Issuu

Ruilverkavelingsproject Reninge Uitvoering monitoringprogramma Herpetofauna Jaar +5 (2012) RAPPORT

Natuur.studie

nummer 6

2012

Dominique Verbelen

De natuur heeft je nodig. En vice versa.

Ruilverkavelingsproject Reninge Uitvoering monitoringprogramma herpetofauna, jaar +5 (2012)

Opdrachtgever:

Vlaamse Landmaatschappij Regio West, Oost- en West-Vlaanderen Vestiging Brugge Velodroomstraat 28 8200 Brugge Tel. 050 45 81 00 Fax. 050 45 81 90

Leidend ambtenaar:

Catherine Vanden Bussche

Opdrachthouder:

Natuurpunt Studie Coxiestraat 11 B-2800 Mechelen 015/770163 E-mail: studie@natuurpunt.be

Terreinwerk en tekst: Eindredactie en vormgeving: Foto’s: Foto’s voorkaft:

Dominique Verbelen Dominique Verbelen Dominique Verbelen, Hugo Willocx, Norbert Huys Hugo Willocx (Kleine watersalamander), larve Gewone pad (Norbert Huys), poellocatie Reninge 16 (Dominique Verbelen)

© Geen enkele foto uit dit rapport mag worden overgenomen, verveelvoudigd, opgeslagen in een computer gegevensbestand of openbaar gemaakt zonder voorafgaande en schriftelijke toestemming van de fotograaf. De contactgegevens van de fotografen zijn beschikbaar bij de opdrachthouder. Wijze van citeren: Verbelen D., 2012. Ruilverkavelingsproject Reninge. Uitvoering monitoringprogramma herpetofauna, jaar +5 (2012). Rapport Natuurpunt Studie 2012/6, Mechelen. 2

Inhoudsopgave 1. 2.

Inleiding........................................................................................................................................... 5 Materiaal en methode ..................................................................................................................... 6 2.1.Methodiek inventarisatie ...............................................................................................................6 2.1.1. Fuikvangst adulten ...........................................................................................................6 2.1.2. Schepnetvangst larven .....................................................................................................7 2.1.3. Auditieve waarneming ......................................................................................................8 2.2.Timing inventarisatie .....................................................................................................................9 2.3.Materiaal .....................................................................................................................................10 2.3.1. Waarnemingsformulier ...................................................................................................10 2.3.2. Fuiken en schepnet ........................................................................................................14 3. Resultaten ..................................................................................................................................... 15 3.1.Soortbespreking ..........................................................................................................................15 3.1.1. Alpenwatersalamander Ichtyosaura alpestris (Laurenti, 1768) ......................................15 3.1.1.1. Beschrijving ....................................................................................................................16 3.1.1.2. Levenswijze en biotoop ..................................................................................................16 3.1.1.3. Verspreiding ...................................................................................................................17 3.1.2. Kamsalamander Triturus cristatus (Laurenti, 1768) .......................................................18 3.1.2.1. Beschrijving ....................................................................................................................18 3.1.2.2. Levenswijze en biotoop ..................................................................................................19 3.1.2.3. Verspreiding ...................................................................................................................20 3.1.3. Kleine watersalamander Lissotriton vulgaris (Linnaeus, 1758)......................................21 3.1.3.1. Beschrijving ....................................................................................................................21 3.1.3.2. Levenswijze en biotoop ..................................................................................................22 3.1.3.3. Verspreiding ...................................................................................................................22 3.1.4. Gewone pad Bufo bufo (Linnaeus, 1758) ......................................................................23 3.1.4.1. Beschrijving ....................................................................................................................23 3.1.4.2. Levenswijze en biotoop ..................................................................................................24 3.1.4.3. Verspreiding ...................................................................................................................25 3.1.5. Bruine kikker Rana temporaria (Linnaeus, 1758)...........................................................26 3.1.5.1. Beschrijving ....................................................................................................................26 3.1.5.2. Levenswijze en biotoop ..................................................................................................27 3.1.5.3. Verspreiding ...................................................................................................................27 3.1.6. Bastaardkikker Rana kl. esculenta (Linnaeus, 1758) .....................................................28 3.1.6.1. Beschrijving ....................................................................................................................28 3.1.6.2. Levenswijze en biotoop ..................................................................................................29 3.1.6.3. Verspreiding ...................................................................................................................30 3.2.Selectie van de bemonsterde poellocaties .................................................................................31 3.3.Beschrijving van poellocaties......................................................................................................31 3.3.1. Poellocatie Reninge 5 (identificatienummer Hyla-databank: 205.024) ..........................32 3.3.2. Poellocatie Reninge 6 (identificatienummer Hyla-databank: 205.306) ..........................33 3.3.3. Poellocatie Reninge 7 (identificatienummer Hyla-databank: 205.087) ..........................35 3.3.4. Poellocatie Reninge 8 (identificatienummer Hyla-databank: 205.085) ..........................37 3.3.5. Poellocatie Reninge 9 (identificatienummer Hyla-databank: 205.086) ..........................38 3.3.6. Poellocatie Reninge 10 (identificatienummer Hyla-databank: 205.080) ........................40 3.3.7. Poellocatie Reninge 11 (identificatienummer Hyla-databank: 205.081) ........................41 3.3.8. Poellocatie Reninge 12 (identificatienummer Hyla-databank: 205.082) ........................43 3.3.9. Poellocatie Reninge 13 (identificatienummer Hyla-databank: 205.083) ........................45 3.3.10. Poellocatie Reninge 14 (identificatienummer Hyla-databank: 205.084) ........................46 3.3.11. Poellocatie Reninge 15 (identificatienummer Hyla-databank: 205.088) ........................47 3.3.12. Poellocatie Reninge 16 (identificatienummer Hyla-databank: 205.099) ........................49 3.3.13. Poellocatie Reninge 17 (identificatienummer Hyla-databank: 205.094) ........................50 3.3.14. Poellocatie Reninge 18 (identificatienummer Hyla-databank: 205.100) ........................51 3.3.15. Poellocatie Reninge 19 (identificatienummer Hyla-databank: 205.106) ........................53 3.3.16. Poellocatie Reninge 20 (identificatienummer Hyla-databank: 205.107) ........................54 3.3.17. Poellocatie Reninge 21 (identificatienummer Hyla-databank: 205.111) ........................55 3.4.Waargenomen amfibieën ............................................................................................................57 4. Literatuur ....................................................................................................................................... 62 5. Bijlagen ......................................................................................................................................... 64 5.1. Tussentijdse verslagen ..............................................................................................................64 3

5.1.1. Tussentijds verslag eerste inventarisatieronde 9 april 2012 - 13 april 2012 ..................64 5.1.2. Tussentijds verslag tweede inventarisatieronde 14 mei 2012 - 18 mei 2012 ................67 5.1.3. Tussentijds verslag derde inventarisatieronde 2 juli 2012 - 5 juli 2012, 10 juli 2012 .....70 5.2.Situering poellocaties ..................................................................................................................73 5.3.Technische fiches .......................................................................................................................74

1. Inleiding Conform de ministeriële richtlijn van 14 maart 2000 betreffende de implementatie van de methodiek voor het optimaliseren en meetbaar maken van de ecologische inbreng in de ruilverkaveling, in toepassing van de studie van het toenmalig Instituut voor Natuurbehoud (nu: Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek) en van het decreet van 21 oktober 1997 betreffende het natuurbehoud en het natuurlijk milieu, werd een gericht monitoringprogramma opgemaakt. Dit monitoringprogramma werd goedgekeurd door de bevoegde minister op 22 februari 2002. Het monitoringprogramma heeft als doel de effectiviteit na te gaan van de maatregelen die in de ruilverkaveling worden uitgevoerd voor het behoud of een verhoging van de actuele en potentiële natuurwaarden. Het beoogt een afwegingskader te creëren waaraan kan worden getoetst of de vooropgestelde natuurdoelstellingen bij een ruilverkaveling ook effectief worden gehaald. Aan de hand hiervan kan worden onderzocht of een bijstelling van het gevoerde beheer zich opdringt. Ook voor de ruilverkaveling Reninge, gelegen op de grens van de West-Vlaamse Polders en Zandlemig Vlaanderen (op grondgebied West-Vleteren, Reninge en Noordschote) werd in het voorjaar 2002 een monitoringprogramma opgestart. Deze ruilverkaveling werd nuttig verklaard op 09 juni 1999 en verscheen in het Belgisch Staatsblad op 20 november 1999. De monitoring voor dit specifieke ruilverkavelingsproject bestaat o.a. uit een herhaaldelijk en gestandaardiseerd opvolgen van een aantal biotische parameters (flora, herpetofauna en een aantal ecologische broedvogelgroepen). De natuurdoelstellingen in dit project zijn vooral gericht op de ontwikkeling van halfnatuurlijke vochtige graslanden. Met betrekking tot het luik herpetofauna wordt hoofdzakelijk gestreefd naar de ontwikkeling en de verbetering van het leef- en voortplantingsgebied van de Kamsalamander. Het behoud van bestaande en aanleg van nieuwe amfibieënpoelen is hierbij van cruciaal belang. Het voorliggend rapport geeft de resultaten weer van een geselecteerd aantal poelen die op gestandaardiseerde wijze werden bemonsterd. Voor een situering van het projectgebied in een ruime context verwijzen we naar figuur 1. In 2002 werd een eerste monitoringronde uitgevoerd in zes poelen (jaar -1) (Econnection, 2002). In 2009 werden deze poelen terug bemonsterd en werden zeven nieuw aangelegde poelen extra bemonsterd (jaar +2) (Verbelen & Durinck, 2009).

Figuur 1: situering van het projectgebied binnen een ruimere omgeving

2. Materiaal en methode 2.1. Methodiek inventarisatie Elke inventarisatieronde wordt uitgevoerd volgens een vooraf bepaalde methodiek. Er bestaan immers meerdere technieken om amfibieën te inventariseren: ● rechtstreekse zichtwaarneming van adulten: ’s avonds, ’s nachts of overdag ● rechtstreekse zichtwaarneming van legsels: overdag ● rechtstreekse auditieve waarnemingen: ’s avonds, ’s nachts of overdag ● vangst met fuik: ‘s nachts ● vangst met schepnet: overdag Voor een uitvoerige beschrijving van elk van deze technieken, verwijzen we naar de handleiding voor de monitoring van reptielen en amfibieën (Groeneveld, 1997). De gekozen methodes zijn in sterke mate afhankelijk van de soort die men wenst te inventariseren. In tabel 1 wordt voor elke soort die potentieel in het studiegebied zou kunnen voorkomen, weergegeven welke inventarisatiemethodes tijdens dit onderzoek werden weerhouden. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de voorkeursmethode (die de meest betrouwbare informatie geeft over de aanwezigheid van een soort) en aanvullende methodes. Vaak levert de combinatie van meerdere methodes het beste resultaat op.

schepnetvangs t larven

schepnetvangs t adulten

fuikvangst larven

fuikvangst adulten

zichtwaarneming adulten

zichtwaarneming eitjes

INVENTARISATIEMETHODE Alpenwatersalamander Kamsalamander Vinpootsalamander Kleine watersalamander Gewone pad Bruine kikker Bastaardkikker

auditieve waarneming

Tabel 1: gebruikte inventarisatiemethodes met onderscheid tussen de meest efficiënte methode (zwart) en aanvullende methodes (grijs)

In onderstaande alinea’s worden de meest efficiënt geachte methodes meer in detail toegelicht.

2.1.1. Fuikvangst adulten Deze methode is optimaal geschikt om de aanwezigheid van adulte exemplaren van watersalamandersoorten in de waterbiotoop vast te stellen en wordt uitgevoerd met behulp van speciaal ontworpen amfibieënfuiken. In elke poel, ongeacht de oppervlakte, wordt één fuik geplaatst in de loop van de namiddag of de avond. De fuikmond wordt bij voorkeur naar het zuiden gericht omdat de kans op aanwezigheid van herpetofauna in de warmste (zuidgerichte en dus meest zonbeschenen) delen van een poel het grootst is. Indien er langsheen deze oever door amfibieën geprefereerde vegetatie aanwezig is (bv. Mannagras of Liesgras), wordt de fuik tussen deze waterplanten geplaatst.

Figuur 2: Tijdens de eerste en tweede inventarisatieronde werden de poelen bemonsterd met amfibieënfuiken (foto: Robert Jooris)

Een deel van de fuik steekt altijd boven water uit zodat gevangen amfibieën zich permanent van zuurstof kunnen voorzien De fuiken moeten voldoende stabiel staan zodat ze niet door bv. hevige wind dieper in de poel kunnen wegzakken waardoor ze volledig onder water kunnen komen, de gevangen amfibieën niet langer zuurstof kunnen happen en sterven. Aangezien de gebruikte fuiken relatief duur zijn (± 220 euro per stuk), wordt het (inox, blinkend en dus opvallend) gedeelte van de fuik dat boven water uitsteekt, steeds bedekt met waterplanten of bladeren zodat het niet opvalt voor toevallige voorbijgangers of spelende kinderen. Het is aan te raden om geen fuiken te plaatsen in het weekend of tijdens de schoolvakanties. Wanneer deze veiligheidsvoorschriften worden gerespecteerd, is de kans op diefstal of vandalisme klein. Bij controle worden alle gevangen volwassen salamanders gedetermineerd, de geslachtsratio bepaald en worden alle exemplaren teruggeplaatst. Ook gevangen larven van Bruine kikker en Gewone pad worden geteld, genoteerd en teruggeplaatst.

2.1.2. Schepnetvangst larven Deze methode heeft als hoofddoel de aanwezigheid van larven van watersalamanders vast te stellen. Een poel wordt best op larven bemonsterd met behulp van een schepnet. De bemonstering gebeurt steeds vanaf de oever waarbij het schepnet over een afstand van ± twee meter (= lengte van de stok) vanuit het centrum van de poel naar de oever wordt toegetrokken, bij voorkeur over de bodem heen (om bladafval of ander dood plantenmateriaal in te zamelen) of doorheen de watervegetatie (omdat de meeste amfibieënlarven zich in de waterkolom tussen waterplanten ophouden). De watervegetatie wordt op de oever gedeponeerd, nauwkeurig en voorzichtig doorzocht. Alle vastgestelde larven worden, indien mogelijk, op soort gedetermineerd, geteld en onmiddellijk teruggeplaatst. Omdat salamanderlarven soms nog in het begin van het ontwikkelingsstadium verkeren en dus heel klein zijn, kan een beperkt aantal onopgemerkt blijven tussen de bovengehaalde vegetatie. Daarom wordt alle vegetatie, inclusief bladafval, na onderzoek opnieuw in de poel teruggeplaatst om te vermijden dat onopgemerkte larven tussen de bovengehaalde vegetatie op het land zouden achterblijven en sterven. Een dergelijke manier van inventariseren kan, wanneer ze niet oordeelkundig wordt uitgevoerd, voor een grondige verstoring van de waterbiotoop zorgen. Om de watervegetatie niet drastisch te verstoren en om een representatieve staalname over de hele poel te bekomen, wordt bij voorkeur éénmaal geschept per twee meter poelomtrek met een maximum van 30 scheppen per poel.

Figuur 3: Tijdens de derde inventarisatieronde werden alle locaties op een gestandaardiseerde manier met een schepnet bemonsterd (foto: Robert Jooris)

In de databank van Hyla, de reptielen- en amfibieënwerkgroep van Natuurpunt, wordt voor elke waterpartij het totaal aantal bemonsteringen ingevoerd. Door dit getal te linken aan de poelomtrek bekomt men een benadering tot inspanningsstandaardisatie. In een beperkt aantal gevallen kan de staalname niet gestandaardiseerd worden uitgevoerd. Soms bemoeilijkt de dichte randvegetatie of de diepte van de poel een gestandaardiseerde bemonstering. Dergelijke beperkende omstandigheden kunnen als opmerking op de technische fiche worden genoteerd.

2.1.3. Auditieve waarneming Bastaardkikker laat zich niet gemakkelijk door één van de vorige inventarisatiemethodes in kaart brengen. Eitjes worden afgezet dicht onder het wateroppervlak, vaak tussen een dicht kluwen van Gedoornd hoornblad, Gekroesd fonteinkruid, Canadese waterpest, Aarvederkruid, kranswieren of andere onderwaterplanten. Bij afwezigheid van waterplanten zakken de legsels naar de bodem van de waterpartij. Legsels zoeken is dan een onbegonnen zaak. Volwassen Bastaardkikkers laten zich bijna nooit in fuiken vangen. Ook deze methode is dus ongeschikt. Aangezien deze soort een uitgesproken voorkeur heeft voor grote, diepe wateroppervlaktes met een sterk ontwikkelde onderwatervegetatie ligt het niet voor de hand om larven met een schepnet te vangen: larven foerageren vooral op de bodem van de waterpartij, vaak tussen dichte plantengroei. Bovendien zijn het zeer snelle zwemmers. De combinatie van bovenstaande factoren bemoeilijkt een schepnetbemonstering van larven. Ook adulten laten zich niet goed met een schepnet vangen. Enkel visuele en auditieve waarnemingen van adulten resten. Daarom werd bij elk terreinbezoek extra aandacht besteed aan auditieve waarnemingen. Mannetjes van Bastaardkikker produceren zes verschillende roepen: één paringsroep, twee territoriumroepen, twee bevrijdingsroepen en één stressroep. Van alle roepen is de paringsroep de meest opvallende. Deze roep is echter slechts over een vrij korte periode van het jaar hoorbaar en de

meeste roepactiviteit is waar te nemen in volle voortplantingsperiode, wanneer roepende mannetjes zich in paarkoren verzamelen. Deze periode situeert zich vooral tussen eind april en eind mei, begin juni. De roepfrequentie en de periode van roepen is dan sterk afhankelijk van het weer en vooral van de lucht- en watertemperatuur. Bastaardkikkers roepen vooral bij warm weer en wanneer de watertemperatuur tussen 17 en 22 °C schommelt. Bij temperaturen beneden 10 tot 12 °C stopt de roepactiviteit. Ook de periode van het jaar beïnvloedt de roepactiviteit. Zo is het roepgedrag in de periode kort voor de copulatie meer afhankelijk van de weersomstandigheden dan in volle paringsperiode. Bastaardkikker kan doorgaans best worden geïnventariseerd tijdens de laatste twee decades van mei, op warme avonden, tussen een uur voor en een uur na zonsondergang. Om de roepactiviteit van aanwezige exemplaren te stimuleren, kan de paringsroep worden afgespeeld. Mannetjes reageren hierop immers vrij goed. Goede opnames zijn in de handel beschikbaar (Jooris, 2002). Wanneer zonder geluidsopnames wordt geïnventariseerd, kunnen mannetjes ook door andere geluiden tot paringsroep worden aangezet. Niet zelden reageren Bastaardkikkers immers op plotse geluiden zoals overvliegende vliegtuigen, voorbijrijdende treinen, autodeuren die worden dichtgeklapt, handgeklap. Een bijkomende manier om de aanwezigheid van Bastaardkikkers (en bij uitbreiding alle andere soorten uit het groen kikker-synklepton) vast te stellen, is het ‘plonzen tellen’. Bastaardkikkers zonnen vaak in de oeverzone. Wanneer ze worden verstoord, plonzen ze in het water, op zoek naar een veilige schuilplaats. Bruine kikker en Gewone pad vertonen dit gedrag niet of nauwelijks waardoor er met quasi zekerheid kan worden van uitgegaan dat plonzen steeds afkomstig zijn van groene kikkers. In het projectgebied komt Meerkikker vooralsnog niet voor en kan elke plons dan ook met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid worden toegeschreven aan Bastaardkikker.

2.2. Timing inventarisatie In totaal werden drie inventarisatierondes uitgevoerd. Een eerste en tweede inventarisatieronde, de ‘fuikenrondes’, werden uitgevoerd tussen 9 april 2012 - 13 april 2012 en tussen 14 mei 2012 – 18 mei 2012. Tijdens deze rondes werden alle poelen geïnventariseerd met fuiken waarbij het vaststellen van adulte watersalamanders als voornaamste doel werd vooropgesteld. De periode waarin de fuiken werden geplaatst, viel samen met de maximale aanwezigheid van adulten van alle watersalamandersoorten in de waterbiotoop (tabel 2). Aangezien beide rondes samenvielen met de ideale periode om de aanwezigheid van larven van Bruine kikker en Gewone pad vast te stellen, konden beide soorten tijdens dit project ook optimaal worden geïnventariseerd. Ook zichtwaarnemingen en auditieve waarnemingen (i.c. van Bastaardkikker) werden genoteerd. Tabel 2: periode waarin adulte amfibieën in de waterbiotoop kunnen worden aangetroffen ongeschikte periode

geschikte periode

beste periode MAAND

FUIKENRONDE jan

feb

maa apr

mei

jun

jul

aug

sep

okt

nov

dec

Alpenwatersalamander Kamsalamander Vinpootsalamander Kleine watersalamander Gewone pad Bruine kikker Bastaardkikker De derde inventarisatieronde, ‘de larvenronde’, ging door tussen 2 juli 2012 - 5 juli 2012 en op 10 juli 2012. Hierbij werden alle poelen op een gestandaardiseerde manier met een schepnet bemonsterd om de aanwezigheid van amfibieënlarven in kaart te brengen. De periode waarin de poelen met een schepnet werden bemonsterd, viel samen met de maximale aanwezigheid van larven van alle watersalamandersoorten in de waterbiotoop (tabel 3). Voor larven van Bruine kikker en Gewone pad viel de datum van deze larvenronde te laat.

Tabel 3: periode waarin amfibieënlarven in de waterbiotoop kunnen worden aangetroffen MAAND LARVENRONDE jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt Alpenwatersalamander Kamsalamander Vinpootsalamander Kleine watersalamander Gewone pad Bruine kikker Bastaardkikker

nov

dec

Een tussentijds verslag van elke ronde is opgenomen in bijlage 5.1.

2.3. Materiaal 2.3.1. Waarnemingsformulier Voor elke bezochte poellocatie werd een technische fiche ingevuld. Hiervoor werd het standaardformulier gebruikt dat is opgemaakt in het kader van een project van het Vlaams Impulsprogramma Natuurontwikkeling (VLINA) dat tot doel had de recente veranderingen in de status van amfibieën en hun biotopen in het landelijk gebied te kwantificeren (Colazzo et al., 2002). Dit waarnemingsformulier fungeerde als leidraad voor een éénvormige en volledige inventarisatie van elke bezochte waterpartij. Het formulier werd volledig ingevuld bij het eerste poelbezoek. Alle gegevens werden ingevoerd in de centrale Hyla-databank en een selectie van deze gegevens werd weerhouden in de beschrijving van elke poel die in dit rapport wordt weergegeven. Gegevens over de ligging en de kenmerken van elke waterpartij leveren vaak cruciale informatie op over hoe een poellocatie zich verhoudt tot de omgevende landbiotoop, aan welke bedreigingen de poel onderhevig is, welke biotische en a-biotische factoren kunnen verklaren waarom een waterpartij al dan niet een geschikte voortplantingsplaats vormt voor amfibieën. Opdat alle onderzochte poelen in het studiegebied ook in de toekomst op een gestandaardiseerde wijze zouden kunnen worden gemonitord, wordt in onderstaande paragrafen bij elk van de genoteerde kenmerken enige toelichting gegeven. Ook voor nieuw te onderzoeken poelen moet deze manier van gegevensopname worden gevolgd. ● poelnummer: aan elke poel wordt een identificatienummer toegekend. Dit unieke volgnummer bestaat steeds uit zes cijfers waarbij de eerste drie verwijzen naar het kaartbladnummer van de topografische kaart, opgemaakt door het Nationaal Geografisch Instituut. De volgende drie cijfers zijn de volgcijfers van elke poel binnen het kaartblad. De totale cijfercombinatie (bv. 205.080) vormt het unieke identificatienummer waaronder elke onderzochte poel in de Hyla databank is opgenomen. ● gemeente, deelgemeente, plaatsnaam: voor elke poel wordt op de technische fiche aangegeven in welke gemeente en welke deelgemeente deze is gelegen. ● waarnemer: de naam van de persoon die de inventarisatie uitvoert, moet steeds op het inventarisatieformulier worden ingevuld. In de databank worden ook de volledige coördinaten van die persoon opgenomen zodat in geval van onduidelijkheid, de waarnemer kan worden gecontacteerd. In het kader van het voorliggend project werden alle poelen geïnventariseerd door Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, GSM 0484 119 899; e-mail: dominique.verbelen@natuurpunt.be. ● datum: voor elk bezoek wordt dag, maand en jaar opgegeven. ● aanwezigheid poel: hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen drie categorieën. Deze opsplitsing is vooral van belang wanneer gegevens ook later nog worden gebruikt in het kader van een opvolgingsstudie. 1: verdwenen: de opgegeven poellocatie is niet terug te vinden. Indien gekend, wordt genoteerd wanneer de poel is verdwenen. Indien gekend wordt ook de reden van verdwijnen (gedempt, bebouwd, verkaveling,…) genoteerd. 10

2: aanwezig: de poellocatie wordt teruggevonden op de plaats waar ze op het door de VLM aangeleverde kaartmateriaal werd aangeduid. Ook hier is het interessant om, indien mogelijk, het jaar van aanleg op te geven. Deze informatie is nuttig om bv. uitspraak te doen over de snelheid waarmee pas aangelegde poelen door amfibieën worden gekoloniseerd. 3: nieuw: een nieuw aangelegde poel. Ook hier weer wordt het jaar van aanleg steeds opgegeven indien deze informatie voorhanden is. Alle aanwezige of nieuwe waterpartijen worden verder omschreven aan de hand van volgende kenmerken: ● uitzicht: deze algemene beoordeling is eerder subjectief maar wordt verder toegelicht aan de hand van een meer gedetailleerde onderverdeling. 1: goed: een ‘goede’ poel, met helder water, een typische oever- en watervegetatie, geen eutrofiëring of andere zichtbare vormen van vervuiling, geen verlanding. 2: middelmatig: tussen 1 en 3. 3: slecht: een verwaarloosde poel met geëutrofieerd water (algenbloei), verregaande vorm van verlanding en/of andere zichtbare vervuiling. Bovenstaande beoordeling wordt genuanceerd onder de volgende categorie: ● poelstatus: deze categorie geeft meer detail over de mate waarin de poel negatief wordt beïnvloed en wordt dus vooral ingevuld wanneer het algemeen uitzicht als ‘middelmatig’ of ‘slecht’ wordt beoordeeld. 1: droog: de poellocatie bevat op het ogenblik van het bezoek geen water. 2: verlanding: de poel verlandt stilaan door sedimentatie (bv. opstapeling van organische plantenresten) en begroeiing (bv. dichtgroeien door opslag van wilg, els, grassen, …). 3: stortafval: aanwezigheid van huishoudelijk afval, inerte materialen of ander stortafval (plastic blikjes, oude autobanden, andere auto-onderdelen, huisvuilzakken, bouwafval, ijskasten, …). 4: vervuild: er zijn zichtbare sporen van chemische vervuiling aanwezig. Meestal wordt deze categorie genoteerd wanneer een duidelijke, grote olieachtige vlek op het wateroppervlak aanwezig is die niet afkomstig is van natuurlijke, ijzerhoudende kwel. Ook wanneer huishoudelijk afvalwater van woningen die niet op het rioleringsnetwerk zijn aangesloten, via een lozingspunt in een waterpartij (meestal een sloot of beek) wordt afgevoerd, wordt ‘vervuild’ als poelstatus opgegeven. 5: bemest: er zijn zichtbare sporen van (opzettelijke) bemesting, door kunst- of door drijfmest. Dit is meestal het geval wanneer een poel grenst aan een akker en de mest van de akker in de poel insijpelt. Vaak zijn er dan mestsporen op de oever zichtbaar en is het water sterk geëutrofieerd. Ook wanneer de drain-off van een nabijgelegen mestvaalt in de poel komt, wordt de poel als ‘bemest’ getypeerd. 6: geen: er zijn geen opvallende tekenen van negatieve invloed waarneembaar. ● beheer en gebruik van de poel: onder deze rubriek wordt vooral informatie gegeven over de mate waarin de poel wordt onderhouden. 1: betreding/begrazing: wanneer vee het water kan bereiken, wordt deze categorie weerhouden. Hierbij gaat het enkel om viervoeters. Betreding of begrazing door ganzen, eenden en kippen wordt hier niet onder verstaan. Verder wordt een onderscheid gemaakt tussen de graad van betreding/begrazing: geen deels: enkel een deel van de oever kan worden betreden. volledig: de oever ligt volledig vrij en wordt aan alle zijden betreden. 2: opgeschoond: een poel waaruit de vegetatie (regelmatig) wordt verwijderd om verlanding tegen te gaan. Indien gekend, wordt het jaar van de laatste schoning genoteerd. 3: geruimd/ uitgediept: deze categorie is van toepassing wanneer bodemsediment uit een poel werd verwijderd. Recente ruiming is doorgaans merkbaar aan de aanwezigheid van baggerspecie op de oever. Indien gekend, wordt het jaar van de laatste ruiming of uitdieping opgegeven.

● poeltype: deze categorie beschrijft het type van het waterhabitat in meer detail. Onderstaand worden enkel die types weerhouden die potentieel in het projectgebied kunnen voorkomen. Vennen, groeveplassen, kreken, duinpannen en dergelijke worden dus niet in deze selectie besproken. 1: bron/bronpoel: een waterpartij ontstaan door opwelling van bronwater. Dit type wordt enkel als dusdanig genoteerd wanneer opwelling duidelijk zichtbaar is. Wordt de aanwezigheid van een opwellende bron vermoed (bv. omwille van een aantal kwelindicatoren) maar is de opwelling niet zichtbaar, dan wordt de locatie als ‘poel’ getypeerd. 2: poel: een waterpartij van geringe oppervlakte (in een weide, bos, moeras, broek, …) die meestal op natuurlijke of toevallige wijze is ontstaan. Ook veedrinkpoelen worden als ‘poel’ gedefinieerd. 3: bomkrater: een depressie ontstaan door de inslag van een ontplofte bom of landmijn. 4: vijver: een waterbekken aangelegd op natuurlijk substraat (uitgegraven of aangepast), al dan niet gebruikt voor viskweek of hengelsport. Hiertoe behoren ook siervijvers, parken tuinvijvers, kasteel- en molenvijvers, zwem- en recreatievijvers, waterbekkens voor tuinbouwirrigatie. 5: kunstmatig: een bak of geul in beton of kunststof (bv. een opstaande of gelijkgrondse betonnen veedrinkbak in een weide), tuinvijvertjes aangelegd op kunstmatige substraat (betoniet, polyester, …). Om welk type van kunstmatige waterkom het gaat, wordt op de technische fiche geduid. 6: ondergelopen terrein: een tijdelijke plas, veelal ontstaan na hevige of langdurige regenval of door overstroming van een nabijgelegen waterloop. 7: greppel: deze term wordt voorbehouden aan ondiepe watergangen die minder dan één meter breed zijn. Het onderscheid tussen een greppel en een sloot is niet altijd even duidelijk. 8: sloot: kunstmatige, smalle afwateringskanalen, breder dan één meter, die niet of slechts tijdelijk uitdrogen en waarin de stroming van het water kan variëren van stilstaand tot snelstromend. 9: beek: een lijnvormig, meanderend landschapselement (voor zover het niet door menselijk handelen werd beïnvloed) met stromend water. In de meeste gevallen zijn bestaande namen een goede indicatie om waterpartijen tot deze categorie te rekenen (bv. Poperingse Vaart, Boezingegracht, Landdijkgracht, Kemmelbeek). 10: wal: een ringvormige plas, doorgaans rond een oude hoeve of een kasteel, met vrijwel stilstaand water, die hoogstens in verbinding staat met greppels of sloten om in afwatering te voorzien. ● stroming: hierbij wordt de stroming van het water opgedeeld in twee ruwe klassen: ● stilstaand ● stromend ● beschaduwing: schatting van de procentuele beschaduwing van het wateroppervlak. Deze categorie wordt verder onderverdeeld in slechts twee ruwe klassen aangezien de beoordeling van dit criterium afhankelijk is van een veelheid aan factoren (variatie naargelang het seizoen, het moment van de dag, weersomstandigheden, …): ● < 33%: minder dan één derde van het wateroppervlak wordt beschaduwd. ● > 33%: meer dan één derde van het wateroppervlak wordt beschaduwd. ● dood plantenmateriaal: schatting van de hoeveelheid dood plantenmateriaal dat zich op de bodem van de waterpartij bevindt. Hiertoe rekent men afgestorven waterplanten (bv. Liesgras, Mannagras, Riet, Grote lisdodde of zegges) en/of afgevallen bladeren (van bomen in de omgeving) die nog duidelijk als dusdanig kunnen worden herkend. Deze parameter kan best worden ingeschat door met een schepnet over de bodem van de waterpartij te slepen. Opnieuw wordt een ruwe onderverdeling gemaakt in drie categorieën: ● weinig of geen dood plantenmateriaal ● kleine hoeveelheid dood plantenmateriaal: een dunne laag bedekt enkel een deel van de bodem. ● grote hoeveelheid dood plantenmateriaal: een vaak dikke laag komt verspreid over de ganse bodem voor. ● vegetatie: hierbij wordt de procentuele bedekking van het wateroppervlak ingeschat. De vegetatieve bedekking varieert naargelang het seizoen. Het getal dat in de centrale Hyla databank wordt

opgenomen, geeft een aanduiding van de procentuele bedekking die werd vastgesteld tijdens de derde inventarisatieronde. De vegetatieve bedekking wordt opgesplitst in: ● ondergedoken vegetatie: alle levende blad- en stengelachtige structuren die zich onder het wateroppervlak bevinden. In hoofdzaak wordt hiermee een aantal soortgroepen bedoeld als kranswier, hoornblad, vederkruid, waterranonkel, waterpest, sterrenkroos: planten die bijna niet boven het wateroppervlak uitsteken. ● drijvende vegetatie: alle waterplanten waarvan de bladeren op het water drijven. Hierbij gaat het voornamelijk om soorten als Kikkerbeet, Gele plomp, Witte waterlelie, sommige fonteinkruiden, kroos, … ● verticale vegetatie: stengelachtige structuren waarvan de bladeren grotendeels boven water staan (bv. Riet, Grote lisdodde, Grote waterweegbree, Liesgras, Mannagras, Kalmoes, Grote egelskop, …). ● algen: algen die op of in het water drijven, al dan niet vastgehecht. Er kan een zeer rudimentair onderscheid worden gemaakt tussen enkele grote groepen. De hiernavolgende benamingen refereren naar populair gebruikte termen en groeperen vaak zeer uiteenlopende wiersoorten: algenbloei: ook wel bekend als ‘erwtensoep’, veroorzaakt door de groei en bloei van plankton. De kleur varieert van groen tot bruin, naargelang de algensoort. Hierdoor is het water in meerdere of mindere mate ondoorzichtig. ‘slijmmatten’: een mengeling van algen en bacteriën die slijmachtig aanvoelt en op het wateroppervlak drijft. De kleur kan, naargelang de algensoort en het stadium van verrotting, variëren tussen wit, groen, bruin of blauwig. ‘flap’: groene draadwieren die vastzitten tussen waterplanten of vrij drijven. ● predatoren: de aan- of afwezigheid van soorten die amfibieën prederen, wordt genoteerd. Aandacht gaat vooral uit naar: ● ongewervelden: vooral de aanwezigheid van libellenlarven, kokerjuffers, waterwantsen (bv. Waterschorpioen, Staafwants, bootsmannetjes, …) en (larven van) waterroofkevers (bv. Geelgerande watertor) wordt genoteerd. ● vissen: door vangst in fuiken en met de schepnet, kon een aantal vissen tot op soortniveau worden gedetermineerd (Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars, Blauwband, Riviergrondel, Bittervoorn). Alle exemplaren werden ter plaatse op naam gebracht en teruggezet. Ook visuele waarnemingen van vissen waarvan de soort niet kan worden bepaald (meestal karpersoorten), worden genoteerd. ● wilde watervogels: bijzondere aandacht wordt besteed aan soorten die vooral adulte amfibieën als voedsel gebruiken (Blauwe reiger, IJsvogel, Fuut, …) maar ook andere soorten worden genoteerd (Meerkoet, Waterhoen, Kuifeend, Witgat, …). ● tamme watervogels ● schildpadden: meestal blijft deze categorie beperkt tot de exotische Roodwangschildpad maar ook andere soorten als Geelwangschildpad en bijtschildpadden kunnen worden genoteerd. In het projectgebied werden echter geen waterschildpadden opgemerkt. ● poelomtrek: de poelomtrek, uitgedrukt in m, wordt bij elk bezoek op het standaardformulier genoteerd. Naarmate het seizoen vordert, neemt bij uitdrogende poelen dit getal sterk af. Indien de poel op de digitale versie van de meest recente topografische kaarten en/of orthofoto’s staat aangegeven, kan de maximale poelomtrek exact digitaal worden bepaald. Er werd dan ook geen moeite gedaan om een ruwe schatting van de poelomtrek te maken tijdens het terreinbezoek. ● poeloppervlakte: de poeloppervlakte, uitgedrukt in m², wordt bij elk bezoek op het standaardformulier genoteerd. Naarmate het seizoen vordert, neemt het wateroppervlak bij uitdrogende poelen sterk af. Indien de poel op de digitale versie van de meest recente topografische kaarten en/of orthofoto’s staat aangegeven, kan de maximale poeloppervlakte exact digitaal worden bepaald. Tijdens het laatste terreinbezoek werd de poeloppervlakte geschat. ● poeldiepte: de poeldiepte, uitgedrukt in cm, wordt bij elk bezoek op het standaardformulier genoteerd. Naarmate het seizoen vordert, neemt de poeldiepte bij uitdrogende poelen sterk af. De poeldiepte wordt doorgaans gemeten met een gegradeerde stok. In het voorliggend project werd de poeldiepte enkel bepaald tijdens de derde ronde. Indien de poel op dat moment dieper was dan anderhalve meter, werd op de technische fiche enkel ˃ 150 cm genoteerd.

2.3.2. Fuiken en schepnet De bemonstering op larven wordt uitgevoerd met de zgn. ‘Vermandel-fuiken’, een nieuw, duur maar zeer efficiënt type. Dit type (afgebeeld in figuur 2) is vervaardigd uit roestvrije metalen (inox), heeft een ruime vangbak van 53x24 cm en een schuin oplopende vangtrechter van 48 cm. De vangbak weegt 3,5 kg, de trechter 1 kg. Alle onderzoeksinstellingen die veldervaring hebben met Vermandel-fuiken, prefereren dit type boven het VLINA-type. In het eindrapport van het eerste monitoringprogramma herpetofauna dat werd uitgevoerd in de ruilverkaveling Reninge (Econnection, 2002), werd gemeld dat alle openingen tussen de aansluitingen van de twee delen van de VLINA-fuiken dienden te worden toegestopt met planten. Deze openingen waren een gevolg van een slechte constructie van deze fuiken. Bij de Vermandel-fuiken schuift de vangtrechter echter naadloos in de vangbak, waardoor de vangstkans en het comfort voor de uitvoerder aanzienlijk toeneemt. Op het vlak van amfibienetten is Natuurpunt afgestapt van het meest gebruikte model, de zgn. RAVON-netten. Omdat deze netten niet voldeden aan de door Natuurpunt gestelde kwaliteitseisen, werd in samenwerking met een producent een nieuw type vervaardigd (zie figuur 3). Net als de Vermandel-fuiken, zijn deze schepnetten vervaardigd uit roestvrij staal, is zowel de steel als de beugel zeer solide en kan de steel in twee delen worden gedemonteerd (handig voor vervoer). Het grote voordeel is echter dat de maaswijdte ideaal is afgestemd op de vangst van amfibieënlarven (3 mm X 3 mm). Bij alle eerder gebruikte netten was de maaswijdte ofwel te klein, ofwel te groot. Kadertekst: hoe omgaan met Batrachochytrium dendrobatidis? Bij recent onderzoek van stichting RAVON en de Universiteit van Gent is de amfibieschimmel Batrachochytrium dendrobatidis aangetroffen bij amfibieën in Nederland en België. Deze schimmel kan de voor amfibieën gevaarlijke infectieziekte chytridiomycose veroorzaken. De ziekte heeft wereldwijd al voor het uitsterven van een aantal amfibieënsoorten gezorgd. Ook heeft het sterke achteruitgang van vele andere soorten tot gevolg. Deskundigen, waaronder het IUCN, noemen het: de ‘ergste infectieziekte die gewervelden ooit heeft getroffen en een grote bedreiging voor de biodiversiteit’. In bijna alle Nederlandse provincies en in Vlaanderen zijn besmette dieren gevonden. Vier procent van alle amfibieën blijkt geïnfecteerd. Wat de impact is van de schimmelinfectie op onze inheemse amfibieën is momenteel niet bekend. In het kader van het voorliggend onderzoek, zal de opdrachthouder alle mogelijke inspanningen leveren om de eventuele verdere verspreiding van deze schimmel maximaal te vermijden. Wanneer materiaal (fuik, schepnet, waadpak, laarzen) op meerdere locaties wordt ingezet, zal dit gedesinfecteerd worden met behulp van twee krachtige verstuivers: één met een Virkon S oplossing en één met schoon water. Eerst worden alle modderkluiten van de materialen verwijderd, vervolgens worden alle materialen besproeid met de ontsmettende oplossing. Alle materialen moeten na deze behandeling vijf minuten drogen, waarna ze worden afgespoeld met zuiver water en kunnen worden gebruikt in een volgende locatie. Ook effectief is om materialen langer dan vier uur te laten drogen, of om 70% alcohol te gebruiken.

3. Resultaten 3.1. Soortbespreking In het projectgebied werden zes amfibieĂŤnsoorten aangetroffen: Alpenwatersalamander, Kamsalamander, Kleine watersalamander, Gewone pad, Bruine kikker en Bastaardkikker. Vooraleer in te gaan op de resultaten per poel, worden de soorten van de ruilverkaveling Reninge volgens een vast stramien besproken. Voor elke soort geven we eerst een korte beschrijving van de uitwendige kenmerken. We hebben getracht om bondig de meest frequent voorkomende vormen te beschrijven waarbij, indien relevant, een onderscheid wordt gemaakt tussen mannelijke en vrouwelijke exemplaren en larven. Ook de landen waterfase en de veranderingen die de mannetjes ondergaan tijdens de voortplantingsperiode worden kort belicht. Bij een beperkt aantal soorten wordt uitleg gegeven over de soortspecifieke geluiden. Bij de bespreking van de levenswijze vermelden we wanneer bepaalde activiteiten (bv. aanvang en einde van overwinteringsperiode, paartijd en larvale ontwikkeling) bij benadering plaatsvinden. De exacte tijdstippen en duurtijden zijn echter sterk afhankelijk van de weersomstandigheden en kunnen die dus van jaar tot jaar en van plaats tot plaats verschillen. Voor elke soort wordt vervolgens de habitatpreferentie beschreven. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de landen waterbiotoop aangezien beide essentieel zijn in het amfibisch bestaan van de soorten. Tot slot wordt ook de verspreiding van elke soort besproken. Het verspreidingsareaal op wereldvlak wordt kort aangegeven en de verschillende ondersoorten worden opgesomd. Daarna gaan wordt het voorkomen in BelgiĂŤ besproken, waarbij vooral de Vlaamse situatie meer in detail wordt toegelicht. Voor elke soort werd een kaartje aangemaakt waarbij op basis van alle waarnemingen tussen 1995 en 2012 het verspreidingspatroon van de zes soorten in Vlaanderen duidelijk wordt. Dit kaartje, gebaseerd op de gegevens uit de Hyla databank, wordt kort toegelicht.

3.1.1. Alpenwatersalamander Ichtyosaura alpestris (Laurenti, 1768)

Figuur 4: Mannetje Alpenwatersalamander, plaatselijk beter bekend als 'roodbuikjes' (foto: Hugo Willocx)

3.1.1.1. Beschrijving De Alpenwatersalamander is een middelgrote watersalamander die een totale lichaamslengte van 12 cm kan bereiken. Zoals bij alle inheemse watersalamanders zijn vrouwtjes gemiddeld groter (8 à 12 cm) dan mannetjes (7 à 10 cm). Beide geslachten hebben een kenmerkende gelige tot oranjerode, (bijna altijd) ongevlekte buik en ongevlekte keel. Bij mannetjes is de bovenzijde van kop, lichaam en staart donkerblauwgrijs tot blauwzwart gekleurd. Een lichtwitte band, sterk getekend door fel contrasterende zwarte, ronde tot honingraatvormige vlekken, loopt van de snuit, over de wangen en flanken tot aan de achterpoten. Tijdens de paartijd wordt deze band van de oranjerode buik gescheiden door een fijne, lichtlazuliblauwe streep tussen voor- en achterpoten. Het bruiloftskleed van mannetjes wordt verder gekenmerkt door een lage, ongekartelde rugkam die vanaf de nek doorloopt tot op het staarteind. Deze kam is vuil geelwit met regelmatige, duidelijk afgelijnde zwarte vlekken waardoor een zigzag dambordeffect op de rug ontstaat, een goed kenmerk in bovenaanzicht. In de landfase blijft de rugkam aanwezig maar is deze minder sterk ontwikkeld en vaak zelfs gereduceerd tot een heel kort stukje in de nek. Vrouwtjes zijn fletser gekleurd en vertonen een marmertekening op een appelblauwzeegroene grondkleur. De huid komt korrelig over. De larven van de Alpenwatersalamander zijn donkerbruin, zwart gestippeld en worden 4 tot 6 cm lang. Ze zijn gemakkelijk herkenbaar aan de uniform hoge staart, die naar het uiteinde toe plots versmalt en stomp afgerond is. De rug- en staartkam is donker gepigmenteerd met een opvallende marmertekening.

3.1.1.2. Levenswijze en biotoop Alpenwatersalamanders trekken vrij vroeg naar de paaiplaats: eind januari, begin februari kan deze soort al in het water worden aangetroffen. In de waterbiotoop zijn ze vooral ’s ochtends en ‘s avonds actief. Het grootste deel van de tijd brengen ze door op de bodem, niet in de waterkolom. De voortplanting vindt plaats tussen midden maart en juni, waarna het vrouwtje ongeveer 150 eitjes individueel verpakt in samengerolde bladeren van waterplanten. Adulte Alpenwatersalamanders verlaten als eerste van de inheemse watersalamanders de voortplantingsplas: tussen half mei en begin juni trekken de meeste terug naar de landbiotoop. Alpenwatersalamanders kunnen in het wild meer dan 20 jaar oud worden. De Alpenwatersalamander is weinig kieskeurig wat zijn landbiotoop betreft en wordt aangetroffen in een grote verscheidenheid aan ecotopen: weidelandschappen, heidegebieden, loof- en naaldbossen, ruderale terreinen, struwelen, parken en zelfs tuinen in woonwijken worden regelmatig gebruikt. Ook wat verticale verspreiding betreft, is de Alpenwatersalamander zeer flexibel: de laagst gelegen habitat ligt in Nederland op drie meter boven de zeespiegel terwijl de soort in het zuiden van zijn verspreidingsareaal vooral een bergsoort is en wordt gevonden tot op een hoogte van 2.500 m. In Vlaanderen lijkt het voorkomen te worden bepaald door de aanwezigheid van al dan niet verspreide bossen. Ook de grondtextuur zou bepalend zijn, tenminste in het noordwesten van zijn Europees areaal. Zo ontbreken Alpenwatersalamanders in Nederland op kleigronden en komt hij er enkel voor op zandleem (Bergmans & Zuiderwijk, 1986). De afwezigheid van grote boscomplexen en de aanwezigheid van kleibodems kan verklaren waarom de soort in de Kustpolders en in de valleien van enkele grote rivieren bijna volledig ontbreekt. De soort stelt evenmin veel eisen aan de gebruikte voortplantingsplaatsen. In de lente kan je Alpenwatersalamanders vinden in een grote verscheidenheid aan waterpartijen: weide- en bospoelen, vijvers, sloten en greppels, vennen, ondergelopen karrensporen, tuinvijvers en kunstmatige waters, … zijn alle geschikt. Meer dan de andere inheemse watersalamanders lijkt de soort een lichte voorkeur te hebben voor vrij kleine, ondiepe, beschaduwde en relatief koele waterpartijen. Anderzijds worden onbeschaduwde en warmere poelen niet gemeden zodat het juister lijkt te spreken van een brede tolerantie voor de temperatuur van het voortplantingswater, eerder dan van een voorkeur voor koude wateren (Bauwens & Claus, 1996). Zowel in waterpartijen met weinig of geen waterplanten als in oppervlaktewaters met een sterk ontwikkelde vegetatie plant de soort zich voort. De Alpenwatersalamander bezit een zekere tolerantie voor een lage zuurtegraad: voortplanting werd al vastgesteld in waterpartijen met een pH-waarde tussen 5.1 en 5.7 (Günther, 1996).

3.1.1.3. Verspreiding De Alpenwatersalamander komt voor in grote delen van Centraal- en Zuid-Europa, van noord-oost Frankrijk tot in het westen van Oekraïne. In noord-zuidelijke richting loopt het verspreidingsareaal van zuidelijk Denemarken tot in Noord-Italië, de Balkan en Griekenland. Twee ondersoorten hebben een geïsoleerde populatie: één in Noord- en Centraal- Spanje, een andere in Centraal- en Zuid-Italië. In Groot-Brittannië houdt een aantal geïntroduceerde populaties stand. In het gehele verspreidingsareaal werden in het verleden verschillende ondersoorten beschreven waarvan er momenteel zes officieel worden erkend (Nöllert & Nöllert, 2001; Roček et al., 2003). Het grootste deel van het verspreidingsgebied wordt ingenomen door Triturus alpestris alpestris, de enige ondersoort die ook in België voorkomt. In Wallonië komt de Alpenwatersalamander vrij algemeen voor (Parent, 1979). Ook in Vlaanderen is de soort vrij algemeen en redelijk homogeen verspreid in alle provincies. In sommige delen van Vlaanderen is dit de talrijkst voorkomende salamandersoort. Alpenwatersalamanders worden opvallend weinig aangetroffen in de Kust- en Scheldepolders en in de valleien van enkele grote rivieren als de Durme, de Beneden-Schelde de benedenlopen van de Rupel, de Dijle en de Nete (Bauwens & Claus, 1996). In de kustduinen is het pas een recente verschijning.

Figuur 5: Verspreiding van Alpenwatersalamander in Vlaanderen tussen 1996-2012 (bron: Hyla-databank)

3.1.2. Kamsalamander Triturus cristatus (Laurenti, 1768)

Figuur 6: Mannetje Kamsalamander in prachtkleed (foto: Hugo Willocx)

3.1.2.1. Beschrijving De Kamsalamander is de grootste inheemse watersalamander. Vrouwtjes variĂŤren tussen 11 en 18 cm, mannetjes zijn gemiddeld iets kleiner en bereiken een lengte van 10 tot 16 cm. De Kamsalamander is een grote, donker- tot zwartbruine salamander met een ruwe, korrelige huid en fijn witgespikkelde flanken en poten. De donkere keel wordt van de buik gescheiden door een duidelijke huidplooi en is wit gespikkeld. De buik is geel tot oranjerood met een onregelmatig patroon van grote zwarte vlekken, vooral op de achterzijde van de buik. Dit vlekkenpatroon is zo variabel dat men sporadisch zowel individuen vindt met een ongevlekte gele als met een volledig zwarte buik. Bovendien is dit patroon per individu duidelijk verschillend en kan dit worden gebruikt voor individuele herkenning. In de voortplantingstijd heeft het mannetje een forse, onregelmatig getande rugkam die ter hoogte van de staartwortel altijd duidelijk is gescheiden van de nauwelijks gekartelde, brede, vlezige staartkam. Deze staartkam is vooral aan de bovenzijde van de staart goed ontwikkeld. Mannetjes hebben ook een opvallende, zilverkleurige lengteband op de staart. In de landfase blijft de kam bij de mannetjes zichtbaar maar is deze veel minder ontwikkeld. Ook de stiptekening op de flanken blijft aanwezig. De cloaca van mannetjes is zwart. Vrouwtjes hebben geen rug- en staartkam en ontbreken de zilverkleurige lengtestreep. De onderzijde van de staart wordt afgelijnd door een gelige streep. De cloaca bij vrouwtjes is oranje. De larven van de Kamsalamander worden tot 8 cm lang en zijn dus aanzienlijk groter dan de larven van alle andere inheemse watersalamanders. Vanaf een grootte van 2 cm onderscheiden kamsalamanderlarven zich van de andere soorten door opvallend lange en dunne tenen aan voor- en achterpoten, een staart die draadvormig uitloopt, een onregelmatig getekend lichaam, staart en kam met zwarte en melkwitte vlekken en een goudkleurige iris.

3.1.2.2. Levenswijze en biotoop Volwassen exemplaren overwinteren op het land en trekken eind februari, begin maart naar de paaiplaats, hoewel een beperkt aantal pas in mei de voortplantingspoel bereikt. De trek gebeurt uitsluitend ’s nachts en mannetjes komen gemiddeld vroeger aan dan vrouwtjes. Eens in het water ontwikkelen mannetjes hun broedkleed zeer snel en wordt er gepaard tussen maart en begin juni. Kamsalamanders verblijven vooral op de bodem van de poel en brengen slechts weinig tijd door in de waterkolom. Na de paring zet het vrouwtje ongeveer 200 eitjes individueel af op ondergedoken bladeren van waterplanten. Hierbij wordt vooral de voorkeur gegeven aan Liesgras, Mannagras, Getand vlotgras, Watermunt, Middelste waterranonkel, Moerasvergeet-mij-nietje en verschillende soorten fonteinkruiden. Tussen eind mei en begin juli hebben de meeste adulten het water verlaten. Soms worden eitjes afgezet op dode of ontbindende bladeren uit een vorig vegetatieseizoen (bv. bladeren van Grote lisdodde). Het uitkomstpercentage van de eitjes ligt laag (rond 50%). Vanaf midden juni worden larven waargenomen. In tegenstelling tot volwassen exemplaren, brengen de larven een groot deel van hun tijd door in de waterkolom waar ze zich uitsluitend voeden met aquatische invertebraten en kleine larven van amfibieën, zelfs van de eigen soort. Tegen eind augustus, begin september verlaten de meeste larven het water. Doordat ze zo lang waterafhankelijk zijn, mogen geschikte voortplantingsplaatsen in de zomer dus niet uitdrogen. Hierdoor komen vooral diepere poelen in aanmerking. Kamsalamanders kunnen waarschijnlijk meer dan 10 jaar oud worden (Nöllert & Nöllert, 2001). De Kamsalamander is een laaglandsoort waarbij het verspreidingsareaal zich slechts uitzonderlijk uitstrekt tot de montane regio’s. In sommige Europese landen leeft hij zowel in open landschappen als in gesloten woudgebieden (Günther, 1996). Nogal dikwijls profiteert de Kamsalamander van antropogene sites en koloniseert hij bv. verlaten steengroeves (Castanet & Guyetant, 1989). In Vlaanderen heeft de soort een voorkeur voor kleinschalige landschappen (Bauwens & Claus, 1996). Struikgewas en open bos in de nabijheid van het voortplantingswater zijn een noodzaak. In de landbiotoop moeten voldoende vochtige schuilplaatsen aanwezig zijn. Houtkanten, vermolmde boomstronken, steen- en houtstapels, braamstruwelen en stroken met ruigtekruiden zijn erg in trek. Vochtig, extensief beheerd weiland, omgeven door kleine landschapselementen, maakt een belangrijk deel uit van de landbiotoop. De ruimte tussen de verschillende deelbiotopen moet geschikt zijn voor migratie. Deze migratie van land- naar waterbiotoop en naar nieuwe voortplantingspoelen gebeurt veelal langs lijnvormige landschapselementen als heggen en rijen knotbomen. Ook perceelsranden met ruigtekruiden, extensief beheerde graslanden en rietkragen worden als migratieroute gebruikt. Akkers en intensief beheerde weides zijn niet geschikt en worden gemeden. De Kamsalamander gedijt optimaal in gebieden met een hoge dichtheid aan voortplantingsplaatsen. Omdat de soort sterk aan water is gebonden - volgens sommige onderzoekers zouden bepaalde individuen zelfs het hele jaar door in het water vertoeven - moeten de foerageergebieden op het land in de onmiddellijke nabijheid van de voortplantingsplaatsen liggen. Een kleinschalige structuur van het landschap met geschikte migratieroutes en heel wat schuilmogelijkheden rond en tussen de verschillende poelen is dus erg belangrijk. Kamsalamanders stellen duidelijk meer specifieke eisen aan hun leefgebied dan andere inheemse watersalamanders. Het is nog niet duidelijk in hoeverre dat te wijten is aan een meer precieze keuze van het land- of van het waterhabitat (Bauwens & Claus, 1996). Als voortplantingswater worden doorgaans vrij grote, diepe wateroppervlaktes gebruikt. In de literatuur wordt een minimumoppervlakte van 25 m² en een minimale diepte van 50 cm vooropgesteld, al gaat in de praktijk de voorkeur doorgaans uit naar merkelijk grotere en diepere wateren die permanent waterhoudend zijn of slechts sporadisch droogvallen. Stukken met open water en plaatsen met een dichte watervegetatie moeten naast elkaar aanwezig zijn. In de open waterkolom wordt gebaltst terwijl de begroeide stukken dienen als schuilplaats voor de larven en afzetplaats voor de eitjes. Ook boomstronken, wortels en holten onder water worden overdag als schuilplaats gebruikt. Een vegetatieve bedekkingsgraad van 50% lijkt ideaal. Zo’n watervegetatie kan zich doorgaans maar ontwikkelen wanneer de poel niet of slechts in geringe mate wordt beschaduwd. Bovendien mag er geen stroming in het water aanwezig zijn omdat het mannetje tijdens de balts gemakkelijk geurstoffen naar het vrouwtje moet kunnen toewaaien en het vrouwtje tijdens de paring gemakkelijk het spermatofoor moet kunnen oppakken. Er wordt verondersteld dat mannetjes tijdens de balts ook hinder zouden kunnen ondervinden van stroming in het water als gevolg van de hoge rugkam. De Kamsalamander heeft een voorkeur voor water met een pH-waarde tussen 5 en 8. Bij een pH-waarde lager dan 4 beschimmelen de eieren. 19

3.1.2.3. Verspreiding De Kamsalamander heeft na de Kleine watersalamander het grootste verspreidingsgebied van alle Europese watersalamanders. De soort komt voor in grote delen van Europa, van Centraal-Frankrijk tot zuidelijk Scandinavië en van Groot-Brittannië tot in het Oeralgebergte in Rusland. Enkel in Portugal, Spanje en Ierland ontbreekt ze. Er moet worden opgemerkt dat de vier taxa die in dit areaal voorkomen in de meest recente literatuur niet meer als ondersoorten maar als volwaardige soorten (die deel uitmaken van een superspecies groep) worden erkend (Arntzen, 2003). Het gaat om de Kamsalamander (Triturus cristatus), de Italiaanse kamsalamander (Triturus carnifex), de Donaukamsalamander (Triturus dobrogicus) en de Balkankamsalamander (Triturus karelinii). Aanleiding tot deze taxonomische wijziging was ondermeer de vaststelling dat eerste generatie hybriden tussen de verschillende taxa nog wel vruchtbaar zijn maar dat onder de nakomelingen van deze hybriden een zeer hoog sterftecijfer wordt genoteerd, zowel bij de larven als bij de gemetamorfoseerde dieren. Introductie van allochtone kamsalamanders kan nefaste gevolgen hebben voor de inheemse populaties van onze inheemse Kamsalamander. In Wallonië kent de Kamsalamander een zeer gefragmenteerde verspreiding (Parent, 1979). Sedert het eind van de jaren ’70 lijkt de soort een gestage achteruitgang te kennen in Midden-België. Ook lijkt de soort afwezig te zijn in een groot deel van de zuidelijke Ardennen, wat op zich wel verwonderlijk is aangezien Kamsalamanders in het aangrenzende deel van Frankrijk tot aan de grens voorkomen. In Vlaanderen worden Kamsalamanders aangetroffen in alle provincies (Bauwens & Claus, 1996). De verspreiding is evenwel discontinu en gefragmenteerd, waarbij toch een aantal belangrijke concentraties van vindplaatsen kan worden onderscheiden: het zuidelijk deel van West-Vlaanderen, de Noorderkempen in de provincie Antwerpen en vochtig Haspengouw in het zuiden van de provincie Limburg. De soort lijkt in Vlaanderen in belangrijke mate gebonden aan beekvalleien. De meeste vindplaatsen situeren zich vooral in smalle valleien en in aanpalende terreinen langsheen beken. Slechts zelden worden Kamsalamanders aangetroffen in brede alluviale vlaktes van de grote rivieren. De vindplaatsen in de omgeving van de grote rivieren liggen bijna steeds op de valleiranden of op plateaugronden in de onmiddellijke omgeving van de vallei.

Figuur 7: Verspreiding van Kamsalamander in Vlaanderen tussen 1996-2012 (bron: Hyla-databank)

3.1.3. Kleine watersalamander Lissotriton vulgaris (Linnaeus, 1758)

Figuur 8: Mannetje Kleine watersalamander: de ambassadeur van kleinschalige landschappen (foto: Hugo Willocx)

3.1.3.1. Beschrijving De Kleine watersalamander is een middelgrote soort waarbij de adulten tussen 6,5 en 11 cm kunnen worden. Mannetjes hebben een kenmerkende koptekening met vijf tot zeven zwartbruine lengtestrepen. De bovenzijde is doorgaans donker bruingroen gekleurd en markant getekend door een aantal zwartbruine vlekken die vaak in rijen gerangschikt staan. Ook de roomwitte keel vertoont een opvallend vlekkenpatroon. De buik is gevlekt en heeft in het midden een helder donkergele tot oranjerode band. Op de onderzijde van de staart is een licht- tot helblauwe streep aanwezig. In tegenstelling tot bij de Vinpootsalamander is de onderste staartvin gevlekt. Tijdens de paartijd krijgen de mannetjes een hoge, gekartelde vlezige rugkam die start achter de kop en doorloopt tot op het eind van de staart. In deze periode ontwikkelen zich ook huidzomen aan de achtertenen en wordt de onderzijde van de staart afgezoomd met een oranjerode band. In de landfase is de rugkam bij mannetjes veel minder ontwikkeld maar blijft ze niettemin zichtbaar, evenals de blauwe tekening aan de onderkant van de staart. Vrouwtjes Kleine watersalamander zijn iets kleiner dan mannetjes, zijn veel fletser gekleurd en kennen geen broedkleed. Het vlekkenpatroon op keel en buik varieert sterk in intensiteit maar de vlekken zijn altijd kleiner dan bij de mannetjes. In een aantal gevallen is de keel ongevlekt, waardoor verwarring kan ontstaan met vrouwtjes Vinpootsalamander. Vrouwtjes in landvorm bezitten een donkere getande lijn aan beide zijden van het midden van de rug. Vaak hebben ze ook een roodachtige vertebrale lengtestreep. De onderkant van de staart is oranjerood. De larve van de Kleine watersalamander wordt 4 tot 5 cm voor ze metamorfoseert. Ze is vrij lichtbruin gekleurd, heeft relatief korte tenen en een staarteinde dat geleidelijk versmalt en uitloopt in een punt. Larven van Kleine watersalamander zijn louter op uitwendige kenmerken niet te onderscheiden van larven van de Vinpootsalamander.

3.1.3.2. Levenswijze en biotoop Kleine watersalamanders verblijven het grootste deel van het jaar op het land en begeven zich naar de waterbiotoop in het vroege voorjaar, vaak zelfs al vanaf half februari. Mannetjes gaan vroeger naar de paaiplaats dan vrouwtjes en blijven er doorgaans ook langer. In de waterbiotoop zijn Kleine watersalamanders het meest actief kort na zonsopgang en juist na zonsondergang, hoewel de soort ook dagactief is. De Kleine watersalamander heeft de kortste voortplantingsperiode van alle in Vlaanderen voorkomende watersalamanders. De paartijd situeert zich gemiddeld tussen begin maart en half mei, waarna het vrouwtje gedurende een periode van verschillende weken 200 tot 300 eitjes individueel afzet. Na twee tot vier weken komen de larven uit de eitjes. Vrij zwemmende larven worden doorgaans waargenomen vanaf begin mei en metamorfoseren vanaf half juli tot eind september. De larven vermijden open water en verblijven meestal tussen de vegetatie of tussen organisch afval. In juni verlaten de meeste adulten het water en blijven ze op het land tot het volgend voorjaar. In gevangenschap kunnen Kleine watersalamanders tot 28 jaar oud worden (Nöllert & Nöllert, 2001). De Kleine watersalamander heeft de breedste ecologische niche van alle inheemse watersalamanders, zowel wat betreft land- als waterbiotopen. De soort komt voor in loofbossen, gemengde bossen, naaldbossen, duinen, polders, heidegebieden, voedselrijke en voedselarme graslanden, moerassen, oude groeves, ruderale biotopen, parken, tuinen en dit zowel in het laagland als in meer heuvelachtige of hoger gelegen streken (Bauwens & Claus, 1996). In akkerlanden en dan vooral op de intensief bewerkte cultuurgronden is de soort weinig talrijk of afwezig of beperkt het voorkomen zich tot enkele schaarse, meer gunstige locaties. Intensief bebouwd akkerland biedt aan op het land foeragerende salamanders immers maar weinig schuilmogelijkheden zoals houtkanten, hagen, bosjes, ruigtevegetaties en oude bouwsels. De uitgekozen paaiplaatsen zijn vrij divers: weidepoelen, vlasrootputten, vijvers, sloten en greppels, groeveplassen, wallen, voedselrijke vennen, kunstmatige tuinvijvers en zelfs veedrinkbakken worden gebruikt. Zonbeschenen poellocaties in een (half)open, kleinschalig weidelandschap lijken best te scoren. Sterk beschaduwde waterpartijen zoals bospoelen en karrensporen in bossen worden minder vaak bezet. De soort wordt wel in bospoelen gevonden maar meestal gaat het dan om lage aantallen (De Fonseca, 1980). Misschien niet zo uitgesproken als bij Kamsalamander heeft de Kleine watersalamander ook nood aan een rijke watervegetatie. Een te lage zuurgraad van het water mijdt hij wel, vandaar dat hij afwezig is in talrijke vennetjes in de Kempen waardoor zijn verspreidingsgebied daar enigszins verbrokkeld is.

3.1.3.3. Verspreiding De Kleine watersalamander heeft een zeer groot verspreidingsareaal waarbij de meest oostelijke populatie tot ver in Siberië voorkomt. In Europa komt de soort van noord naar zuid voor vanaf het midden van Scandinavië (Noorwegen en Zweden) tot in Midden-Frankrijk, Centraal-Italië en het oostelijke tot zuidoostelijke deel van Griekenland. De soort ontbreekt op het Iberisch schiereiland. Het is de enige salamandersoort die in Ierland voorkomt. De Kleine watersalamander kent heel wat ondersoorten en de (h)erkenning hiervan steunt hoofdzakelijk op de uiterlijke kenmerken van mannetjes tijdens de paartijd. De nominaatvorm Lissotriton vulgaris vulgaris heeft het grootste verspreidingsgebied en is de enige ondersoort die in ons land voorkomt. In België is de Kleine watersalamander in het zuidelijk landsgedeelte relatief algemeen, vooral in de valleien van Samber en Maas en in het grensgebied met Vlaanderen. Ook in Vlaanderen komt de soort wijdverspreid voor. In tegenstelling tot Alpenwatersalamander, komt Kleine watersalamander wel veelvuldig voor in de Kustpolders, in de valleien van de benedenlopen van de meeste grote rivieren en in de lager gelegen delen van Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant. De soort lijkt heuvelachtige of hoger gelegen gebieden als de Vlaamse Ardennen en het Brabants Heuvelland te mijden. Ook zandige, zure en verzuurde biotopen worden gemeden waardoor het aantal vindplaatsen en de densiteit per vindplaats in de Antwerpse en Limburgse Kempen eerder laag is.

Figuur 9: Verspreiding van Kleine watersalamander in Vlaanderen tussen 1996-2012 (bron: Hyla-databank)

3.1.4. Gewone pad Bufo bufo (Linnaeus, 1758)

Figuur 10: Koppel Gewone pad in amplexus: mannetje bovenaan, vrouwtje onderaan (foto: Norbert Huys)

3.1.4.1. Beschrijving De Gewone pad is een vrij groot, zwaar gebouwd, plomp amfibie met een opvallend wrattige huid en grote paratoĂŻden. Volwassen mannetjes kunnen een totale lichaamslengte bereiken van 5 tot 9 cm, vrouwtjes worden tussen 6 en 11 cm. De rugkleur varieert van beige over licht- en grijsbruin tot diep bruinrood met meestal een verspreid voorkomend donker vlekkenpatroon. De buik is witgrijs tot witachtig met donkergrijzige, gemarmerde vlekken. Op de brede kop bevinden zich grote, naar achter 23

toe van elkaar afwijkende oorklieren. De iris is opvallend koper- tot roodgoudkleurig en de zwarte pupil is horizontaal elliptisch van vorm. De afwezigheid van een uitwendige kwaakblaas verklaart de vrij zachte roep van de soort. De voorpoten zijn bij beide geslachten fors ontwikkeld en de achterpoten hebben elk vijf tenen met tussenin zwak ontwikkelde zwemvliezen. Mannetjes en vrouwtjes van Gewone pad zijn niet seksueel dimorf. Vrouwtje zijn gemiddeld wel groter en plomper dan mannetjes. Drachtige vrouwtjes kunnen goed op geslacht worden bepaald door de gezwollen buik. Mannetjes hebben sterker ontwikkelde voorpoten waarmee ze tijdens de paartijd de vrouwtjes stevig onder de oksels omklemmen. Tijdens die periode ontwikkelt het mannetje bovendien paarkussentjes op de binnenzijde van de voorpoten en tenen om de grip op het vrouwtje te verhogen. Larven van de Gewone pad worden tot 4 cm. Zowel de buik als de rug zijn gedurende de volledige larvale fase monotoon pikzwart maar kunnen kort voor de metamorfose naar donkerbruin met kleine bleke vlekjes verkleuren. In de eerste weken van de larvale ontwikkeling kunnen larven van Gewone pad op basis van uiterlijke kenmerken maar moeilijk worden onderscheiden van Bruine kikkerlarven. Paddenlarven zwemmen wel vaak in groep en grote zwermen dikkopjes vlak tegen het wateroppervlak aan wijst doorgaans op de aanwezigheid van de Gewone pad.

3.1.4.2. Levenswijze en biotoop Het tijdstip waarop Gewone padden uit hun winterslaap ontwaken, is sterk afhankelijk van de weersomstandigheden tijdens het vroege voorjaar maar situeert zich gemiddeld tussen de tweede decade van februari en de eerste decade van maart. De soort is zeer plaatstrouw en migreert onmiddellijk na het ontwaken naar de voortplantingsplaats die ook voorgaande jaren werd gebruikt. Trekbewegingen worden vooral op gang gebracht door windstilte, zachte temperaturen en een hoog vochtgehalte. Bij ideale klimatologische omstandigheden vatten vaak honderden padden op hetzelfde ogenblik de trek aan. Bij winderig, droog of kouder weer zoeken de dieren een schuilplaats op en pas wanneer de weersomstandigheden opnieuw gunstig zijn, wordt de trek hervat. Begin april heeft het gros van de populatie de paarplaats bereikt. Eerst komen de niet gepaarde mannetjes aan, vaak na enkele dagen al gevolgd door de reeds gepaarde vrouwtjes die hun partner in amplexus op de rug meedragen. Tijdens deze periode is de paardrift van de mannetjes zeer sterk ontwikkeld en wordt nagenoeg alles omklemt wat beweegt gaande van andere amfibiesoorten, vissen, dode soortgenoten tot in het water drijvende voorwerpen of planten. Tijdens de paring omklemt het mannetje met de voorpoten het vrouwtje onder de oksels. Nadat het vrouwtje 2.000 tot 6.000 eitjes heeft afgezet in een drie tot vier meter lang dubbel eisnoer dat rond waterplanten, rietstengels of in het water drijvende takken wordt gewonden, verlaat ze onmiddellijk het water en trekt terug naar de zomerbiotoop. De mannetjes verlaten de waterbiotoop pas enkele weken later. Gemiddeld komt de terugtrek op gang vanaf de laatste week van maart. Deze is veel meer in de tijd gespreid dan de heentrek. Na enkele weken komen de eitjes uit en de metamorfose vindt plaats na twee tot drie maanden, in juni en juli. De paarroep van Gewone pad is niet opvallend en bestaat uit een metaalachtig en lang gerekt ‘oinkoink-oink’ dat 2-3 maal per seconde klinkt. Deze roep is niet vaak te horen en wordt vooral geproduceerd door eenzame in het water of op het land zittende mannetjes. Onder natuurlijke omstandigheden bereiken Gewone padden een leeftijd van tien tot twaalf jaar. In gevangenschap werd één exemplaar 36 jaar (Nöllert & Nöllert, 2001). De Gewone pad stelt weinig eisen aan de landbiotoop en foerageert in de meest uiteenlopende gebieden. Ze blijkt niet gebonden aan een bepaalde grondsoort of landschapstype (Bauwens & Claus, 1996). De soort wordt gevonden in homogene loof- en naaldbossen, gemengde bossen, hakhoutbosjes, struwelen, verruigde terreinen, natte en droge weilanden, akkers, duinen, heide, moeras- en veengebieden. In homogene, uitgestrekte heideterreinen is ze minder aanwezig en wordt haar plaats ingenomen door Rugstreeppad (Schops, 1999). Ook in een bewoonde omgeving of in een omgeving die sterk door menselijke activiteiten wordt beïnvloed, doet de soort het goed: ze is een vaak geziene gast in tuinen, parkgebieden, woonwijken, wegbermen, spoorwegtaluds, zand- en steengroeven, kleiputten, oude kelders en schuren. Het is dan ook niet éénvoudig om de ideale landbiotoop te beschrijven. De mogelijkheid tot het graven van een hol of de aanwezigheid van een schuilplaats, een bepaalde vochtigheidsgraad, de beschikbaarheid van voedsel en de aanwezigheid van een voortplantingsplaats zijn vermoedelijk de enige eisen die Gewone pad aan haar landbiotoop stelt (Schops, 1999). In de zomer foerageert de soort soms tot drie kilometer van haar voortplantingsplaats (Günther, 1996). Net als de meeste andere amfibieën zijn het typische 24

nachtdieren. Overdag houden ze zich schuil onder bladeren, stenen, in holen in de grond, in composthopen of onder allerlei kunstmatig materiaal om dan na zonsondergang op jacht te gaan. De Gewone pad zet eitjes af in vrijwel alle types waterpartijen: poelen, sloten en greppels, vijvers, kleiputten, traag stromende kanalen en rivieren, stuwmeren, kunstmatige tuinvijvers enz.. Wel heeft ze een voorkeur voor relatief diepe waterpartijen met verticale vegetatie (Riet, Grote lisdodde, Mattenbies, …) waaraan de eisnoeren bevestigd worden. In tegenstelling tot de meeste andere amfibiesoorten, heeft de Gewone pad nauwelijks of geen last van de aanwezigheid van vis. De larven bevatten immers een natuurlijk gif (bufotoxine) waardoor ze erg onsmakelijk zijn en slechts sporadisch door vis worden gepredeerd.

3.1.4.3. Verspreiding De Gewone pad komt nagenoeg in heel Europa voor. In Scandinavië overschrijdt het verspreidingsareaal zelfs de poolcirkel. De soort ontbreekt in Ierland, op de Balearen, Corsica, Sardinië, Malta en Kreta. Daarnaast schijnt er in het zuidelijke deel van de Oekraïne (ten noorden van de Zwarte Zee) een opmerkelijk hiaat in het voorkomen te zitten. Buiten Europa treffen we de soort aan in Noordwest-Afrika en in grote delen van Azië tot in Japan. Ondanks het grote verspreidingsgebied zijn van de Gewone pad maar drie ondersoorten bekend (Nöllert & Nöllert, 2001). De nominaatvorm bezet het grootste deel van het areaal en komt ook in België voor. Zowel in Wallonië als in Vlaanderen komt de soort algemeen voor. Witte gaten op de verspreidingskaart zijn waarschijnlijk vooral te wijten aan een (zeer) geringe inventarisatie-inspanning dan aan een reële afwezigheid van de soort.

Figuur 11: Verspreiding van Gewone pad in Vlaanderen tussen 1996-2012 (bron: Hyla-databank)

3.1.5. Bruine kikker Rana temporaria (Linnaeus, 1758)

Figuur 12: Bruine kikker in amplexus (foto: Norbert Huys)

3.1.5.1. Beschrijving Bruine kikkers zijn vrij grote, stevige amfibieën met goed ontwikkelde, sterke achterpoten. Volwassen mannetjes kunnen een maximale lengte van 10 cm bereiken, vrouwtjes meten maximaal 11 cm, maar de meeste exemplaren zijn kleiner dan 8 cm. De rugzijde is doorgaans helderbruin gekleurd (mannetjes zijn meestal eerder donkerbruin, vrouwtjes vaak iets meer roodbruin) maar ook witgele tot groengekleurde exemplaren komen voor. Deze groene individuen kunnen, bij gebrek aan ervaring, worden verward met soorten uit het groene kikker-synklepton. Een variërend aantal (soms slechts zwak) contrasterende bruinzwarte vlekken tekent de rug en enkele (vrij brede) donkerbruine dwarsstrepen tekenen de achterpoten. Slechts een kleine minderheid is zeer zwak tot niet getekend. Keel en buik zijn meestal (vuil)wit gekleurd. De donkere, bruinzwarte vlek die van achter het oog tot aan de basis van de voorpoot loopt, is één van de beste kenmerken van deze soort (een dergelijke oogvlek is nooit aanwezig bij groene kikkers). Beide geslachten lijken zeer sterk op elkaar, al zijn mannetjes gemiddeld wel iets kleiner dan vrouwtjes. Tijdens de voortplantingsperiode is het mannetje te herkennen aan de verdikte voorpoten en aan de donkere paringsborstels op de binnenzijde van de duimen waarmee hij het vrouwtje gemakkelijker in amplexus kan omklemmen. Niet zelden krijgen mannetjes in deze periode ook een blauwachtig gekleurde keel. Vrouwtjes hebben gedurende de paartijd vaak witte spikkels op de flanken en op de achterpoten, de zogenaamde eieruitslag. Buiten de paringsperiode verdwijnen deze weinig opvallende geslachtskenmerken en wordt geslachtsbepaling veel moeilijker. De larven van Bruine kikker worden vrij groot, tot 5 cm. Wanneer ze uit het eitje komen, lijken ze de eerste weken sterk op de larven van Gewone pad. Naarmate ze verder ontwikkelen, verandert de zwarte grondkleur echter en worden de larven eerder (donker)bruin met vele, zeer kleine goudkleurige spikkels, terwijl paddenlarven pikzwart blijven. Net als bij Gewone pad, hebben larven van Bruine kikker meestal een stomp staarteinde.

3.1.5.2. Levenswijze en biotoop De Bruine kikker ontwaakt net iets later uit winterslaap dan Gewone pad, doorgaans vanaf eind februari, en trekt onmiddellijk naar het voortplantingswater. De voorjaarstrek bereikt gemiddeld een piek rond midden maart, al kan deze piek door weersomstandigheden (vooral door lage grondtemperaturen) iets vroeger of later vallen. Begin april hebben de meeste exemplaren hun poel bereikt. De geslachtsrijpe mannetjes vormen in het water koren en trachten vooral ’s avonds en ’s nachts door hun zacht geknor vrouwtjes te lokken. De voortplantingstijd loopt gemiddeld van half maart tot eind april. De vrouwtjes worden dan bij de oksels omklemd en zetten één (heel soms twee) eiklompen af. Afhankelijk van de grootte van het vrouwtje bevat zo’n eiklomp 700 tot 4.500 eitjes. Parende Bruine kikkers en kikkerdril zijn meestal opvallend geconcentreerd in bepaalde delen van de paaiplaats. Na tien tot 14 dagen komen de eitjes uit en de meerderheid van de juvenielen verlaat het geboortewater eind juni, begin juli. Na de voortplantingsperiode verlaten adulte Bruine kikkers onmiddellijk het water en brengen de rest van de lente en zomer op het land door. Sommige keren laat in het najaar terug naar de poel om er de winter door te brengen in het slib, anderen overwinteren op het land. Bruine kikkers kunnen minstens tot 10 jaar oud worden (Nöllert & Nöllert, 2001) De Bruine kikker is een generalist en gebruikt een brede waaier aan landbiotopen: duinen, polders, heide- en moerasgebieden, diverse bostypes, parken, akkers en weilanden, holle wegen, ruigten, tuinen enz.. Wel moeten de foerageergebieden vrij goed begroeid zijn zodat ze een voldoende hoge vochtigheidsgraad bezitten en kunnen behouden. Bruine kikker is immers minder bestand tegen uitdrogen dan Gewone pad. De laatste jaren zou de soort minder frequent worden waargenomen in intensieve landbouwgebieden (Günther, 1996). Bruine kikker paait in een grote verscheidenheid aan waterpartijen: vijvers, weide- , bos- en bronpoelen, voedselrijke vennen, sloten en greppels, karrensporen, ondergelopen graslanden en diverse kustmatige waterpartijen. Zelfs in langzaam stromend water worden eiklompen afgezet. Het water is meestal wel voedselrijk. Volgens sommige bronnen zou de soort een voorkeur hebben voor permanente waters. Zo behoren in Duistland meer dan de helft van de afzetplaatsen tot deze categorie (Günther, 1996). Dit wordt door andere bronnen echter tegengesproken (Bauwens & Claus, 1996). Daar wordt gesteld dat Bruine kikker een duidelijke voorkeur heeft voor ondiepe, vaak tijdelijke waters die langdurig door de zon worden beschenen. Dit wordt bevestigd door talrijke waarnemingen van grote aantallen legsels in overstroomde graslanden. Wanneer permanente, diepere plassen worden gebruikt, zetten vrouwtjes hun eiklompen meestal af in de ondiepe zones van de waterpartij waar het water vlug opwarmt.

3.1.5.3. Verspreiding In Europa is de soort wijdverspreid, vanaf Scandinavië (waar de soort de Noordkaap bereikt), via Denemarken, de Britse eilanden (waar Bruine kikker 300 jaar geleden in Ierland werd geïntroduceerd) en de Benelux tot in Zuid-Frankrijk en de Spaanse Pyreneeën. Ook in heel Midden-Europa en delen van Italië doet de soort het goed. De oostelijke verspreidingsgrens loopt tot aan Siberië. Streken met een mediterraan klimaat worden gemeden: Bruine kikkers zijn totaal afwezig in Portugal, grote delen van Spanje, op alle eilanden in het Middellandse Zeegebied, in grote delen van Italië en in de zuidelijke Balkan. De Bruine kikker telt vier ondersoorten. Rana temporaria temporaria bezet het grootste deel van het verspreidingsareaal en is de enige ondersoort die ook in België voorkomt. De Bruine kikker is over geheel Vlaanderen vrij algemeen. Vermeende leemtes in het verspreidingsgebied zijn vermoedelijk te wijten aan gebrek aan informatie, eerder dan aan een effectieve afwezigheid.

Figuur 13: Verspreiding van Bruine kikker in Vlaanderen tussen 1996-2012 (bron: Hyla-databank)

3.1.6. Bastaardkikker Rana kl. esculenta (Linnaeus, 1758)

Figuur 14: Bastaardkikker: de groene wachter aan de waterkant (foto: Hugo Willocx)

3.1.6.1. Beschrijving De Bastaardkikker is een middelgrote kikkersoort waarbij volwassen mannetjes een maximale lichaamslengte van 9 cm kunnen bereiken, vrouwtjes kunnen tot 11 cm worden. De gemiddelde lichaamslengte ligt rond 8 cm. De rugzijde is meestal groen gekleurd waarbij de grondtoon varieert van helgroen, geelgroen, grasgroen tot blauwgroen. Sommige dieren hebben een volledige of 28

gedeeltelijk bruine bovenkant. Dergelijke exemplaren worden soms verward met Bruine kikkers. In tegenstelling tot Bruine kikker, heeft de Bastaard kikker echter nooit een donkere, bruinzwarte vlek die van achter het oog tot aan de basis van de voorpoot loopt. De tekening van de rug is zeer variabel: sommige exemplaren zijn ongetekend maar veelal wordt het rugpatroon gekenmerkt door een aantal eerder kleine, cirkelvormig en duidelijk afgelijnde zwarte vlekken. Bij de meeste exemplaren loopt een smalle, gele tot lichtgroene lengtestreep over de rug. Die rugstreep is dan het bleekste deel van de bovenzijde. Een variërend aantal onduidelijke donkerbruine dwarsstrepen tekent de achterpoten. De binnenzijde van de bovendij is geel tot geeloranje gekleurd met een duidelijke zwarte marmertekening. De buikzijde kan volledig wit zijn maar alle overgangen van een wit tot een sterk marmergrijs vlekkenpatroon komen voor. Beide geslachten lijken zeer sterk op elkaar, al zijn mannetjes gemiddeld wel iets kleiner dan vrouwtjes. Tijdens de voortplantingsperiode zijn de mannetjes op de hele bovenzijde van het lichaam maar vooral op de kop en op het voorste deel van het lichaam iets intenser geel gekleurd (Jooris, 2002a). De meeste larven bereiken een lengte van 5 tot 8 cm maar sommige exemplaren kunnen 10 tot 17 cm groot worden. Op de Knoflookpad na zijn de larven uit het Groene kikker-synklepton de grootste van alle Europese kikkers. De ogen staan op de bovenzijde van de kop ingeplant en niet aan de zijkanten. De rugkam zet zich door langsheen de staart maar is niet erg hoog.

3.1.6.2. Levenswijze en biotoop Bastaardkikkers ontwaken vrij laat uit winterslaap, vanaf half maart tot begin april. Sommige Bastaardkikkers migreren vanuit hun winterverblijfplaats (die zowel in het water als op het land kan liggen) naar de voortplantingsplaats, andere blijven het hele jaar door in dezelfde waterbiotoop en overwinteren dan in het slib, op de bodem van het water. Enkelingen kunnen soms zeer vroeg in het jaar worden waargenomen, bij zacht weer zelfs al in januari. Het merendeel gaat echter pas tijdens de voortplantingsperiode op pad, tussen midden april en de eerste helft van juli. In de paartijd zijn Bastaardkikkers veel aan het wateroppervlak te vinden, vooral ’s avonds en in de vroege nacht. Geslachtsrijpe mannetjes verzamelen zich dan in luidruchtige paarkoren waarbij met behulp van de kwaakblazen een grote variatie aan geluiden wordt geproduceerd. Vooral de paarroep is soortspecifiek en geldt als één van de best onderscheidende kenmerken t.o.v. de Meerkikker. Copulaties grijpen vaak plaats in de warmere delen van de waterhabitat. Tijdens de paring, waarbij het mannetje zijn partner onder de oksels omklemt, produceert elk vrouwtje een eiklomp die 150 tot 300 eieren bevat. Soms zet eenzelfde vrouwtje ook meerdere eiklompen af. In tegenstelling tot bij Bruine kikker en Gewone pad worden de eitjes onder het wateroppervlak afgezet, vaak tussen een goed ontwikkelde watervegetatie. Hierdoor zijn de legsels moeilijk vindbaar en geldt het zoeken van eitjes niet als een geschikte inventarisatiemethode. Na één tot twee weken komen de eitjes uit en de meerderheid van de larven metamorfoseert in augustus, ten laatste begin september. Na de voortplantingsperiode, vanaf eind september, begin oktober, migreert een deel van de Bastaardkikkers weer naar de winterbiotoop. Voor sommige wordt dit een schuilplaats aan land, andere brengen de winter door in de sliblaag op de bodem van de waterbiotoop. Bastaardkikkers zijn sterk aan water gebonden maar toch worden ze regelmatig ook aan land gezien. Vooral na regenweer jagen ze nogal eens op het land. Natte weilanden en hooilanden, loofbossen en gemengde bossen, veengebieden, parken en tuinen, hakhoutbossen en steengroeven zijn hiervoor geschikt. Voorwaarde is dat deze landbiotopen niet ver van een permanent water liggen waarin ze zich steeds terug kunnen trekken. Er zijn landwaarnemingen bekend van Bastaardkikkers tot op twee kilometer van een waterpartij (Günther, 1996). De Bastaardkikker bezet praktisch alle watertypes: vijvers, sloten, veedrinkpoelen, vennen, oude rivierarmen, groeveplassen, rivieren en kanalen en zelfs plassen met brak water. De bezette waterpartijen hebben een aantal kenmerken gemeen. Ze zijn zonder uitzondering weinig of niet beschaduwd. Bastaardkikkers zijn immers uitgesproken zonnekloppers en mijden koude, traag of niet opwarmende locaties. Om die reden worden ze doorgaans gevonden in waterpartijen in alluviale weidegebieden langs rivieren. In beschaduwde bospoelen zijn ze relatief zeldzaam. De meeste waterpartijen waarin de soort wordt aangetroffen, zijn vrij diep (> 1,5m), vrij groot (> 50m²) en bevatten permanent stilstaand water. Ook de aanwezigheid van ondergedoken en drijvende waterplanten blijkt een belangrijke parameter. Drijvende waterplanten (Witte waterlelie, Gele plomp, Kikkerbeet, …) vormen een uitgelezen rust- en loerplaats waarop ze kunnen zonnen of van waaruit ze een 29

voorbijvliegend insect kunnen verschalken. Een goed ontwikkelde ondergedoken watervegetatie biedt dan weer bescherming aan de larven. Een in gevangenschap gehouden vrouwtje werd 14 jaar oud (Nöllert & Nöllert, 2001).

3.1.6.3. Verspreiding De Bastaardkikker is in haar verspreidingsgebied beperkt tot Europa. Ze komt er voor in grote delen van Frankrijk, België, Nederland, oostwaarts door Centraal-Europa tot aan het stroomgebied van de Wolga. In het oosten is het areaal begrensd door het Oeralgebergte, in het westen door de Atlantische Oceaan. De noordgrens wordt gevormd door populaties in het zuidwesten van Zweden, het noordoosten van Duitsland en een groot deel van Denemarken. In het zuiden dringt de soort niet tot het Middellandse Zeegebied door (bv. afwezig in heel Spanje, grote delen van Italië, volledig Griekenland) en in het oosten is de situatie vooralsnog onduidelijk omdat veel waarnemingen uit het oostelijke grensgebied vermoedelijk betrekking hebben op de sterk gelijkende en nauw verwante Poelkikker (Gasc et al., 1997). In Groot-Brittannië zijn alle voorkomende populaties afkomstig van geïntroduceerde dieren. In Vlaanderen komt de soort in alle provincies voor maar het areaal is discontinu. Hierbij blijkt vooral een uitgesproken voorkeur voor alluviale valleigebieden. Zo zijn in West-Vlaanderen vooral de vallei van de Leie, de Mandel en de Schelde goed bezet en in Oost-Vlaanderen doen de Schelde-, Denderen Durmevallei het goed terwijl de soort in tussenliggende gebieden soms totaal ontbreekt. Ook in andere provincies is de link met riviervalleien (Zenne, Dijle, Demer, Nete, Rupel,…) vrij opvallend.

Figuur 15: Verspreiding van Bastaardkikker in Vlaanderen tussen 1996-2012 (bron: Hyla-databank)

3.2. Selectie van de bemonsterde poellocaties De opdrachtgever bezorgde de opdrachthouder een selectie van 19 poellocaties die moesten worden bemonsterd binnen het projectgebied van de ruilverkaveling Reninge. In het bestek (en de daarop afgestemde offerte die door Natuurpunt werd ingediend), was er echter slechts sprake van 17 poelen. In onderling overleg met de opdrachtgever werd besloten om poellocatie R3 (identificatienummer Hyla-databank: 205.017) en poellocatie R4 niet langer te weerhouden. Uit de inventarisaties in 2002 en 2009 was immers al duidelijk dat deze poelen nauwelijks enig herpetologisch belang hadden. De exacte situering van elk van deze poellocaties wordt weergegeven op kaart in bijlage 5.2. Poellocatie R5 (identificatienummer Hyla-databank: 205.024) ligt in een weiland waarop tijdens de tweede monitoringsronde een agressieve stier een veilige toegang tot het terrein verhinderde. Voor poellocatie R21 (identificatienummer Hyla-databank: 205.111) richtte de eigenaar (na de tweede fuikenronde) een schrijven naar de Vlaamse Landmaatschappij met de vraag deze poel niet langer te weerhouden binnen het kader van dit monitoringprogramma. In overleg met de opdrachtgever werd dan ook besloten om hier geen schepnetronde uit de voeren.

3.3. Beschrijving van poellocaties Elke bemonsterde locatie wordt volgens een vast stramien besproken. Onder beschrijving van de omgeving wordt de poellocatie in een ruimer kader gesitueerd. Hoe ziet het omgevend landschap er uit? Is de landbiotoop geschikt voor amfibieën? Zijn er voldoende schuilmogelijkheden in de directe omgeving? Hoe wordt de poel van water voorzien? Wat is de afstand tot andere waterpartijen die door amfibieën worden gebruikt? Zijn er voldoende migratiemogelijkheden? Hoe zit het met het grondgebruik? Onder vegetatie komt vooral de vegetatie in en op de oevers van de poel aan bod. Bijzondere aandacht gaat uit naar verlandingssoorten, planten die een duidelijke aanwijzing geven over de voedselrijkdom van het water, soorten die door amfibieën vaak worden gebruikt om eitjes op af te zetten. Soms wordt een onderscheid gemaakt tussen ondergedoken, drijvende en verticale vegetatie en wordt de bedekkingsgraad van een aantal soorten in dit tekstdeel opgenomen. De Nederlandse plantennamen die in dit rapport worden gebruikt zijn afkomstig uit Lambinon (Lambinon et al., 1998). Bij knelpunten en beheer worden de factoren opgelijst die de poellocatie negatief beïnvloeden als waterbiotoop voor amfibieën. De knelpunten die in kaart werden gebracht, zijn veelvuldig: insijpeling van meststoffen, een te sterke beschaduwing, aanwezigheid van vis, intense betreding van de oevers door vee, verlanding, akkers als aangrenzende biotoop, droogvallen van de poel, isolatie van de poel t.o.v. andere waterbiotopen, enz. Er worden voorstellen gedaan om aan deze knelpunten te verhelpen. Een aantal van deze beheersvoorstellen kan op korte termijn en goedkoop worden uitgevoerd. Een aantal beheersingrepen is éénmalig (bv. aanleg van een bufferstrook tussen een poel en een aangrenzende akker), een aantal moet periodiek worden herhaald (bv. ruiming van organisch materiaal). Hoe het ook zij: vaak kan met een geringe inspanning een merkbare verbetering worden gerealiseerd. Bij elke poel wordt het belang geduid. Vaak gaat het over het voorkomen van amfibiesoorten, grotere aantallen (zowel van larven als adulten) of de rol die een bepaalde poel speelt binnen elk van de deelgebieden als belangrijkste voortplantingsplaats of als stapsteen naar andere poelen toe. Ook de aanwezigheid van minder algemene vissoorten (bv. Bittervoorn, Riviergrondel) kan hierbij worden aangehaald. Vervolgens worden de aanwezige soorten amfibieën opgelijst die tijdens deze opdracht werden aangetroffen. Voor het eerst wordt ook de evolutie besproken die de poel heeft doorgemaakt. Uiteraard kan dit enkel bij de elf poelen die ook al in 2002 en/of 2009 werden bemonsterd. Hierbij wordt vooral aandacht besteed aan het beheer dat al dan niet werd uitgevoerd en hoe dit het herpetologische belang van de poel (positief of negatief) heeft beïnvloed. 31

Indien passages uit de beschrijving van de poellocaties uit het monitoringrapport van 2009 nog steeds van toepassing zijn (bv. beschrijving van de omgeving), worden die vaak ongewijzigd overgenomen. Hierdoor kan het voorliggend rapport op zich worden gelezen en moet niet worden verwezen naar het eerdere monitoringrapport. Van elke poel wordt een gedetailleerde technische fiche opgenomen in bijlage 5.3.

3.3.1. Poellocatie Reninge 5 (identificatienummer Hyla-databank: 205.024)

Beschrijving van de omgeving: Deze locatie, gelegen langsheen de Halve Reningestraat, maakt deel uit van het landbouwbedrijf van Eddy Descamps. De poellocatie is vermoedelijk een restant van een ringwal en wordt omgeven door een aantal monumentale knotwilgen. De wal maakt deel uit van een weilandcomplex met veel sloten en een microreliĂŤf. Vegetatie: De vegetatie varieert sterk naargelang de plaats. Sommige delen zijn vegetatieloos, op andere plaatsen groeit o.a. sterrenkroos, kroos, Middelste waterranonkel en Watertorkruid. De oevervegetatie is vrij gevarieerd en bestaat vooral uit Wolfspoot, Moeraswalstro, Watermunt, Mannagras, Gele lis, Grote wederik, Veerdelig tandzaad, Gele waterkers, Pitrus, Blaartrekkende boterbloem, Grote kattenstaart en Rietgras. Knelpunten en beheer: Jaarlijks worden door de landbouwer zelf een tiental wilgen geknot. Grote delen van deze locatie drogen jaarlijks uit. Op zich is dit positief aangezien op die manier het aantal Driedoornige en Tiendoornige stekelbaarsjes (tijdelijk) drastisch kan worden herleid. Toch lijkt het ernaar alsof de hoge dichtheden aan vis een blijvende negatieve impact zouden kunnen hebben op succesvolle voortplanting van watersalamanders. In de zomer van 2012 werden grote delen van deze walgracht geruimd. De baggerspecie werd deels dun uitgespreid op het perceel, deels gestockeerd op aangrenzende percelen om in 2013 op de nabije akkers te worden uitgevoerd.

Belang: In 1978 werden hier door Philippe De Fonseca Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Kamsalamander, Gewone pad en Bruine kikker vastgesteld (De Fonseca, 1980). Vooral de aanwezigheid van Kamsalamander is belangwekkend. Ondanks herhaalde inventarisaties werd de soort er nadien niet meer aangetroffen. De dichtheid aan poelen rond deze poellocatie is behoorlijk hoog waardoor het niet is uitgesloten dat de soort hier alsnog voorkomt. De inventarisatie van 2009 leverde Alpenwatersalamander en Gewone pad op. Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander en Kleine watersalamander. Door de aanwezigheid van een burlende stier, kon op deze locatie jammer genoeg geen tweede fuikbemonstering worden uitgevoerd. Eddy Descamps geeft aan dat ook Bastaardkikker op deze locatie voorkomt. Evolutie: Ondanks het verdwijnen van Kamsalamander, lijkt het ernaar alsof deze locatie op herpetologisch vlak toch positief evolueert. Voor het eerst in de loop van dit monitoringprogramma konden tijdens de fuikbemonstering meerdere adulten van zowel Alpenwatersalamander (n=4) als Kleine watersalamander (n=3) worden vastgesteld. Misschien is dit een toevalstreffer aangezien op het eerste gezicht noch de poel zelf, noch de directe omgeving merkelijk zijn veranderd.

3.3.2. Poellocatie Reninge 6 (identificatienummer Hyla-databank: 205.306)

Beschrijving van de omgeving: Deze oude poel ligt in de Brabanthoek, één van de meest intacte hooilandcomplexen uit het projectgebied waarin o.a. nog Weidekerveltorkruid groeit. De poel ligt in een soortenrijk weilandcomplex met veel sloten en microreliëf met soortenrijke perceelsranden. De dichtheid aan houtkanten, knotbomen, doornstruwelen, sloten en poelen is zeer hoog. De lineaire landschapsdragers worden beheerd door een landschapswacht. Alle kruinhout van de geknotte wilgen, wordt in het gebied gestapeld en vormt interessante schuilplaatsen voor amfibieën en kleine zoogdieren. Ook de afwezigheid van akkers in de nabije omgeving van deze poel is positief. De Brabanthoek is één van de laatste stukken uit het projectgebied waar jaarlijks nog territoria van o.a. Braamsluiper en Zomertortel worden vastgesteld. Grauwe Gors, een uitmuntende kwaliteitsindicator 33

van kleinschalige landbouwgebieden, is er als broedvogel echter verdwenen sinds 2002. Hoe het ook zij: de Brabanthoek is én blijft een topgebied met hoge potenties, ook op herpetologisch vlak. Vegetatie: De drijvende vegetatie bestaat vooral uit kroos en waterranonkel. Aan de oostzijde ligt een dik pak sterrenkroos waardoor bemonstering met schepnet aanzienlijk wordt bemoeilijkt. In de oeverzone groeit o.a. (weinig) Mannagras, Grote waterweegbree, Watertorkruid, Blauwe waterereprijs, Moeraswalstro, Gele waterkers, enkele forse pollen Biezenknoppen en Zeegroene rus, drie pollen Valse voszegge, Rietgras, Greppelrus, Pijptorkruid, Geknikte vossenstaart, Blaartrekkende boterbloem en Wolfspoot. Door de intense betreding door vee kan zich nauwelijks enige oevervegetatie ontwikkelen in de zuidelijke en westelijke oeverzone. Knelpunten en beheer: Doordat de poel via de oostelijke aangrenzende sloot deel uitmaakt van een uitgebreid netwerk aan waterlopen (poelen, Heidebeek, Elzenbeek, Kanunnikbeek, Boezingegracht), zal aanwezigheid van vis (Driedoornige en Tiendoornige stekelbaars) vermoedelijk nooit kunnen worden uitgesloten. De poel ligt op de scheiding van vier weilandpercelen en kan aan alle zijden worden betreden. Door betreding van vee is de oevervegetatie sterk gedegradeerd, vooral aan de zuidwestkant. Om hieraan te verhelpen kan de poel best volledig worden uitgerasterd. Intensieve betreding zorgt er ook voor dat er (net als in 2009) een dikke sliblaag in de poel ligt waardoor ook het water zeer troebel oogt. Ruiming tot op de minerale laag is aangewezen (volgens het Agentschap voor Natuur & Bos werd deze poel in 2011 geruimd, Lut Demarest, in litt.). Een dergelijke beheeringreep wordt best uitgevoerd tussen half september en half oktober, in een periode waarin alle larven zijn gemetamorfoseerd en ook alle adulten zich aan land bevinden. Omwille van de hoge botanische waarde van de aangrenzende hooilanden, mag de geruimde specie niet ter plaatse worden gespreid maar moet ze worden afgevoerd (bv. op akkers in de omgeving). Met de ontdekking van Kamsalamander in de recent aangelegde poellocatie Reninge 18 (ca. 500 m ten zuidoosten van deze poellocatie Reninge 6), wordt best overwogen om in de Brabanthoek een dicht netwerk van poelen aan te leggen die niet zijn aangesloten op het slotenpatroon om een (snelle) kolonisatie door vis te bemoeilijken. Het weilandcomplex ten noorden van deze poel, leent zich hier uitstekend toe. Belang: Bij een eerdere inventarisatie in 2002 werd Bittervoorn aangetroffen maar de aanwezigheid van deze habitatrichtlijnsoort kon in het kader van het monitoringprogramma noch in 2009, noch in 2012 worden bevestigd (Econnection, 2002; Verbelen & Durinck, 2009). Tijdens de tweede fuikbemonstering (op 15 mei 2012) werd tussen de vele larven van Bruine kikker ook een albino exemplaar opgemerkt. Deze opmerkelijke kleurmutatie zal in een afzonderlijke bijdrage worden beschreven (Verbelen, in prep.). Aanwezige soorten: Kleine watersalamander, Gewone pad, Bruine kikker en Bastaardkikker. Evolutie: Tijdens acht eerdere bemonsteringen (tussen 2002 en 2011) werden enkel Gewone pad, Bruine kikker en Bastaardkikker aangetroffen. In 2012 werd voor het eerst ook succesvolle voortplanting van Kleine watersalamander vastgesteld. Ook al ging het dan maar om één larve (op 15 bemonsteringen), toch is dit een hoopgevend resultaat, dat kadert het toegenomen herpetologisch belang van de Brabanthoek.

3.3.3. Poellocatie Reninge 7 (identificatienummer Hyla-databank: 205.087)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in de zomer van 2005. De poel ligt langsheen de Sint-Corynstraat, is volledig uitgerasterd en wordt niet door vee betreden. Het omgevend grondgebruik wordt in hoge mate bepaald door intensieve akkerbouw (biologisch minder waardevolle akkers op lemige bodem) en zeer soortenarme, (vaak tijdelijk) ingezaaide graslanden. Enkel op de noordelijk aangrenzende weide staat nog een knotwilgenrij en een restant van een hoogstamboomgaard. Net ten noorden van deze locatie ligt een tuin die op de biologische waarderingskaart werd gekarteerd als een complex van biologisch waardevolle en zeer waardevolle elementen. Vooral de oude heg en de waterpartijen (met paarkoren van Bastaardkikker) zijn interessant. Vegetatie: De bedekkingsgraad aan kroos neemt licht toe in de loop van het seizoen. Algenbloei is minimaal aanwezig. In de oeverzone staat Grote waterweegbree, Rietgras, Fioringras, enkele pollen Zomprus, drie forse pollen Pitrus en Biezenknoppen. De relatief steil oplopende taluds worden gekenmerkt door een eerder schrale vegetatie met o.a. Veldzuring, Vlasbekje, Sint-Janskruid, Scherpe boterbloem, Gewone hoornbloem, Ruige zegge, Madeliefje, Zachte dravik en Glanshaver, alle in een lage bedekkingsgraad. Op de hoger gelegen delen vinden we een meer ruderale vegetatie met o.a. Witte klaver, Hondsdraf, Kruipende boterbloem, Fluitenkruid, Gewone berenklauw, Ridderzuring en Grote brandnetel. Knelpunten en beheer: De grondwatertafel zit relatief diep (> 2 m) onder het maaiveld. De landbouwer van de westelijk aangrenzende boerderij meldde in 2009 dat de poel doorgaans niet jaarrond waterhoudend is. Op 3 juli 2012 stond nog 76 cm water in deze poel, wat normaal zou moeten volstaan om alle larven de volledige metamorfose te laten voltooien. Op 23 september stonde poel volledig droog. Langsheen de oostelijke oever treedt minimale opslag van wilg op (drie takjes). Op dit moment vormt dit nog geen knelpunt maar dit zou toch best worden opgevolgd. Het grootste knelpunt is zondermeer het intensief grondgebruik van de aangrenzende akkers. Voor amfibieĂŤn is geschikt landhabitat slechts in beperkte mate aanwezig. De aanplant van een houtkant langsheen de 35

sloot of langs de lange toegangsweg naar het westelijk aangrenzend landbouwbedrijf zou hier deels kunnen aan verhelpen. Op zich zou de poel gemakkelijk kunnen verdubbelen qua oppervlak door een groter deel van het perceel uit te graven. Belang: Het belang van deze poellocatie is relatief groot aangezien dit één van de weinige poelen is waarin zowel in 2009 als in 2012 de aanwezigheid van adulte Alpenwatersalamanders en Kleine watersalamanders kon worden aangetoond. In beide jaren werd ook succesvolle voortplanting van beide soorten vastgesteld. In elk geval illustreert deze locatie treffend dat zelfs de aanleg van kleine waterpartijen een relatief hoog ecologisch rendement kunnen halen. Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Bruine kikker, Bastaardkikker Evolutie: In het monitoringrapport van 2009 werd gemeld dat de vegetatie op 22 juli 2009 nog niet was gemaaid. Voor de landbouwer leek dit een punt van ergernis. Door de hoge vegetatie werd het zicht op aankomend verkeer uit de Sint-Corynstraat belemmerd bij het verlaten van het bedrijf (Verbelen & Durinck, 2009). Er werd toen geadviseerd om dit perceel jaarlijks een eerste keer na 15 juni te maaien, met afvoer van het maaisel. Bij een terreinbezoek op 10 april 2012 kon worden vastgesteld dat een eerste maaibeurt al was uitgevoerd. Op zich is zo’n vroege maaibeurt aanvaardbaar, zeker gezien de geringe botanische waarde van dit perceel. Het maaisel werd echter ter plaatse op hoopjes achter gelaten. Hierdoor vindt er geen afname van nutriënten plaats en mag een verdere verschuiving naar een meer ruderale plantengemeenschap worden verwacht. In de toekomst zou alle maaisel moeten worden verwijderd om een verlaging van de biomassa en een verhoging van de soortdiversiteit na te streven. In tegenstelling tot de fuikbemonsteringen van 2009, lagen de maximale aantallen van adulte Alpenwatersalamanders (36 in 2009, 6 in 2012) en Kleine watersalamanders (13 in 2009, 1 in 2012) aanzienlijk lager. Een directe verklaring kon hiervoor niet worden gevonden. Net als in 2009 oogt het water nog steeds erg helder en wordt de poel goed gebufferd tegen instroom van pesticiden vanaf de zuidelijk aangrenzende akker. Vermoedelijk werd tijdens de fuikbemonstering slechts een gering aantal van de aanwezige salamanders gevangen. Deze veronderstelling wordt ook ondersteund uit de vele larven die werden gevangen tijdens de schepnetronde: 17 van Alpenwatersalamander en 30 larven van Kleine watersalamander (op tien bemonsteringen). Op zich konden voor deze locatie dus geen opmerkelijke evoluties worden vastgesteld.

3.3.4. Poellocatie Reninge 8 (identificatienummer Hyla-databank: 205.085)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel (met glashelder water!) werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in de zomer van 2005 en ligt aan de oostkant van de ruilverkavelingsweg die in het noorden aansluit op de Oostvleterenstraat. De locatie maakt deel uit van de ecologisch waardevolle vallei van de Meersbeek, een waterloop die over grote delen van het traject stroomt doorheen een weilandcomplex. De westelijke valleiflank wordt deels afgeboord met oude knotbomen en langs de oostkant staat een restant van een eertijds omvangrijker meidoornstruweel. In deze houtkant werden in 2012 territoria gekarteerd van o.a. Grasmus, Tuinfluiter, Braamsluiper, Spotvogel en Zomertortel: een mooie combinatie in een voor het overige uitgekleed landschap. Vegetatie: Algenbloei bedekt een aanzienlijk deel (ca. 50%) van het wateroppervlak. Vooral aan de noordkant groeit (weinig) waterranonkel. Verspreid over de ganse poel staat Grote lisdodde, met de hoogste dichtheid in de noordwesthoek. In de oeverzone staan enkele forse pollen Pitrus, Zomprus, Biezenknoppen, Blauwe waterereprijs, weinig Wolfspoot, Tweerijige zegge, Valse voszegge, Grote kattenstaart en Rietgras, Rietgras. De oevers zijn vrij steil en worden gekenmerkt door een schrale vegetatie. In de oeverzone staat opvallend veel (heel kleine) spontane opslag van wilg. Op het dijktalud groeit o.a. Witte klaver, Voederwikke, Gewone hoornbloem, Kruipende boterbloem, IJle dravik, Grote vossenstaart, Bijvoet, Gekroesde melkdistel, Akkerdistel, Gewone berenklauw en Fluitenkruid. Knelpunten en beheer: De bedekkingsgraad van Grote lisdodde is t.o.v. 2012 toegenomen. Deze moerasplant gedijt vooral goed in milieus die aan ingrijpende veranderingen onderhevig zijn. De plant groeit bij voorkeur op beschutte plaatsen, in wateren van beperkte omvang of in moerassen die al vrijwel geheel verland zijn. Vooral vestigt zij zich op luwe plekken in ondiep water waar veel slib en/of organisch afbraakmateriaal wordt afgezet en die aldus met een weke moddermassa gevuld raken. Vallen zulke plaatsen droog, dan ontstaat het ideale milieu voor Grote lisdodde. De massaâ€™s organische resten komen dan met zuurstof in contact en worden geoxideerd. Onder zulke 37

omstandigheden kan de plant massaal kiemen en/of zich met haar uitlopers zeer snel uitbreiden zodat ze niet zelden het hoofdbestanddeel van de begroeiing wordt, mits de grond niet uitdroogt (Weeda et al., 1994). Grote lisdodde laat in de winter een hoeveelheid strooisel achter, wat verdere verlanding in de hand werkt. Mochten de diepere zones van de poel permanent waterhoudend zijn, zal Grote lisdodde op de diepere plaatsen alvast minder goed gedijen. Om uitbreiding in de ondiepe oeverzone onder controle te houden, wordt het advies dat ook al werd geformuleerd in 2009 herhaald: Grote lisdodde maaien in de zomer en het strooisel afvoeren (Verbelen & Durinck, 2009). Maaien in de zomer (bij voorkeur eind juli, eventueel gevolgd door een tweede maaibeurt in de nazomer) grijpt drastisch in op de planten: door het afmaaien in volle groei kan er minder fotosynthese plaatsvinden. Dit leidt tot een verzwakking van de dominante soort (Hermy et al., 2004). De spontane opslag van wilg blijft een aandachtspunt. Belang: Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Gewone pad, Bruine kikker, Bastaardkikker. Evolutie: Het beheeradvies dat werd geformuleerd in het monitoringrapport van 2009 werd deels opgevolgd: de spontane opslag van wilg in de oeverzone werd recent verwijderd (positief) maar de Grote lisdodde werd (vermoedelijk) nog nooit gemaaid (negatief). Beide blijven ook in de toekomst belangrijke aandachtspunten. Ondanks die dreiging van almaar meer Grote lisdodde en een daaraan gekoppelde verlanding, waren de resultaten van de monitoring van 2012 positief: voor het eerst kon de aanwezigheid van Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander ĂŠn Bruine kikker worden aangetoond. Samen met Gewone pad en Bastaardkikker, werd deze locatie in 2012 dus door vijf amfibiesoorten gebruikt. Een behoorlijk rendement!

3.3.5. Poellocatie Reninge 9 (identificatienummer Hyla-databank: 205.086)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in de zomer van 2005 en ligt aan de westkant van de ruilverkavelingsweg die in het noorden aansluit op de Oostvleterenstraat. Aangezien deze poel vlakbij poellocatie Reninge 8 ligt, verwijzen we naar de bovenstaande tekst voor een beschrijving van de omgeving. De poel is 100% zonbeschenen en is volledig uitgerasterd waardoor betreding van de oevers door vee niet mogelijk is. In het voorjaar wordt de poel druk bezocht door Huis- en Boerenzwaluw die laag over het water scheren om te drinken. Vegetatie: Algenbloei was op 10 april en 15 mei 2012 beperkt tot enkele kleine vlekjes (ca. 3%). Op 3 juli 2012 liep dit echter al op tot 20%. Drijvende vegetatie is nauwelijks aanwezig (kroos, waterranonkel). Langsheen de noordelijke en oostelijke zijde staat Grote lisdodde. Gewone waterbies, Tweerijige zegge, weinig Pitrus en Geknikte vossenstaart bepalen het aspect van de oeverzone. De vegetatie op de relatief steil oplopende taluds is vrij schraal met o.a. Witte klaver, Rode klaver, Voederwikke, Herderstasje, Wolfspoot en Scherpe boterbloem. Hogerop domineren vooral planten van voedselrijkere bodems als Kruipende boterbloem, Witte dovenetel, Bijvoet, Krulzuring, Fluitenkruid en Gewone berenklauw, naast Akkerdistel, Glanshaver, Kropaar, Grote vossenstaart, Kleefkruid, weinig Zevenblad en Grote brandnetel. Knelpunten en beheer: De spontane opslag van wilg op de oevers is een knelpunt dat om permanente aandacht vraagt. Idem voor een mogelijke uitbreiding van de lisdoddevegetatie. In de poel is bijzonder veel visbroed aanwezig (vermoedelijk vooral van Tiendoornige stekelbaars). Belang: De poel werd intussen gekoloniseerd door vijf soorten amfibieĂŤn, wat voor een amfibiearme regio lang niet slecht is. Bovendien zat hier het grootste paarkoor van Bastaardkikkers (n=10) van alle poelen die in het kader van deze monitoringopdracht werden onderzocht. Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Gewone pad, Bruine kikker, Bastaardkikker. Evolutie: In 2009 werd een aanzienlijk deel van het wateroppervlak ingenomen door Gekroesd fonteinkruid; in 2012 was dit helemaal verdwenen. Gekroesd fonteinkruid is een plant van zoete tot licht brakke, carbonaat- en tevens sulfaatrijke, neutrale tot basische, meestal vrij voedselrijke, stilstaande of stromende wateren op allerlei minerale bodems met een gering gehalte aan organische stof (Weeda et al., 1994a). Zodra zich organisch afbraakmateriaal ophoopt, verdwijnt het. In hoeverre de toename aan dood organisch materiaal van Grote lisdodde het verdwijnen van Gekroesd fonteinkruid kan verklaren, is niet geheel duidelijk. Wat wel duidelijk is, is dat de bedekkingsgraad van Grote lisdodde licht is toegenomen t.o.v. 2009. Recent (vermoedelijk in het voorjaar van 2012) werd de spontane opslag van wilg in de oeverzone afgezet. In 2012 werd voor het eerst de aanwezigheid van Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander en Bruine kikker in deze poel aangetoond.

3.3.6. Poellocatie Reninge 10 (identificatienummer Hyla-databank: 205.080)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in de zomer van 2005 en ligt aan de westkant van een naamloze ruilverkavelingsweg die aansluit op de Kasteelweg. De locatie ligt op de rand van de IJzervallei. De noordelijk aangrenzende weilanden worden op de meest recente versie van de biologische waarderingskaart gekarteerd als een weilandcomplex met veel sloten en microreliĂŤf. Een deel van de weilanden is omgeven door oude knotwilgen. Houtkanten met meidoorn, sloten afgeboord met Zwarte els en enkele poelen zorgen voor een hoge dichtheid aan geleidende kleine landschapselementen. Ten zuiden wordt het grondgebruik in hoge mate gedomineerd door akkers op lemige bodem. Instroom van pesticiden vanaf deze akkers in de poel wordt aan de oostzijde verhinderd door de tussenliggende ruilverkavelingsweg en aan de zuidkant door een sloot. Vegetatie: Net als in 2009, is ook nu geen onderwatervegetatie aanwezig. Algenbloei is minimaal. In de centrale, diepere zones zorgen sterrenkroos en fonteinkruid voor een bedekkingsgraad van ca. 10%. Op de oevers staat weinig Pitrus en Biezenknoppen, naast o.a. Lidrus, Wolfspoot, Watertorkruid, Kruipende boterbloem, Blaartrekkende boterbloem en Pinksterbloem. De oevervegetatie wordt gedomineerd door Riet. Enkel langsheen de noordkant staat (weinig) spontane opslag van wilg. Knelpunten en beheer: Driedoornige en Tiendoornige stekelbaars zijn talrijk aanwezig waardoor de kans op succesvolle reproductie van watersalamanders enigszins wordt beperkt. De poel werd geruimd en de geruimde specie werd dun gespreid op de oevers. In de toekomst zou deze specie beter worden afgevoerd en bv. als grondbemester worden gebruikt op de oostelijk of zuidelijk aangrenzende akkers. Verlanding door Riet zet zich verder door, ook al werden al beheeringrepen uitgevoerd om dit proces tegen te gaan. Hoe en wanneer het Riet werd gemaaid, is niet duidelijk. In elk geval lijken de uitgevoerde beheermaatregelen niet het gewenste effect (i.e. terugdringen van Riet) op te leveren. Voor de winter sterven de bovengrondse delen van Riet af en breekt de bladschijf van de schede af. De dode, verhoutende en vergrijzende halmen kunnen meer dan twee jaar blijven staan. Voor de luchtvoorziening van de ondergrondse delen zijn deze halmen onontbeerlijk: worden 40

ze onder water afgesneden, dan sterft Riet de verdrinkingsdood. Het is dus zaak om deze halmen in de winterperiode zo ver mogelijk onder de waterlijn af te zetten, wil men verdere rietuitbreiding tegen gaan. Omdat elk nadeel ook zijn voordeel heeft: in deze kleine rietkraag zat een zangpost van Kleine Karekiet. Aanleg van een aantal nieuwe, geïsoleerde amfibieënpoelen in het noordelijk aangrenzend weilandcomplex dringt zich op. Het zou mooi zijn mochten ook de ‘gaten’ in de houtkant langsheen de zuidelijk aangrenzende sloot kunnen worden opgevuld. Belang: Het herpetologisch belang van deze poellocatie is toegenomen t.o.v. 2009 (zie ‘evolutie). Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Gewone pad, Bruine kikker en Bastaardkikker. Evolutie: De monumentale knotwilg langsheen de zuidelijk aangrenzende sloot werd recent geknot. Hierdoor wordt de mate van beschaduwing op de poel tijdelijk gereduceerd. Met het kruinhout werden langsheen de sloot twee kleine houtrillen aangelegd, een ideale schuilplaats voor amfibieën, muizen en marterachtigen. Op 9 april zat een Velduil tegen deze houtril aan. Verlanding door oprukkend Riet vormt een blijvend aandachtspunt. In het vorige rapport werd gesteld dat kolonisatie van deze poel door watersalamanders op termijn niet uitgesloten was. Tijdens de monitoring van 2012 konden in elke ronde watersalamanders worden vastgesteld, zowel adulte Alpenwatersalamanders (n=11), adulte Kleine watersalamanders (n=3) als larven van beide soorten. Een bemoedigende evolutie.

3.3.7. Poellocatie Reninge 11 (identificatienummer Hyla-databank: 205.081)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in de zomer van 2005. De locatie ligt op de rand van de IJzervallei en bevindt zich ten westen van de vorige poel. In het zuiden wordt de poel begrensd door een intensief begraasd, soortenarm permanent cultuurgrasland. Het noordelijk aangrenzend weilandcomplex wordt doorsneden door een dicht slotenpatroon. Een aantal van deze ecologisch waardevolle weilanden (met een soortenrijke 41

vegetatie in de perceelsranden) wordt afgeboord door oude populieren en wilgen in knotvorm. In de houtkanten werd op 14 mei 2012 een zangpost van Spotvogel vastgesteld. Deze poel maakt deel uit van een cluster van zeven poelen die dicht bij elkaar liggen. De meeste van deze poelen staan met elkaar in verbinding door een sloot. Vegetatie: De oostelijke uitloper staat quasi droog en is grotendeels dichtgegroeid met o.a. Gele lis, Rietgras en spontane opslag van wilg. Rietgras rukt vanuit dit stuk ook langzaam in de poel op. In de oeverzone staan enkele kleine pitruspollen, Biezenknoppen, Gele waterkers en Wolfspoot. Het water oogt erg helder; er werd geen algenbloei vastgesteld. Het westelijke deel van de poel groeit dicht met Grote lisdodde. In de lisdoddevegetatie bevindt zich een nest van Meerkoet. Het braamstruweel aan de noordkant zorgt voor een geschikte schuilplaats voor amfibieën en wordt best behouden. Het bloeiaspect van de dijkkruin wordt in mei bepaald door Fluitenkruid en vormt, samen met een hoge bedekkingsgraad aan Grote brandnetel en de bramenkoepels, een geschikt broedhabitat voor Grasmus. Knelpunten en beheer: Ondanks een zeer vochtig voorjaar stond hier bij de derde inventarisatieronde (op 3 juli 2012) nog slechts 5 cm water, op ca. 80 cm² (in 2009 stond de poel toen zelfs volledig droog). Op 23 september 2012 stond de poel volledig droog. Door een grondige bemonstering werd gepoogd om zoveel mogelijk larven te vangen. Deze werden alle overgebracht naar poellocatie Reninge 13 omdat ze anders in de snel droogvallende poel de metamorfose niet volledig zouden kunnen voltooien. Het vroegtijdig droogvallen werd ook reeds in het vorige monitoringrapport als knelpunt aangehaald (Verbelen & Durinck, 2009). Gezien het relatief hoge herpetologische belang van deze locatie, moet worden gekeken of het mogelijk is om deze poel verder uit te diepen (± 60 cm). De organische laag is beperkt in volume (± 25 cm dik) waardoor kan worden overwogen om ook een deel van de minerale laag af te graven. Voorafgaand moet eerst een bodemstaal worden genomen, om te vermijden dat de waterafsluitende kleilaag zou worden doorboord. Om ook het beperkte volume van deze poel enigszins uit te breiden, kan de verlande oostelijke uitloper worden uitgegraven. De vrijgekomen grond wordt best gebruikt om een bufferdijk aan te leggen om instroom van (visrijk) water vanuit de oostelijk aangrenzende sloot te verhinderen. De verlanding - die al in 2009 merkbaar was maar zich sindsdien heeft doorgezet - zal door een diepere poel mogelijk enigszins kunnen worden teruggedrongen. Elk jaar moet de spontane opslag van wilg en populier in de oeverzone worden aangepakt met een bosmaaier. Belang: Gezien de geringe oppervlakte, is de aanwezigheid van minimaal 15 Alpenwatersalamanders en twee Kleine watersalamanders zeker belangwekkend. Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander en Bastaardkikker. Evolutie: De poel valt jaarlijks (te vroeg) droog (zie: knelpunten en beheer). Vermoedelijk werd voor deze poel werd gegraven geen bodemstaal genomen om na te gaan hoe hoog de grondwatertafel in de zomer staat. Was dit wel gebeurd, dan was duidelijk geworden dat dit geen geschikte locatie was voor de aanleg van een poel of dat men dieper had moeten graven om zeker te zijn dat de poel doorgaans tot midden augustus water zou bevatten. Doordat de poel jaarlijks droogvalt, heeft ook de verlanding zich verder kunnen doorzetten. Opmerkelijk: in 2009 stond hier nog geen Grote lisdodde terwijl deze verlandingsindicator in 2012 al een aanzienlijk deel (ca. 20%) van het wateroppervlak had ingepalmd. Deze soort vestigt zich gemakkelijk op luwe plekken in ondiep water waar slib en/of organisch afbraakmateriaal wordt afgezet en aldus met een weke moddermassa worden gevuld. Vallen zulke plaatsen dan ook nog droog, dan ontstaat het ideale milieu voor Grote lisdodde. De massa’s organische resten komen met zuurstof in contact en worden geoxideerd. Onder dergelijke omstandigheden kan de plant massaal kiemen en/of zich met zijn uitlopers zeer snel uitbreiden zodat zij niet zelden hoofdbestanddeel van de begroeiing wordt, mits de grond niet uitdroogt (Weeda et al., 1994b). Bij uitblijvend beheer zal deze negatieve ontwikkeling zich vermoedelijk ook hier doorzetten. Ondanks deze negatieve ontwikkelingen, werd in 2012 voor het eerst succesvolle voortplanting van Alpenwatersalamander en Kleine watersalamander aangetoond. Ook een subadulte Bastaardkikker was nieuw voor deze locatie.

3.3.8. Poellocatie Reninge 12 (identificatienummer Hyla-databank: 205.082)

Beschrijving van de omgeving: Deze kleine poel werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in de zomer van 2005 en ligt zuidelijk langsheen het westelijk deel van de Veurnestraat. De locatie is gesitueerd op de rand van de vallei van de Poperingse Vaart. Aan de noordkant ligt een omvangrijk akkercomplex en ten zuiden wordt de poel begrensd door een weilandcomplex dat wordt doorsneden door een aantal sloten en beken met de Kerkebeek als meest opvallend dragend landschapselement. De dichtheid aan kleine landschapselementen in de directe omgeving is echter zeer laag. Vegetatie: Veenwortel is de enige soort met drijvende plantendelen. In de oeverzone staat Blaartrekkende boterbloem, Grote kattenstaart, weinig Grote waterweegbree, Pitrus en Krulzuring. Grote lisdodde breidt zich hoofdzakelijk langsheen de westelijke oever uit. In de lisdoddevegetatie zat op 14 mei een meerkoetnest met zes eieren. Op 15 mei waren al twee pulli gekipt. Langsheen de waterlijn (vooral aan de oosten westkant) slaat wilg spontaan op. De steil oplopende taluds worden gekenmerkt door een ruderale vegetatie met o.a. Lidrus, Hondsdraf, Witte klaver, Ringelwikke, Heggenwikke, Vogelmuur, Witte dovenetel, Kruipende boterbloem, Grote vossenstaart, Zevenblad, Kleefkruid, Krulzuring, Ridderzuring, Grote brandnetel, Fluitenkruid, Duizendblad, Boerenwormkruid en Gewone berenklauw. De grasmat is sterk vervilt. Knelpunten en beheer: Net als in 2009 werd ook nu Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars en Blauwbandgrondel aangetroffen. Deze laatste is een exoot die in Vlaanderen voor het eerst werd gemeld in het Demerbekken in 1992. Tien jaar later had de soort heel Vlaanderen gekoloniseerd (Vandelannoote et al., 1998). Het succes van de Blauwbandgrondel kan worden toegeschreven aan een opportunistische levenswijze: korte generatietijd, klein lichaam, hoge reproductie en tolerantie t.o.v. extreme waarden van omgevingsvariabelen (bv. laag zuurstofgehalte, hoge graad van vervuiling). De soort heeft een breed voedselspectrum (zoöplankton, zoöbenthos, detritus en perifyton) maar foerageert bij gebrek aan zoöplankton ook op algen en waterslakken. Blauwbandgrondel heeft de eigenschap om schubben en spierweefsel van vissen en amfibieën los te 43

rukken (facultatief parasitisme) en kan op die manier de herpetologische waarde van een poel negatief beĂŻnvloeden. In 2012 werd wel voor het eerst Bittervoorn gevangen (met 12 ex. in de fuiken op 10 april 2012). In het rapport van 2009 werd gesuggereerd om de poel periodiek (om de vijf jaar) leeg te pompen (tussen 15 september en 15 november) om het visbestand opnieuw op nul te zetten maar door de ligging (alluviale vlakte van een riviervallei) lijkt dit weinig zinvol. Rekolonisatie door vis is op deze locatie quasi gegarandeerd. De poel leegpompen is op dat vlak dweilen met de kraan open. Zoals ook al werd opgemerkt bij R10 is dit niet aangewezen. Doordat deze poel (vermoedelijk) nooit droogvalt, lijkt het weinig waarschijnlijk dat Grote lisdodde de volledige oppervlakte zal innemen. In de directe omgeving ligt het aanbod aan geschikt landhabitat eerder laag. Aanplant van een bijkomende gemengde houtkant of een meidoornstruweel zou hieraan kunnen verhelpen. Belang: Op dit ogenblik is het herpetologisch belang van deze locatie eerder gering. Gezien de ligging zal aanwezigheid van vis vermoedelijk niet kunnen worden vermeden en zal deze poel voor watersalamanders vooral van nut zijn als stapsteen. Voor Gewone pad en Bruine kikker is dit wel een geschikte voortplantingsplaats, voor Bastaardkikker is deze poel eigenlijk iets te klein. Het belang van deze locatie ligt echter vooral in de aanwezigheid van Bittervoorn. Bittervoorn is in Vlaanderen volledig beschermd door de Riviervisserijwet. De soort is ook opgenomen in bijlage III van de Conventie van Bern en bijlage II van de Habitatrichtlijn. Bittervoorn is gebonden aan wateren waar zoetwatermossels van het geslacht Unio of Anodonta voorkomen. Plassen met goed ontwikkelde waterplantenvegetatie en oeverzones met een goede tot vrij goede waterkwaliteit zijn een vereiste (Vandelannoote et al., 1998). De visjes zoeken de beschutting van waterplanten op, waar ze vooral van plantaardig plankton leven. De eitjes ontwikkelen tussen de kieuwen van een zoetwatermossel. De aanwezigheid van de soort in de IJzer en polderwaterlopen uit het projectgebied (Boezingegracht, Landdijkgracht) is bekend. Toch blijft elke nieuwe vindplaats in poelen vermeldenswaardig, zeker omdat kleine, stilstaande wateren niet vaak elektrisch worden bemonsterd en er verhoudingsgewijs relatief weinig data voorliggen van Bittervoorn in poelen. Aanwezige soorten: Kleine watersalamander, Bruine kikker en Bastaardkikker. Evolutie: Ondanks de uitbreiding van Grote lisdodde, werd in 2012 toch voor het eerst Kleine watersalamander opgemerkt. Ook de hoge aantallen Bittervoorn zijn positief.

3.3.9. Poellocatie Reninge 13 (identificatienummer Hyla-databank: 205.083)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in de zomer van 2005 en ligt noordelijk langsheen het westelijk deel van de Veurnestraat. Langs de oostzijde werd een houtkant aangeplant met o.a. meidoorn, Sleedoorn, wilg, Zwarte els, Sporkehout en Zomereik. De aanplant slaat goed aan. Door deze houtkant wordt de poel voldoende gebufferd tegen instroom van pesticiden vanuit de oostelijk aangrenzende akkers. In het westen ligt een omvangrijk weilandcomplex op de rand van de vallei van de Poperingse Vaart. Deze weilanden staan soms tot ver in het voorjaar plasdras en hebben een hoge faunistische waarde. De dichtheid aan kleine landschapselementen is evenwel gering en beperkt zich tot twee poelen en een knotwilgenrij. Vegetatie: In de oeverzone ontwikkelt zich een brede verlandingsgordel waarin vooral Grote lisdodde en (in mindere mate) Pitrus domineert. Op de oevers zelf groeit verder o.a. Zomprus, Veerdelig tandzaad, Gele waterkers, Echte koekoeksbloem, Scherpe zegge (enkel langsheen de oostzijde), Biezenknoppen en Rietgras. Knelpunten en beheer: Voor watersalamanders zou de talrijke aanwezigheid van vis (Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars, Blauwbandgrondel, Riviergrondel, Bittervoorn, Bermpje (2009) en Rietvoorn (2009)) een knelpunt kunnen zijn. De grazige vegetatie omheen de poel wordt best jaarlijks twee keer gemaaid (met afvoer van het maaisel). Spontane opslag van wilg in de oeverzone en uitbreiding van Grote lisdodde moet worden opgevolgd en - indien nodig - moeten de nodige beheeringrepen worden uitgevoerd. Belang: Door de situering (i.e. in een valleigebied) en de omvang van de poel is dit een ideaal waterhabitat voor Bastaardkikker. In tegenstelling tot watersalamanders, is deze soort veel minder gevoelig aan de aanwezigheid van vis. Larven van Bastaardkikker houden zich vooral op op de bodem (en niet in de waterkolom) en blijven daardoor vaker onopgemerkt door predatoren. Bovendien zijn kikkerlarven ook snel en slagen ze er vaak in om tijdig aan een predator te ontkomen door zich in 45

dichte vegetatie te verschuilen. De aanwezigheid van (minimaal) zeven adulte Bastaardkikkers op 2 juli 2012 geeft aan dat dit een goede kikkerpoel is. Voor salamanders zal dit vermoedelijk nooit een toplocatie worden. Aanwezige soorten: Kleine watersalamander, Gewone pad, Bruine kikker en Bastaardkikker. Evolutie: De gemeente Vleteren voert regelmatig beheerwerken uit: het perceel wordt gemaaid (maaien tot aan de waterlijn is aangewezen zodat ook de wilgenopslag mee wordt verwijderd). Recent werd ook de lisdoddevegetatie geschoond. De plantenresten werden echter niet verwijderd: alles werd in de noordoosthoek van het perceel op een hoop gedeponeerd.

3.3.10. Poellocatie Reninge 14 (identificatienummer Hyla-databank: 205.084)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel (met heel troebel water) werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in het voorjaar van 2008. De locatie ligt op de valleirand en wordt omgeven door cultuurhistorische permanente graslanden die soms tot ver in het voorjaar plasdras staan. Op de dijkkruin werd in het kader van de ruilverkaveling een nieuw wandelpad aangelegd. Vegetatie: Er is nauwelijks algenbloei aanwezig (< 1%). Drijvende waterplanten blijven vooralsnog beperkt tot enkele kleine vlekjes sterrenkroos, waterranonkel en (bloeiende) Veenwortel, net als in 2009. In de oeverzone staat o.a. Kruipende boterbloem, enkele pollen Pitrus en Grote lisdodde (aan de westkant). Rietgras domineert. Zoals wel vaker het geval is, zorgt ook hier de lisdoddevegetatie voor een geschikte broedplek voor Meerkoet (nest met vier eieren op 9 april 2012). Knelpunten en beheer: Elke bemonstering levert een groot aantal stekelbaarzen op (vooral Driedoornige, minder Tiendoornige), naast Riviergrondel en Blauwbandgrondel. Gezien de diepte van de poel, lijkt de kans klein dat deze locatie ooit zal droogvallen. Elektrisch afvangen van vis of 46

droogpompen van de poel is, gezien de ligging op de rand van de IJzervallei, een zinloze beheeringreep: de poel zal op korte termijn telkens weer door vis worden gekoloniseerd. Belang: De herpetologische waarde van deze locatie blijft zeer gering. Toch even meegeven dat Timmermans in 1976 en 1985 geen Tiendoornige stekelbaars aantrof in het IJzerbekken en ook in 1989 werd de soort er niet aangetroffen (Bruylants et al., 1989). Alhoewel Tiendoornige stekelbaars relatief algemeen is in Vlaanderen, heeft hij toch een kleiner verspreidingsgebied dan de Driedoornige stekelbaars. Hij is vooral zeldzamer in het westelijk deel van het Vlaams Gewest. Volgens Bannister (1982) moet Tiendoornige stekelbaars op Europees niveau zelfs als een bedreigde vissoort worden beschouwd. Aangezien de zes monitoringrondes (drie in 2009, drie in 2012) slechts ĂŠĂŠn Bastaardkikker opleverden, raden we aan om deze poel niet langer te weerhouden voor volgende bemonsteringen. Aanwezige soorten: Bastaardkikker. Evolutie: De poel ziet er net zo uit als in 2012. De vegetatie op het weiland waarin deze poel is gelegen, lijkt wel veranderd. In 2009 werd de vegetatie gedomineerd door Rietgras, het hooiland werd gemaaid maar het maaisel werd niet afgehaald waardoor de grasmat sterk verviltte. De vegetatie op de dijkkruin was vrij ruig (met veel Grote brandnetel) en bood broedgelegenheid voor Grasmus, Bosrietzanger en Sprinkhaanzanger. In 2012 is het aandeel aan ruigtekruiden aanzienlijk teruggedrongen en valt vooral de hogere presentie aan Geknikte vossenstaart op. Ook het bloeiaspect is toegenomen met o.a. Witte klaver, Veenwortel, Boerenwormkruid, Hondsdraf en Grote weegbree.

3.3.11. Poellocatie Reninge 15 (identificatienummer Hyla-databank: 205.088)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Reninge in 2005. De poel ligt in de vallei van de Kemmelbeek, een uitgebreid en ecologisch 47

waardevol weilandcomplex met microreliĂŤf, doorsneden door een dicht slotenpatroon, soms begroeid met Riet. Het bloeiaspect wordt hier in hoge mate bepaald door Pinksterbloem. Delen van de vallei staan tot ver in het voorjaar plasdras en zijn een vaste stopplaats voor steltlopers en eenden op doortrek. In de het oostelijke deel van de beekvallei, tussen de Kemmelbeek en de Noordweststraat, ligt een dicht netwerk aan poelen. Het gros staat via het slotenpatroon met elkaar in verbinding. Vegetatie: Gekroesd fonteinkruid haalt een hoge bedekkingsgraad. Drijvende vegetatie is t.o.v. 2009 aanzienlijk uitgebreid, vooral door de forse toename aan Veenwortel. Ook de dichte vegetatie Liesgras (in 2009 nog beperkt tot enkele mÂ˛ in de noordwesthoek) is fors uitgebreid. In de oeverzone groeit o.a. Grote waterweegbree, Mannagras, Rietgras en Grote lisdodde. Knelpunten en beheer: De poel is niet uitgerasterd. De aangrenzende weilanden worden periodiek begraasd door vee zodat de oevers van deze poellocatie kunnen worden betreden. De mate van betreding is echter zeer gering en leidt niet tot merkelijke degradatie van de oevervegetatie. Gedeeltelijk of volledig uitrasteren van deze poel, lijkt niet noodzakelijk. Belang: Momenteel is de herpetologische waarde van deze poel laag. Aanwezige soorten: Kleine watersalamander. Evolutie: Vermoedelijk werden sinds de aanleg in 2005 nog geen beheerswerken aan deze poel uitgevoerd. Momenteel is hier ook nog geen nood aan. Er treedt geen verlanding op, de oevers worden niet stukgelopen door vee, er is geen beschaduwing, slib of dood organisch materiaal is slechts in geringe mate aanwezig en de poel valt vermoedelijk nooit droog. De toename aan drijvende en verticale vegetatie (vooral Gekroesd fonteinkruid, Veenwortel en Liesgras) is opmerkelijk. In 2012 kon voor het eerst succesvolle voortplanting van Kleine watersalamander en Bastaardkikker worden aangetoond.

3.3.12. Poellocatie Reninge 16 (identificatienummer Hyla-databank: 205.099)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in 2009 in het kader van de ruilverkaveling Reninge en werd in 2012 voor het eerst onderzocht. Het perceel waarin de poel werd aangelegd, ligt in de Brabanthoek. Een hoge dichtheid aan knotwilgen, houtkanten en doorstruweel (met o.a. meidoorn, Sleedoorn en Hondsroos) bepaalt de ecologische waarde van dit gebied. Dit is het enige stuk uit het projectgebied waar het grondgebruik wordt gedomineerd door soortenrijke hooilanden, doorsneden door sloten, met veel poelen en oude weerhagen. Enkele recente aanplanten en ruigtepercelen vormen een fraaie aanvulling op deze biologisch interessante mix aan kleine landschapselementen. In de westelijk aangrenzende houtkant broeden Spotvogel, Grasmus en Zomertortel. Vegetatie: Het perceel heeft in het voorjaar een bloeiaspect dat wordt bepaald door Kruipende boterbloem. De grasmat is sterk vervilt. Rietgras domineert. Dit gras is een indicator van hoge voedselrijkdom en gedijt optimaal in dynamische omstandigheden. Karakteristiek voor zijn standplaats zijn vooral de wisselingen in het waterpeil: â€™s winters staan de meeste groeiplaatsen langdurig onder water, â€™s zomers daalt de waterstand veelal tot een halve meter of meer onder het maaiveld. Deze storingsindicator staat op de iets hogere delen van het perceel en de afgestorven halmen vormen een broedplek voor Wilde Eend. Naast Rietgras staan er ook andere ruigtesoorten als Akerdistel, Grote brandnetel, Haagwinde en Krulzuring, alle in een lage bedekkingsgraad. In de voorzomer verschuift het bloeiaccent naar o.a. Jacobskruiskruid, (weinig) Margriet, Kompassla en Gewoon duizendblad. In de lager gelegen, meer vochtige stukken staat o.a. Tweerijige zegge, Scherpe boterbloem, Pinksterbloem en Penningkruid. Op de oevers van de poel (met erg helder water!) groeit Geknikte vossenstaart, Wolfspoot, (weinig) Mannagras, Rietgras, Grote kattenstaart, Pijptorkruid, Watertorkruid en Gewone waterbies. Deze laatste is een typische pionier in nieuw gegraven wateren. Grote delen (ca. 70%) worden ingenomen door fonteinkruid, naast waterranonkel. Rondom in de randzone ligt een smalle gordel van algen. Knelpunten en beheer: Noch de poel, noch het perceel moeten de komende jaren worden beheerd. 49

Belang: Net als bij andere poelen uit de Brabanthoek, (R6, R17, R18) ligt het herpetologisch belang (momenteel) heel erg laag. Op zich lijkt dit in tegenspraak met de hoge ecologische waarde van de Brabanthoek en met de goede resultaten van andere nieuwe poelen uit de onmiddellijke omgeving (R10 en R11). Overstromingsgebieden overal in Vlaanderen zijn doorgaans arm aan amfibieĂŤn. In West-Vlaanderen is dit nog meer uitgesproken. Dit betekent echter geenszins dat het graven van nieuwe poelen een verloren investering zou zijn. Voor heel wat macro-invertebraten, hydrofiele planten, libellen, watervogels, â€Ś vormen poelen een essentieel onderdeel van een goed uitgebouwde ecologische infrastructuur. Ook al waren de resultaten uit 2012 ietwat ontgoochelend, toch lijkt het aannemelijk dat hier in een volgende monitoringsronde wel salamanders zullen worden aangetroffen. Aanwezige soorten: Bastaardkikker.

3.3.13. Poellocatie Reninge 17 (identificatienummer Hyla-databank: 205.094)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in 2009 in het kader van de ruilverkaveling Reninge en werd in 2012 voor het eerst onderzocht. Deze poellocatie ligt in dezelfde omgeving als poellocatie 16 en 18. Voor een beschrijving van de ruime omgeving (i.e. de Brabanthoek) verwijzen we dan ook naar het tekstdeel bij beide poelen. Het bloeiaspect op het hooiland wordt bepaald door paardenbloem, Kruipende boterbloem en Rode klaver, naast weinig Gewone rolklaver. De vegetatiestructuur is zeer open en vormt een geschikt broedhabitat voor o.a. Patrijs en Veldleeuwerik. Grassen leveren het grootste aandeel in de biomassa met Geknikte vossenstaart, Grote vossenstaart, Zachte dravik, Gestreepte witbol, Timoteegras en Rietgras. Op de meest vochtige plekken staat Gewone waterbies en Tweerijige zegge. Vegetatie: In de oeverzone groeit weinig Geknikte vossenstaart, Veenwortel, Veerdelig tandzaad, Gele waterkers en Pitrus. Dieper in de poel komt enkel Grote waterweegbree en Watertorkruid voor, naast heel weinig Mannagras. Onder de schermbloemigen van de waterkant is Watertorkruid de 50

meest uitgesproken pionier. De plant kiemt alleen op drooggevallen plekken. Blijft de groeiplaats het tweede jaar onder water, dan ontwikkelt de plant zich weliswaar fors maar verdwijnt het (na bloei en vruchtzetting) totdat de plek opnieuw droogvalt. Het water oogt troebel, ook al worden de oevers niet betreden door vee. Knelpunten en beheer: De poel behoeft momenteel geen beheer. Het hooiland waarin de poel is gelegen, wordt meermaals per jaar gemaaid. In functie van amfibieën lijkt het aangewezen om het ganse blok op te delen in een drietal kleinere percelen die van elkaar worden gescheiden door een noord-zuid geöriënteerde (nog aan te planten) houtkant. Ook voor soorten als Grasmus, Braamsluiper, Spotvogel, Koekoek en Zomertortel zou dit gunstige resultaten opleveren. Een andere optie bestaat eruit om het noordelijk deel van het perceel in te richten als een akkerreservaat met vogelvoedselgewassen, gorzenakkertjes of trioranden, goed voor Haas, Patrijs, Veldleeuwerik en Kneu. In de Brabanthoek broedden in 2002 nog de laatste koppeltjes Grauwe Gors van het projectgebied. Misschien zou zo’n akkerreservaat de soort (tenminste in de winter) opnieuw naar Reninge kunnen lokken. Derde optie: het perceel braak laten liggen, zoals nu reeds gebeurd in de noordoosthoek. Hoe het ook zij: het lijkt ernaar alsof met de huidige beheerkeuze dit omvangrijk perceel (nog) niet het hoogst mogelijke ecologische rendement haalt. Belang: Het herpetologisch belang van deze poel is momenteel eerder gering maar dit zou (met de recente ontdekking van Kamsalamander in de nabijgelegen poellocatie Reninge 18) op termijn kunnen veranderen. Aanwezige soorten: Bastaardkikker.

3.3.14. Poellocatie Reninge 18 (identificatienummer Hyla-databank: 205.100)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in 2009 in het kader van de ruilverkaveling Reninge en werd in 2012 voor het eerst onderzocht. Het (omvangrijke) perceel waarin 51

de poel werd aangelegd, is gesitueerd in de Brabanthoek. Aan de oostkant ligt een ecologisch waardevol weilandcomplex met veel sloten en relicten van halfnatuurlijke graslanden. In het westen wordt het perceel begrensd door een trage weg en de Heidebeek. De goed uitgebouwde (en goed onderhouden) ecologische infrastructuur werd recent nog versterkt door de aanplant van een ‘geboortebos’ (vnl. op basis van Zwarte els en Gewone es), net ten noorden van poellocatie 18. Dit ‘bos’ werd aangeplant op 29 maart 2009 op initiatief van het Agentschap voor Natuur & Bos (ANB) i.s.m. de gemeente Lo-Reninge en de Gezinsbond. Aan de oostkant grenst een fraaie houtkant, ideaal landhabitat voor amfibieën en broedplek voor o.a. Grasmus. Met de uitgegraven specie werd op het perceel een talud aangelegd dat werd beplant met inheems struweel. Vegetatie: Op de oever staat verspreid heel weinig Zomprus, Krulzuring, Wolfspoot, Moerasandoorn, Wilgenroosje, Pitrus, Gele lis en opslag van wilg. In de poel zelf komt geen vegetatie voor. Knelpunten en beheer: Door een hoge dichtheid aan houtkanten, knotwilgen, poelen en sloten, cultuurhistorisch permanente graslanden, kleine percelen met relicten van halfnatuurlijke hooilanden en afwezigheid van akkerbouw, is deze poel ideaal gesitueerd. De poel is volledig zonbeschenen en wordt niet door vee betreden waardoor een oevervegetatie zich optimaal zou moeten kunnen ontwikkelen. Voornaamste knelpunt anno 2012: het totaal gebrek aan waterplanten waardoor er voor salamanders geen mogelijkheid bestaat om eitjes af te zetten. Belang: Op 15 mei werd in een fuik die in de noordoosthoek van de poel werd geplaatst een subadult vrouwtje Kamsalamander gevangen. Jammer genoeg was het exemplaar (zonder aanwijsbare oorzaak) dood. Voor zover bekend, is het de eerste keer dat de aanwezigheid van deze Habitatrichtlijnsoort in de Brabanthoek kon worden aangetoond. Op zich opent dit interessante perspectieven. Er moet worden overwogen om alle poellocaties in een straal van ca. 1 km rond poellocatie 18 (incl. poelen op huiskavels) met fuiken te bemonsteren om na te gaan waar zich nog Kamsalamanders ophouden. Dit is een relatief arbeidsintensief werk maar indien de aanwezigheid van een (vermoedelijk kleine) populatie Kamsalamander zou kunnen worden aangetoond, zou dit de aanleg van een dichte poelencluster verrechtvaardigen. Het aantal historische vindplaatsen in de relatieve nabijheid van poellocatie Reninge 18 is in elk geval beperkt (zie figuur 16) Aanwezige soorten: Kamsalamander; Bruine kikker.

Figuur 16: De vondst van een vrouwtje Kamsalamander in poellocatie Reninge 16 (rode stip) was best verrassend. In de relatieve nabijheid werden recent geen Kamsalamanders gemeld. De twee dichtstbijzijnde locaties dateren van 1978 (blauwe stippen). Ondanks herhaalde bemonsteringen werd de soort hier sindsdien echter niet meer aangetroffen (bron: Hyladatabank).

3.3.15. Poellocatie Reninge 19 (identificatienummer Hyla-databank: 205.106)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel, gelegen te westen van de Halve Reningestraat, werd in 2012 voor het eerst onderzocht. Voor de ruilverkaveling lag de poel in een weiland en werd de locatie afgeboord met een rij knotwilgen. De zuidelijk en westelijk aangrenzende weilanden werden echter gescheurd en een aantal knotwilgen werd verwijderd. Enkel aan de oostkant wordt de poel nu nog begrensd door een cultuurhistorisch permanent grasland. Vegetatie: In de oeverzone groeit Watertorkruid, Grote waterweegbree, Watermunt, Pitrus, Bitterzoet, Rietgras en opslag van wilg, alle in lage dichtheden. De zuidelijke smalle uitloper is grotendeels dichtgegroeid met Rietgras. In de resterende oppervlakte open water staat waterranonkel en Watermunt. Aan de oostkant staan enkele Zwarte elzen en wilgen. Knelpunten en beheer: Doordat een aantal van de omgevende weilanden werden gescheurd en omgezet naar akkers, is nog nauwelijks geschikt landhabitat voor amfibieĂŤn aanwezig. Hierdoor wordt het herpetologisch rendement van deze poel zwaar gehypothekeerd. Herstel van het westelijke graslandperceel dringt zich op om toch enige buffer t.o.v. de akkers te voorzien. Belang: Momenteel is het herpetologisch belang van deze locatie eerder gering. In een straal van 1 km rond deze poel staan op de topografische kaart maar liefst 24 veedrinkpoelen ingetekend. In 1978 vond Philippe De Fonseca in poellocatie Reninge 5 (300 meter ten zuiden van poellocatie Reninge 19) nog Kamsalamanders. Gezien de hoge dichtheid aan poelen in de directe omgeving, is het niet uitgesloten dat deze Rode Lijst-soort hier ook nu nog voorkomt. Een onderzoek van deze 24 poelen zou hierover uitsluitsel kunnen brengen. Hoe het ook zij: elk cultuurhistorisch permanent grasland dat wordt gescheurd en omgezet naar akkerland, vormt een rechtstreeks bedreiging voor de herpetofauna van de regio. Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Gewone pad.

3.3.16. Poellocatie Reninge 20 (identificatienummer Hyla-databank: 205.107)

Beschrijving van de omgeving: Deze poel werd nieuw aangelegd in 2009 in het kader van de ruilverkaveling Reninge in 2009 en werd in 2012 voor het eerst onderzocht. De poel werd recent gegraven en ligt net ten noorden van de Bosbeek. De omgeving wordt gedomineerd door intensief gebruikte akkers (groenteteelt!). In het zuidwesten ligt een omvangrijke tuin, omgeven door een ecologisch waardevolle houtkant opgebouwd uit Gewone vlier en Kruidvlier en plaatselijk overwoekerd door braam. Aan de oostzijde staat een gemengde houtkant met Zwarte elzen en een Gewone es, alle in knotvorm. Hierdoor wordt de poel enigszins gebufferd tegen de negatieve invloeden van de aangrenzende akkers. In een straal van 500 m rond de poel ligt een tiental poellocaties (waarvan een aantal jammer genoeg recent nog werd gedempt). Vegetatie: Er zijn nog nauwelijks waterplanten aanwezig: enkel op de noordwestelijke oever staat Grote lisdodde (37 stengels) en enkele pollen Pitrus. In de poel groeit weinig Gekroesd fonteinkruid. Op de oostelijke oever slaat wilg spontaan op. De kruidlaag in de oeverzone wordt gedomineerd door ruderalen. Het aspect wordt er bepaald door Fioringras, Kleefkruid, Zevenblad, Veerdelig tandzaad, Krulzuring, Ridderzuring, Grote brandnetel, Speerdistel en Rietgras. Grote brandnetel en Ridderzuring halen er de hoogste bedekkingsgraad. Knelpunten en beheer: De akkers (op lemige bodem) bieden weinig geschikt landhabitat voor amfibieën. De poel is (zeker aan de noordkant) nauwelijks gebufferd tegen negatieve invloeden van de aangrenzende akkers. Hier wordt best een grasbuffer van minimaal vijf meter breed aangelegd. De wilgenopslag moet regelmatig worden verwijderd om spontane ‘verstruiking’ van de oevers te voorkomen. Belang: Door de locatie (akkergebied) lagen de verwachtingen eerder laag. Tijdens de eerste fuikenronde (op 11 april 2012) werden echter 18 Alpenwatersalamanders (11♂♂, 7♀♀) en twee mannetjes Kleine watersalamander gevangen. Een tweede fuikbemonstering (op 16 mei 2012) leverde nog hogere aantallen op: 33 Alpenwatersalamanders (17♂♂, 16♀♀), een mannetje Kleine 54

watersalamander, een Gewone pad en drie Bastaardkikkers. Op geen enkele andere locatie in het projectgebied werden meer adulte Alpenwatersalamanders gevangen. In tegenstelling tot de hoge aantallen volwassen exemplaren, lag het aantal larven erg laag: 20 bemonsteringen leverden slechts vier larven van Alpenwatersalamander en twee van Kleine watersalamander op. Alle adulten ĂŠn larven zaten geconcentreerd in de noordwesthoek, op de enige plek met (weinig) watervegetatie. Met vijf amfibiesoorten (waarvan van drie succesvolle voortplanting werd aangetoond) mag het lokaal belang van deze poellocatie niet worden onderschat. Aanwezige soorten: Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Gewone pad, Bruine kikker, Bastaardkikker.

3.3.17. Poellocatie Reninge 21 (identificatienummer Hyla-databank: 205.111)

Beschrijving van de omgeving: Deze L-vormige poel ligt in een soortenarm, permanent cultuurgrasland dat aan de westzijde wordt afgeboord door enkele knotwilgen. Het grondgebruik in de directe omgeving wordt bepaald door een relatief evenwichtige mix van graslanden en akkerbouw, al werden recent wel een aantal graslanden gescheurd. Vegetatie: In de oeverzone staat overal een smalle gordel Mannagras. Deze glyceria haalt vooral een hoge bedekkingsgraad in de (zeer ondiepe) noordoosthoek. Op 11 april 2012 stond hier slechts 30 cm water. Vermoedelijk valt dit deel dan ook jaarlijks droog. Een gevarieerde, drijvende vegetatie van kroos, waterranonkel, fonteinkruid, Veenwortel en Mannagras neemt ca. 5% van het wateroppervlak in. Hoewel de poel niet is uitgerasterd en het ernaar lijkt alsof de weide wordt begraasd door vee, vertoont de oever geen duidelijke sporen van betreding. Het water oogt kraakhelder en algenbloei is nauwelijks aanwezig. Knelpunten en beheer: Momenteel behoeft deze locatie nog geen beheer. Indien de oevers door betreding van vee te sterk worden vertrappeld, moet worden overwogen om de poel geheel of 55

gedeeltelijk uit te rasteren. De rij knotwilgen aan de westrand van het perceel wordt best vervolledigd en ook het braamstruweel dat zich in de aangrenzende gracht heeft ontwikkeld vormt een geschikte schuilplaats voor amfibieĂŤn, al zal dit mogelijk wel een vlotte waterafvoer verhinderen. In de loop van dit monitoringsjaar werd de VLM door de eigenaar van het perceel aangeschreven met het verzoek deze poellocatie niet langer te weerhouden voor verder amfibieĂŤnonderzoek. Op zich best vreemd aangezien bij het eerste terreinbezoek de eigenaar persoonlijk werd gecontacteerd door Dominique Verbelen en die geen enkel bezwaar had bij het lopend onderzoek. Om onnodige spanningen te vermijden werd, na telefonisch overleg tussen de opdrachthouder en de opdrachtgever, besloten om geen schepnetronde in deze poel uit te voeren. Hierdoor kon ook het herpetologisch belang van deze locatie niet (voldoende) worden ingeschat. Belang: Aanwezige soorten: Gewone pad.

3.4. Waargenomen amfibieën In onderstaande tabel worden voor elk van de bemonsterde poellocaties alle gekende amfibiewaarnemingen weergegeven. De weerhouden poellocaties worden gerangschikt volgens de nummering die door de VLM werd opgegeven (R1, R2, R3, …). Voor elk van deze locaties wordt aangegeven onder welk uniek identificatienummer de poel staat geregistreerd in de databank van Hyla, de herpetologische werkgroep van Natuurpunt. Alle beschikbare gegevens werden opgevraagd uit deze databank. Voor elk van de bemonsteringen wordt aangegeven wanneer deze bemonstering plaatsvond en welke soorten werden aangetroffen, met onderscheid tussen de geslachten (man, wijf) en de leeftijd (adult, larve). Indien geen nadere specificaties omtrent aantal, geslacht of leeftijd bekend zijn, werden de gegevens ingevoerd als een onbekend aantal (-999) onder de rubriek onbekend (?). Ook adulten waarvan het geslacht niet kon worden bepaald, werden in deze categorie ondergebracht. Er moet worden opgemerkt dat alle waarnemingen van groene kikkers werden weerhouden als Bastaardkikker. In een beperkt aantal gevallen steunt deze soortspecifieke determinatie op diagnostische kenmerken die werden waargenomen (vorm en lengte van de metatarsusknobbel, roep). Meestal werden deze kenmerken echter niet waargenomen. De kans dat een groene kikker in deze regio echter betrekking zou hebben op één van de twee andere taxa van het groene kikker-synklepton (i.e. Poelkikker of Meerkikker) is echter verwaarloosbaar klein. Meer details zijn voorhanden in de Hyla-databank. 205.024 R5

Alpenwatersalamander ♂

♀

01.04.1978 24.04.2001 23.06.2001 26.04.2002 26.05.2002 26.06.2002 02.05.2005 03.05.2005 27.06.2005 21.04.2009 27.05.2009

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

-999

larve

Kamsalamander ♂

♀

-999

larve

Gewone pad ♂

♀

-999

Bruine kikker larve

♂

♀

-999

Bastaardkikker larve

♂

♀

-999 -999

larve

-999

30.07.2009 13.04.2012

10.07.2012 205.306 R6 26.04.2002 29.05.2009 26.06.2009

Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

14.05.2006 21.04.2009 26.05.2009

5 100 250

1 1

23.07.2009

14.05.2011

11.04.2012

200

16.05.2012

-999

03.07.2012 205.087 R7

-999

1 Alpenwatersalamander ♂

22.04.2009 26.05.2009

♀

23 16

14 8

11.04.2012

17.05.2012

larve

Kleine watersalamander ♂

♀ 9 6

22.07.2009

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

4 1

Bruine kikker larve

♂

♀

♂

♀

1 1 17

30 1

Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

21.04.2009 26.05.2009

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

15 2

11.04.2012

16.05.2012 03.07.2012

larve 1 1

22.07.2009

205.086

larve 2 1

23.09.2012

Bastaardkikker larve

20 5

03.07.2012

205.085

-999

1 Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

21.04.2009 26.05.2009

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

250

♂

♀

larve 2

23.07.2009

11.04.2012

16.05.2012 03.07.2012

5 25

-999 1

5 22

205.080 R10

Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

21.04.2009 26.05.2009

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

1 25

♂

♀

larve

10 6

22.07.2009 10.04.2012

15.05.2012

03.07.2012

-999

25.09.2012 205.081 R11

1 Alpenwatersalamander ♂

21.04.2009 26.05.2009

♀

7 3

11.04.2012

15.05.2102

larve

Kleine watersalamander ♂

♀ 1

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

larve

2 2

03.07.2012

R12

♂

22.07.2009

205.082

Bastaardkikker larve

56 Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

21.04.2009 26.05.2009

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve 1

22.07.2009

10.04.2012

15.05.2012

02.07.2012

205.083 R13

Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

21.04.2009 26.05.2009

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve 5

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

22.07.2009 10.04.2012

29 1

15.05.2012 02.07.2012

205.084 R14

Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

22.04.2009 27.05.2009 22.07.2009 10.04.2012 16.05.2012

02.07.2012 205.088 R15

Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

22.04.2009 27.05.2009

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

23.07.2009 11.05.2011 10.04.2012 15.05.2012 05.07.2012 205.099 R16

3 Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

10.04.2012 15.05.2012

1 2

05.07.2012

205.094 R17

Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

11.05.2011 10.04.2012 15.05.2012 02.07.2012 205.100 R18 10.04.2012 15.05.2012

1 Alpenwatersalamander ♂

♀

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

1 1

02.07.2012

205.106 R19

Alpenwatersalamander ♂

♀

11.04.2012 17.05.2012

larve

Kleine watersalamander ♂

♀

R20

Alpenwatersalamander ♂

♀ 11 17

11.04.2012 16.05.2012

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

larve

♂

♀

larve

-999

Kleine watersalamander ♂

7 16

♀

Alpenwatersalamander ♀

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

larve

Bruine kikker larve

♂

♀

Kleine watersalamander ♀

larve

larve 3

♂

Bastaardkikker

♂

larve

2 1

03.07.2012

R21

♀

11.04.2012 16.05.2012

205.111

Kamsalamander ♂

04.07.2012 205.107

larve

Kamsalamander ♂

♀

larve

Gewone pad ♂

♀

Bruine kikker larve

♂

♀

Bastaardkikker larve

♂

♀

larve

-999

4. Literatuur Arntzen J.W., 2003.Triturus cristatus Superspecies. In: Handbuch der Reptilien und Amphibien Europas, Band 4/IIA, (eds. Böhme et al.), pp. 421 - 514. Bauwens D. & K. Claus, 1996. Verspreiding van amfibieën en reptielen in Vlaanderen. De Wielewaal v.z.w., Turnhout. Bauwens D. Jooris R., Verbelen D. & Dochy O., 2006. Poelen en amfibieën in West-Vlaanderen. Resultaten van een grootschalig poelenonderzoek door vrijwilligers in 2000 - 2005. Provincie WestVlaanderen, Brugge i.s.m. Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Brussel en Hyla, amfibieën- en reptielenwerkgroep van Natuurpunt, Mechelen. pp. 108 Bergmans W. & Zuiderwijk A., 1986. Atlas van de Nederlandse Amfibieën en Reptielen en hun Bedreiging. KNNV, Hoogwoud. Bruylants B., Vandelanoote A. & Verheyen R. F., 1989. De vissen van onze Vlaamse beken en rivieren. Hun ecologie, verspreiding en bescherming. W.E.L, Antwerpen. Castanet J. & Guyetant R. (eds.), 1989. Atlas de repartition des Amphibiens et Reptiles de France. Soc. Herp. Fr., Paris. Colazzo S., Baert P., Valck F. & Bauwens D., 2002. Kwantificeren van recente veranderingen in status van amfibieën en hun biotopen in het landelijk gebied. VLINA 00/02. Instituut voor Natuurbehoud, Brussel. De Fonseca, P., 1980. De herpetofauna in Oost- en West-Vlaanderen. Verspreiding in functie van enkele milieufactoren. Doctoraatsthesis, Universiteit Gent. Econnection, 2002. Ruilverkavelingsproject Reninge. Uitvoering monitoringprogramma herpetofauna jaar -1 (2002). Econnection, Gent. Gasc J.P., Cabela A., Crnobrnja-Isailovic J., Dolmen D., Grossenbacher K., Haffner P.,Lescure J., Martens H., Martínez Rica J.P., Maurin H., Oliveira M.E., Sofianidou T.S., Veith M. & Zuiderwijk A., 1997. Atlas of Amphibians and Reptiles in Europe. S.E.H., MNHN, Paris. Groeneveld A., 1997. Handleiding voor het monitoren van amfibieën in Nederland. Stichting Reptielen, Amfibieën en Vissen Onderzoek Nederland. Werkgroep Monitoring, Centraal Bureau voor de Statistiek, Amsterdam. Günther R. (ed.), 1996. Die Amphibien und Reptilien Deutschlands. Gustav Fischer Verlag, Jena. Hermy M., De Blust G. & Slootmaekers M. (red.), 2004. Natuurbeheer. Uitgeverij Davidsfonds i.s.m. Argus vzw, Natuurpunt vzw en het IN, Leuven. Jooris R., 2002. Pelophylax. De groene wachters aan de waterkant. Natuurhistorische reeks 2002/1, Natuurpunt, Mechelen. Lambinon J., De Langhe J-E., Delvosalle L. & Duvigneaud J., 1998. Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden (Pteridofyten en Spermatofyten). Derde druk. Nationale plantentuin van België, Meise. Nöllert A. & Nöllert C., 2001. Amfibieëngids van Europa. Tirion Uitgevers BV, Baarn. Parent G.H., 1979. Atlas provisoire de l’ herpétofaune de la Belgique et du Grand-Duché de Luxembourg. Les Naturalistes Belges, 60 (9 - 10), pp. 251 - 334

Roček Z., Joly P. & Grossenbacher K., 2003. In: Handbuch der Reptilien und Amphibien Europas, Band 4/IIA, (eds. Böhme et al.), pp. 608 - 656. Schops I., 1999. Amfibieën en reptielen in Limburg. Verspreiding, bescherming en herkenning. Likona, Genk. Vandelanoote A., Yseboodt R., Bruylants B., Verheyen R., Coeck J., Maes J., Belpaire C., Van Thuyne G., Denayer B., Beyens J., De Charleroy D. & Vandenabeele P., 1998. Atlas van de Vlaamse Beek- en Riviervissen. Vzw Water-Energik-vLario, Wijnegem. Verbelen D. & Durinck P., 2009. Ruilverkavelingsproject Reninge. Uitvoering monitoringprogramma herpetofauna, jaar +2 (2009). Econnection/Grontmij, Gent, pp. 42 Verbelen D., in prep. Kleurafwijkingen bij inheemse amfibieën in België. Ravon. Weeda E.J., Westra R., Westra C. & Westra T., 1994a. Nederlandse oecologische flora. Wilde planten en hun relaties 4. Uitgave van het I.V.N. in samenwerking met de Vara en de Vewin. Weeda E.J., Westra R., Westra C. & Westra T., 1994b. Nederlandse oecologische flora. Wilde planten en hun relaties 5. Uitgave van het I.V.N. in samenwerking met de Vara en de Vewin.

5. Bijlagen 5.1. Tussentijdse verslagen 5.1.1. Tussentijds verslag eerste inventarisatieronde 9 april 2012 - 13 april 2012 Elk van de 28 poelen die werden weerhouden in de ingediende offerte werden bemonsterd volgens de voorgestelde methodiek (i.e. twee fuiken gedurende één nacht). De weersomstandigheden waren eerder ongunstig met (zeer) lage nachten dagtemperaturen waardoor amfibieën behoorlijk weinig mobiel zijn en de vangstkans aanzienlijk afneemt. Hoewel in het bestek 28 poelen werden weerhouden, werden op de kaart die door de opdrachtgever werd aangereikt 30 poelen aangegeven. In overleg met Cathérine Vanden Bussche werden poel 3 en 4 van de ruilverkaveling Reninge niet bemonsterd. Enkele opmerkelijke resultaten. In de ruiverkaveling Reninge werden 17 poelen bemonsterd. Elf poelen werden reeds eerder onderzocht in het kader van de monitoring herpetofauna ruilverkaveling Reninge; zes poelen kwamen in 2012 pas voor het eerst aan de beurt. In twaalf van de onderzochte poelen werden amfibieën vastgesteld. Gewone pad werd aangetroffen in drie poelen, Bruine kikker in zes, Bastaardkikker in twee, Alpenwatersalamander in zes en Kleine watersalamander in vijf. In vergelijking met 2009 valt vooral op dat een aantal poelen intussen werd gekoloniseerd door Alpenwatersalamander (R8 en R10) maar vooral ook door Kleine watersalamander (R5, R8, R10 en R13). Dit is op zijn minst verheugend nieuws aangezien Kleine watersalamander de voorbije decennia in West-Vlaanderen sterk is achteruit gegaan. Uit een recent uitvoerig onderzoek kon worden vastgesteld dat het aantal locaties in de provincie in de periode 2000-2005 slechts 38% bedraagt van het aantal vindplaatsen uit de periode 1975-1978. De soort werd teruggevonden in minder dan een derde van de vroegere vindplaatsen: 71% van de vroegere lokale populaties gingen dus in een kwarteeuw verloren. De achteruitgang is ronduit dramatisch in de Polders en Zandig Vlaanderen: in beide ecoregio’s werd de soort niet meer opgemerkt in ca. 90% van de vroegere vindplaatsen. Bovendien werden er nauwelijks nieuwe vindplaatsen ontdekt. Maar ook in de ecoregio van de Zandleemstreek (waartoe het projectgebied van ruilverkaveling Reninge behoort), gaat de soort sterk achteruit. Elke nieuwe vindplaats is dus zondermeer positief nieuws. De poelen die in 2012 voor het eerst werden onderzocht, scoorden eerder zwak: in drie van de zes werden amfibieën vastgesteld (R16, R18 en R20) maar enkel in R20 werden ook salamanders gevangen (18 Alpenwatersalamanders, twee Kleine watersalamanders). Nochtans leek deze poel weinig aantrekkelijk doordat ze werd aangelegd in intensief akkergebied. De kans dat dergelijke locaties vanuit het omgevend landhabitat kunnen worden gekoloniseerd, is doorgaans eerder gering. Voor soorten met een grote actieradius (Gewone pad) is de afstand tussen geschikt landbiotoop en een voortplantingspoel minder problematisch maar voor soorten met een geringere mobiliteit (Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Kamsalamander) leek o.a. deze poel moeilijk bereikbaar. Hoewel de resultaten voor R20 zondermeer onverwacht positief waren, moet toch worden benadrukt dat de locatie niet ideaal is. Vissen werden aangetroffen in 13 van de 17 poelen. Tiendoornige stekelbaars was aanwezig in 13 poelen, Driedoornige stekelbaars in vijf en Blauwbandgrondel en Bittervoorn telkens in één. Vooral de aanwezigheid van Bittervoorn (R12) is opmerkelijk aangezien deze soort niet algemeen is. Bittervoorn is in Vlaanderen volledig beschermd door de Riviervisserijwet. De soort is opgenomen in bijlage III van de Conventie van Bern en bijlage II van de Habitatrichtlijn. Bittervoorn is gebonden aan wateren waar zoetwatermossels van het geslacht Unio of Anodonta voorkomen. Plassen met goed ontwikkelde waterplantenvegetatie en oeverzones met een goede tot vrij goede waterkwaliteit zijn een vereiste. De visjes zoeken de beschutting van waterplanten op, waar ze vooral van plantaardig plankton leven. De eitjes ontwikkelen tussen de kieuwen van een zoetwatermossel. De aanwezigheid van de soort in de IJzer en polderwaterlopen uit het projectgebied (Boezingegracht, Landdijkgracht) is bekend. Toch blijft elke nieuwe vindplaats in poelen vermeldenswaardig, zeker omdat kleine, stilstaande wateren niet vaak elektrisch worden bemonsterd en er verhoudingsgewijs relatief weinig data voorliggen van

Bittervoorn in poelen. De aanwezigheid van vis in het merendeel van de onderzochte poelen is vooral negatief voor een succesvolle en duurzame kolonisatie door watersalamanders. Heel wat vissoorten (zoals stekelbaars) voeden zich immers met de eitjes en larven van watersalamanders. Het wordt dus uitzien naar de derde (schepnet)ronde om te zien of in de poelen die door vis werden gekoloniseerd ook voortplanting van watersalamanders kan worden aangetoond. Positief: een aantal poelen werd sinds de vorige bemonstering beheerd (geschoond, geruimd), deels volgens de suggesties die werden geformuleerd in het vorige rapport. Of de kolonisatie door watersalamanders hier een gevolg van is (bv. in R10 en R13) is moeilijk aantoonbaar maar o.a. het verwijderen van verlandingsvegetaties is zondermeer een positieve beheeringreep. Wel jammer dat de geschoonde vegetatie (o.a. van Grote lisdodde) niet werd afgevoerd maar op de oever werd gedeponeerd. Een aantal poelen werd sinds 2009 niet (meer) beheerd. Zeker voor herpetologisch belangrijke poellocatie R11 (in beheer bij de gemeente Vleteren) vormt dit een groot knelpunt dat dringend zou moeten worden aangepakt. In ruilverkaveling Woesten werden alle poelen (n = 11) bemonsterd volgens de voorgeschreven methodiek. Vier poelen werden reeds eerder onderzocht in het kader van de monitoring herpetofauna ruilverkaveling Woesten; zeven poelen kwamen in 2012 pas voor het eerst aan de beurt. In tien poelen werden amfibieën vastgesteld! Gewone pad werd aangetroffen in drie poelen, Bastaardkikker in één, Alpenwatersalamander in acht, Kleine watersalamander in negen en Kamsalamander in vier. In vergelijking met de bemonstering die werd uitgevoerd in 2009 zijn vooral de resultaten van W1 opmerkelijk. In het eindrapport werd toen gesteld dat ‘het herpetologisch belang van deze locatie door de jaren heen sterk was afgenomen. In 1998 en 2002 werd hier nog succesvolle voortplanting van Alpenwatersalamander en Kleine watersalamander vastgesteld. Een larve van Kamsalamander werd gevangen tijdens een bemonstering op 11 juni 1998. Aangezien het landhabitat in de onmiddellijke omgeving sindsdien vermoedelijk niet ingrijpend is gewijzigd, lijkt de kans reëel dat de soort ook nu nog in de buurt aanwezig is, zeker gezien de hoge dichtheid aan poelen in de directe omgeving.’ Sinds de monitoring in 2009 werd deze poel grondig geschoond, met een verbluffend resultaat: 25 ♂♂ en negen ♀♀ Alpenwatersalamander, zes ♂♂ en twee ♀♀ Kleine watersalamander en vier ♂♂ en vier ♀♀ Kamsalamander, en dat onder eerder ongunstige vangstomstandigheden (te lage temperatuur van het water). Beheren loont, zeker voor die poelen waar eerder Kamsalamander werd aangetroffen. W1 maakt deel uit van een poelcluster. De kans dat, bij goed beheer van de landen waterbiotopen in de directe omgeving nog Kamsalamanders zullen worden aangetroffen, lijkt dan ook reëel. Van alle Kamsalamanders die in W1 werden gevangen, werd het buikpatroon gefotografeerd zodat bij een volgende vangstsessie kan worden bepaald hoeveel nieuwe en hoeveel eerder gevangen exemplaren in de fuiken zitten. Op deze manier kan (indien voldoende data beschikbaar) een populatieschattig worden gemaakt. W3 werd, net a ls in 2009 opnieuw uitvoerig bemonsterd omdat dit in het verleden de enige locatie was waar (herhaaldelijk) Kamsalamander werd aangetroffen. Ondanks deze intensieve bemonstering werd de soort er ook nu niet meer aangetroffen, al lijkt het aannemelijk dat de ‘waterdraak’ in de directe omgeving nog voorkomt. Er werd dan ook met veel belangstelling uitgekeken naar de resultaten van W14 en W15, twee poelen die nieuw werden aangelegd door het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB). Beide poelen maken deel uit va n een poelencluster waartoe ook W1 behoort. De bemonstering van W14 was goed voor vijf ♂♂ en drie ♀♀ Alpenwatersalamander, vijf ♂♂ en twee ♀♀ Kleine watersalamander, één ♂ Kamsalamander en één Gewone pad. W15 leverde twee ♂♂ en twee ♀♀ Kleine watersalamanders op. Opnieuw een hart onder de riem van de beheerders en een duidelijk bewijs dat nieuwe poelen aanleggen in kamsalamanderhabitat vaak van essentieel belang is voor het in stand houden van deze Rode Lijst-soort. Nog een opsteker: ook in W8 (die eerder al werd bemonsterd in 2009) én in W9 (die in 2012 voor het eerst werd bemonsterd) werden Kamsalamanders aangetroffen (één ♀ in W8 en een paartje in W9). Beide poellocaties liggen in het overstromingsgebied van de Poperingevaart. Infiltratie van (vervuild) water uit deze waterloop zou moeten worden vermeden. Misschien kan daartoe een bufferend talud beplant met inheemse struiken als Gelderse roos, Hazelaar, Eénstijlige meidoorn en Sleedoorn worden aangeplant.

Figuur 167: De wonderbaarlijke vangst in poellocatie Woesten 1 met o.a. acht Kamsalamanders (foto: Dominique Verbelen)

In tegenstelling tot de poelen die werden bemonsterd in het projectgebied van de ruilverkaveling Reninge, werden in Woesten slechts in drie poelen vis vastgesteld (Drie- en Tiendoornige stekelbaars). De eerste ronde was zondermeer succesvol: amfibieĂŤn in 22 van de 28 poelen, vier locaties met Kamsalamander en leuke waarnemingen van 16 Beflijsters, een vrouwtje Blauwe Kiekendief en een Ree in de directe omgeving van W11, een Velduil op de houtril aan de zuidwestkant van R10 en twee zangposten van Blauwborst tussen W8 en W6. In elk geval erg hoopvol voor de volgende rondes. Met vriendelijke groet, Dominique Verbelen, projectcoĂśrdinator Natuurpunt

5.1.2. Tussentijds verslag tweede inventarisatieronde 14 mei 2012 - 18 mei 2012 27 van de 28 poelen die werden weerhouden in de ingediende offerte werden bemonsterd volgens de voorgestelde methodiek (i.e. twee fuiken gedurende één nacht). Eén locatie (R5) werd niet bemonsterd omdat een stier een veilige bemonstering onmogelijk maakte. De weersomstandigheden waren iets beter dan in de eerste ronde, al zaten er geen zomerzwoele nachten in deze fuikenronde. Van de 14de tot de 15de kreeg de aangevoerde lucht een polair karakter als gevolg van de ontwikkeling van een diepe depressie gelegen tussen Ierland en Noorwegen. Van 16 mei tot 17 mei werd het weer bepaald door polaire luchtstromingen verbonden aan een zone van hoge druk in ontwikkeling vanaf IJsland naar het westen van de Britse eilanden. Enkele opmerkelijke resultaten. In de ruiverkaveling Reninge werden 16 poelen bemonsterd. In 13 van de onderzochte poelen werden amfibieën vastgesteld (in de eerste ronde werden amfibieën vastgesteld in 12 poelen). Gewone pad werd aangetroffen in zes poelen, Bruine kikker in zes, Bastaardkikker in zeven, Alpenwatersalamander in vijf, Kleine watersalamander in drie en Kamsalamander in één. In vergelijking met de eerste ronde valt vooral op dat nu op vijf bijkomende locaties de aanwezigheid van Bastaardkikker kon worden vastgesteld, voor Bruine kikker ging het om één extra locatie, voor Kleine watersalamander konden twee nieuwe vindplaatsen worden opgetekend en voor Alpenwatersalamander één. Uit deze resultaten blijkt meteen ook de meerwaarde van zo’n tweede fuikbemonstering. In R10 werden tussen de honderden larven van Bruine kikker een albino exemplaar vastgesteld.

Figuur 178: Albino larve van een Bruine kikker: een zeldzame vondst (foto: Norbert Huys)

De grootste verrassing kwam van R18, waar een subadult vrouwtje Kamsalamander werd gevangen. Meteen de eerste Kamsalamander in dit projectgebied! Best of all: R18 is een nieuw aangelegde locatie, aan de oostrand van de Brabanthoek. Deze nieuwe vindplaats opent perspectieven naar een potentiële kolonisatie van dit gebied, dat wordt gekenmerkt door een hoge dichtheid aan houtkanten, weerhagen, vochtige hooilanden, knotwilgenrijen en veedrinkpoelen. Uit een recente studie, uitgevoerd in de ganse provincie West-Vlaanderen (Bauwens et al., 2006) blijkt dat de soort er sterk

achteruit gaat. Voor de hele provincie bedraagt het aantal recente locaties 39% van het vroegere aantal. De soort werd slechts in 29% van de historische vindplaatsen teruggevonden, wat neerkomt op een verlies van 71% van de historische vindplaatsen. Dit verlies wordt nauwelijks gecompenseerd door de kolonisatie van nieuwe poelen: slechts 10% van de recente waarnemingen werd verricht op locaties waar de soort voorheen niet werd opgemerkt. De kolonisatie van R18 is des te opmerkelijker omdat uit de ruime omgeving geen historische vondsten bekend stonden. De poelen die in 2012 voor het eerst werden onderzocht scoorden opmerkelijk beter dan in de eerste ronde: in vier poelen werden amfibieën vastgesteld (R16, R18, R19 en R20) Zowel in R18, R19 als R20 werden salamanders gevangen. Net als tijdens de eerste ronde lag het aantal gevangen salamanders ook nu weer het hoogst in R20, de nieuw aangelegde poel langsheen de Molenstraat (met maar liefst 33 Alpenwatersalamanders en één Kleine watersalamander). Zoals ook al in het eerste tussentijds verslag werd opgemerkt, zijn deze aantallen op zijn minst opmerkelijk aangezien deze poel werd aangelegd in intensief akkergebied. De kans dat dergelijke locaties vanuit het omgevend landhabitat kunnen worden gekoloniseerd, is doorgaans eerder gering. Voor soorten met een grote actieradius (Gewone pad, Bruine kikker, Bastaardkikker) is de afstand tussen geschikt landbiotoop en een voortplantingspoel minder problematisch maar voor soorten met een geringere mobiliteit (Alpenwatersalamander, Kleine watersalamander, Kamsalamander) leek o.a. deze poel moeilijk bereikbaar. Hoewel de resultaten voor R20 zondermeer onverwacht positief waren, moet toch worden benadrukt dat de locatie niet ideaal is. Eenzelfde opmerking kan worden gemaakt voor R19, een poel die in het kader van de ruilverkaveling werd aangelegd langsheen de Halve Reningestraat. In de eerste ronde werden op deze locatie geen amfibieën vastgesteld maar in de tweede ronde werden hier drie Alpenwatersalamanders, een Kleine watersalamander en heel wat larven van Gewone pad gevangen. Verrassend, omdat het omgevend landbiotoop wordt gedomineerd door akkerbouw. Vissen werden aangetroffen in tien poelen. Tiendoornige Stekelbaars was aanwezig in negen poelen, Driedoornige stekelbaars in drie en Blauwbandgrondel en Riviergrondel telkens in één. In tegenstelling tot de eerste ronde, werden geen Bittervoorns gevangen. Vooral de aanwezigheid van Blauwbandgrondel (R16) is opmerkelijk. Deze laatste is een exoot die in Vlaanderen voor het eerst werd aangetroffen in het Demerbekken in 1992. Tien jaar later had de soort heel Vlaanderen gekoloniseerd (Vandelannoote et al., 1998). Het succes van de Blauwbandgrondel kan worden toegeschreven aan een opportunistische levenswijze: korte generatietijd, klein lichaam, hoge reproductie en tolerantie t.o.v. extreme waarden van omgevingsvariabelen (bv. laag zuurstofgehalte, hoge graad van vervuiling). De soort heeft een breed voedselspectrum (zoöplankton, zoöbenthos, detritus en perifyton) maar foerageert bij gebrek aan zoöplankton ook op algen en waterslakken. Blauwbandgrondel heeft de eigenschap om schubben en spierweefsel van vissen en amfibieën los te rukken (facultatief parasitisme) en kan op die manier de herpetologische waarde van een poel negatief beïnvloeden. De aanwezigheid van vis in het merendeel van de onderzochte poelen is vooral negatief voor een succesvolle en duurzame kolonisatie door watersalamanders. Heel wat vissoorten (zoals Driedoornige en Tiendoornige stekelbaars) voeden zich immers met de eitjes en larven van watersalamanders. Het wordt dus uitzien naar de derde (schepnet)ronde om te zien of in de poelen die door vis werden gekoloniseerd ook voortplanting van watersalamanders kan worden aangetoond. In ruilverkaveling Woesten werden alle poelen (n = 11) bemonsterd volgens de voorgeschreven methodiek. In elk van de onderzochte poelen werden amfibieën vastgesteld! Gewone pad werd slechts aangetroffen in twee poelen, Bastaardkikker in drie, Alpenwatersalamander in acht, Kleine watersalamander in negen en Kamsalamander in drie. Net als tijdens de eerste bemonsteringsronde, waren ook nu weer de aantallen in W1 verbluffend: 41 ♂♂ en19 ♀♀ Alpenwatersalamander, 15 ♂♂ en vier ♀♀ Kleine watersalamander en maar liefst negen ♂♂ en vier ♀♀ Kamsalamander. Van alle Kamsalamanders die in W1 werden gevangen, werden zowel tijdens de eerste als tijdens de twee ronde het buikpatroon gefotografeerd zodat kon worden bepaald hoeveel nieuwe en hoeveel eerder gevangen exemplaren in de fuiken zaten. Opmerkelijk: geen van de exemplaren die in de eerste ronde werden gevangen (vier ♂♂, vier ♀♀), werd tijdens de twee bemonstering teruggevangen. In W1 zitten dus minimaal 13 ♂♂ en acht ♀♀ maar het werkelijke aantal ligt vermoedelijk aanzienlijk hoger. Wegens het gebrek aan hervangsten, was het jammer genoeg niet mogelijk om tot een betrouwbare populatieschatting te komen. In elk geval toont dit aan dat zich hier een levensvatbare populatie ophoudt. Op korte termijn zou werk moeten worden gemaakt van de verdere uitbouw van een poelencluster. Vooral het permanent cultuurhistorisch grasland met een uitgesproken microreliëf, ten noorden van deze poel, vormt hiervoor een zeer geschikte locatie.

W3 werd, net als in 2009 en in de eerste fuikenronde van 2012 opnieuw uitvoerig bemonsterd omdat dit in het verleden de enige locatie was waar (herhaaldelijk) Kamsalamander werd aangetroffen. In tegenstelling tot de vorige bemonsteringen, kon dit keer wel de aanwezigheid van Kamsalamander worden bevestigd (één ♂♂, twee ♀♀). Deze ‘herontdekking’ werd ook al ‘voorspeld’ in het vorige monitoringrapport. ‘De dichtheid aan poelen rond deze poel is nog steeds aanzienlijk waardoor de kans op een herontdekking van Kamsalamander in dit deel van het projectgebied reëel lijkt’ (Verbelen & Durinck, 2009). Op het aangrenzende landbouwbedrijf, ten oosten van de Molenstraat, ligt ook nog een interessante poel. De landbouwer - die goed vertrouwd lijkt met de inheemse herpetofauna - zegt dat ook in deze poel Kamsalamanders voorkomen. Tot slot nog even meegeven dat - net als tijdens de eerste bemonsteringsronde - opnieuw Kamsalamanders werden aangetroffen in W8 en W14. Een onverhoopt succes, dat duidelijk maakt dat deze regio een belangrijk kerngebied voor deze soort vormt. Hopelijk maakt de geplande verbreding van de N8 hier geen eind aan … In tegenstelling tot de poelen die werden bemonsterd in het projectgebied van de ruilverkaveling Reninge, werden in Woesten slechts in twee van de poelen vis vastgesteld (Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars, Blauwbandgrondel). Mogelijk verklaart dit ook de hoge bezettingsgraad door salamanders. De tweede ronde was opnieuw behoorlijk succesvol: amfibieën in 26 van de 28 poelen, opnieuw vier locaties met Kamsalamander (samen met de eerste ronde leverde de monitoring van 2012 dus al vijf vindplaatsen van Kamsalamander op) en leuke waarnemingen van o.a. een Kwartel tussen W8 en W9 en twee nog steeds twee zangposten van Blauwborst tussen W8 en W6. De volgende ronde wordt gepland van 2 t.e.m. 5 juli 2012. Met vriendelijke groet, Dominique Verbelen, projectcoördinator Natuurpunt

5.1.3. Tussentijds verslag derde inventarisatieronde 2 juli 2012 - 5 juli 2012, 10 juli 2012 In de derde ronde werden 27 van de 28 poelen die werden weerhouden in de ingediende offerte bemonsterd volgens de voorgestelde methodiek. Eén locatie (R21) werd niet bemonsterd omdat de eigenaar een brief had gestuurd aan de opdrachtgever met de expliciete vraag om deze poel niet langer in deze monitoringopdracht te weerhouden. De weersomstandigheden waren relatief gunstig. De weerkundige zomer loopt van 1 juni tot 1 september. Op 15 juli was de tussentijdse balans nat en koud. In Ukkel viel in de eerste helft van de zomer 210 milliliter neerslag, evenveel als normaal in de ganse zomer. Ook het aantal uren zonneschijn lag met 210 erg laag. Positieve herpetologische noot: veel regen en weinig zon zorgen er in elk geval voor dat poelen niet of pas heel laat in het seizoen zullen uitdrogen waardoor de meeste salamanderlarven de metamorfose volledig zullen kunnen doorlopen. Enkele opmerkelijke resultaten. In de ruiverkaveling Reninge werden 15 poelen bemonsterd. In 12 van de onderzochte poelen werden amfibieën vastgesteld (in de eerste ronde werden amfibieën vastgesteld in 12 poelen, in de tweede ronde in 13). Gewone pad werd aangetroffen in één poel, Bruine kikker in drie, Bastaardkikker in acht, Alpenwatersalamander in vijf en Kleine watersalamander in negen. In vergelijking met beide voorgaande rondes valt vooral op dat het aantal locaties waarop Gewone pad en Bruine kikker werd vastgesteld aanzienlijk is gedaald. Logisch, want deze soorten trekken vroeg in het seizoen naar de poelen en het gros van de larven is eind juni al volledig gemetamorfoseerd. Het aantal locaties met Bastaardkikker steeg van zeven naar acht. De soort werd voor het eerst vastgesteld op drie plaatsen (R6, R7 en R11). In de meeste poelen waar tijdens beide voorgaande rondes adulte Alpen- en/of Kleine watersalamanders werden gevangen, konden nu ook larven worden vastgesteld. Net als voorgaande jaren werden de hoogste aantallen vastgesteld in R7 (17 Alpenwatersalamander, 30 Kleine watersalamander) en R11 (56 Alpenwatersalamander, drie Kleine watersalamander). Ondanks de overvloedige regenval van de voorgaande weken, stond R11 (net als in 2009) bijna volledig droog: in de poel was nog ca. 50cm² water aanwezig, nauwelijks 5 cm diep. Deze locatie werd intensief bemonsterd en alle larven werden overgebracht naar R13. Positief: in 2012 zullen ook alle Drie- en Tiendoornige stekelbaarzen hier wegens uitdroging verdwijnen. Hoe het ook zij: sinds de aanleg fungeerde deze nieuwe poel vooral als een ecologische val en moet worden gekeken hoe hieraan in de toekomst kan worden verholpen. Ander opmerkelijk feit: poellocatie R20 verbaasde in de eerste twee rondes in positieve zin. Hoewel deze poel pas recent werd aangelegd in een intensief akkergebied, werden er hoge aantallen Alpenwatersalamander (18 in ronde één, 33 in ronde twee) aangetroffen. Bovendien kon toen ook de aanwezigheid van Kleine watersalamander, Gewone pad, Bastaardkikker en Bruine kikker worden aangetoond, waarmee deze locatie één van de twee locaties uit de ruilverkaveling van Reninge is waarin vijf soorten amfibieën voorkomen. Op basis van de resultaten van de derde ronde moet dit succes toch enigszins worden genuanceerd. Ondanks een intensieve bemonstering (i.e. 20 schepbeurten) konden slechts vier larven van Alpenwatersalamander en twee larven van Kleine watersalamander worden gevangen, een erg laag aantal in verhouding tot het aantal vastgestelde adulten. Mogelijke verklaringen: hoge predatiedruk door Tiendoornige stekelbaars, quasi totale afwezigheid van vegetatie en mogelijke instroom van pesticiden en/of meststoffen, afkomstig van de aangrenzende akkers. Een analyse van het water op een aantal chemische parameters zou duidelijk moeten maken of dit laatste effectief een knelpunt vormt (te hoge conductiviteit?). In de marge even meegeven dat alle landbouwers die in het projectgebied werden aangesproken onverdeeld t.o.v. de ruilverkaveling stonden. Eddy Descamps (voormalig eigenaar van W5) vroeg of een digitaal exemplaar van het vorige monitoringrapport kon worden doorgestuurd (is intussen al gebeurd). Misschien zou de Vlaamse Landmaatschappij aan alle (voormalige) eigenaars, pachters of beheerders een digitaal exemplaar van het vorige en het huidige monitoringrapport kunnen toesturen. Dit zou ongetwijfeld het draagvlak voor poelen (en bij uitbreiding voor meer ecologische infrastructuur binnen een ruilverkaveling) ten goede kunnen komen. Een eerste eindbeschouwing: van de 16 locaties die voor deze monitoringopdracht herpetofauna werden weerhouden, werden er in 15 amfibieën vastgesteld. In drie locaties ging het om één soort, in vier poelen zaten twee soorten, twee poelen telden drie soorten, drie waren goed voor vier soorten en

nog eens drie locaties herbergden vijf soorten. Enkel in R11 kon de aanwezigheid van amfibieën niet worden vastgesteld. Jammer dat hier geen bemonstering op larven mocht worden uitgevoerd. Kleine watersalamander en Bastaardkikker haalden de hoogste presentiegraad (aanwezig in tien poelen), gevolgd door Bruine kikker en Alpenwatersalamander (beide aanwezig in acht poelen), Gewone pad (aanwezig in zeven poelen) en Kamsalamander (aangetroffen in één poel). Een keurig resultaat, al moet dit in de toekomst door een bijgestuurd beheer nog kunnen worden verbeterd. In ruilverkaveling Woesten werden alle poelen (n = 11) bemonsterd volgens de voorgeschreven methodiek. In tien poelen werden amfibieën vastgesteld. Gewone pad werd slechts aangetroffen in één poel, Bastaardkikker in drie, Alpenwatersalamander in negen, Kleine watersalamander in tien en Kamsalamander in twee. Goed nieuws: in W1 kon voor het eerst sinds 11 juni 1998 succesvolle voortplanting van Kamsalamander worden aangetoond. Met één larve op 15 bemonsteringen, bleef het resultaat wel wat onder de verwachtingen, zeker omdat in beide voorgaande rondes minimaal 13 ♂♂ en acht ♀♀ werden vastgesteld. Toch blijft het opletten. Zoals ook eerder al werd vastgesteld, worden regelmatig planten in deze poel uitgezet. Eerder ging het om inheemse soorten als Grote boterbloem, Glanzig fonteinkruid en Waterdrieblad. In 2012 werd voor het eerst Parelvederkruid opgemerkt. Parelvederkruid is een invasieve exoot en zou onmiddellijk moeten worden verwijderd. Het natuurlijke verspreidingsareaal van deze soort ligt in Zuid-Amerika. De plant werd in Europa geïntroduceerd als sier- en zuurstofplant voor aquaria en tuinvijvers. In 1983 werd ze voor het eerst in het wild in België aangetroffen. De soort vormt heel dichte plantenmassa’s en verhindert dat direct zonlicht in de waterkolom kan doordringen waardoor het zuurstofgehalte daalt, wat negatief ressorteert op het natuurlijk evenwicht. In de noordoosthoek van W1 stelt dit probleem zich al duidelijk. De enige efficiënte manier om deze exoot te bestrijden bestaat erin om de plant integraal (wortel incluis) manueel te verwijderen. Plantenresten mogen niet op de oever worden achtergelaten aangezien de soort zichzelf via vegetatieve voortplanting snel kan vermenigvuldigen, zelfs uit een klein stukje van de plant. Na verwijdering moet de locatie regelmatig worden gecontroleerd op hergroei zodat een nieuwe vestiging onmiddellijk kan worden opgemerkt. De soort woekert vooral tijdens warme zomers, waarbij de biomassa op een week tijd kan verdubbelen. Misschien heeft de koude zomer van 2012 dan toch nog positieve kanten … Toplocaties binnen de ruilverkaveling van Woesten, alle met een hoog lokaal herpetologisch belang, zijn W1, W3, W8, W9 en W14. Hoewel in W8 en W14 tijdens de fuikrondes adulte Kamsalamanders werden vastgesteld (twee ex. op beide locaties), leverde een intensieve bemonstering met schepnet geen bewijs van voortplanting op. Indien beide poelen ook in de toekomst goed zullen beheerd en het omgevend landhabitat niet ingrijpend wijzigt, lijkt het zeer aannemelijk dat hier in de toekomst wel larven van Kamsalamander zullen worden aangetroffen. Het gros van de poelen behoeft momenteel nog geen ingrijpend beheer. Enkel voor W10 zal worden aangeraden om deze poel volledig uit te rasteren. Deze oevers worden momenteel integraal betreden door de paarden van FN Stables. Dit werd reeds informeel besproken met de gebruiker van dit perceel, die hier geen graten in ziet. Misschien goed om melden dat de voormalige eigenaar van W13 beweert niet op de hoogte ter zijn van het feit dat deze poel in het kader van de ruilverkaveling werd opgenomen in het openbaar domein. Mogelijk is er dus iets fout gelopen in de communicatie tussen de Vlaamse Landmaatschappij en de (voormalige) eigenaar. Net als in de vorige ronde werd ook nu weer een kleuranomalie vastgesteld. Dit keer ging het om een leucistische larve van een Kleine watersalamander, gevangen op 10 juli 2012 in W13. Deze vondst zal, net als de albino larve van een Bruine Kikker die eerder werd gevangen in R6, worden beschreven in een wetenschappelijke bijdrage die zal verschijnen in het herpetologisch vaktijdschrift RAVON.

Figuur 189: In poellocatie Woesten 13 werd tijdens de derde bemonsteringsronde een leucistische larve van een Kleine watersalamander gevangen (foto: Norbert Huys)

Een eerste eindbeschouwing: van de elf locaties die voor deze monitoringopdracht herpetofauna werden weerhouden, werden er alle in elf amfibieën vastgesteld! In één locatie ging het om één soort, in twee poelen zaten twee soorten, drie poelen telden drie soorten, vier waren goed voor vier soorten en in één locaties konden vijf soorten worden vastgesteld. Een erg bevredigend resultaat. Alpenwatersalamander en Kleine watersalamander werden maar liefst in tien poelen vastgesteld, de aanwezigheid van Kamsalamander en Bastaardkikker kon in vijf poelen worden aangetoond en Gewone pad vonden we in vijf poelen. Bruine kikker was de grote afwezige maar mogelijk werd die over het hoofd gezien tijdens de eerste fuikenronde. Met vriendelijke groet, Dominique Verbelen, projectcoördinator Natuurpunt

5.2. Situering poellocaties

250

! (

500

! (

750

! (

1.000 meters

! (

16 ! ( 6! ( 18

! (

! ( 8 ! (

! (

Âą

RVK_perimeters

Vlaams Gewest

Stad Lo-Reninge

Provincie West-Vlaanderen

Particulier

Gemeente Vleteren

aangemaakt op : 1 september 2011

bron: - Digitale versie van topografische kaart 1/10.000, raster, zwartwit, NGI, opname 1991-2005 (GIS-Vlaanderen)

! (

beheerder

te inventariseren poelen

Legende

Kaart 1: Situering poelen Reninge

Monitoring amfibieĂŤn T=5

Ruilverkaveling Reninge

5.3. Technische fiches

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 5

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.024

Gemeente: Datum: 13.04.2012 geen bezoek 10.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

Vak B aantal Waargenomen soort(en): "GEEN" legsels Vuursalamander - S. salamandra Alpenwatersalamander - T. alpestris Vinpootsalamander - T. helveticus Kleine watersalamander - T. vulgaris Kamsalamander - T. cristatus Vroedmeesterpad - A. obstetricans Geelbuikvuurpad - B. variegata Knoflookpad - P. fuscus Gewone Pad - B. bufo Rugstreeppad - B. calamita Boomkikker - H. arborea Heikikker - R. arvalis Springkikker - R. dalmatina (*) Bruine kikker - R. temporaria Groene kikkers - R. esculenta synkl. Poelkikker - R. lessonae Bastaardkikker - R. kl. esculenta Meerkikker - R. ridibunda Hazelworm - A. fragilis Levendbarende hagedis - L. vivipara Zandhagedis - L. agilis (*) Muurhagedis - P. muralis (*) Gladde slang - C. austriaca Ringslang - N. natrix Adder - V. berus EXOTEN: Roodwangschildpad - T. s. elegans Geelwangschildpad - T. s. scripta Stierkikker - R. catesbeiana Andere:

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

2, -, 0

1, -, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: reden: metriek: omtrek (m): 62 opp. (m2) stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater

uitzicht:

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos 364 max. diepte (cm): ˃ 1,5 m industrie woonwijk < 33% >33% chemie: pH µS ven vijver groeveplas ondergelopen land greppel sloot wal beek kunstvijver andere: status: droog verland stortafval vervuild bemest geen beheer: geschoond geruimd sedert: betreding: geen deels volledig predatoren: wilde watervogels: Witgat, Waterhoen ongewervelden: bootsmannetje vissen: Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: geen % bedekking 0% 0% 3% 2% soorten waterplanten: Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, G Grote wederik

ligging in:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, aantal nachten: 1, -

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 10

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 6

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.024

Gemeente: Datum: 11.04.2012 16.05.2012 03.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

0, 0, 1

0, -999, 0

200, -999, 0

0, 0, 66

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: uitzicht: POEL nieuw sedert: reden: opp. (m2): 144 metriek: omtrek (m): 32 stroming: stilstaand stromend schaduw < 33% type: bronpoel poel bomkrater ven

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): ˃ 150 industrie woonwijk >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land greppel sloot wal beek kunstvijver andere: status: droog verland stortafval vervuild bemest geen beheer: geschoond geruimd sedert: betreding: geen deels volledig predatoren: wilde watervogels: Meerkoet, Waterhoen, Bergeend ongewervelden: bootsmannetje, bloedzuiger vissen: Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 1% 1% 1% 0% soorten waterplanten: sterrenkroos, kroos, waterranonkel, Mannagras, Greppelrus, Geknikte vossenstaart G Blaartrekkende boterbloem, Moeraswalstro, Wolfspoot, Gele waterkers, waterereprijs, Mannagras, Watermunt, Watertorkuid, Grote waterweegbree, Biezenknoppen, Valse voszegge, Rietgras, Krulzuring

ligging in:

LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 15

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 7

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.087

Gemeente: Datum: 11.04.2012 17.05.2012 03.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

0, 0, 17

aantal M adulten 4, 1, 0

0, 0, 30

aantal V adulten 2, 0, 0 1, 1, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: opp. (m2): 4 metriek: omtrek (m): 8 stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig weiland max. diepte (cm): 76 >33% chemie: vijver groeveplas kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

slecht heide akker bos woonwijk industrie pH µS ondergelopen land

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: deels volledig wilde watervogels: ongewervelden: waterkever, Geelgerande watertor vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 0% 10% 7% 1% soorten waterplanten: kroos, Fioringras, Zomprus, Grote waterweegbree, Pitrus, Biezenknoppen, Pitrus, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

G Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 10

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 8

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.085

Gemeente: Datum: 11.04.2012 16.05.2012 03.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

2, 0, 0 0, 0, 1

2, 0, 0

4, 0, 0

1, 1, 0

1, 5, 4

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: opp. (m2): 70 metriek: omtrek (m): 34 stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig weiland max. diepte (cm): 118 >33% chemie: vijver groeveplas kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

slecht heide akker bos woonwijk industrie pH µS ondergelopen land

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: deels wilde watervogels: ongewervelden: duikerwants, Geelgerande watertor vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 0% 0% 60% 5% soorten waterplanten: Zomprus, Tweerijige zegge, waterereprijs, Wolfspoot, Pitrus, Biezenknoppen, G Valse voszegge, Grote kattenstaart, Rietgras, Grote lisdodde, Krulzuring, wilg, Mannagras, Watermunt, waterranonkel

status: droog beheer: geschoond predatoren:

volledig

LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 20

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 9

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.086

Gemeente: Datum: 11.04.2012 16.05.2012 03.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

0, 0, 1 0, 0, 3

0, -999, 0

2, 1, 0

0, 0, 22

0, 5, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: metriek: omtrek (m): 52 opp. (m2): stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig weiland max. diepte (cm): ˃ 150 >33% chemie: vijver groeveplas kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

slecht heide akker bos industrie woonwijk pH µS ondergelopen land

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: deels volledig wilde watervogels: Blauwe reiger ongewervelden: duikerwants, bootsmannetje vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 0% 1% 20% 20% soorten waterplanten: kroos, waterranonkel, Gewone waterbies, Geknikte vossenstaart, Tweerijige zegge, G Pitrus, Grote lisdodde, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 20

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 10

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.080

Gemeente: Datum: 10.04.2012 15.05.2012 03.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

0, 0, 5

3, 6, 0

3, 5, 0

0, 0, 4

2, 0, 0

1, 0, 0

999, -999, 1

1, -999, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: opp. (m2): 24 metriek: omtrek (m): 26 stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig weiland max. diepte (cm): 113 >33% chemie: vijver groeveplas kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

slecht heide akker bos woonwijk industrie pH µS ondergelopen land

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: deels volledig wilde watervogels: ongewervelden: duikerwants, waterkever vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: weinig/geen % bedekking 0% 10% 20% 2% soorten waterplanten: Wolfspoot, Lidrus, Blaartrekkende boterbloem, Watertorkruid, Biezenknoppen, Riet G Pinksterbloem, Krulzuring, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 10

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 11

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.081

Gemeente: Datum: 11.04.2012 15.05.2012 03.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

0, 0, 56

2, 6, 0

0, 0, 3

0, 2, 0

aantal V adulten 3, 9, 0

0, 0, 1

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: opp. (m2): 21 metriek: omtrek (m): 20 stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig weiland max. diepte (cm): 5 >33% chemie: vijver groeveplas kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

slecht heide akker bos woonwijk industrie pH µS ondergelopen land

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: deels volledig wilde watervogels: Meerkoet ongewervelden: waterkever, bootsmannetje vissen: Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 0% 0% 100% 0% soorten waterplanten: Wolfspoot, Gewone waterbies, Pitrus, Rietgras, Biezenknoppen, Grote lisdodde, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

G Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 10

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 12

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.082

Gemeente: Datum: 10.04.2012 15.05.2012 02.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

1, 0, 0

5, 26, 13

0, 1, 2

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: opp. (m2): 96 metriek: omtrek (m): 40 stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig weiland max. diepte (cm): ˃ 150 >33% chemie: vijver groeveplas kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

slecht heide akker bos industrie woonwijk pH µS ondergelopen land

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: deels volledig wilde watervogels: Meerkoet, Witgat vissen: Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars, Bittervoorn, Blauwband vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: weinig/geen % bedekking 0% 1% 5% 0% soorten waterplanten: kroos, Veenwortel, Blaartrekkende boterbloem, Pitrus, Krulzuring, Grote waterweegbree, G Grote kattenstaart, Grote lisdodde, Rietgras, Riet, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 10

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 13

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.083

Gemeente: Datum: 10.04.2012 16.05.2012 02.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

1, 0, 0

45, 0, 0

0, 63, 9

0, 1, 7

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: metriek: omtrek (m): 75 opp. (m2): stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater

uitzicht:

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): ˃ 150 industrie woonwijk < 33% >33% chemie: pH µS ven vijver groeveplas ondergelopen land greppel sloot wal beek kunstvijver andere: status: droog verland stortafval vervuild bemest geen beheer: geschoond geruimd sedert: betreding: geen deels volledig predatoren: ongewervelden: bloedzuiger, duikerwants, larve waterjuffer, larve glazenmaker vissen: Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars, Riviergrondel, Blauwband vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 0% 30% 7% 1% soorten waterplanten: kroos, Zomprus, Veerdelig tandzaad, Scherpe zegge, Pitrus, Biezenknoppen, Rietgras, G Echte koekoeksbloem, Gele waterkers, Krulzuring, Grote lisdodde, wilg

ligging in:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 20

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 14

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.084

Gemeente: Datum: 10.04.2012 16.05.2012 02.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

0, 1, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: uitzicht: POEL nieuw sedert: 2008 reden: opp. (m2): 452 metriek: omtrek (m): 77 stroming: stilstaand stromend schaduw < 33% type: bronpoel poel bomkrater ven

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): ˃ 150 industrie woonwijk >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land greppel sloot wal beek kunstvijver andere: status: droog verland stortafval vervuild bemest geen beheer: geschoond geruimd sedert: betreding: geen deels volledig predatoren: wilde vogels: Meerkoet, Wilde Eend ongewervelden: ruggenzwemmer vissen: Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars, Riviergrondel, Blauwband vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 0% 1% 3% 1% soorten waterplanten: sterrenkroos, waterranonkel, Veenwortel, Rietgras, Pitrus, Grote lisdodde, G Kruipende boterbloem

ligging in:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 20

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 15

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.088

Gemeente: Datum: 10.04.2012 15.05.2012 05.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

0, 0, 3

0, 0, 17

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2005 reden: opp. (m2): metriek: omtrek (m): stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: wilde vogels: vissen: Tiendoornige stekelbaars, Blauwband vegetatie: onderwater drijvende verticale % bedekking 80% 5% 15%

status: droog beheer: geschoond predatoren:

uitzicht:

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): 74 woonwijk industrie >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen deels volledig ongewervelden: duikerwants

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

dood plantenmateriaal:

algen 0%

weinig/geen

soorten waterplanten: G Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 15

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 16

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.099

Gemeente: Datum: 10.04.2012 15.05.2012 05.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

0, 0, 4

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

1, 2, 3

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2009 reden: opp. (m2): 50 metriek: omtrek (m): 34 stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater

uitzicht:

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): ˃ 150 industrie woonwijk < 33% >33% chemie: pH µS ven vijver groeveplas ondergelopen land greppel sloot wal beek kunstvijver andere: status: droog verland stortafval vervuild bemest geen beheer: geschoond geruimd sedert: betreding: geen deels volledig predatoren: wilde vogels: ongewervelden: duikerwants vissen: Driedoornige stekelbaars, Tiendoornige stekelbaars, Blauwband vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: weinig/geen % bedekking 0% 70% 1% 2% soorten waterplanten: fonteinkruid, waterranonkel, Gewone waterbies, Wolfspoot, Geknikte vossenstaart, G Watertorkruid, Pijptorkruid, Rietgras

ligging in:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 20

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 17

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.094

Gemeente: Datum: 10.04.2012 15.05.2012 02.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

0, 0, 1

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2009 reden: opp. (m2): 50 metriek: omtrek (m): 31 stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): 127 industrie woonwijk >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen deels volledig ongewervelden: duikerwants, waterkever

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: wilde vogels: Wilde Eend vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: weinig/geen % bedekking 1% 1% 1% 1% soorten waterplanten: kranswier, Geknikte vossenstaart, Mannagras, Watertorkruid, Pitrus, G Gele waterkers, Veenwortel, Veerdelig tandzaad

status: droog beheer: geschoond predatoren:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 10

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 18

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.100

Gemeente: Datum: 10.04.2012 15.05.2012 02.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

0, 1, 0

1, 0, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: uitzicht: POEL nieuw sedert: 2009 reden: opp. (m2): 144 metriek: omtrek (m): 65 stroming: stilstaand stromend schaduw < 33% type: bronpoel poel bomkrater ven greppel

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): 98 woonwijk industrie >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen deels volledig ongewervelden: waterkever

ligging in:

sloot wal beek verland stortafval vervuild geruimd sedert: wilde vogels: Bergeend, Wilde eend vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: weinig/geen % bedekking 1% 0% 1% 0% soorten waterplanten: kranswier, Zomprus, Wolfspoot, Moerasandoorn, Pitrus, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

G Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 20

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 19

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.106

Gemeente: Datum: 11.04.2012 17.05.2012 04.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten 0, 3, 0

0, 0, 2

0, 1, 0

0, -999, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: uitzicht: POEL nieuw sedert: 2009 reden: opp. (m2): 135 metriek: omtrek (m): 48 stroming: stilstaand stromend schaduw < 33% type: bronpoel poel bomkrater ven greppel

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): ˃ 150 industrie woonwijk >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen deels volledig ongewervelden: duikerwants

ligging in:

sloot wal beek verland stortafval vervuild geruimd sedert: wilde vogels: vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 1% 1% 2% 2% soorten waterplanten: kroos, sterrenkroos, fonteinkruid, waterranonkel, Watermunt, Pitrus, Grote waterweegbree, G Watertorkruid, Veerdelig tandzaad, Bitterzoet, Rietgras, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 15

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 20

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.107

Gemeente: Datum: 11.04.2012 16.05.2012 03.07.2012 Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

0, 0, 4

11, 17, 0

0, 0, 2

2, 1, 0

aantal V adulten 7, 16, 0

0, 1, 0

0, 0, 1

0, 3, 0

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: uitzicht: POEL nieuw sedert: 2009 reden: opp. (m2): 171 metriek: omtrek (m): 56 stroming: stilstaand stromend schaduw < 33% type: bronpoel poel bomkrater ven greppel

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): 65 woonwijk industrie >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen deels volledig ongewervelden: bootsmannetje

ligging in:

sloot wal beek verland stortafval vervuild geruimd sedert: wilde vogels: vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: weinig/geen % bedekking 0% 1% 2% 1% soorten waterplanten: Gekroesd fonteinkruid, Fioringras, Pitrus, Veerdelig tandzaad, Grote lisdodde, wilg

status: droog beheer: geschoond predatoren:

G Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: 20

heide

moeras

verkeersslachtoffer

WAARNEMINGSFORMULIER AMFIBIEËN EN REPTIELEN Vak A Poellocatie: Reninge 21

Stafkaart:

UTM-hok:

Identificatienummer Hyla-databank: 205.111

Gemeente: Datum: 11.04.2012 16.05.2012 geen bezoek Waarnemer: Dominique Verbelen, Torrekensstraat 41, 9820 Munte, 0484 119 899, dominique.verbelen@natuurpunt.be (adres, telefoon, e-mail)

aantal larven

aantal juvenielen

aantal adulten

aantal M adulten

aantal V adulten

999, 0, -

(*) soorten die niet in Vlaanderen voorkomen maar wel in Wallonië

Vak C aanwezig verdwenen sedert: POEL nieuw sedert: 2009 reden: metriek: omtrek (m): opp. (m2): stroming: stilstaand stromend schaduw type: bronpoel poel bomkrater greppel

uitzicht:

goed

middelmatig slecht heide weiland akker bos max. diepte (cm): woonwijk industrie >33% chemie: pH µS vijver groeveplas ondergelopen land kunstvijver andere: bemest geen betreding: geen deels volledig ongewervelden: waterkever

ligging in:

< 33% ven beek vervuild

sloot wal verland stortafval geruimd sedert: wilde vogels: vissen: Tiendoornige stekelbaars vegetatie: onderwater drijvende verticale algen dood plantenmateriaal: kleine hoeveelheid % bedekking 0% 5% 1% 2% soorten waterplanten: kroos, fonteinkruid, waterranonkel, waterereprijs, Mannagras, Kruipende boterbloem

status: droog beheer: geschoond predatoren:

G Mannagras, Watermunt, Wolfspoot, Watertorkruid, Gele lis, Grote kattenstaart, Grote wederik LANDBIOTOOP (voor waarnemingen op het land): akker weide weg- / spoorwegberm

loofbos weg GEDRAG DIER: zonnend net AARD VAN WAARNEMING: aantal fuiken: 2, 2 aantal nachten: 1, 1

naaldbos bosrand hakhout aanplant tuin woning andere: foeragerend schuilend andere: fuik rechtstreeks overdag bij nacht aantal bemonsteringen: geen

heide

moeras

verkeersslachtoffer

opterologisch2onderzoek in het natuurinrichtingsproject Paddestoelen Laanvallei â€˘ juni zoeken 2002 in Vlaanderen - Een aanmoediging voor beginners