JAAR VERSLAG 2019
INHOUD OVER DIT VERSLAG
3
ONS VERHAAL
6
Afval recycleren
7
Duurzaam materialengebruik
15
Circulaire economie
18
Gezonde grond
24
Ruimte recycleren
29
ONZE PRESTATIES
32
ONZE JAARREKENING
39
2 / OVAM JAARVERSLAG 2019
OVER DIT VERSLAG Interview met Henny De Baets, administrateur-generaal van de OVAM
“EEN DUURZAAM MATERIALENGEBRUIK EN EEN VERANTWOORDER MANIER VAN PRODUCEREN EN CONSUMEREN: ZO REDDEN WE DE PLANEET”
3 / OVAM JAARVERSLAG 2019
2019 was het jaar van het klimaat. Jong en oud kwam op straat om te ijveren voor een gezonde planeet. Voelt de OVAM die grote bezorgdheid? “Ja, daar kunnen we niet omheen, maar het is aan ons om duidelijk te maken dat vechten voor een gezonde planeet of voor het klimaat meer inhoudt dan energie besparen of overstappen naar hernieuwbare energie. Hoe belangrijk die zaken ook zijn, uit onze onderzoeken blijkt dat 60 % van de broeikasgasemissies in Vlaanderen veroorzaakt wordt door de manier waarop we met materialen en grondstoffen omgaan. Een duurzame oplossing houdt dus in dat we ook meer aandacht moeten hebben voor een duurzaam materialengebruik en een verantwoorder manier van produceren en consumeren. En ook een duurzaam bodembeheer moet daarin een rol spelen. Gelukkig zijn dat allemaal troeven waar Vlaanderen over beschikt, zo blijkt uit de jaarresultaten van de OVAM van 2019.” Wat waren voor u de opvallendste evoluties in 2019? “Ik merk als duidelijke en positieve evolutie dat er vaak een groot draagvlak bestaat voor de ambitieuze toekomstprojecten van de OVAM. Het actieplan Asbestafbouw, dat Vlaanderen asbestveilig moet maken tegen 2040, wordt goed onthaald. Honderden scholen en lokale besturen maken al gebruik van de ondersteuningsmogelijkheden. De lancering van De Grote Grondvraag leerde ons dat de zorg voor de bodemkwaliteit en het wegwerken van historische verontreiniging leeft bij de bevolking. In amper twee maanden tijd was meer dan een derde van de Vlaamse steden en gemeenten ingestapt in het project en overschreden we de kaap van de honderdduizend gebruikers. Dezelfde evolutie zagen we bij Vlaanderen Circulair. Toen de Green Deal Circulair Bouwen gelanceerd werd, moesten we een tweede ondertekeningsmoment organiseren om iedereen aan bod te kunnen laten komen. Meer dan 300 Vlaamse bedrijven en organisaties uit de bouwsector nemen vandaag deel.” Op welke resultaten mag de OVAM het meest trots zijn? “We mogen echt trots zijn op de twee grote internationale congressen die we organiseerden in 2019. Het World Resources Forum en AquaConSoil brachten telkens honderden mensen uit alle windrichtingen bij elkaar. De congressen verliepen vlot en reikten heel wat boeiende inzichten aan. We hebben ook echt iets gedaan met de resultaten. We legden nieuwe internationale contacten. We zijn zelf aan de slag gegaan met de aanbevelingen. En, misschien wel het belangrijkste, de inzichten van die congressen hebben ook hun weg gevonden naar het nieuwe Vlaamse regeerakkoord en zelfs naar de Europese Green Deal.” De OVAM speelt op het vlak van afval- en bodembeleid een internationale voorbeeldrol. Hoe maakte ze die rol in 2019 waar? “De internationale congressen zijn daar een facet van, maar die organiseren we natuurlijk niet elk jaar. Belangrijker is dat we binnen de OVAM een internationale werking op poten hebben gezet. Daarmee volgen we de Europese regelgeving op en geven we ze mee vorm, en zijn we aanwezig op internationale fora zoals de OESO en de VN. Daarnaast innoveren we ook zelf door mee te stappen in Europese projecten. In 2019 kwam de OVAM bijvoorbeeld mee aan het stuur te zitten van de EU-projecten Resanat en Narmena, die zoeken naar natuurgebaseerde saneringstechnieken.”
4 / OVAM JAARVERSLAG 2019
De voorbije jaren bleek hoe belangrijk sensibilisering en preventie zijn voor de transitie naar een circulaire economie. Hoe zette de OVAM daar in 2019 op in? “We zijn van plan om te blijven hameren op preventie en sensibilisering. Preventie en goed sorteren aan de bron zijn de basisvereisten voor de stap naar een circulaire economie. De hoeveelheid huishoudelijk afval daalde nog verder in 2019. Voor het bedrijfsafval zien we nog altijd een heel hoog recyclagepercentage. Toch kan het nog beter. In 2019 pasten we de sorteerregels voor gft aan en startten we met de uitbreiding van de pmd-zak. De volgende jaren trekken we die lijn verder door. Zo willen we tegen 2030 een daling van 25 % van de hoeveelheid te verbranden afval realiseren. Dat betekent een kwart meer preventie en recyclage en een reductie van de CO2-uitstoot met 300 000 ton.�
5 / OVAM JAARVERSLAG 2019
ONS VERHAAL De OVAM wil ervoor zorgen dat we in Vlaanderen op een doordachte en milieubewuste manier omgaan met afval, materialen en bodem. We geven richting aan het beleid daarrond en beïnvloeden de uitvoering van de wetgeving. Hoe deden we dat in 2019?
AFVAL RECYCLEREN
C I RC ULAIRE ECONOMIE
6 / OVAM JAARVERSLAG 2019
AFVAL RECYCLE RE N
Sinds 2008 daalt de hoeveelheid restafval in Vlaanderen. Toch kan nog 40 % van dat ingezamelde restafval worden gerecycleerd. Dat zou zich vertalen in significante klimaat- en milieuwinsten.
Afvalcijfers 2018: nog betere selectieve inzameling is noodzakelijk Vlaamse gezinnen en bedrijven produceren steeds minder afval. Dat blijkt uit de afvalcijfers die de OVAM jaarlijks publiceert. Toch blijft de OVAM preventie, selectieve inzameling en recyclage stimuleren. Zestig procent van onze klimaatvoetafdruk is materialen-gerelateerd; een circulaire economie met minder materialengebruik en maximale recyclage levert dus significante klimaatwinsten op. Omwille van afvalbeleidsmaatregelen gaat het Vlaamse klimaatplan uit van een vermindering van de hoeveelheid verbrand afval met 25 % of 500 000 ton tegen 2030. Zo zou Vlaanderen 300 000 ton CO2 besparen, becijferde de OVAM.
Huishoudelijk afval De hoeveelheid restafval blijft hetzelfde als in 2017: 145,6 kg/inwoner. Vlaanderen streeft naar 138 kg/inwoner in 2022. De OVAM verwacht dat de dalende trend die zich sinds 2008 voordoet, zich ook de volgende jaren zal verderzetten door de nieuwe sorteerregels voor gft, de uitgebreide pmd-inzameling en de inzet op visitaties. Een belangrijke conclusie uit de visitaties van de gemeenten is dat de combinatie van een dure restafvalzak of afvalbak en een hoog niveau van sorteermogelijkheden de restafvalcijfers op termijn doet dalen.
7 / OVAM JAARVERSLAG 2019
AFVAL R E CYCLER EN
Het selectief ingezamelde afval zal opnieuw toenemen. Vanaf 2020 zullen ook de effecten van een aantal maatregelen uit het verpakkingenplan duidelijk zijn. De komende jaren versterkt de OVAM ook de aandacht voor organische fracties in het restafval.
Bedrijfsafval In 2018 produceerden de Vlaamse bedrijven voor de tweede keer op rij meer restafval. De recyclagegraad van het Vlaamse bedrijfsafval blijft met 79 % hoog. Rolcontainers voor bedrijfsrestafval bevatten wel nog voor 52 % recycleerbaar materiaal, waarvan 29 % verplicht selectief ingezameld moet worden. Afzetcontainers voor bedrijfsrestafval bevatten zelfs nog 57 % recycleerbaar materiaal, waarvan 44 % selectief in te zamelen. Tegen 2022 stelt Vlaanderen een doelstelling voorop van 15 % minder bedrijfsrestafval.
3 087 210 ton huishoudelijk afval
31 % restafval
69 %
selectief ingezameld afval Daarvan werd 93,7 % gerecycleerd.
16 374 000 79 % 68 % ton bedrijfsafval
8 / OVAM JAARVERSLAG 2019
van het totale bedrijfsafval krijgt een tweede leven
van het bedrijfsafval exclusief bouw- en sloopafval krijgt een tweede leven
AFVAL R E CYCLER EN
Uitgebreide pmd-zak maakt opmars In het voorjaar van 2019 startte de uitrol van de uitgebreide pmd-zak. In 2020 en 2021 wordt de uitgebreide pmd-zak stilaan in de rest van Vlaanderen beschikbaar. Op 31 maart 2021 zullen alle Vlamingen de mogelijkheid hebben om hun plastic verpakkingen in de blauwe zak mee te geven met afvalophalers. Fost Plus, het beheerorganisme dat in ons land verantwoordelijk is voor de inzameling van huishoudelijk verpakkingsafval, communiceert op de website De Nieuwe Blauwe Zak over de uitrol van het nieuwe systeem.
Boost voor plasticrecyclage In de uitgebreide pmd-zak mogen naast blikjes en drankkartons ook alle plastic verpakkingen. De omschakeling is een belangrijke stap in de transitie naar een circulaire economie en het sluiten van de kunststofkringloop. Door een bredere selectieve inzameling kunnen meer plastics worden gerecycleerd.
1 op 4
8 kg
50 000 ton
gebruikte de uitgebreide pmd-zak
per inwoner ieder jaar dankzij de uitgebreide pmd-zak
ieder jaar dankzij de uitgebreide pmd-zak
Vlamingen
9 / OVAM JAARVERSLAG 2019
minder restafval
meer gerecycleerde plastics
AFVAL R E CYCLER EN
Nieuwe sorteerregels voor gft Op 1 januari 2019 traden nieuwe sorteerregels voor groenten-, fruit- en tuinafval (gft) in voege. Door de eenvoudigere sorteerregels kan meer organisch afval worden gevaloriseerd tot compost of vergist tot biogas. Die valorisatie wordt de komende jaren een speerpunt binnen het beleid van de OVAM. Bovendien daalt door de nieuwe sorteerregels het volume restafval in Vlaanderen en komen we een stap dichter bij de doelstelling om minder restafval te produceren.
Mooimakers wint aan bekendheid Mooimakers werd in 2019 bekender als partner voor lokale overheden, bedrijven en het grote publiek in de strijd voor een propere omgeving. Dat heeft het Vlaamse initiatief tegen zwerfvuil en sluikstorten van de OVAM, de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) en Fost Plus te danken aan een doordacht beleid, een uitgebreide communicatiestrategie en een hands-on aanpak bij lokale besturen en bedrijven door allerlei concrete acties.
10 / OVAM JAARVERSLAG 2019
AFVAL R E CYCLER EN
Coachingtrajecten en projecten bij gemeenten en Vlaamse partners Al meer dan 100 steden en gemeenten volgen of volgden een coachingtraject om zwerfvuil en sluikstorten intensief aan te pakken. Daarnaast bestrijden specifieke projecten onder andere peuken en sluikstorten op probleemlocaties (afvalverzamelplaatsen, speelpleinen, haltes van het openbaar vervoer, snoeproutes ‌). In totaal werden 169 hotspots aangepakt. Tijdens de Week van de Handhaving besteedden 1500 handhavers een week lang speciale aandacht aan de sluikstort- en zwerfvuilproblematiek.
Operatie Proper In 2019 namen 214 gemeenten deel aan Operatie Proper, het beloningssysteem van Mooimakers voor scholen en verenigingen om zwerfvuil aan te pakken. 407 actieplannen van scholen en verenigingen werden goedgekeurd en uitgevoerd.
Iedereen Mooimaker Ook bij de burger wint Mooimakers aan populariteit. Meer dan 12 000 Vlamingen meldden in 2019 dat zij hun stoep proper houden. In totaal werden via de webwinkel ruim 342 000 producten besteld, zoals fluohesjes, grijpstokken, handschoenen en vuilniszakken. KOM MEER TE WETEN OVER MOOIMAKERS
9,6
105
1500
middelen
volgen coachingtraject
in de Week van de Handhaving
6760
websitebezoekers
13 000
abonnees
40 000
per maand
op de nieuwsbrief
volgen Mooimakers op Facebook
12 379
342 000
houden hun stoep proper
besteld via de webshop
miljoen euro
Mooimakers
11 / OVAM JAARVERSLAG 2019
lokale besturen
hulpmiddelen
handhavers
mensen
AFVAL R E CYCLER EN
7 prestatie-indicatoren voor afval 2 prestatie-indicatoren voor bodem 7 contextindicatoren 34 beleidsindicatoren in 5 categorieĂŤn
Gemeentelijke benchmarktool gelanceerd In februari 2019 lanceerde de OVAM de gemeentelijke benchmarktool. Daarmee ondersteunt de OVAM het milieubeleid van steden en gemeenten zodat ze het indien nodig zelf kunnen bijsturen. Het instrument kadert in het uitvoeringsplan voor huishoudelijk afval en gelijkaardig bedrijfsafval.
Afval-, materiaal- en bodembeleid Met de tool evalueren lokale besturen hun afval-, materialen- en bodembeleid zelf aan de hand van indicatoren en kunnen ze hun prestaties toetsen aan die van vergelijkbare steden en gemeenten. De benchmarktool toont welke beleidsindicatoren aan goede prestaties gekoppeld zijn, zoals een diftarsysteem, handhavingsmaatregelen of preventiemaatregelen zoals de ondersteuning van thuiscomposteren. Steden en gemeenten krijgen aparte cijfers te zien voor zowel de selectieve afvalfracties als het huisvuil, grofvuil, veegvuil en het afval uit de straatvuilnisbakken, omdat die elk om een ander beleid vragen. De bodemindicatoren haalde de OVAM uit de gemeentelijke inventaris van risicogronden en het grondeninformatieregister. Op termijn wil de OVAM de tool uitbreiden met data rond asbest en een prognosetool voor de klimaateffecten van het lokale afval- en materialenbeleid.
Partners De tool werd ontwikkeld in samenwerking met Interafval, dat de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG), de Vlaamse afvalintercommunales en andere besturen die instaan voor lokaal afvalbeleid verenigt. NAAR DE BENCHMARKTOOL
12 / OVAM JAARVERSLAG 2019
AFVAL R E CYCLER EN
Vlaamse wetgeving maakt strengere handhaving noodzakelijk Het Vlaamse Materialendecreet, Bodemdecreet en Milieuhandhavingsdecreet verplichten de OVAM om de bepalingen over afvalstoffen en bodem strenger te handhaven. Het team Terreincontrole voerde in 2019 353 inspecties uit bij bedrijven. 286 keer controleerden ze of bedrijven afgedankte voertuigen, elektrische of elektronische apparaten, olie, banden of batterijen correct inzamelden, verwerkten en afvoerden. 67 keer inspecteerden ze of grondverzet op een correcte manier gebeurde.
Acties In 65 % van de gevallen stelde het team een overtreding vast. Daarvan kreeg 57 % een aanmaning of raadgeving. 10 % van de overtreders ontving een proces-verbaal, een verslag van vaststelling of de vraag om een dwangsom te betalen omdat ze een zwaardere of herhaaldelijke overtreding begingen. ALLES OVER MILIEUHANDHAVING
353
terreincontroles
13 / OVAM JAARVERSLAG 2019
65
overtredingen
7
toezichthouders
AFVAL R E CYCLER EN
Campagne ‘Gezocht’ helpt materiaalkringlopen sluiten De ‘Gezocht’-campagne, een oproep van de OVAM en Bebat (de vzw verantwoordelijk voor de inzameling, sortering en recyclage van batterijen) aan gezinnen in Vlaanderen om lege batterijen in te zamelen, startte een zoektocht naar 84 miljoen batterijen. Die zijn goed voor minstens 450 ton ijzer, 300 ton zink, 35 ton nikkel en 10 ton kobalt die op die manier gerecupereerd worden. Die waardevolle stoffen kunnen een tweede leven krijgen in smartphonebatterijen, laptops en batterijen voor e-bikes.
Circulaire economie Selectieve inzameling en recyclage sluiten de materiaalkringlopen en zijn onontbeerlijk in de transitie naar een circulaire economie. Daarom riepen Bebat en de OVAM tussen 25 oktober en 15 november 2019 alle Vlamingen op om gebruikte batterijen binnen te brengen via de meer dan 25 000 inzamelpunten van Bebat. De campagne liep onder meer via radioen tv-spots en met affiches op voertuigen van De Lijn. De campagne is het resultaat van een nieuwe samenwerking tussen de OVAM en Bebat. Via het Vlaamse Fonds Batterijen zetten de OVAM en Bebat elk jaar een aantal acties op. Het gaat om sensibilisering, preventiecampagnes en wetenschappelijk onderzoek.
50 % meer batterijen ingezameld De campagne was een groot succes. Tussen oktober en december werden 50 % meer batterijen ingezameld dan gedurende die periode in andere jaren. Vooral scholen zamelden veel meer batterijen in: hun inzamelcijfers lagen in het laatste kwartaal van 2019 vier keer zo hoog.
26 miljoen
3 ton
10 ton
138 ton
batterijen ingezameld
nikkel ingezameld
14 / OVAM JAARVERSLAG 2019
kobalt ingezameld
ijzer ingezameld
DU U R Z AAM M ATERIALENGEBRUIK
De OVAM wil Vlaanderen materiaalbewust maken en de materiaalkringloop sluiten. Efficiënt omspringen met grondstoffen, duurzaam produceren en optimaal sorteren beperkt de impact van materialen op het klimaat en het milieu aanzienlijk.
OVAM leert Vlaming omgaan met asbest Als onderdeel van het Actieplan Asbestafbouw lanceerde de OVAM de website ‘Omgaan met asbest’. Daar vinden burgers, bedrijven en overheden alle noodzakelijke informatie. De campagne ‘Samen verslaan we het asbestbeest’ sensibiliseerde het brede publiek met onlinebanners en filmpjes over het belang van een asbestveilig Vlaanderen. Ook lokale besturen kregen communicatiemateriaal om inwoners te informeren over lokale asbestafbouwprojecten.
Asbestveilig Vlaanderen De OVAM wil Vlaanderen tegen 2040 asbestveilig maken. Dat betekent dat in onze gebouwen enkel nog asbesttoepassingen in goede staat aanwezig zijn. Al het risicovolle asbest is veilig weggenomen en opgeborgen. Asbest is een schadelijke stof die in meer dan 3500 bouwmaterialen is verwerkt.
15 / OVAM JAARVERSLAG 2019
37,2 miljoen euro De Vlaamse Regering maakte in 2019 16,1 miljoen euro vrij om asbestverwijdering in scholen, inzameling aan huis of op recyclageparken en gegroepeerde verwijderingsprojecten door lokale besturen of intercommunales voor particulieren of bedrijven te ondersteunen. Dat brengt het totaalbedrag dat de Vlaamse Regering tot nu toe daarin investeerde op 37,2 miljoen euro. MEER OVER OMGAAN MET ASBEST
37,2
1280
middelen in totaal
lieten het aanwezige asbest inventariseren
215 000
162
bezochten de asbestwebsite
namen deel aan een project over asbest
miljoen euro
mensen
16 / OVAM JAARVERSLAG 2019
scholen
gemeenten
Afvalorisatie sensibiliseert maakbedrijven over duurzaam materialenbeheer Sirris (het centrum van en voor de technologische industrie), werkgeversorganisatie Agoria en de OVAM sloegen de handen in elkaar om de maakindustrie te sensibiliseren over het potentieel van duurzaam materialenbeheer. Het project Afvalorisatie zet bedrijven aan tot laagdrempelige acties. In productieprocessen gaat een groot deel van de grondstoffen verloren in de vorm van snijresten, productieverliezen of te grote eenheidsverpakkingen. Dat resulteert in verschillende afvalfracties. Met Afvalorisatie reiken de partners bedrijven de nodige tips, tricks en tools aan om meer uit hun grondstoffen en materialen te halen en zo kosten te besparen. Bedrijven kunnen ook rekenen op individuele begeleiding en ondersteuning op het vlak van productieprocessen, afvalbeheer en productontwerp.
Informatiefilmpjes Met een reeks filmpjes leert Afvalorisatie bedrijven hoe ze hun materialenbeheer kunnen optimaliseren. Dat kan bijvoorbeeld door gestandaardiseerde folies te gebruiken die recyclage bevorderen of door palletten te hergebruiken.
MEER ONTDEK MEER CIRCULAIRE TIPS
17 / OVAM JAARVERSLAG 2019
CIR C U L AI R E E CONOMIE
De OVAM draagt bij aan de doelstelling om de Vlaamse economie tegen 2050 circulair te maken. Dat nieuwe economische model houdt rekening met de eindigheid van grondstoffen en de gezondheid van de planeet. Dit verhaal gaat verder dan sorteren en recycleren; het begint bij hergebruik en ecodesign.
OVAM maakt expertenrol waar als organisator van World Resources Forum Van 24 tot 27 februari 2019 stond Antwerpen in het teken van het World Resources Forum, een congres dat beleidsmakers, bedrijfsleiders, ngo’s, wetenschappers en het brede publiek samenbrengt om kennis uit te wisselen over het management van grondstoffen. De focus lag op de brede expertise en ervaring van Vlaanderen op het vlak van duurzaam materialenbeheer. De organisatie was in handen van de OVAM.
Wat stond er op het programma? Hare Majesteit Koningin Mathilde woonde de openingsplechtigheid bij in haar hoedanigheid als ambassadeur van de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties. Op het programma stonden sessies en workshops door 48 verschillende experts
18 / OVAM JAARVERSLAG 2019
CI RCU LA I RE ECON OM IE
over de volgende thema’s: steden en regio’s als labo’s voor circulaire economie; bodem en land als een kostbare grondstof; de globale uitdaging voor de recyclage van plastic en textiel; digitale technologie als drijver voor circulaire verandering; en de toekomstige rol van havens in de circulaire economie. Daarnaast konden de 750 participanten deelnemen aan interactieve, diepgaandere sessies, netwerkevents en bedrijfsbezoeken.
Vijf conclusies Na het congres formuleerde de OVAM vijf conclusies: 1. 2. 3. 4. 5.
Circulaire economie is een katalysator voor klimaatbeleid. Steden zijn pioniers voor circulaire verandering. Land en bodem hebben een ondersteunend beleidskader nodig. Onze manier van leven moet de komende decennia radicaal anders. De transitie naar een circulaire economie heeft een gecoördineerd globaal actieplan nodig.
De derde conclusie werd opgenomen in de Green Deal van de Europese Commissie. LEES HET ENGELSTALIGE VERSLAG
19 / OVAM JAARVERSLAG 2019
CI RCU LA I RE ECON OM IE
Green Deal Circulair Bouwen is meest succesvolle ooit 320 organisaties schreven zich in voor de Green Deal Circulair Bouwen van Vlaanderen Circulair, de Vlaamse Confederatie Bouw (VCB) en de OVAM. Dat maakt het de meest succesvolle Green Deal van Vlaanderen Circulair tot nu toe. Bij de deelnemers horen bouwbedrijven, bouwmateriaalproducenten, lokale en regionale overheden, private bouwheren, onderzoekers en andere organisaties.
Waarom de bouwsector? De Vlaamse bouwsector heeft een enorme materiaalimpact: zo’n 30 tot 40 % van ons afval komt uit de bouw. De manier waarop we bouwen en wonen heeft bovendien een grote invloed op onze CO2-voetafdruk. Door de omvang van de sector en het totale volume aan materialen, maakt een gezamenlijke transitie richting een circulaire economie een groot verschil. Samenwerking maakt het voor organisaties eenvoudiger om de kringloop te sluiten.
Samen doen en leren De deelnemers van de Green Deal brengen hun kennis en ervaring samen in een lerend netwerk. Ze testen tools, methodieken en nieuwe vormen van ketensamenwerking. Vlaanderen Circulair organiseert vier keer per jaar een inspiratiedag met Vlaamse en buitenlandse cases. Daarnaast gaat een onderzoeksgroep op zoek naar oplossingen voor juridische en economische drempels. De Green Deal Circulair Bouwen loopt tot februari 2023. MEER OVER DEZE GREEN DEAL
20 / OVAM JAARVERSLAG 2019
CI RCU LA I RE ECON OM IE
Steeds meer organisaties vinden weg naar Open Call Circulaire Economie Ondernemingen, non-profitorganisaties, onderzoeks- en onderwijsinstellingen en lokale overheden dienden in totaal 266 projectvoorstellen in voor de derde editie van de Open Call van Vlaanderen Circulair. Dubbel zoveel als bij de eerste call in 2017. Vlaanderen Circulair weerhield in 2019 53 projecten die onder andere werken rond de thema’s bouw (21 %), biomassa en landbouw (17 %), en kunststoffen en verpakkingen (15 %). De Vlaamse Regering ondersteunt de projecten met 4,9 miljoen euro.
Waarom een Open Call? Risico’s op de markt en een lineair beleidskader maken het moeilijk om circulaire projecten uit te voeren. Naast financiële steun creëert Vlaanderen Circulair een lerend netwerk. De deelnemers testen circulaire projecten in de praktijk en onderzoeken zo mogelijke drempels en drivers. Met die kennis wil Vlaanderen Circulair het beleid op een gefundeerde manier bijsturen. Sinds 2017 kregen 188 circulaire projecten een subsidie van de Vlaamse Regering. Die trok in totaal een budget van bijna 15,9 miljoen euro uit. MEER OVER VLAANDEREN CIRCULAIR
21 / OVAM JAARVERSLAG 2019
CI RCU LA I RE ECON OM IE
Ecodesign Challenges Henry van de Velde Award Ecodesign Award voor studenten
Drie wedstrijden ondersteunen ecodesign in Vlaanderen Ecodesign Challenge Tijdens drie Ecodesign Challenges gingen studenten van Vlaamse hogescholen en universiteiten op zoek naar duurzame oplossingen voor concrete problemen. Ze kregen ondersteuning van experts en presenteerden hun idee voor een professionele jury. De OVAM organiseerde de evenementen. The City As a Forest (26 & 27 september) Studenten van de opleidingen Industrieel Ontwerpen en Biologie aan de UGent ontwikkelden oplossingen voor het groen en de bijen in de stad. De jury koos voor Bee Aware en hun ‘We’ll Bee Bak’. Het design van de bak verenigt huisvesting en voedselvoorziening voor de bestuivers met menselijke interactie, connectie met de natuur en educatie. Everyday Life Hacks (1 & 2 oktober) Studenten van de opleidingen Productontwikkeling (UAntwerpen) en Idea & Innovation Management (Erasmushogeschool Brussel) zochten concrete manieren om duurzame gewoontes te kweken. Team Orbit won met een hervulbare verpakking voor de pil. Het design hield rekening met de logistieke werking van de farmacie en met een uitbreiding naar andere medicatie en merken. Cirkelsector Mechelen (15 & 16 oktober) Studenten van de opleidingen Ontwerp- en productietechnologie, Meubelontwerp en Space and Service Design aan de Thomas More-hogeschool in Mechelen bedachten oplossingen om nevenstromen te valoriseren binnen de grenzen van de stad. Het team Out Of The Train won door speelse, recreatieve borden te maken van reststromen van de NMBS. De spelelementen zorgen rond het treinstation voor menselijke interactie, denken en beweging.
22 / OVAM JAARVERSLAG 2019
CI RCU LA I RE ECON OM IE
Ecodesign by OVAM Award In 2019 ging de ‘Ecodesign by OVAM’-award naar HNST, een jong Vlaams merk dat jeansbroeken produceert die voor 56 % uit gerecycleerd denim bestaan en ontworpen zijn volgens de principes van ecodesign, zodat ze herstelbaar en recycleerbaar zijn. De OVAM duidt in die categorie jaarlijks een winnaar aan tijdens de uitreiking van de Henry van de Velde Awards. In samenwerking met Flanders DC probeert de OVAM ecodesign een prominente plaats te geven in het Vlaamse designerlandschap.
Ecodesign Award voor studenten De Ecodesign Award voor studenten ging in 2019 naar drie projecten in twee categorieën. In de categorie ‘Everday Life’ ging de prijs naar Simplie, een herbruikbare menstruatiecup met meer draagcomfort, en naar Welle, een doosje waarin je de menstruatiecup kan bijhouden en schoonmaken. In de categorie ‘Problem Solving’ won Devel’up met een biocomposiet uit groente- en fruitafval en geweekte zetmelen. Het materiaal kan gebruikt worden voor decoratie en bewegwijzering op evenementen. De winnaars kregen een geldprijs van 1000 euro en een individuele begeleiding door Flanders DC. ALLES OVER ECODESIGN
23 / OVAM JAARVERSLAG 2019
GEZ ON D E GROND
Tegen 2036 moet op alle verontreinigde gronden in Vlaanderen minstens een bodemsanering zijn opgestart. De OVAM sensibiliseert bedrijven, scholen en lokale besturen over het belang van een gezonde bodem en helpt hen om verontreiniging aan te pakken.
De Grote Grondvraag sensibiliseert over belang van gezonde grond Op 5 november 2019 lanceerde de OVAM de communicatiecampagne De Grote Grondvraag. Op de bijhorende website komen grondeigenaars via een eenvoudig stappenplan te weten wat ze moeten doen als hun eigendom een risicogrond blijkt te zijn en waar de OVAM bij helpt. Bij de lancering waren de gegevens van 83 steden en gemeenten beschikbaar, eind 2019 waren dat er 132. Eind 2020 moeten alle 300 steden en gemeenten aan de campagne deelnemen.
Doelstelling 2036 Tegen 2036 wil de OVAM op alle verontreinigde gronden minstens gestart zijn met de sanering. In een eerste stap moet op 85 000 Vlaamse risicogronden (bodems met een
24 / OVAM JAARVERSLAG 2019
verhoogd risico op verontreiniging) een oriĂŤnterend bodemonderzoek worden uitgevoerd. Zo wordt bepaald of de grond werkelijk verontreinigd is. In het Bodemdecreet is een eenmalige onderzoeksplicht voor historische risicoactiviteiten opgenomen. Afhankelijk van het type activiteit dat op de grond werd uitgevoerd, moeten eigenaars in 2021, 2023 of 2027 een eerste onderzoek indienen. De Grote Grondvraag brengt eigenaars op de hoogte van de onderzoeksplicht die op hun grond rust. NAAR DE GROTE GRONDVRAAG
139
deelnemende steden en gemeenten
85 000 risicogronden
zonder eerste bodemonderzoek in Vlaanderen
120 000
150 000
tussen 5 november en 31 december
tussen 5 november en 31 december
websitebezoekers
25 / OVAM JAARVERSLAG 2019
zoekopdrachten
78 sessies 600 bodemexperts 37 deelnemende landen
Vijftiende editie van AquaConsoil in Antwerpen De vijftiende editie van AquaConSoil vond plaats in Antwerpen van 20 tot 24 mei 2019. Het programma focuste op bodemsanering, de herontwikkeling van brownfields en de herinrichting van groene en blauwe ruimte. EĂŠn sessie draaide volledig rond het Vlaamse bodembeleid. Experts uit het werkveld, de OVAM en de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) legden daar de link tussen verontreinigde bodems, circulaire economie en innovatie.
Organisatie in handen van OVAM AquaConSoil, het grootste Europese congres over bodemverontreiniging en bodemsaneringstechnieken, werd ditmaal georganiseerd door de OVAM, het Vlaams Kenniscentrum Water (Vlakwa), VITO, een consortium van twintig private sponsors en Deltares, een Nederlands onderzoeksinstituut gespecialiseerd in water en de ondergrond. LEES MEER OVER AQUACONSOIL
26 / OVAM JAARVERSLAG 2019
Internationaal netwerk buigt zich over ‘emerging contaminants’ De OVAM neemt het voortouw in de oprichting van EmConSoil, een open Europees netwerk van onderzoeksinstellingen, beleidsorganisaties, bedrijven en adviesbureaus dat zich buigt over nieuwe, weinig bekende verontreinigende stoffen die de laatste jaren in de bodem en het grondwater worden aangetroffen. De partners zullen kennis en ervaring uitwisselen en een praktisch haalbare aanpak ontwikkelen.
Witboek In het witboek Challenges for emerging soil contaminant governance & policy analyseert de OVAM de uitdagingen en de problemen rond die nieuwe contaminanten en stelt ze acties voor. MEER OVER EMCONSOIL
27 / OVAM JAARVERSLAG 2019
Vlaamse Metaalfederatie en OVAM slaan handen in elkaar De OVAM en de Vlaamse Metaalfederatie voor de kmo (vzw Vlamef) gaan samenwerken om bedrijven in de metaalbewerking, de metaalverwerking en de machinebouw zo optimaal mogelijk te informeren en te begeleiden bij de uitvoering van bodemonderzoeken en -saneringen. De partners zetten ook in op preventie om nieuwe bodemverontreiniging te voorkomen.
Andere federaties Vlamef is niet de eerste sectorfederatie waarmee de OVAM een samenwerkingsovereenkomst afsluit. Ook andere sectoren, zoals de land- en tuinbouwsector, kunnen rekenen op een actieve ondersteuning bij de aanpak van (historische) bodemverontreiniging. GeĂŻnteresseerde sectorfederaties kunnen een mail sturen naar bodem@ovam.be. MEER SAMENWERKINGSOVEREENKOMSTEN
28 / OVAM JAARVERSLAG 2019
R UI M T E R E CYC LEREN Ruimte is schaars in Vlaanderen. Door vervuilde bodems te saneren, zet de OVAM in op recyclage van ruimte: elke onbenutte grond krijgt opnieuw een interessante bestemming.
Brownfield in Edegem wordt groene woonwijk De OVAM begeleidde een ambtshalve sanering op het voormalige terrein van technologiebedrijf Agfa-Gevaert aan de Fort V-straat in Edegem. In totaal werd 30.000 ton verontreinigde grond afgevoerd en verwerkt.
Historische verontreiniging Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het terrein een vliegtuigherstelplaats. Die activiteit veroorzaakte een historische bodemverontreiniging met minerale olie, BTEX’n, VOCl’s en enkele niet-genormeerde parameters. Tijdens de ontgraving van het brownfield troffen de saneerders bovendien asbest aan in de toplagen van de bodem en op een stort met metalen en houtafval. De OVAM en projectontwikkelaar Revive sloten een overeenkomst voor een gezamenlijke aanbesteding voor het transport en de verwerking van de verontreinigde grond. De waterzuivering draaide tijdens de sanering deels op zonne-energie.
29 / OVAM JAARVERSLAG 2019
RU I MTE RECY C L ER EN
Duurzame woonwijk In 2020 start Revive met de bouw van 350 woningen en appartementen. De projectontwikkelaar heeft ruim aandacht voor duurzame oplossingen, zoals hergebruik van bouwmaterialen, energiezuinige woningen, een warmtenet en regenwaterrecuperatie voor drinkwater. Om zo weinig mogelijk grond te transporteren, zal de saneringsput deels gebruikt worden voor het bouwen van de ondergrondse parking. De rest van de put wordt opgevuld met aarde die vrijkomt tijdens de bouw.
30 / OVAM JAARVERSLAG 2019
RU I MTE RECY C L ER EN
Brandstoffendepot maakt plaats voor circulaire proeftuin De OVAM heeft een terrein gesaneerd tussen de Hendrik Baelskaai en de Victorialaan in Oostende. De bodem en het grondwater waren zwaar verontreinigd met minerale olie. Tot eind vorige eeuw was er een garagewerkplaats en bovengrondse opslagplaats van North Sea Bunkers gevestigd. De OVAM en afdeling KUST gingen een samenwerkingsverband aan om de vermengde bodemverontreiniging aan te pakken.
Asbest ontdekt De saneerders stuitten al snel op negen kelders met zware funderingen en massieven vol met asbesthoudend materiaal en sloopafval. Daarom stelden ze een asbestinventaris en een bijbehorend plan van aanpak voor de asbestverwijdering op. Ook een ondergrondse bakstenen koker kwam bloot te liggen. De koker zat vol met slib en pure olie. Na analyses bleek dat de doordrenkte bakstenen sterk verontreinigd waren.
Duurzame herontwikkeling De herontwikkeling van het terrein maakt deel uit van het masterplan Oosteroever. In het noorden van de stad laat de gemeente duurzame appartementen en een park aanleggen, rekening houdend met de havenactiviteiten. Nummer 27 van de Hendrik Baelskaai functioneert momenteel als een ontmoetingsplek voor de buurt en als circulaire proeftuin voor stadsontwikkeling voor en door bewoners, lokale verenigingen en ondernemers. In de toekomst moet de site deel uitmaken van een industriezone die focust op circulaire economie.
31 / OVAM JAARVERSLAG 2019
ONZE PRESTATIES Afgeleverde bodemattesten, adviezen voor milieuvergunningen, antwoorden op vragen van burgers en bedrijven, onze eigen MVO-activiteiten ‌ We vinden het belangrijk om onze stakeholders op een transparante manier te informeren over onze processen. Bekijk hier onze prestaties.
32 / OVAM JAARVERSLAG 2019
Opvolging van het bodem- en afvalbeheer Als overheidsinstantie heeft de OVAM een aantal bevoegdheden op het vlak van bodem en afval- en materialenbeheer. In 2019 leverden we 276 167 bodemattesten af, beoordeelden we 3830 bodemonderzoeken (3261 oriĂŤnterende en 569 beschrijvende) en gaven we advies over 545 milieuvergunningen.
89
276 167
afgeleverde grondstofverklaringen
afgeleverde bodemattesten
3261
569
oriĂŤnterende bodemonderzoeken
beschrijvende bodemonderzoeken
219
545
1360
(BSP en beperkt BSP)
milieuvergunningen
milieuvergunningen
bodemsaneringsprojecten
+ combinatie OBO/BBO
adviezen voor
adviezen voor
m.b.t. kennisgevingen voor grensoverschrijdend transport van afvalstoffen
33 / OVAM JAARVERSLAG 2019
Klantenbeheer De dienst Klantenbeheer beantwoordt vragen in verband met bodem, asbest, afval- en materialenbeheer en algemene diensten. Door de lancering van de campagne De Grote Grondvraag in het najaar van 2019 lag het aantal vragen in verband met bodem hoger dan de afgelopen jaren.
19 774
3918
telefonische vragen over bodem
telefonische vragen over afval- en materialenbeheer
1106
1175
telefonische vragen over asbest
telefonische vragen over algemene diensten
7910
2031
vragen via bodem@ovam.be
34 / OVAM JAARVERSLAG 2019
vragen via info@ovam.be
Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) Sinds 2019 implementeert een halftijdse coördinator de MVO-visie in de dagelijkse werking van de OVAM. Door in te zetten op vijf thema’s – welzijn, afval, energie en klimaat, duurzaam aankopen en mobiliteit – maken we intern de transitie naar een duurzame organisatie.
217
132
41 %
4,1 %
5,5 %
11,59 kg
vrouwelijke personeelsleden
werknemers met een handicap of chronische aandoening
mannelijke personeelsleden
personeelsleden met een migratieachtergrond
1,33 GWh/jaar 459 ton/jaar elektriciteitsverbruik
rechtstreekse CO2-uitstoot (verwarming & mobiliteit)
35 / OVAM JAARVERSLAG 2019
vrouwen in leidinggevende functies
restafval per medewerker per jaar
75,5 %
van de werknemers gebruikt fiets en/of openbaar vervoer voor woon-werkverkeer
Welzijn De OVAM engageert zich om het welzijn van haar personeelsleden op te volgen en te verbeteren. Daarom startten we in 2019 een proefproject op aan de hand van twee ‘welzijnsmonitors’: de vragenlijsten ‘Gedragsindicatoren welzijnsbeleid’ en ‘Welzijnsbevraging met betrekking tot de beleving op de werkvloer’, beide opgemaakt door Better Minds at Work.
Afval Naar analogie met het uitvoeringsplan Huishoudelijk Afval en Gelijkaardig Bedrijfsafval stelde de OVAM zich tot doel om de hoeveelheid restafval per medewerker in het OVAMgebouw tegen 2022 met 15 % te reduceren ten opzichte van 2013. Door een uitgebreide analyse en sensibilisering werd dat streefdoel in 2019 al behaald.
36 / OVAM JAARVERSLAG 2019
Energie en klimaat De OVAM streeft naar een CO2-reductie van 40 % en een reductie in primair energieverbruik van 27 % tegen 2025 ten opzichte van 2015. Daarvoor zijn ingrepen nodig in het gebouw waar de OVAM momenteel gehuisvest is. In 2019 zijn er gesprekken gestart over de overname van het beheer van het gebouw door het Facilitair Bedrijf. De energiehuishouding is daarbij een aandachtspunt.
Duurzaam aankopen De OVAM beoogt om vanaf 2020 100 % duurzaam aan te kopen door rekening te houden met duurzaamheidscriteria. In 2019 werden de processen voor de aanbesteding van bodemsaneringswerken en de aankopen voor een bedrag lager dan â‚Ź 30 000 excl. btw aangepast.
Mobiliteit De OVAM stimuleert personeelsleden om hun woon-werkverkeer te organiseren via het STOP-principe (Stappen, Trappen, Openbaar vervoer en Personenwagens).
37 / OVAM JAARVERSLAG 2019
E-mobility Sinds eind 2019 telt het dienstwagenpark van de OVAM twee elektrische auto’s. De Nissan Leafs kunnen worden opgeladen aan vier laadpunten op de parking.
Zwerfvuilacties OVAM-medewerkers organiseerden in 2019 zwerfvuilopruimacties in Mechelen. Tijdens één actie verzamelden ze 30,5 kilogram restafval en 6,5 kilogram pmd.
OVAM 4 Life Tijdens de eindejaarsperiode zetten OVAM-medewerkers originele acties op om geld in te zamelen voor het goede doel. In 2019 was het eindbedrag 5676,26 euro.
38 / OVAM JAARVERSLAG 2019
ONZE JAARREKENING We vinden het belangrijk om onze stakeholders op een transparante manier te informeren over onze processen. Bekijk hier onze jaarrekening en ons organigram.
39 / OVAM JAARVERSLAG 2019
40 / OVAM JAARVERSLAG 2019
Organigram
Colofon HOOFDREDACTEUR Jan Verheyen CONCEPT, COPYWRITING EN VORMGEVING Pantarein Publishing
FOTOGRAFIE OVAM, shutterstock, iStock, Gemeentelijke Basisschool De Kleine Wijzer WETTELIJK DEPOTNUMMER D/2020/5024/09
OVAM Stationsstraat 110 2800 Mechelen www.ovam.be