestemmingen in de buurt en naar top-bestemmingen in de brede omgeving. Het aantal POI op deze ‘doorverwijskaart’ blijft beter beperkt. We zouden willen werken met een TOP 5 of een TOP 10. We stellen een radius van ongeveer 20 km voor. Niet al deze bestemmingen liggen in het Brugse Ommeland. Enkele mogelijke bestemmingen om naar door te verwijzen zijn: Erfgoed Raversijde For Freedom Museum Kasteel van Loppem Permekemuseum Kasteel Wijnendale

Natuur Landschapspark Bulskampveld Kasteelbossen Het Zwin Meetkerkse en Uitkerkse Polders Doeveren

Uiteraard zullen ook de grote steden op deze kaart worden aangeduid (Ieper, Oostende, Knokke, Brugge en Kortrijk). 17.4.5.2

Gastheerschap

In het natuurgebied Vloethemveld (Kamp Vloethemveld + stiltegebied) is het niet mogelijk om een (ho)reca-activiteit uit te bouwen. Dat is wettelijk verboden in beschermd natuurgebied. Bovendien zou het erg moeilijk zijn voor een concessionaris om een economisch leefbare activiteit op te bouwen als het niet mogelijk is om ook laat ’s avonds en ’s nachts open te houden. Er komt dus zeker geen commerciële cafetaria in de onthaalzone. Dit is geen probleem voor fietsers, want zij rijden door naar een reca-bestemming die op hun route ligt. Ook groepen zijn doorgaans goed voorbereid hebben vaak een ‘pitstop’ in de wijdere omgeving geboekt. In een publieksbevraging van ANB werd gepolst naar de tevredenheid van bezoekers over het onthaal in het Vloethemveld. In deze enquête vroegen enkele mensen expliciet om geen horeca-functie in het gebied op te starten om zo de rust en de natuurwaarde niet te verstoren. Voor een grote groep van bezoekers is het dus geen echt probleem dat er geen reca-functie kan zijn in het gebied. Toch zal er vraag zijn naar een beperkte vorm van “gastheerschap”. Vooral voor wandelaars en gezinnen moeten we iets voorzien, omdat zij minder de in wijde omgeving zullen zoeken naar reca (in tegenstelling tot fietsers en groepen). Het “gastheerschap” aan het onthaalplein heeft de volgende eigenschappen: Beperkt aanbod uitgebaat door vrijwilligers (een automaat is niet echt een optie, dan wordt zwerfvuil een probleem) TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

318

Deze ‘service’ is een leuk pluspunt maar is geen bestemming op zich. Het is in geen geval de bedoeling om concurrentie aan te gaan met de bestaande (ho)reca.

Parallel wil Westtoer een traject starten met lokale ondernemers. Ze zullen lokale spelers in kaart brengen en een aanpak op maat voorstellen. Westtoer maakt een lijst met horeca in de omgeving waarmee ze een traject willen lopen. Met de sleutelfiguren in de lokale horeca komt er een persoonlijk gesprek. Kennen zij het Vloethemveld? Zien ze mogelijkheden? Willen ze meewerken aan het succes van dit gebied? Indien deze sleutelspelers dat wensen, kan Westtoer hen ook enkele coaching-sessies aanbieden. Dan komt er maximaal drie keer een horeca-consultant langs gedurende een halve dag. Een sessie van een halve dag kost €250. Westtoer kan hier budget voor vrijmaken. Deze persoon heeft zelf ervaring met uitbating van horeca en kan de uitbaters helpen om concreet iets te doen met de mogelijkheden die het Vloethemveld brengt. Pas ik mijn aanbod aan? Zet ik extra persooneel in? Verander ik mijn openingsuren? Kan ik arrangementen uitwerken? Voor ondernemers in de iets bredere omgeving (in de dorpskernen van Jabbeke en Zedelgem) is de impact van het Vloethemveld misschien minder groot. Toch kunnen ook zij hun graantje meepikken. Westtoer wil een inspiratietraject opstarten voor horeca-ondernemers in de wijdere omgeving. Tijdens een inspiratienamiddag stellen ze het Vloethemveld voor. Nu zijn nog niet alle ondernemers op de hoogte van de ontwikkelingen en mogelijkheden van het gebied. Ze moeten eerst weten wat er allemaal zal gebeuren en worden dan uitgenodigd om mee te denken over hoe ze al die bezoekers van het gebied kunnen bedienen. Het is aan de lokale ondernemers om gepaste arrangementen uit te werken waarbij het Vloethemveld een rol kan spelen (bvb als stop in een koetsentocht of een baggageservice voor meerdaagse wandeltochten). Naam onderneming Os en Ezel

Aanbod Restaurant

Den Heirweg Heidelberg B&B Vossenbarm POV Horeca in Zedelgem dorp Hoeves in de buurt

Fietscafé

Oosthof 17.4.5.3 Netwerken

B&B Cafetaria tijdens de week Augustijnenhof: 100% WestVlaamse picknick (lokaal, biologisch). Zij leveren deze manden nu al. Ook het onthaalplein kan een leverpunt worden.

Vandaag lopen nogal wat paden samen. Dit zorgt soms voor problemen. Zo gaan wandelaars en mountainbikers niet goed samen. Ruiters en wandelaars hinderen elkaar niet. Mountainbikers en ruiters kunnen ook samen over dezelfde route. Met kleine aanpassingen aan de padenstructuur kan al heel wat worden verbeterd. TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

319

17.4.5.3.1

WANDELNETWERK:

Gemiddelde wandelingen voor ongeoefende wandelaars zijn tussen de 8 en 12 km lang. Voor gezinnen is een wandeling van 3 tot 6 km doorgaans al voldoende. Er zijn verschillende wandelingen mogelijk: Wandeling rond het gebied en in Kamp Vloethemveld Wandeling op maat van gezinnen met kleine kinderen. o Speelbos en Kamp Vloethemveld. o Imitatiepad tussen Jabbeke en Zedelgem en Kamp Vloethemveld Wandelverbindingen in de bredere omgeving: o Vloethemveld – Maantjeveld – Ockerhout (in een lus) o Vloethemveld – Merkemveld (Volg het Groentje) NOOT: Heel wat mensen gaan op stap met een hond. Deze mensen hebben nood aan een losloopzone voor honden. Dit is echter niet mogelijk in het gebied. Een hondenzone moet goed worden onderhouden, om onder andere de verspreiding van ziektes tegen te gaan. Voorts trekt een zone voor honden nog meer honden naar het gebied. Dat gaat echt niet samen met kwetsbare natuur. Zonder bijkomende infrastructuur zullen er meer controles moeten gebeuren op loslopende honden. 17.4.5.3.2

FIETSERS

Er opent een nieuwe mountainbikeroute in 2018. Mountainbikeroutes vertrekken aan het sportcomplex van Jabbeke en aan de Groene Meersen. Daar zijn afspuitpunten. Een afspuitpunt aan de parking van Os en Ezel heeft enkel zin als dit ook een startpunt is van een aangepaste mountainbikeroute. Dit lijkt voorlopig niet aan de orde. VLM en Westtoer koppelen terug naar Sport Vlaanderen over het behendigheidsparcours in Jabbeke. Een technisch parcours is een zeer welkome aanvulling op het bestaande netwerk. Hier is zeker een publiek voor. Het is mogelijk om het nog aan te leggen behendigheidsparcours te verbinden met de nieuwe mtb-route. Dit kan zonder extra knooppunten bij te maken. Westtoer stelt fietstochten voor met een lengte van 30 tot 50 km lang. Een verbinding van het Vloethemveld met Terlo (publiek kasteelbos) en het Merkemveld kan een mooie fietsroute opleveren. Westtoer zal een Vloethemveldroute aanbevelen langs bestaande knooppunten. Deze route zal ongeveer 29 km lang zijn en gaat langs belangrijke POI (Kamp Vloethemveld en het stiltegebied) in het Vloethemveld. De lus loopt ook langs enkele ondernemingen in Jabbeke. Er ligt veel horeca langs deze lus. Het startpunt kan aan het Permekemuseum komen. Daar is een parking en is er de mogelijkheid om iets te drinken. Aan het startpunt moet er een startbord komen. Het bestaande fietsnetwerk is momenteel niet erg fijnmazig in het Vloethemveld. Bovendien is de Aartrijksesteenweg een gevaarlijke weg met enkele zwarte punten. Er zijn plannen om deze weg verkeersveiliger te maken door middengeleiders en een beter fietspad aan te leggen. Op termijn zouden zelfs bijkomende inspanningen nodig kunnen zijn (trajectcontrole, drempels, bredere paden…). Het is momenteel te duur om een nieuwe fietsverbinding aan te leggen tussen de knooppunten #6 en #76 en tussen de knooppunten #55 en #15. Toch zal het mogelijk zijn om de fietsroute langs de Aartrijksesteenweg een stukje om te leggen. Fietsers zullen meer door de velden kunnen rijden, verder weg van de drukke baan. Ze moeten minder lang langs de steenweg fietsen.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

320

17.4.5.3.3

RUITERS

Er zijn al ruiterpaden maar er is nog geen ruiterroute. Er is vraag naar een route. De paden moeten ook vaker worden vlakgesleept voor de veiligheid. 17.4.6 17.4.6.1

INRICHTING VAN HET GEBIED Picknickplekken

Op verschillende locaties zijn picknickplekken te voorzien: aan de onthaalpoort van Os en Ezel en op het onthaalplein. Deze plek aan Os en Ezel ligt niet vlak aan de steenweg, maar kan iets dieper in de velden worden aangelegd. Gebruikers zitten dan verder van de drukke weg, meer in het landschap. Er zou wel een soort blikvanger aan deze plek moeten komen (type totem) om zo mensen verder van de parking te trekken. De banken kunnen worden voorzien door de provincie. Zij stellen het ontwerp van Stephan Schöning voor dat ze ook elders gebruiken. Deze banken zijn een combinatie van ligstoel en tafel en hebben een onderrijdbaar deel. 17.4.6.2

Evocatie van oude spoorlijn

De Vloethemveldzate zal voor heel wat bezoekers de toegangsweg zijn die hen naar het onthaalplein leidt. Hier moeten we de oude spoorlijn evoceren. De spoorlijn liep vroeger op de plaats waar nu de berm is, dus parallel met de bestaande weg. Op deze weg zou een oude wagon of locomotief moeten staan om het beeld van de spoorweg op te roepen. Verder zou de Provincie elementen moeten plaatsen die deze spoorlijn aanduiden (onbewaakte overwegen). Op het onthaalplein kan een groot beeld komen met een historische foto van de aankomst van een trein. 17.4.6.3

Werking

Het is heel belangrijk om één aanspreekpunt te hebben voor bezoekers. Zij zouden bij één persoon hun gidsbeurten moeten kunnen boeken. Dit aanspreekpunt zou door de gemeenten moeten worden voorzien.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

321

17.5 Bijlage 5: Bronnen 17.5.1

DOCUMENTAIRE

Zedelgem, documentaire van Andris Feldmans, 2015 17.5.2

ARTIKEL

Meulebrouck, Ludo: Brugge Garnizoensstad, Militaire aanwezigheid in Zedelgem, p77-100, De Windroos nv, 2008. 17.5.3

PUBLICATIES

Desmet, Mark en Raeman Frank: Van munitiedepot tot krijgsgevangenkamp. Krijgsgevangenkamp te Zedelgem. 1944-1946 17.5.4

FOTO’S, VISUALS EN PLANNEN

Alle foto’s van de site Vloethemveld zijn afkomstig van Erfgoedstudio, Buro Voor Vrije Ruimte, Architectenbureau Bressers of Bailleuil. Alle andere foto’s die in dit document gehanteerd worden zijn afkomstig van diverse web-sites op het internet. De gehanteerde foto’s bij de Benchmark naar gelijkaardige projecten zijn gehaald uit de desbetreffende officiële web-sites aangehaald in de fiches. Alle visuals en plannen zijn aangemaakt in het kader van dit onderzoek door Architectenbureau Bressers, Buro voor Vrije Ruimte of Bailleul Ontwerpbureau 17.5.5

EXCELL TABELLEN

Alle excell tabellen en berekeningen aangemaakt in het kader van dit onderzoek zijn opgemaakt door Erfgoedstudio.

TEAM VLOETHEMVELD: BURO VOOR VRIJE RUIMTE Landschapsarchitecten bvtl

ARCHITECTENBUREAU Bressers bvba

BAILLEUL Ontwerpbureau

ERFGOEDSTUDIO

322