Issuu

Verrekijker

EEN UITGAVE VAN DE VLAAMSE MILIEUMAATSCHAPPIJ - DECEMBER 2005

Dossier riolering en waterzuivering

Op tocht door de riolen Energie: tijd voor een ommekeer Feest met respect voor het milieu

Afvalwater: waar gaat het heen?

Inhoud

Vooruitkijken

Het energiegebruik blijft stijgen: wanneer komt de ommekeer?

De Milieuwerker: ‘Een beetje harder schrobben’

Fijn stof: wat zweeft daar in de lucht?

Lastige Vragen aan François Van Gorp

Dossier riolering en waterzuivering Afvalwater: wie doet wat Een RWZI in drie stappen Wat w/meten we? Buizen barsten niet Waar het schoentje knelt Zuivere zones En uw afvalwater? Het gezin Poppe zuivert zelf z’n afvalwater Hou uw afvalwater proper Riooljournalistiek in Antwerpen Wat weet u van afvalwater?

14 19 20 21 22 24 36 27 29 30 32

VMM meet luchtkwaliteit in Slovakije

Bekkenbeheer in de praktijk

De beslissing: propere feesten

Bio in uw tank

Tegengas

Update

www.vmm.be

Vooruitkijken Dat de Vlaamse Milieumaatschappij de kwaliteit van de lucht en het oppervlaktewater meet en bewaakt, is geen nieuws. Dat de VMM ook een belangrijke rol speelt in het rioleringsbeleid en de afvalwaterzuivering, is wellicht minder bekend. Sinds Europa in 1991 de Richtlijn Stedelijk Afvalwater uitvaardigde, heeft Vlaanderen een enorme inhaalbeweging gemaakt: steeds meer huishoudelijk afvalwater wordt opgevangen en gezuiverd. De VMM staat in die grootscheepse operatie in voor de planning van en het toezicht op de aanleg van rioleringen en collectoren en de bouw van waterzuiveringsinstallaties. Maar daar houdt het niet op: de VMM brengt ook de knelpunten in het rioleringsverhaal in kaart en voert onder meer metingen uit © Jan Caudron

op het water dat de zuiveringsinstallaties in- en uitstroomt. Bij dat alles is een goede samenwerking met de andere betrokken instanties natuurlijk erg belangrijk. De VMM schaart zich samen met de drinkwatermaatschappijen, de provincies, de gemeenten, Aquafin en de intercommunales achter een gemeenschappelijk doel: een betere kwaliteit voor ons oppervlaktewater. Het sluitstuk van het hele verhaal – of het startpunt zo u wil – zijn de gezinnen zelf. Pas als de gezinnen aansluiten op de riolering, of – in bepaalde dunbevolkte gebieden – zelf hun afvalwater gaan zuiveren, bereiken we het uiteindelijke doel. De verantwoordelijkheid van de gezinnen loopt overigens als een rode draad door deze Verrekijker. Wat u in uw afvoerputje giet, kan een invloed hebben op de werking van de waterzuiveringsinstallatie waar uw afvalwater naartoe loopt. Als u uw huis beter isoleert en dus minder energie gebruikt, helpt u het broeikaseffect en de vorming van erg schadelijk fijn stof tegengaan. En zelfs tijdens de komende feestperiode kunt u het op een milieuvriendelijke manier toch erg gezellig maken. Prettige feestdagen! Veel leesplezier.

Frank Van Sevencoten, Administrateur-generaal

Wanneer komt de ommekeer? De Vlaamse gezinnen gebruiken jaar na jaar meer energie, terwijl het energiegebruik juist zou moeten dalen. We stoten ook elk jaar meer broeikasgassen uit. Als het dus gaat over de Kyoto-afspraken, het broeikaseffect en de klimaatwijziging, hebben ook de gezinnen een grote verantwoordelijkheid.

ÂŠ Jan Caudron

Lisbeth Stalpaert

www.vmm.be

Waterkwaliteit Energiegebruik gezinnen blijft stijgen

Tussen 1990 en 2004 is het energiegebruik

in huis. Er worden geregeld nieuwe toe- zuiniger: het energieverbruik van grote

van de Vlaamse huishoudens met maar

stellen uitgevonden, zoals de microgolf-

huishoudtoestellen daalde tussen 1990

liefst een kwart gestegen. In vergelijking

oven, en recenter de mp3-speler, de DVD-

en 2002 met 21 procent. Maar als ieder-

met andere EU-landen ( EU15) doen we het

writer enzovoort. Heel wat gezinnen halen

een vervolgens twee koelkasten in huis

het energiegebruik per inwoner hoger dan

Bijna een vijfde van de

verloren.

bij ons. Een Vlaming gebruikt anderhalf

Vlaamse CO2-uitstoot wordt

keer zoveel energie als een Nederlander.

veroorzaakt door de verwar- Een tweede belangrijke factor in het stij-

erg slecht: alleen in het koude Finland ligt

Twee koelkasten en drie tv’s

ming van woningen.

neemt, gaat het positieve effect natuurlijk

gende energiegebruik, is het feit dat onze gezinnen steeds kleiner worden. Tussen

In het MIRA-T milieurapport dat in decem-

bovendien twee of meer koelkasten, tv’s, 1990 en nu zijn er maar liefst 13 procent

ber verschijnt, komt ons energiegebruik

video’s of DVD-spelers in huis. ‘Iedereen wil

meer gezinnen bijgekomen. Steeds meer

aan bod in het hoofdstuk Huishoudens en

ook graag het nieuwste van het nieuwste,’

gezinnen bestaan uit een of twee per-

consumptie. ‘De consumptie in het alge- zegt Lisbeth Stalpaert. ‘Gsm’s en com-

sonen. Dus zijn er ook meer woningen

meen is de laatste 20 jaar enorm geste-

puters worden vervangen omdat er iets

nodig, die verwarmd moeten worden en

gen,’ zegt Lisbeth Stalpaert, van het MIRA-

nieuws op de markt is, niet altijd omdat ze

bovendien hebben die gezinnen ook tel-

team. ‘Dat heeft allerlei negatieve gevolgen.

opgebruikt zijn.’

Alles wat je koopt of gebruikt, moet gepro-

kens een tv, een wasmachine enzovoort. Een Vlaams gezin telt nu gemiddeld 2,4

duceerd en getransporteerd worden en

Ons consumptiegedrag doet ook een aan-

leden. ‘Dat wordt deels verklaard door

eindigt uiteindelijk als afval.’ Zo halen we

tal positieve evoluties teniet. Zo worden

een hoger aantal echtscheidingen,’ zegt

ook alsmaar meer elektrische toestellen

elektrische toestellen bijvoorbeeld steeds

Lisbeth Stalpaert. ‘Ook het feit dat s

In de Europese Unie ligt het energieverbruik per inwoner alleen in het koude Finland hoger dan bij ons. s mensen steeds ouder wor-

in Vlaanderen. Dat is erg veel.

ken. Zoniet kunt u erg schade-

Een nieuw instrument uit het

den, speelt een rol. Ouderen

Afhankelijk van de energiebron

lijke stoffen de lucht in sturen.

decreet is het energiepresta-

zijn vaker alleenstaand.’

die u gebruikt voor verwar-

Overigens kunnen gezinnen

tiecertificaat. Dat drukt uit hoe

ming, vervuilt u meer of min-

voor hun verwarming ook een

een gebouw presteert op het

Efficiënter verwarmen

der. Zo komt bij de verbran-

beroep doen op hernieuwbare

vlak van energie. Het somt

Ongeveer driekwart van het

ding van stookolie meer CO2

energie, zoals zonne-energie

ook een aantal energiebespa-

energiegebruik in huis, gaat

vrij dan bij de verbranding van

of aardwarmte.

rende maatregelen op die zich

naar de verwarming. Een

aardgas. In Vlaanderen ver-

doorsnee woning in Vlaande-

warmen we nu voor 37 procent

op korte termijn terugverdieEen huis met een A-label?

nen. U kunt het vergelijken met

ren kan op het vlak van ener-

met aardgas en voor 43 pro-

De Vlaamse overheid heeft

de energielabels die er nu zijn

gie-efficiëntie echter nog heel

cent met stookolie. Elektriciteit

zich in haar Klimaatbeleids-

voor energiezuinige koelkas-

wat verbeteren. Niet alle hui- – de meest energieverslindende

plan tot doel gesteld om tegen

ten of wasmachines. Omdat er

manier om te verwarmen – is

2010 het energiegebruik van

voor het opstellen van de certi-

en ook voldoende isolerende

nog altijd goed voor 16 procent

de gezinnen met 7,5 procent te

ficaten heel wat extra energie-

beglazing is niet altijd aanwe-

van de verwarming in Vlaande-

doen dalen, in vergelijking met

deskundigen nodig zijn, wordt

zen zijn even goed geïsoleerd

zig. Verwarmingsketels met

ren. Door de hoge energieprij- 1999. Een hele reeks maatre-

het energieprestatiecertificaat

hoger rendement kunnen het

zen zijn ook houtkachels aan

gelen en subsidies (zie kader)

stap voor stap ingevoerd. Het

energiegebruik verder naar

een bescheiden opmars bezig.

moet voor die ommekeer zor-

certificaat is vanaf 2006 ver-

beneden helpen. Dergelijke

Het energierendement van

gen. Op 7 mei 2004 werd het

plicht voor nieuwe gebouwen

maatregelen verdienen zich

houtkachels is nochtans laag.

energieprestatiedecreet goed-

en vernieuwbouw. Vanaf 2009

op korte termijn terug, en het

Het is in elk geval erg belang-

gekeurd. Als gevolg daarvan

moeten verkopers of verhuur-

comfort in huis hoeft er abso-

rijk om alleen onbehandeld,

gelden er vanaf 1 januari 2006

ders het kunnen voorleggen bij

luut niet onder te lijden. Inte- zuiver brandhout te gebrui-

strengere normen voor isolatie

de verkoop of verhuring van

gendeel.

en ventilatie bij nieuwbouw en

elk gebouw.

bij grondige renovaties. De verwarming van onze

Meer lezen?

woningen is goed voor 18

Raadpleeg MIRA-T 2005,

procent van de CO2-uitstoot

Milieurapport Vlaanderen via www.vmm.be/mira, of bestel een exemplaar tegen kostprijs bij het VMM-Infoloket, A. Van de Maelestraat

96, 9320 Erembodegem, info@vmm.be, tel. 053-72 64 45, fax 053-71 10 78.

Energiegebruik gezinnen blijft stijgen

www.vmm.be

(Ver)bouwers: grijp uw kans Wie bouwt of verbouwt, heeft een unie-

Het plan

ke kans om werk te maken van een ener- ¬ Zoek een architect die oog heeft voor energiezuinigheid.

soms aan vast hangt, verdient u zo goed

¬ Bouw compact: hou de buitenoppervlak-

als altijd binnen de vijf jaar terug, dankzij

te waarlangs warmte kan ontsnappen zo

een lagere energiefactuur. En hoe hoger

klein mogelijk. Een rijwoning scoort op dat

de energieprijzen, hoe sneller u de meer-

vlak beter dan een vrijstaande woning. Een

prijs terugverdient.

gebouw met verdiepingen is energiezuini-

giezuinige woning. De meerprijs die daar

ger dan een bungalow.

Subsidies: de moeite waard

¬ Benut de zonnewarmte zoveel mogelijk. De

Er zijn behoorlijk wat premies en

leefruimtes en de grotere vensters oriën-

tegemoetkomingen voor wie aan zijn

teert u op het zuiden, zuidoosten en zuid- ¬ Plaats gerust dikkere isolatie dan wettelijk

woning verbeteringen uitvoert die lei-

westen. Berging, gang, toilet, badkamer

verplicht is: u kunt nooit teveel isoleren.

den tot rationeler energiegebruik. Ook

schikt u aan de noordkant. Beperk ook de

¬ Voor de vensters kiest u voor hoogrende-

wie een huis bouwt en daarbij met

grootte en het aantal vensters aan die kant.

mentsbeglazing. Het zogenaamde 1,3 of

het energiegebruik rekening houdt,

Om oververhitting in de zomer te vermijden,

1,1-glas isoleert twee tot drie keer beter dan

kan vaak van die voordelen genieten.

kunt u werken met zonnewering en zonne-

gewoon dubbel glas.

Zowel de elektriciteitsnetbeheerders

werende beglazing, of enkele bomen stra-

als de Vlaamse overheid verlenen sub-

tegisch opstellen. Airconditioning verslindt

Luchtdicht, maar ventileren

energie en is in ons klimaat overbodig.

¬ Bouw de woning zo luchtdicht mogelijk.

sidies, net als bepaalde provincies en gemeenten. De federale overheid ver-

¬ Positioneer de warmwaterbereiding, de

leent een belastingvermindering voor

keuken en de badkamer(s) naast of boven

energiebesparende maatregelen.

elkaar.

¬ Tegelijk is voldoende ventilatie heel belangrijk, om zuurstof aan te voeren en vocht s

¬ Woningen of verbouwingen waarvoor de Zo zijn er onder meer tegemoetko-

bouwaanvraag na 1 januari 2006 wordt

Interessante publicaties

mingen voor het plaatsen van isolatie,

ingediend, moeten voldoen aan de ener-

Via www.energiesparen.be of via de

voor superisolerende beglazing, voor

gieprestatieregelgeving (zie verder, kader

Vlaamse Infolijn (0800 3 02 01) kunt

de vervanging van oude verwarmings-

Interessante publicaties).

u verschillende gratis brochures aan-

ketels door hoogrendements- of con-

vragen:

densatieketels, voor de installatie van

Isoleren

een warmtepomp, warmtepompboiler

¬ Thermische isolatie van buitenmuren,

of zonneboiler, voor thermostatische

daken en vloeren is cruciaal. Naast de

kranen of buisisolatie, voor de aankoop

keuze van het materiaal is ook een goede

¬ Praktische gids voor als u binnenkort gaat bouwen of verbouwen (over de nieuwe energieprestatieregeling) ¬ Maak uw huis energiezuinig en betaal

en nauwkeurige plaatsing erg belangrijk.

minder belastingen (over de belas-

delijke energie-audits enzovoort.

¬ Zorg ervoor dat de isolatie doorloopt, van

tingvermindering voor energiebespa-

Op www.energiesparen.be kunt u

¬ De isolatie moet aansluiten bij de profielen

van aardgaswasdrogers, voor huishou-

de vloer in de muur in het dak.

rende maatregelen) ¬ Ideeën voor energiezuinig bouwen en

nagaan op welke maatregelen u een

van vensters en deuren. Muurisolatie in een

beroep kunt doen. U tikt gewoon uw

spouwmuur moet goed aansluiten tegen

¬ Ideeën voor energiezuinig wonen

postcode in en krijgt een volledig

de binnenmuur. Zoniet gaat er lucht circu-

¬ Fotovoltaïsche zonne-energie

overzicht.

leren rond de isolatie, waardoor de isole-

¬ Warmtepompen

rende werking deels verloren gaat.

¬ Zonneboilers

verbouwen

Energie besparen in huis? Om te besparen op energie hoeft u niet

¬ Koelkasten zonder vriesvak zijn zuiniger

altijd te bouwen of te verbouwen. Alvast

dan combinatiekoelkasten. Een diep-

enkele eenvoudige tips.

vrieskist is zuiniger dan een diepvrieskast.

Verlichting

Koken

¬ Gloeilampen produceren meer warmte

¬ Kookfornuizen op aardgas of inductie-

dan licht. Vaak kunt u ze vervangen door

kookplaten verbruiken het minst energie.

energiezuinige verlichting zoals spaarlam-

Een oven op aardgas is zuiniger dan een

en schadelijke stoffen af te voeren. Ven-

pen of TL-lampen. Spaarlampen gebruiken

elektrische oven.

tileren kan bijvoorbeeld door middel van

vijf keer minder energie en gaan tien keer

luchtroosters in ramen en buitendeuren.

langer mee dan gloeilampen. Ze bestaan ook in peervorm of vormen aangepast

Verwarming

voor luchters.

¬ Kies voor aardgas of stookolie. Elektrische Verwarming

sche bijverwarmers zijn enorme energie-

¬ Zet de verwarming niet te hoog: doe

kunnen gevaarlijk zijn. ¬ Een temperatuurregeling per ruimte heeft de voorkeur boven een centrale regeling. Werk bijvoorbeeld met een kamerthermostaat en thermostatische kranen op de

70 procent energie. ¬ Kook altijd met het deksel op de pot. Zonder deksel verbruikt u drie keer zoveel energie.

verwarming is uit den boze. Ook elektriverslinders. Bijzetkachels op petroleum

¬ Met een snelkookpan bespaart u 40 tot

liever een trui aan.

¬ Isoleer verwarmingsleidingen in koude ruimtes zoals zolders, garages, kelders of kruipruimten.

¬ Zorg voor radiatorfolie of een warmteschild achter de radiatoren.

¬ Zorg dat de kookpot aangepast is aan de grootte van de kookplaat. ¬ Benut de nawarmte van een elektrische kookplaat of oven: schakel ze uit nog voor het einde van de bereidingstijd. ¬ Koken met de microgolfoven is zuiniger dan klassieke kookmethoden, behalve voor grote hoeveelheden.

radiatoren. Toestellen

De vaat en de was

herkent die aan het Optimaz-label (stook-

¬ Apparaten die continu stand-by staan,

¬ Zet de vaatwasser alleen aan als hij hele-

olie) of het HR+ -label (aardgas). Een con-

zijn verantwoordelijk voor 3 tot 13 pro-

densatieketel is nog beter: die benut ook

cent van uw totale energieverbruik. Zet

¬ Draai het liefst volle wasmachines.

apparaten dus zoveel mogelijk volledig af.

¬ Wassen op hoge temperatuur (hoger dan

Toestellen die u niet volledig kunt uitscha-

40 graden) vraagt meer energie: doe het

¬ Kies voor een hoogrendementsketel: u

de warmte uit de rookgassen. ¬ Overdimensioneer de verwarmingsketel niet. ¬ Bij vloer- of wandverwarming: isoleer de vloer of de buitenwand extra goed, anders gaat de warmte meteen verloren. 8

kelen, kunt u aansluiten op een stopcontact of verlengdraad met schakelaar. ¬ Kies voor toestellen met een A-label (koelkast en diepvrieskast, vaatwas, wasmachine enzovoort)

Warm water ¬ Als u het water verwarmt met aardgas of stookolie, verbruikt u bijna de helft minder energie dan met elektriciteit. ¬ Hoe korter de leidingen naar het tappunt, hoe beter. ¬ Overweeg een zonneboiler om het sanitair water op te warmen.

¬ Zet de koelkast en de diepvriezer op een

maal gevuld is.

alleen als het echt nodig is. ¬ Droog de was zoveel mogelijk aan een rek of een waslijn. ¬ Een droger met luchtafvoer verbruikt minder dan een condensatiewasdroger. ¬ Stop niet meer wasgoed in de droger

koele plek, ver van het fornuis, de ver-

dan aangegeven en stel de droogtijd zo

warming en niet in de zon.

juist mogelijk in.

¬ Open de koelkast en vriezer zo kort mogelijk en zet er geen warme gerechten in. ¬ Ontdooi de diepvries regelmatig: een

¬ Door uw was goed te zwieren (1000 toeren/minuut of meer) bespaart u energie bij het drogen.

rijmlaag van 2 millimeter zorgt al voor een meerverbruik van 10 procent.

Op www.energiesparen.be vindt u nog veel meer tips.

De Milieuwerker

‘Een beetje harder schrobben’ Met heel wat schoonmaakproducten maakt u wel uw huis schoon, maar vervuilt u tegelijk het oppervlaktewater. Milieuvriendelijker schoonmaken, is nochtans perfect mogelijk. We gingen te rade bij Nancy Poleyn van de onderhoudsploeg van het VMM-gebouw in Aalst.

Nancy Poleyn is sinds twee jaar interieur- ‘Meestal wel, maar verzorgster bij de VMM. ‘Het voornaam- ze vragen wel een ste verschil is dat wij hier uitsluitend wer-

andere

ken met milieuvriendelijke producten, dus

Je moet soms wat

zonder bijtende bestanddelen.’

aanpak.

harder schrobben. In de wc’s hier is er

Een tweede groot verschil is het gebouw

bijvoorbeeld vaak

zelf. ‘Het gebouw is twee jaar geleden

aanslag, doordat we het hemelwater van

helemaal vernieuwd, met ecologische

de groendaken gebruiken voor de spoe-

materialen en technieken. Die materia-

ling. Met een traditioneel product zou je

len vragen ook een ander onderhoud.

dat makkelijk wegkrijgen. Met onze milieu-

De vloeren bijvoorbeeld zijn grotendeels gewoon beton. Daar giet je beter geen emmer op uit, want

‘Doseer je schoonmaakproducten altijd goed.’

het water dringt meteen in

Naam: Nancy Poleyn Werk: interieur verzorgster VMM

vriendelijke ontkalker lukt het ook, maar pas na 24 uur inweken. Eerlijk is

ren zijn proper. Al worden ze snel weer vuil

eerlijk: die milieuvrien-

aangezien hier heel wat volk rondloopt.’

delijke producten heb-

de vloer. Wij gebruiken daarom specia-

ben hun beperkingen, maar die neemt de

Heeft Nancy misschien tips voor wie het

le metalen vlakmoppen, die zijn precies

VMM er graag bij. Ze zijn overigens wel veel

thuis ook milieuvriendelijker wil aanpak-

vochtig genoeg.’ Om te leren omgaan met

vriendelijker voor de huid, en dat is toch

ken? ‘Je moet altijd eerst stofzuigen zodat

de bijzondere materialen in het gebouw,

ook een voordeel.’

het grootste vuil al weg is. En doseer je

VMM zelfs een cursus. ‘We dachten eerst:

Voor heel wat toepassingen wordt bij

veel product te gebruiken, wordt het echt

gaan ze ons nu leren kuisen? Maar uit-

de VMM gewoon water gebruikt, veelal

niet properder.’

eindelijk hebben we er toch wel veel uit

hemelwater, zonder schoonmaakproduct.

geleerd.’

‘Voor de tafels en de kasten gebruiken we

Nog veel meer tips over

microvezeldoeken, zonder zeep. En ook

milieuvriendelijke huishoudproducten

volgde het onderhoudspersoneel van de

producten altijd goed, want door extra

Schoonmaken zonder zeep

de tegelvloeren doen we gewoon met de

vindt u op p. 29. Zie ook

De hamvraag is natuurlijk of milieuvriende-

vlakmoppen. De doekjes die op de mop-

www.milieukoopwijzer.be

lijke producten even goed hun werk doen.

pen zitten doen het werk. En ja, die vloe-

Fijn stof? Fijn stof is een verzamelnaam voor stofdeeltjes van 0,01 millimeter (10 micrometer) of nog kleiner, die tot diep in de longen en zelfs rechtstreeks in de bloedbaan kunnen doordringen. Fijn stof is extra schadelijk omdat allerlei stoffen zoals zware metalen, dioxines of pcbâ€™s zich op die deeltjes vastzetten en dus schade kunnen aanrichten in ons lichaam. De wetenschappelijke benaming is PM10, PM2,5 of PM1 waarbij PM staat voor particulate matter en het cijfer staat voor de diameter van het stofdeeltje (10 micrometer, 2,5 micrometer en 1 micrometer). Intussen groeit het besef dat de kleinste fracties ( PM2,5 en PM1) het schadelijkst zijn. Meer fijn stof in de winter? In de winter kunnen de concentraties fijn stof extra hoog oplopen, vooral dan tijdens zogenaamde inversieperiodes. Door het specifieke temperatuursverloop in de verschillende luchtlagen kan de vervuilde lucht zich 10

dan moeilijk verspreiden zodat de pollutie dicht bij het aardoppervlak blijft hangen. Weersomstandigheden zijn in het algemeen een belangrijke factor bij pieken van fijn stof. Zo kunnen ook in periodes van droogte of van hoge ozonconcentraties tijdens de lente en de zomer, hogere concentraties fijn stof voorkomen.

Luchtkwaliteit

www.vmm.be

Niet zo fijn stof Fijn stof heeft dit jaar meermaals de voorpagina’s gehaald. Vlaanderen slaagt er immers niet in de Europese normen te respecteren, net als onze buurlanden. Bovendien komen er ook steeds alarmerender berichten over de schadelijkheid van fijn stof. Als de milieutoestand blijft zoals hij is, verliest een inwoner van Vlaanderen gemiddeld vijf gezonde levensmaanden door onder andere fijn stof.

plaats mag het daggemiddelde niet meer dan 35 dagen per jaar hoger liggen dan 50 microgram/m3. De norm voor het jaargemiddelde werd in 2004 maar op 2 stations overschreden. Maar de norm voor het daggemiddelde is op de meeste meetplaatsen nog lang geen haalbare kaart. Diesel en industrie boosdoeners

Rond deze tijd publiceert de VMM opnieuw

Fijn stof is afkomstig uit verschillende

een rapport over fijn stof. Sinds dit jaar

bronnen. De industrie stoot fijn stof uit,

legt Europa een strengere norm op. Dat

maar ook dieselwagens en vrachtwagens

we die niet halen, is geen verrassing: in

zijn een belangrijke oorzaak. Fijn stof komt

2004 voldeden maar 5 van de 29 meet-

voorts vrij bij de verbranding van fossie-

stations aan de norm die sinds dit jaar

le brandstoffen – dus ook als u thuis de

Fijn stof veroorzaakt

geldt. ‘We verwachten dat de resultaten

verwarming aanzet. Het is dan ook geen

hart- en luchtweg-

dit jaar in dezelfde lijn zullen liggen,’ zegt

wonder dat Vlaanderen hoge concen-

aandoeningen en zelfs

Christine Matheeussen van de VMM, die

traties laat opmeten. Vlaanderen is sterk

kanker.

meewerkte aan het rapport.

verstedelijkt en dichtbevolkt en heeft een

De strengere norm voor fijn stof bestaat

ter aandeel dieselwagens rondrijdt dan

uit twee delen: over het hele jaar gezien

in andere landen. Bovendien liggen we

mag de concentratie PM10 niet hoger lig-

middenin een van de sterkst geïndustria-

heel dicht wegennet waarop een gro-

gen dan 40 microgram/m3 en per meet-

liseerde zones van Europa. ‘Modelresultaten geven aan dat tot 80 procent van

Welke lucht krijgen we vandaag?

de PM10-concentraties uit het buitenland komt,’ zegt Christine Matheeussen.

Op www.vmm.be/luchtkwaliteit kunt u de luchtkwaliteit van het moment

De meeste overschrijdingen van de norm

checken, voor heel Vlaanderen. Wilt

voor fijn stof komen voor in industriële

u weten hoeveel fijn stof er in de lucht

omgevingen, of op verkeersdrukke plaat-

hangt in Gent, of er een ozonalarm

sen. ‘Industrie en verkeer stoten fijn stof uit

dreigt in Dessel, of hoeveel zwavel-

maar ook stoffen zoals ammoniak ( NH3 ),

dioxide u inademt in Vilvoorde: op de

zwaveldioxide ( SO2), stikstofoxiden ( NOx)

website van de VMM vindt u elke dag

en vluchtige organische stoffen (VOS ). Dat

de recentste gegevens.

zijn de zogenaamde voorlopers: die s

Lastige vragen

stoffen vormen na verloop van tijd ook

stellen. Door het wegverkeer te beper-

De industrie stoot fijn stof uit, maar ook

fijn stof. Maar hoe de verdeling zit tussen

ken, maar ook door middel van structu-

dieselwagens en vrachtwagens zijn een

de verschillende bronnen weten we niet

rele maatregelen – bijvoorbeeld door een

belangrijke oorzaak.

precies. Daar willen we volgend jaar door

andere inrichting van een kruispunt – kun

middel van een meetcampagne meer over

je de uitstoot van fijn stof beperken.’

te weten komen. Door de samenstelling van fijn stof te bestuderen, hopen we een

Aangezien fijn stof bij uitstek een grens-

duidelijker zicht te krijgen op het belang

overschrijdend probleem is, zijn de Euro-

van de bronnen.’

pese maatregelen erg belangrijk. ‘Euro-

Veroorzaakt kanker

om de uitstoot van de voorlopers van fijn

pa heeft al allerlei maatregelen genomen Fijn stof is erg schadelijk voor de gezond-

stof te verminderen. En Europa legt bij-

heid. Het veroorzaakt hart- en luchtweg-

voorbeeld ook emissienormen op aan de

aandoeningen en zelfs kanker. Overigens

autobouwers.’ Steeds meer autobouwers

bestaat er geen veilige drempelwaarde

gaan daarbij ook roetfilters inbouwen in

voor fijn stof. Elke concentratie is schade-

dieselwagens. Zo’n roetfilter dringt de uit-

lijk, maar hoe langer de blootstelling duurt

stoot van fijn stof uit de uitlaat met 90 pro-

en hoe hoger de concentraties, hoe scha-

cent terug.

delijker. Wat kunnen we doen om de concentraties fijn stof naar beneden te krijgen?

Als alle geplande maatregelen worden uit-

‘Eerst en vooral: er is al een – weliswaar

gevoerd, is er beterschap in zicht, maar

Een roetfilter dringt de

nog niet meteen. ‘Uit simulaties blijkt dat

uitstoot van fijn stof met 90

onze regio nog zeker tot in 2020 een hot

procent terug.

spot blijft voor fijn stof,’ zegt Christine Matheeussen. ‘Maar het verbetert wel.’

kleine – verbetering merkbaar. Maar het moet natuurlijk beter. Zo kunnen er actie12

Bestel het VMM-rapport Luchtkwaliteit

plannen komen voor industriegebieden.

in het Vlaamse Gewest 2004 via

Een groot bedrijf in de Gentse havenzo-

het Infoloket van de VMM, A. Van de

ne heeft recent een ontstoffingsinstalla-

Maelestraat 96, 9320 Erembodegem,

tie in gebruik genomen en ook rond de

info@vmm.be, tel. 053-72 64 45,

spaanderplaatbedrijven in Oostrozebeke

fax 053-71 10 78.

en Wielsbeke zijn maatregelen genomen. Vlaanderen gaat nu ook voor de gewestwegen de knelpunten in kaart brengen, en vervolgens mobiliteitsmaatregelen voor-

Lastige Vragen

www.vmm.be

‘We blijven maar energie verspillen’ Houdt de milieuproblematiek u bezig?

Op welke goede daad voor het milieu

Ik ben altijd al bezorgd geweest om het

bent u best trots?

milieu. Op mijn 45ste ben ik naar de univer- Ach, daar sta ik niet bij stil. Ik doe wat ik siteit getrokken om er milieukunde te stu-

vind dat ik moet doen. Uiteindelijk heeft

deren. Ook nu ik gepensioneerd ben, doe

dat op termijn altijd wel gevolgen.

François Van Gorp (67) Tisselt Alleenstaand Ingenieur op rust

ik mijn duit in het zakje. Ik lees veel over milieubehoud en ik ben actief in de Mina-

Begaat u soms een zonde?

raad. Daarnaast werk ik samen met Iva- Zeker nooit bewust, al ben ik wel lang aan rem, de intercommunale voor duurzaam

sigaretten verslaafd geweest. Terwijl ik heel

afvalbeheer. Die geeft extra lessen over

goed wist dat ik fout bezig was: zowel voor

water in de scholen. Als we akkoord gera-

mijn inwendig milieu als voor mijn directe

ken over een aantal aanpassingen aan het

omgeving. Ik ben nu enkele jaren rookvrij,

programma dan ga ik binnenkort als vrij-

en ik hoop dat ik het volhoud.

williger voor hen werken. Lukt dat niet, dan doe ik het op eigen houtje verder.

Wat zou volgens u een goeie milieu-

Wat doet u zoal voor het milieu?

Op het vlak van energieverbruik is er nog

maatregel zijn? Ik kan geen bergen verzetten, maar ik doe

ontzettend veel werk aan de winkel. Die

wat ik kan. Toen de eerste geldautoma-

discussie is losgebarsten met de eer-

ten in het straatbeeld verschenen, vroeg

ste autovrije zondagen, 32 jaar geleden

ik in een brief aan alle banken om vuilnis-

en ondertussen blijven we maar energie

bakken voor de ticketjes te plaatsen. Met

verspillen. Een rationeel gebruik van de

succes! Vroeger belandden die papiertjes

bestaande energiebronnen stimuleren,

gewoon op de grond. Je kon al van ver in

brengt volgens mij veel meer zoden aan

de straat zien waar er een bankautomaat

de dijk. Met kleine investeringen kunnen

stond. Verder liet ik in de informatiekrant

we meer dan 30 procent energie bespa-

van het afvalophalingsbedrijf een oproep

ren en als we de grotere, maar wel renda-

verschijnen om plastic afval dat niet in de

bele, investeringen erbij tellen, dan komen

PMD-zak thuishoort, toch apart te sorte-

we aan ruim 50 procent. Die cijfers verzin

ren en in het containerpark af te geven.

ik niet zomaar: ik haal ze uit de literatuur. Het maakt mij vaak hopeloos dat zo wei-

Aan verschillende grootwarenhuizen vraag

nig mensen dat schijnen te weten. Of wil-

ik al jaren om geen plastic zakken meer

len ze het niet weten?

uit te delen, maar gratis, of voor een klein bedrag, een duurzame draagtas aan de

Wilt u ook wel eens antwoorden op de

klanten te bezorgen. Je ziet, het zit in klei-

Lastige Vragen van onze reporter? Laat

ne dingen. Maar als je alles optelt, kom je

dan iets weten aan Katrien Smet,

toch tot een behoorlijke som.

VMM-Infoloket, info@vmm.be, A. Van de

Maelestraat 96, 9320 Erembodegem.

Klare taal

Europa bepaalt het afvalwaterbeleid We zijn er de laatste jaren niet aan ontsnapt: grote collectorwerken gooiden het leven in onze steden en gemeenten vaak danig overhoop. De aanpassing van ons rioleringsnet is noodzakelijk om opnieuw van helder water in onze grachten en beken te kunnen genieten.

Vroeger leek het allemaal zo eenvoudig. Het water dat we in huis verbruikten, stroomde vrolijk weg via de afvoerbuis. Wat er daarna mee gebeurde, leek niemand een zorg. Er was riolering, jawel, maar vaak leidde die linea recta naar de dichtstbijzijnde waterloop, waar ons afvalwater gewoon weer in de waterkringloop terechtkwam. De laatste decennia nam het waterverbruik bij de Vlaamse gezinnen echter hand over hand toe. De kwaliteit van ons oppervlaktewater daalde dan ook zienderogen: grachten en beken werden open riolen, en de plantjes en beestjes die er eens zo welig tierden, hielden het één voor één voor bekeken. Gaandeweg groeide het besef dat het zo niet verder kon. Halfweg de jaren zeventig werd een eerste poging ondernomen om iets aan deze situatie te veranderen. Tijdens een eerste – voorzichtige – federaliseringsronde werd waterzuivering een regionale bevoegdheid. Zonder communautair getouwtrek bleek

Lidstaten van de Europese Unie moeten

tegen eind 2005 al het stedelijke afvalwater collecteren en zuiveren. het plots veel eenvoudiger om enige structuur te krijgen in de inzameling, het transport en de zuivering van afvalwater. Iedere Vlaamse gemeente werd verplicht om een TRP – een Totaal Rioleringsplan – op te stellen. Er werden subsidies verleend voor de © VMM-archief

bouw van zuiveringsinstallaties en collectoren, en de gemeenten

Dossier riolering en waterzuivering

www.vmm.be

Dirk Waegeman: ‘We kunnen niet aan elke voordeur aankloppen om te zien of de bepalingen worden nageleefd.’

werden gestimuleerd om werk te maken van een rioleringsnet. Er werd in die periode heel wat gerealiseerd, al was dat in de eerste plaats het geval op plaatsen waar het afvalwater voor tastbare problemen zorgde. In lager gelegen gebieden waar het water moeilijk wegstroomt, hebben de bewoners vaker last van stankhinder of wateroverlast, waardoor de plaatselijke overhe-

Collector

den sneller geneigd zijn om in actie te schieten. Europa dicteert ‘Een eerste echte doorbraak in het Vlaamse afvalwaterbeleid kwam er pas met de Europese Richtlijn Stedelijk Afvalwater uit 1991,’ zegt Dirk Waegeman, afdelingshoofd Ecologisch Toezicht bij de VMM. ‘Die verplichtte de lidstaten om tegen eind 2005 al

De Vlaamse overheid riep Aquafin in het leven voor de bouw, de exploitatie en de prefinanciering van de waterzuiveringsinfrastructuur. het stedelijke afvalwater te collecteren en te zuiveren. Ondanks

Blauw: hemelwater komt via een

alle inspanningen kampte Vlaanderen op dat moment met een

gescheiden afvoerkanaal opnieuw

grote achterstand inzake waterzuivering. Net als onze buurlan-

in het oppervlaktewater terecht.

den overigens, want de waterzuiveringsproblematiek eindigt niet bij de landsgrenzen.’

Magenta: huishoudelijk afvalwater wordt via het rioleringsstelsel gecollecteerd en naar een

Voor het eerst werden de Europese lidstaten geconfronteerd met duidelijke maatstaven en strikte deadlines voor de zuivering

rioolwater zuiveringsinstallatie gevoerd.

van hun afvalwater. De lidstaten konden zelf beslissen op welke manier ze die deadlines zouden halen. In Vlaamse context werd de Europese richtlijn vertaald naar concrete maatregelen in het Vlaamse Reglement op de Milieuvergunning, kortweg Vlarem II. Zoals opgelegd in de Europese richtlijn koos Vlaanderen voor

een implementatie in verschillende fasen. Hoe groter de agglomeratie, hoe strenger de eisen. In dichtbevolkte gebieden moest tegen eind 1998 in een volledig opvangsysteem voor afvalwater (riolering en collectering) en een systeem voor verwijdering van fosfaat en nitraat worden voorzien. Voor kleinere agglomeraties (woonwijken, campings) volstond een opvangsysteem en een installatie voor biologische zuivering tegen eind 2005. In afgelegen gebieden moesten de huizen tegen 2005 over een individuele zuivering beschikken.

s s

De VMM voert metingen uit op het water dat de zuiveringsinstallaties © VMM-archief

in- en uitstroomt.

water zorgde ook voor een belangrijke trendbreuk. Dirk Waegeman: ‘De klem-

‘Eén zaak was duidelijk: Vlaanderen moest

een periode van 10 jaar zou de overheid

toon komt alsmaar meer op de scheiding

een grote inhaalbeweging maken om zijn

minstens 150 miljoen euro per jaar inves-

van afvalwater en hemelwater te liggen.

deadlines te halen,’ zegt Dirk Waegeman.

teren in waterzuiveringsinstallaties en col-

Op dit moment zitten we met een riole-

‘Niet alleen voor de uitbouw van nieuwe

lectoren. Maar ook de gemeenten en de

ringsstelsel dat voor meer dan 95% van

infrastructuren, maar ook voor de renova-

burgers kregen een specifieke taak toe-

het gemengde type is. Al dat – in princi-

gewezen: zuiver water is immers een zaak

pe zuivere – hemelwater wordt mee naar

van iedereen.

de zuiveringsinstallaties geleid, waar het

Meteen na het vastleggen van de Euro-

Kort samengevat is de taakverdeling als

ons rioleringsstelsel bij zware regenbui-

pese richtlijn riep de Vlaamse overheid

volgt. De burger is verplicht om zijn woning

en overbelast, waardoor een deel van het

Aquafin in het leven voor de bouw, de

op de riolering aan

tie van de bestaande installaties.’ Driesporenbeleid

helemaal niet thuishoort. Bovendien raakt

exploitatie en de prefinanciering van de

waterzuiveringsinfrastructuur. Gedurende

zoneringsplan (zie

Rioolwaterzuiveringsinstallatie Vijzels

sluiten.

Een

Zuiver water is een zaak van iedereen

oppervlaktewater terechtkomt en in het ergste geval

ook p. 24) bepaalt

– ook van de gemeenten

voor overstromingen zorgt.

of de riolering in

en de burgers.

Wij proberen dus van die

de straat al dan

Beluchtingsbekkken

water ongezuiverd in het

gemengde stelsels af te

niet naar een waterzuiveringsinstallatie

raken, maar ook dat is een werk van lange

leidt. Is dit niet het geval, of is er geen rio-

adem. Zolang zo’n gescheiden stelsel er

lering aanwezig, dan moeten de burgers

niet ligt, is de burger ook moeilijk te stimu-

zelf voor de zuivering van hun afvalwater

leren om afval- en hemelwater te scheiden.

instaan. De gemeente is verantwoorde- Zelfs al is dat bij nieuwbouw verplicht.’ lijk voor de aanleg en het onderhoud van de straatriolen en kleinschalige waterzui-

Waakzaam blijven

Vet- en

veringsinstallaties. Het gewest ten slotte,

En zo belanden we meteen ook bij een

zandvanger

legt de bovengemeentelijke infrastructuur

belangrijk pijnpunt. ‘Veel mensen, maar

aan: prioritaire rioleringen, collectoren en

ook veel gemeenten, kennen de bepalin-

waterzuiveringsinstallaties. Daarbij staat

gen uit Vlarem II niet, of willen ze niet ken-

Nabezinktanks 16

Slibverwerking

Aquafin in voor de uitbouw en het beheer

nen,’ zegt Dirk Waegeman. ‘Grote riole-

van de infrastructuur en de VMM voor de

ringswerken zorgen vaak voor overlast, en

planning en het toezicht. ‘In de prak-

daar zit niemand op te wachten. Boven-

tijk dragen steeds meer gemeenten het

dien zijn de gemeenten verantwoordelijk

beheer van hun rioleringsnet over aan de

voor de handhaving van het beleid op het

drinkwatermaatschappij die in hun regio

particuliere niveau, maar uiteraard staan

actief is,’ zegt Dirk Waegeman. ‘Op die

ze niet te springen om de burger op het

manier ontstaan nieuwe intercommunales

matje te roepen voor een problematiek die

die de rioleringstaak van de gemeenten

het gemeentelijke niveau overstijgt.’

stilaan overnemen. Je merkt dus dat het landschap volop in beweging is.’

Ook hier heeft de VMM een belangrijke taak te vervullen. Als ecologisch toezicht-

De Europese Richtlijn Stedelijk AfvalGezuiverd water

Meer uitleg over de werking van een RWZI vindt u op p. 19.

houder is het de taak van de VMM om de

Dossier riolering en waterzuivering

www.vmm.be

bestaande zuiveringsinfrastructuur te

Afvalwaterzuivering in cijfers

evalueren en zo de kwaliteit van inzame-

Om na te gaan in welke mate de bepalingen van Vlarem II worden opgevolgd,

ling en zuivering te bewaken. ‘Zo brengen

houdt de VMM toezicht op de werking van de saneringsinfrastructuur in Vlaan-

we de eindpunten van rioleringsstrengen

deren. Enkele begrippen:

in kaart, we houden een databank van alle

• De rioleringsgraad geeft aan hoeveel inwoners er in de riolering lozen ten

knelpunten bij en we voeren metingen uit

opzichte van het totale aantal inwoners. Eind 2004 bedroeg de rioleringsgraad

op het water dat de zuiveringsinstallaties

in Vlaanderen 86 procent. Maar niet overal is riolering gepland. Riolering aan-

in- en uitstroomt,’ zegt Dirk Waegeman.

leggen naar afgelegen woningen zou onverantwoord duur zijn. In het verleden

‘Als de resultaten van dergelijke onderzoe-

hebben gemeenten plannen opgemaakt waarin werd aangegeven waar er rio-

ken wijzen op een probleem met het rio-

lering zou worden aangelegd en waar niet. Daarom hanteert de VMM ook het

leringsstelsel of de waterzuiveringsinstal-

begrip uitvoeringsgraad. De uitvoeringsgraad geeft aan hoeveel inwoners al op

latie, dan voeren we een detailonderzoek

de riolering kunnen lozen en hoeveel er nog moeten aangesloten worden vol-

uit en bekijken we samen met alle betrok-

gens deze plannen. De uitvoeringsgraad geeft dus aan in welke mate gemeen-

ken partijen hoe we het euvel kunnen ver-

ten hun taken inzake de uitbouw van het rioleringsnet hebben uitgevoerd. In

helpen.’

2004 hadden alle gemeenten samen gemiddeld een uitvoeringsgraad van 91 procent.

Daarnaast houdt de VMM een vinger in de

• De collectieve zuiveringsgraad geeft aan in welke mate het afvalwater dat nu

pap bij alle infrastructuurwerken die zowel

al in de riolering terechtkomt via een rioolwaterzuiveringsinstallatie gezuiverd

op bovengemeentelijk als op gemeentelijk

wordt. Op 1 januari 2005 was dit goed voor 63 procent. Maar niet overal is er

niveau worden gerealiseerd. ‘Alle investe-

collectieve zuivering via een rioolwaterzuiveringsinstallatie gepland. Op zijn

rings- en subsidiëringsprogramma’s wor-

beurt maakt het gewest plannen op waarin wordt aangegeven welke riolen col-

Bij zware regen raakt ons

lectief op een RWZI zullen worden gezuiverd. De aansluitingsgraad is de ver-

rioleringsstelsel vaak overbelast: een deel van het afvalwater komt dan ongezuiverd in het oppervlakte-

houding tussen het aantal inwoners dat via een riolering is aangesloten op een RWZI tegenover het totale aantal inwoners dat volgens de plannen via een rio-

lering op de RWZI zal aangesloten worden. De aansluitingsgraad geeft dus aan in welke mate het Gewest zijn taken al heeft uitgevoerd. De aansluitingsgraad voor Vlaanderen bedraagt momenteel 78 procent.

water terecht. den door ons op hun relevantie beoordeeld,’ zegt Dirk Waegeman. ‘Op basis van ecologische én economische factoren stellen we een ranglijst op van alle projecten die door Aquafin of de gemeenten wor-

den uitgevoerd. Op die manier hebben we een belangrijk instrument in handen om alle betrokkenen op hun verantwoordelijkheden te wijzen. Uiteraard kunnen we niet aan elke Vlaamse voordeur aankloppen om te zien of de bepalingen ook op het particuliere niveau worden nageleefd,

Veel gemeenten profiteren van de collectorwerken om hun wegennet te verfraaien.

maar door een gemeentelijke subsi-s

dieaanvraag terug naar af te sturen als we

de balans op te maken en te zien of al

hoofd, tenzij we kunnen aantonen dat we

merken dat er iets schort, kunnen we wel

deze maatregelen ook effect hebben

met de geplande projecten wel degelijk

een en ander in beweging brengen.’

gehad. ‘We hebben al een lange weg

in staat zullen zijn om de beoogde doel-

afgelegd, maar het eindpunt is nog niet

stellingen op korte termijn te realiseren.’ Er

De toekomst

in zicht,’ zegt Dirk Waegeman. ‘Ondanks

is dus nog werk aan de winkel, al mag

Eind 2005 nadert met rasse schreden,

alle inspanningen zullen we tegen eind

het vooruitzicht op een Europese sanctie

en dus ook de deadline die het Vlaamse

2005 niet alle voorziene projecten heb-

niet de belangrijkste drijfveer zijn om alle

Gewest zich heeft gesteld om de Euro-

ben uitgevoerd. Er hangt ons met andere

hens aan dek te houden. De kwaliteit van

pese normen te halen. Hoog tijd dus om

woorden een Europese boete boven het

Investeren in optimalisatie

De kwaliteit van ons oppervlaktewater staat op het

Om de werken aan het rioleringsnet op elkaar af te stemmen, dienen de betrok-

spel, en bijgevolg ook onze

ken partijen op voorhand een dossier in met een gedetailleerde beschrijving van

leefomgeving.

de geplande projecten. De VMM gaat na welke dossiers een dringende aanpak eisen en bijgevolg als eerste zullen worden uitgevoerd. Deze projecten worden

ons oppervlaktewater staat op het spel,

opgenomen op de zogenaamde gemeentelijke subsidiëringsprogramma’s (rio-

en bijgevolg ook onze hele leefomgeving.

lering en kleinschalige waterzuiveringsinstallaties).

En die is te kostbaar om zomaar door het gaatje van de afvoer te laten verdwijnen.

Op gewestelijk niveau (collectoren en rioolwaterzuiveringsinstallaties) spreken we van investeringsprogramma’s. In het verleden lag de klemtoon vooral op de uitbouw van nieuwe saneringsinfrastructuur. Sinds vorig jaar is er evenwel een verschuiving merkbaar naar optimalisatie van de bestaande infrastructuur. Daarbij focust de VMM in de eerste plaats op het wegwerken van belangrijke knelpunten, zoals slecht werkende overstorten of waterlopen die op het rioleringsnet zijn aangesloten. Uit metingen blijkt immers dat verdunning van het afvalwater door oppervlakte- en grondwater het rendement van de waterzuiveringsinfrastructuur in belangrijke mate verlaagt.

Dossier riolering en waterzuivering

www.vmm.be

Een natuurlijk proces Waterzuivering stap voor stap Afvalwaterzuivering is een kwestie van natuurlijke hocus-pocus. In elke waterloop zorgen bacteriën en waterplanten voor de afbraak van vervuilende stoffen. Een rioolwaterzuiveringsinstallatie bootst deze processen gewoon na. Alhoewel, gewoon?

Het zelfreinigende vermogen van onze

Roger Strackx: ‘Het water dat de installatie verlaat, heeft een zuiverheidsgraad van 95 tot 98 procent.

waterlopen is helaas niet opgewassen tegen de grote hoeveelheden afvalwater die we dagelijks produceren. In een rioolwaterzuiveringsinstallatie ( RWZI ) vinden dezelfde biologische zuiveringsprocessen plaats, maar dan in versnelde en geconcentreerde vorm. Als VMM-teamcoordinator in het Maasbekken houdt Roger Strackx de werking van de RWZI van Lommel in het oog. Hij leidt ons langs het parcours dat het afvalwater binnen de RWZI doorloopt.

‘De eerste stap is de mechanische zuivering,’ legt Roger Strackx uit. ‘Het afvalwater wordt uit de riolering opgevijzeld of opgepompt. Vervolgens wordt het door een rooster gehaald. Die filtert het zwerfvuil uit het afvalwater: stukken hout of plastic die op de een of

Een RWZI bootst de biologi-

sche zuiveringsprocessen van waterlopen na.

andere manier in de riolering zijn beland. Daarna passeert het afvalwater door een zandvanger: de snelheid verlaagt, het zand bezinkt en wordt met een schraper verwijderd. In sommige installaties is er

Het overtollige slib wordt verbrand. De vrijgekomen energie wordt opnieuw benut.

ook een vetvanger voorzien. Het water wordt er tot stilstand gebracht, waardoor vetten en oliën komen bovendrijven.’

Stap drie is de nutriëntenverwijdering. Allereerst wordt het nitraat uit het water verwijderd. ‘Tijdens die fase wordt het water niet belucht,’ zegt Roger Strackx. ‘De bacteriën die het aanwezige nitraat in stikstofgas omzetten, hebben immers geen zuurstof nodig.’ Ook fosfaat dient uit het water gehaald. In grote RWZI’s gebeurt dat op biologische wijze. In kleinere installaties wordt er ijzerchloride aan het afvalwater toegevoegd om het fosfaat te binden.

Het verwijderen van afbreekbare stoffen gebeurt in een tweede fase: de biologische zuivering. Roger Strackx: ‘In de contacttank wordt levend slib onder het afvalwater gemengd. Vervolgens wordt het naar een beluchtingsbekken geleid. De bacteriën in het slib halen de vervuilende stoffen uit het water door ze als voedsel te gebruiken. Omdat ze daarbij zuurstof nodig hebben, wordt er voortdurend lucht in het mengsel geblazen.’ Tijdens deze fase wordt de aanwezige ammoniak omgezet in nitraat.

Wat w/meten we? De uitbouw van een sluitend rioleringsnet is niet mogelijk zonder een duidelijk overzicht van de bestaande infrastructuur. De VMM inventariseert alle gegevens over het rioleringsstelsel in een gedetailleerde databank. ‘De rioleringsdatabank van de VMM is opgebouwd uit twee soorten gegevens,’ zegt verantwoordelijke gegevensbeheer Marc Van Erdeghem. ‘Enerzijds houden we een overzicht bij van de rioleringstoestand op straatniveau: in welke straten is er riolering aanwezig of gepland? Anderzijds maken we een

Ten slotte stroomt het mengsel van slib en water naar een nabe-

inventaris op van alle lozingspunten van het rioleringsnet.’

zinkbekken. Het slib zinkt naar de bodem en het gezuiverde water wordt in een naburige waterloop of rivier geloosd. Het

Bacteriën in het slib halen de vervuilende stoffen uit het water.

De gegevens worden gebruikt bij het bepalen van het afvalwaterzuiveringsbeleid, het opstellen van zoneringsplannen en de opmaak van investeringsprogramma’s. Daarom is het essentieel dat de databank zo actueel mogelijk wordt gehouden. Marc Van Erdeghem: ‘De gegevens worden per gemeente gebun-

water dat de RWZI verlaat, heeft een zuiverheidsgraad van 95 tot

deld in een Leidraad Gemeentelijk Rioleringsbeleid. Die wordt

98 procent. In sommige gevallen ondergaat het nog een verder-

aan de realiteit getoetst en dient als basis voor de uitbouw van

gaande zuivering en wordt het opnieuw in het drinkwatercircuit

de saneringsinfrastructuur. We gaan na welke lozingspunten

gebracht. Een deel van het slib wordt opnieuw gebruikt in het

en welke straten bijzondere aandacht verdienen.’

beluchtingsbekken. Tijdens het zuiveringsproces groeit de slibmassa echter aan. Het teveel aan slib wordt geperst, ontwaterd

De VMM streeft ernaar om in de toekomst ook over de riole-

en naar een drooginstallatie of een verbrandingsoven afgevoerd.

ringsgegevens op huisniveau te beschikken. ‘Op dit moment

‘Ook de energie die vrijkomt bij de verbranding wordt benut,’

kunnen we alleen maar interpreteren wat we hebben,’ zegt

besluit Roger Strackx. ‘Voor elk probleem gaan we immers op

Marc Van Erdeghem. ‘In een gerioleerde straat gaan we ervan

zoek naar de meest milieuvriendelijke oplossing.’

uit dat alle inwoners op de riolering zijn aangesloten. Op basis van het geloosde afvalwater en terreinervaringen weten we echter dat dit lang niet altijd het geval is.’

Dossier riolering en waterzuivering

www.vmm.be

Voor de buis barst

Elektronisch meetnet brengt overstorten in kaart Ons rioleringsnet kan niet zomaar alles slikken. Bij overbelasting door zware regenval stroomt het afvalwater via overstorten ongezuiverd in de waterlopen, en daar hoort het uiteraard niet thuis. Het overstortmeetnet van de VMM houdt de vinger aan de pols. het overstortmeetnet in het leven. Coördi-

ter en hemelwater gescheiden te houden,

nator Filip Verhalle: ‘In 2003 begonnen we

is het grootste deel van het rioleringsstel-

met het plaatsen van meetstations bij een

sel in Vlaanderen nog steeds gemengd.

aantal overstorten. We focussen niet enkel

Hemelwater en afvalwater stromen door

op de probleemgevallen, zodat we een

Elektronische meetstations helpen de

één en dezelfde buis, en dat zorgt voor

genuanceerd beeld krijgen van de situa-

problematische overstorten mee in kaart te

problemen. Het verdunde afvalwater is

tie. Volgens schattingen zou Vlaanderen

brengen.

moeilijker te zuiveren, en bij hevige regen-

ongeveer vierduizend overstorten tellen

val raakt het rioleringsstelsel overbelast.

en worden er tegen 2007 bijna 300 per-

riolering en pompen door vervuiling is een

Om dat te vermijden, wordt er op regel-

manent van meetapparatuur voorzien.’

grote boosdoener. Het is onvoorstelbaar

Ondanks alle inspanningen om afvalwa-

wat mensen zoal in de riolering dumpen:

matige plaatsen een noodoverloop of overstort voorzien, zodat het overtollige

Uit de meetresultaten blijkt dat de over-

banden, grote takken, plastic zeilen …

water naar een naburige waterloop kan

storten gemiddeld 4,6 procent van de tijd

Pas als we de oorzaak van het probleem

ontsnappen.

actief zijn. Dat is dubbel zo hoog als aan-

kennen, kunnen we ook de gepaste reme-

vankelijk werd aangenomen. Dertien over-

die bepalen.’

Dat is natuurlijk verre van ideaal. Telkens

storten uit het meetnet waren in 2004 zelfs

als een overstort in werking treedt, komt

8 procent van de tijd actief. Dat vraagt om

ook ongezuiverd afvalwater in het oppervlaktewater terecht. Bovendien blijkt een aantal van deze overstorten veel vaker te

Overstorten die te vaak werken, zijn mee verant-

werken dan eigenlijk de bedoeling is. Eén

woordelijk voor de stagne-

van de rechtstreekse gevolgen is dat de

rende waterkwaliteit.

waterkwaliteit in Vlaanderen de laatste twee jaar is gestagneerd.

actie, al ligt de oplossing niet altijd voor de

Hoge frequentie

het probleem,’ zegt Filip Verhalle. ‘Water-

Om een zicht te krijgen op het aantal over-

lopen die op het rioleringsnet zijn aange-

stortmomenten en om de probleemover-

sloten, moeten zoveel mogelijk worden

storten in kaart te brengen, riep de VMM

afgekoppeld. Maar ook verstopping van © VMM-archief

hand. ‘Veel hangt af van de oorzaak van

Kink in de kabel

Databank legt pijnpunten riolering bloot

Het rioleringsstelsel in Vlaanderen is een

nogal wat,’ zegt Steven Van den Broeck,

grillig kluwen. Bij gebrek aan een sluiten-

verantwoordelijke voor het beheer van

de aansturing van de gemeenten werd er

de saneringsinfrastructuur. ‘We maken

in het verleden maar al te vaak aangelegd

een onderscheid tussen twee grote cate-

Terwijl er hard wordt gewerkt om nieuwe rioleringen en collectoren aan te leggen, mogen we ook de pijnpunten in de bestaande infrastructuur niet uit het oog verliezen. De VMM houdt bij waar het schoentje knelt en zoekt mee naar oplossingen.

en aangesloten. Het onderscheid tussen

gorieën. Enerzijds zijn er de parasitaire

afvalwater en hemelwater werd daarbij

debieten: water dat niet in de riolering

dikwijls niet gemaakt: de enige bekom-

thuishoort, maar er toch in terechtkomt.

leerde plannen van hun rioleringsnet. ‘We

mernis was het vervuilde water zo snel

Dat kan gaan om waterlopen die op het

baseren ons in de eerste plaats op de kwa-

mogelijk uit de eigen achtertuin krijgen.

rioleringsnet zijn aangesloten, verharde

liteit van het water dat de rioolwaterzuive-

oppervlakten – grote parkings of wegen –

ringsinstallatie binnenkomt,’ zegt Steven

Het resultaat is een rioleringsstelsel waar-

die via de riolering worden afgewaterd, of

Van den Broeck. ‘De verdunningsindex

bij de afvoer van niet verontreinigd water

drainages van verkavelingen in drassige

– gebaseerd op de concentratie nitraten

(grachten, waterlopen, drainages …) en van afvalwater sterk vermengd zijn. De

De knelpunten zitten vaak onder de grond verscholen.

VMM houdt een gedetailleerde databank

van alle knelpunten bij. ‘En dat zijn er

gebieden. Anderzijds stellen we ook ver-

en biologisch afbreekbare stoffen en de

liezen vast: water dat wel in de riolering

vergelijking tussen de debieten die toe-

thuishoort, maar er niet in terechtkomt.

komen in de rioolwaterzuiveringsinstalla-

Slecht werkende overstorten zijn grote

tie en de debieten die we normaal gezien

boosdoeners: het rioolwater belandt

van een gemengd rioleringsstelsel mogen

ongezuiverd in het oppervlaktewater.

verwachten – is een belangrijke indicator

Maar ook woningen die niet op het riole-

en geeft de mate van verdunning weer.’

ringsnet in de straat zijn aangesloten, hoe-

Hierdoor kunnen we prioriteiten bepa-

wel ze aangesloten zouden moeten zijn,

len voor het detailonderzoek. In dit detail-

vallen onder deze categorie.’

onderzoek is het terreinonderzoek zeer

belangrijk. ‘Over heel Vlaanderen heeft Opsporen en inventariseren

de VMM terreinteams om knelpunten op

Het opsporen van mogelijke knelpunten

te sporen. Zij trekken putdeksels open en

is een job apart. Vaak zitten ze onder de

beoordelen met behulp van een veldtest

grond verscholen, en niet alle gemeente-

of het afvalwater voldoende vervuild is. Is

besturen beschikken over even gedetail-

de vervuilingsgraad te laag, dan gaan ze

www.vmm.be

Dossier riolering en waterzuivering

Een job apart Als verantwoordelijke voor het waterzuiveringsbeleid in het Denderbekken heeft Peter Gosseye een team van drie medewerkers ter beschikking om de knelpunten in de regio op te sporen en te inventariseren: ‘Een job apart, met veel variatie en een hoog risico op vuile handen. De enige manier om knelpunten in beeld te brengen, is door ter plaatse een kijkje te nemen. Uiteraard krijgen we al op voorhand een indicatie van de verdunningsindex. Ook de uitgevoerde hydraulische studies van het rioleringsstelsel geven ons een idee van mogelijke problemen: vaak is daarop te zien waar waterlopen en grachten op het rioleringsnet mogelijk zijn aangesloten.’ verder opwaarts op zoek naar de oorzaken. Inmiddels hebben we ongeveer één derde van het grondgebied in een databank

Op basis van dit materiaal gaat het knelpuntenteam op

gegoten, goed voor zo’n vierduizend knelpunten.’

zoek naar de boosdoeners. ‘We lokaliseren het probleem door rioolputten open te trekken. Een simpele veldtest ter

De remedie

plaatse stelt ons in staat om mogelijke verdunning vast te

Uiteraard volstaat het niet om enkel de knelpunten in tabellen te

stellen. Is er sprake van verdunning, dan volgen we de riool-

gieten. De gegevens uit de knelpuntendatabank worden gegroe-

streng stroomopwaarts. Vaak helpt het ook om een praatje

peerd in dossiers per gemeente, die aan de plaatselijke overhe-

te slaan met de mensen uit de buurt. Als zij weet hebben

den worden voorgelegd. Steven Van den Broeck: ‘Ook daar gaan

van plaatsen waar de riolering geregeld voor problemen

we zeer gedetailleerd te werk. We maken de problematiek aan-

zorgt, dan weten we hoe laat het is. Bij moeilijke situaties

schouwelijk door middel van kaartjes en fotomateriaal. Het doel

hebben we een cameratoestel ter beschikking dat in de

is tweeledig: enerzijds trachten we de betrokkenen te stimuleren

rioolputten kan kijken.’

om bestaande knelpunten weg te werken, anderzijds zien we er Een buitenjob dus, waar ook heel wat bureauwerk bij komt

Eén derde van het grondgebied zit in de

kijken. ‘Uiteraard moeten alle gegevens achteraf worden

databank – goed voor zo’n vierduizend

verwerkt. De foto’s worden in een databank onderge-

knelpunten.

bracht, en op basis van het verzamelde materiaal stellen

nauwlettend op toe dat bij het uitvoeren van rioleringsprojecten

actief te werk: als er infrastructuurwerken gepland zijn, dan

geen nieuwe knelpunten ontstaan. Een oplossing vinden, is niet

proberen we op voorhand in te schatten waar er knelpun-

altijd eenvoudig. Soms volstaat het om een waterloop af te kop-

ten kunnen ontstaan. Dat bespaart ons een hoop speur-

we overzichtskaarten samen. Daarnaast gaan we ook pro-

pelen. Moeilijker wordt het als diezelfde waterloop in het verleden

werk achteraf. Als bekkenverantwoordelijke gebruik ik deze

werd ingekokerd om als riool te dienen. Ingewikkelde materie dus,

gegevens om een goed onderbouwd dossier op te stellen,

die telkens weer om een specifieke aanpak vraagt.’

dat we nadien aan de betrokkenen voorleggen.’

Zuivere zones

Nieuwe afbakening biedt meer rechtszekerheid

Of u al dan niet zelf voor de zuivering van uw afvalwater moet zorgen, hangt af van de zuiveringszone waarin u woont. Al blijkt dat systeem in de praktijk niet altijd sluitend. Een nieuwe methodiek voor de afbakening van zuiveringszones moet duidelijkheid scheppen. Om een duidelijk zicht te krijgen op de

knelpunten van dat systeem. Het grootste

ringsinstallatie te voorzien. Een IBA is dan

sanering van ons afvalwater, maakt de

probleem is dat de planning dynamisch

een betere oplossing. Aan de hand van

VMM gebruik van zoneringsplannen. Die

is. Een straat in de ene zone kan plots –

kleurcodes geven we aan waar de situ-

delen het gerioleerde grondgebied op

door infrastructuurwerken – in een andere

atie duidelijk is en waar er diverse opties

in drie zuiveringszones, waar telkens

zone terechtkomen. Zo kan het gebeuren

bestaan. Zo komen we tot een voorlopige

bepaalde verplichtingen gelden. Grof

dat u verplicht wordt om een Individuele

indeling in vijf zones.’

geschetst komt de indeling hierop neer:

Behandeling van Afvalwater ( IBA) te voor-

in Zone A geeft de riolering aansluiting op

zien, terwijl uw nieuwe buurman dat een

Dat voorontwerp wordt vervolgens aan

een waterzuiveringsstation, in Zone B is

jaar later niet meer hoeft te doen. Met heel

de gemeenten voorgelegd, die de even-

zo’n aansluiting gepland en in Zone C nog

wat wrevel tot gevolg, want een IBA is een

tuele fouten eruit filteren en gebied per

niet. In elk van deze zones zijn de bewo-

dure aangelegenheid.’

gebied een definitieve keuze maken voor

ners verplicht om op de aanwezige rio-

de zuivering van het afvalwater. Uitein-

lering aan te sluiten. Daarnaast bestaan

Nieuwe zones

delijk worden die plannen tot drie zones

er nog gebieden waar geen riolering aan-

Om de burger meer rechtszekerheid te

gereduceerd: het centrale gebied met (al

wezig is. Die noemt men, samen met de

bieden, werd een nieuwe methodolo-

bestaande) aansluiting op een waterzui-

Zone C, het buitengebied. In dat gebied

gie ontwikkeld die komaf maakt met alle

veringsstation, het nog op de waterzuive-

geldt de verplichting om zelf te zuiveren.

onduidelijkheden. ‘Op basis van economi-

ring aan te sluiten gebied en de IBA-zone.

sche en ecologische factoren gaan we per

Aan de goedkeuring van zo’n plan gaat

‘We werken met die plannen sinds Vlarem II,’

regio de verschillende mogelijkheden na,’

een openbaar onderzoek vooraf, waarbij

zegt Ingeborg Barrez, verantwoordelijke

aldus Ingeborg Barrez. ‘In een straat met

ook de burgers, de omliggende gemeen-

Om de burger meer rechtszekerheid te bieden, werd een nieuwe methodologie ontwikkeld om de zuiveringszones af te bakenen.

ten en de bekkenbesturen hun zeg kunnen doen. ‘Uiteindelijk is het de bedoeling om tot definitieve plannen te komen die tot zes jaar meegaan,’ zegt Ingeborg Barrez. ‘Geen enkel plan blijft immers eeuwig

waterzuiveringsbeleid bij de VMM. ‘Onder-

slechts enkele huizen, is het niet altijd zin-

geldig: er kunnen altijd woonwijken uit de

tussen zijn we ons goed bewust van de

vol om een aansluiting op een waterzuive-

grond rijzen waar er nu nog geen zijn.’

Dossier integraal waterbeleid

West-Vlaanderen krijgt primeur Als zoneringsverantwoordelijke in de regio West-Vlaanderen mocht Wim Gabriels de eerste voorontwerp-zoneringsplannen aan de betrokken gemeenten voorleggen. ‘Van de 67 gemeenten hebben we er ondertussen 19 bezocht. Brugge en Zuienkerke waren de eerste die hun keuzes op papier hebben gezet,’ aldus Wim Gabriels. ‘De meeste gemeenten blijken vrij ontvankelijk voor de nieuwe zonering. De meeste vragen hebben betrekking op de financiering. Zeker voor landelijke gemeenten met sterk verspreide verbouwing is de uitvoering van de nodige rioleringswerken vaak een zware financiële dobber. Geen enkele burgemeester staat overigens te springen om zijn medebewoners een dure IBA aan te praten. Anderzijds is de opmaak van de zoneringsplannen wel een

ideale gelegenheid voor de gemeenten om een langetermijnvisie op het buitengebied te ontwikkelen. Bovendien dateren de TRP’s (Totale Rioleringsplannen) in veel gemeenten nog uit de jaren tachtig, waardoor ze niet meer aan de huidige situatie beantwoorden. Voor die gemeenten zijn de nieuwe zoneringsde omliggende gemeenten en de bekkenbesturen worden gehoord.’

plannen een uitgelezen kans om de rioleringsinfrastructuur op hun grondgebied eens grondig onder de loep te nemen.’ © Jan Caudron

Ingeborg Barrez en Wim Gabriels: ‘Ook de burgers,

Waarheen met uw afvalwater? © VMM-archief

Niet alleen het Vlaamse Gewest en de gemeenten hebben hun verantwoordelijkheid op het vlak van riolering en waterzuivering. Ook voor de gezinnen is er een belangrijke taak weggelegd. Aansluiten of zuiveren?

De juiste installatie?

Wat met hemelwater?

¬ Als er riolering ligt in de omgeving van

¬ Het Vlaams Instituut voor Technologisch

Het is erg belangrijk om hemelwater en

uw huis, dan bent u verplicht erop aan

Onderzoek werkt een certificering uit

afvalwater zoveel mogelijk gescheiden

te sluiten voor al uw huishoudelijk afval-

voor IBA’s, en heeft daarvoor de certifi-

te houden, bijvoorbeeld door een hemel-

water.

catie- en keuringsdienst Certipro opge-

waterput te installeren en het hemelwater

¬ Ligt er geen riolering en loost u in het

richt. Meer informatie: www.certipro.be,

te gebruiken. Hemelwater is nefast voor

oppervlakte- of grondwater, dan bent u

of VITO (Hilde Maes), tel. 014 33 50 81,

de werking van een septische put of een

verplicht om zelf uw afvalwater te zuive-

hilde.maes@vito.be

IBA. Hemelwater dat samen met het afval-

ren voor u het loost.

¬ De VMM heeft een code van goede prak- water naar de riolering loopt, verdunt het

¬ Ligt er wel riolering, maar is die niet aan-

tijk uitgewerkt voor de aanleg van IBA’s.

afvalwater zodanig dat de zuivering ervan

gesloten op een collectief waterzuive-

U kunt ze bestellen via het Infoloket van

wordt bemoeilijkt. Gemeenten kunnen een

ringssysteem en is die aansluiting ook

de VMM.

gescheiden afwateringssysteem verplichten. Bij nieuwbouw en verbouw is geschei-

niet gepland, dan bent u ook verplicht

Subsidies?

den afvoer altijd verplicht.

¬ Hoe zuiveren? Voor bestaande lozingen

¬ Heel wat gemeenten geven subsidies

is een septische put die jaarlijks wordt

voor de aanleg van een IBA. Het Vlaam-

geruimd, voldoende. Bij nieuwe lozingen,

se Gewest doet daar nog een schepje

www.waterloketvlaanderen.be

bijvoorbeeld bij nieuwe huizen, moet een

bovenop, als uw gemeente tenminste

of 0800 99 004.

volwaardige biologische zuivering of IBA

een samenwerkingsovereenkomst heeft

worden aangelegd. Dat alles geldt ech-

getekend met het Vlaamse Gewest.

ter maar tot op het moment dat er in uw

Meer informatie kunt u aanvragen bij uw

gemeente een nieuw zoneringsplan van

gemeente.

kracht wordt. Op dat moment wordt uw

¬ Als u zelf uw afvalwater zuivert, moet u

woning ingedeeld in een van de nieuwe

de saneringsbijdrage niet meer betalen.

zuiveringszones en gelden er mogelijk

Die bijdrage vervangt de vroegere afval-

andere voorwaarden. Om te weten hoe

waterheffing en zit sinds 1 januari 2005

dat in uw gemeente precies zit, neemt u

verrekend in de drinkwaterprijs. Voor

het best contact op met de milieudienst

meer informatie daarover kunt u terecht

van uw gemeente.

bij uw drinkwatermaatschappij. Bent

Meer informatie bij het Waterloket:

u geen klant bij een drinkwatermaatschappij, dan kunt u een vrijstelling van de afvalwaterheffing vragen bij de VMM. © Jan Caudron

om uw afvalwater zelf te zuiveren.

www.vmm.be

Wuivend riet zuivert afvalwater De familie Poppe uit Eeklo zuivert zelf haar afvalwater, met een percolatierietveld in de tuin. Het gezuiverde water gebruiken ze zelfs opnieuw, vooral om schoon te maken op het melkveebedrijf van het gezin. Op die manier verbruiken ze ook nog eens minder leidingen putwater.

rietveld aangelegd. Het afvalwater – van de badkamer, de toiletten, de keuken en ook van het bedrijf – loopt eerst naar een septische put. Daar worden de bezinkbare en zwevende delen al uit het afvalwater afgescheiden. Vervolgens wordt het afvalwater naar het percolatierietveld gepompt.

In de meeste landelijke gebieden gaat

afvalwater zomaar ongezuiverd in de sloot

‘Zo’n rietveld kun je eigenlijk vergelijken

het afvalwater tot op vandaag gewoon

laten lopen.’ Net op dat moment ging in

met een soort vijver gevuld met zand in

de gracht in. Dat was vroeger ook bij de

het Meetjesland een project van start:

de plaats van water,’ zegt Geert. ‘Op de

familie Poppe het geval. In 1997 openden Geert en Hilde echter een boerderijwinkel waar ze ijs en ijstaarten verkopen.

Op de zandkorrels en rond de rietwortels zitten microorganismen die de afvalstoffen uit het afvalwater halen.

Die maken ze zelf van de verse melk van hun eigen koeien. Toen begon het wat te

met Europese steun legde de provincie

bodem ligt een waterdichte folie. Daarop

wringen bij Geert. ‘Om het ijs te maken,

Oost-Vlaanderen een aantal individuele

liggen keien en een drainagedarm. Daar-

gebruikten we ook meer water dan vroe-

waterzuiveringsinstallaties aan op land-

op ligt een laag zand van ruim een meter

ger. Ik vond het niet meer verantwoord

en tuinbouwbedrijven. De Poppes waren

dik. En in die laag zand wortelt het riet.’

om dat gewoon te lozen. We zitten hier

meteen gewonnen voor het idee.

op het platteland en we willen onze klan-

Rond de wortels van het riet vindt de voor-

ten een eerlijk natuurproduct aanbie-

Micro-organismen aan het werk

naamste zuivering plaats, de biologische

den. Dan kun je volgens mij niet tegelijk je

Bij de familie Poppe werd een percolatie-

zuivering. Op de zandkorrels en rond de s

Dossier riolering en waterzuivering

Geert Poppe is heel tevreden met zijn rietveld. ‘De zuivering verloopt heel goed – het gezuiverde water is al verschillende keren getest – en bovendien verbruikt zo’n rietveld bijna niks, zeker in vergelijking met andere zuiveringssystemen. Het enige verbruik dat we hebben, is de pomp die om de twaalf uur het afvalwater naar het rietveld pompt. Er zijn natuurlijk ook minpunten. Zo is het soms vechten tegen © Jan Caudron

het onkruid in het rietveld. We hadden het Het afvalwater dat door het rietveld

ook nog wat meer moeten ophogen. Nu

gezuiverd is, kan zelfs opnieuw

ligt het lozingspunt naar de sloot eigen-

gebruikt worden.

lijk wat te laag. Bij zware regenval wordt het water niet altijd goed afgevoerd. En

rietwortels zitten immers micro-organismen

soon. U hebt er dus wel wat plaats voor

nog een tip voor wie het water wil herge-

die de afvalstoffen uit het afvalwater halen.

nodig. Een rietveld van die grootte kost

bruiken: zorg voor een voldoende grote

Ook het feit dat het rietveld deels zuurstof-

tussen 4000 en 6000 euro.

wateropvang, zodat je ook in de zomer een behoorlijke voorraad hebt.’

rijk en deels zuurstofarm is, is belangrijk voor de zuivering. Vanop de bodem van het rietveld loopt het gezuiverde water

Zelf zuiveren?

naar een verzamelput. Vandaar gaat een

Voor gezinnen die zelf hun afvalwater

nismen bevinden zich op een drager

deel de sloot in. Een ander deel van het

willen zuiveren, bestaat er geen kant-

(biofilters, biorotoren, ondergedom-

water wordt hergebruikt. ‘We gebrui-

en-klare formule. Een overzicht van de

pelde beluchte filters) of in een sus-

ken het gezuiverde afvalwater vooral om

mogelijkheden:

pensie (actief-slibsystemen);

schoon te maken,’ zegt Geert. ‘In de stal-

• plantensystemen: de micro-orga-

len van de koeien bijvoorbeeld. Maar je

Een IBA of Individuele Behandeling van

kunt er ook de auto mee wassen, het toi-

Afvalwater wordt meestal opgedeeld

tels of stengels van de planten

let doorspoelen enzovoort.’

in drie stappen:

(percolatierietvelden, vloeivelden of

• een voorbehandeling, door middel

wortelzonevelden).

3 m2 per persoon Het percolatierietveld van de Poppes is met zijn 75 m2 erg groot. ‘Het is heel ruim 28

• compactsystemen: de micro-orga-

nismen bevinden zich rond de wor-

van een voorbezinktank, vetafscheider of septische put,

Voor elke situatie is er een effectief

• de biologische zuivering, door mid- systeem. Vaak combineert het ver-

bemeten: het kan 4000 liter afvalwater per

del van een compactsysteem of een

schillende van de bovenstaande ele-

dag zuiveren. Maar zoveel afvalwater heb-

plantensysteem,

menten, zoals een compactsysteem

ben we gelukkig niet. We zuiveren nu een

• de nabehandeling, door middel van

goeie 1000 liter per dag. Ongeveer een

een vloeiveld of een nabezinktank.

met een vloeiveld als nazuivering bijvoorbeeld.

vijfde daarvan is huishoudelijk afvalwater. Ons rietveld is zeker groot genoeg voor

Voor de hoofdzuivering – de biologi- Voor meer informatie: het Waterloket,

vier of vijf gezinnen.’ Voor een gezin van

sche zuivering – bestaan er verschil-

0800 99 004

vier personen volstaat immers meestal

lende systemen:

www.waterloketvlaanderen.be

een rietveld van 12 m2, zo’n 3m2 per per-

Dossier riolering en waterzuivering

www.vmm.be www.vmm.be

Hou het proper Als ons afvalwater toch gezuiverd wordt, ¬ vloeibaar colormiddel

Gevaarlijke stoffen?

moeten we dan nog inspanningen doen

¬ compact totaalwasmiddel

Resten van verf, lijm, oplosmiddelen,

om het minder te vervuilen? Het antwoord

¬ vloeibaar totaalwasmiddel

geneesmiddelen, cosmetica giet u niet

is ja, om verschillende redenen. Voorko-

uit in de gootsteen of het toilet. Ze horen

men is ook in dit geval beter (en voor-

Welk afwasmiddel?

bij het klein gevaarlijk afval ( KGA). Dat

al goedkoper) dan genezen. Bovendien

Klassieke afwasmiddelen bevatten vaak

geldt ook voor verven op waterbasis.

komt er nog altijd ongezuiverd afvalwater

synthetische detergenten. Er bestaan

Gebruik zo weinig mogelijk pesticiden en

rechtstreeks in de waterlopen terecht, in

echter ook milieuvriendelijke merken met

insecticiden.

gebieden die nog niet zijn aangesloten

plantaardige zepen, die goed afbreek-

op een RWZI, maar ook via de overstorten.

baar zijn. Aangekoekte pannen (geen

Meer tips vindt u in de brochure Een

De huishoudens hebben overigens een

aluminium) kunt u laten weken in een

watervriendelijk huishouden.

erg groot aandeel in de vervuiling van het

oplossing van sodakristallen.

Bestel uw gratis exemplaar bij het

oppervlaktewater.

VMM-Infoloket.

Welk schoonmaakmiddel? U kunt niet anders dan water vervuilen: u

De meeste allesreinigers hebben als

moet wel afwassen, naar het toilet gaan,

actief bestanddeel aardolietensiden. Ze

schoonmaken. Maar die vervuiling kunt u

bevatten vaak ook ontharders, oplos-

aanzienlijk beperken. Hoe?

middelen, geur- en kleurstoffen en zo

¬ Als u producten gebruikt, gebruik er dan zo weinig mogelijk van.

meer. Een beter alternatief is gewone groene of bruine zeep. Gebruik ze echter

¬ Kies voor de minst schadelijke produc- niet op glanzend geverfde oppervlakken. ten. ¬ Giet schadelijke producten niet in de gootsteen of het toilet.

Als schuurmiddel is een poeder de beste oplossing. Kies in elk geval voor een product zonder extra bleekmiddel.

Welk wasmiddel?

Hoe ontstoppen?

Vervuilen doen ze allemaal, gebruik ze

Chemische ontstoppingsmiddelen zijn

dus met mate. Laat u niet misleiden door

erg agressief. Voorkom verstopping door

de vermelding biologisch afbreekbaar.

middel van een zeefje en gebruik bij ver-

Die producten voldoen hoogstens aan

stopping eerst een klassieke plopper.

de wettelijke minimumnorm, die alles- Als dat niet helpt, giet dan twee eetlepels behalve streng is. Ze zijn dus niet nood-

soda en een scheut azijn in de afvoerbuis

zakelijk milieuvriendelijk. Een ranglijst

en spoel na met warm water.

van minder milieubelastend naar meer milieubelastend:

Welke wc-reiniger?

¬ fijnwasmiddel in poedervorm

Ook het toilet kunt u reinigen met vloei-

¬ vloeibaar fijnwasmiddel

bare zeep of met een reiniger met een

¬ colormiddel in poedervorm

wasactieve stof op plantaardige basis. Tegen kalkaanslag is azijn erg effectief.

Dossier riolering en waterzuivering

Al tien eeuwen lang zorgen de ruien voor de afwatering van de Antwerpse binnenstad.

Afvalwater is niet enkel een probleem van deze tijd. Dat stelden we vast tijdens een bezoek aan de Antwerpse ruien. Het overwelfde grachtenstelsel zorgt al sinds de 11de eeuw voor de afwatering van de oude binnenstad. En dat liep lang niet altijd van een leien dakje.

Riool

De Antwerpse ruien zijn van oorsprong

hemelwater, en als wandelroute voor

hier op zuiver hemelwater. Het zwerfvuil

natuurlijke waterlopen, die in de loop

groepjes toeristen, want sinds april 2005

dat je her en der ziet drijven, is afkomstig

der eeuwen verschillende functies kre-

is het oude rioolnet open voor het publiek.

van de straat en wordt meegevoerd naar

gen toebedeeld. Aanvankelijk bedoeld

Op naar het Ruihuis dus, voor een tocht

de Schelde. Je ziet hoe belangrijk het is

als defensiegordel, deden ze dienst als

door de onderbuik van de trotse haven-

om onze straten proper te houden.’

transportroute voor turfschepen, als

metropool. De toon is gezet: in de twee uur durende

afwateringskanalen voor hemelwater en

Wandelen in de Antwerpse ruien

ten slotte ook als open riool. Wegens de

Mosselschelpen

wandeltocht koppelt Hilde voortdurend

toenemende geurhinder werden de Ant-

We sluiten ons aan bij een groepje Ant-

terug tussen heden en verleden. Zo ook

werpenaren vanaf de 17de eeuw gesti-

werpenaren die uit belangstelling voor

bij het overstort dat we kort na het verlaten

muleerd om hun stukje rui te overwelven.

hun stad een dagje geschiedenis komen

van het bootje passeren. In uitzonderlijke

Aan het eind van de 19de eeuw gingen

opsnuiven. Ze zijn aan het juiste adres,

gevallen, als de buis voor het afvalwater

de ruien volledig ondergronds en kregen

want aan de ingang van het Ruihuis waait

overbelast raakt, stroomt het overtollige

de huiseigenaren de toestemming om

ons een muffe rioolgeur tegemoet. Ruigids

water hier ongezuiverd de ruien in. Aan

hun toiletten op het netwerk aan te slui-

Hilde Eykens bege-

ten. De ruien voerden alles rechtstreeks

leidt ons naar bene-

de Schelde in.

den en reikt ons een

Aan de ingang van het Ruihuis waait een muffe rioolgeur ons tegemoet.

stel rubberlaarzen, een regenpak en een

het bijhorende hekwerk hangen slierten

Pas in 1999 kwam er een eind aan die

zaklamp aan. Het eerste gedeelte van de

toiletpapier te verteren. Rond het over-

situatie. Het stadsbestuur besloot een

ruientocht leggen we af per boot. ‘Om een

stort ligt een hoopje afval verspreid over

gescheiden rioleringsstelsel aan te leg-

idee te krijgen van hoe het vroeger was,

de vloer: restanten van luiers en maand-

gen, en Aquafin trok de buizen voor het

hebben we een stukje van de ruien onder

verbanden en een verdwaald condoom.

afvalwater door het ondergrondse rui-

water gezet,’ zegt Hilde. Onderweg wijst

‘Je ziet wat de mensen zoal door het toilet

ennetwerk. Sindsdien worden de ruien

ze ons op de rioleringsbuizen die richting

durven sassen,’ zucht Hilde. ‘Het is van

alleen nog gebruikt voor de afvoer van

collector lopen. ‘In principe dobberen we

alle tijden. In de middeleeuwen waren het

www.vmm.be

ljournalistiek pur sang mosselschelpen die voor problemen zorg-

Aan een nis in de muur hangt een vreem-

ook de bedoeling,’ aldus Hilde. ‘We had-

den. Bij gebrek aan toiletpapier waren de

de constructie: ‘Een stalactiet!’ Gids Hilde

den ook voor een wervelend klank- en

mensen zeer creatief in het bedenken van

stelt ons teleur. ‘Dat is gestold vet. Hier in

lichtspektakel kunnen kiezen. Maar onze

manieren om hun poep schoon te vegen.

de buurt zijn nogal wat frituren, en blijk-

ruige aanpak dringt veel meer tot de men-

Een efficiënte methode, maar ook bijzon-

baar hebben de uitbaters nog niet door

sen door. We willen de bezoekers sensi-

der pijnlijk voor wie belast was met het rui-

dat frituurvet niet in het

men van de ruien.’

rioolputje

thuishoort.’

Even verderop bengelt

Het vochtige klimaat van de riolen trekt een bijzondere flora en fauna aan.

Bewoners

een echte stalactiet. ‘We weten nog niet

biliseren voor de afvalwaterproblematiek.

Hilde houdt halt bij een muur die vol

waaruit ze bestaat,’ zegt Hilde. ‘Eigenlijk

En dat lukt beter als je hen met de neus op

schimmel lijkt te staan. Het blijkt een dicht

weten we nog lang niet alles over onze

de feiten drukt.’ En geloof ons: de no-non-

kluwen van spinnenwebben. De daders

ruien. Er moet nog zoveel onderzocht

sense-aanpak werkt! Zelden zo bewust

bengelen vrolijk voor onze neus. ‘Het zijn

worden: de architectuur, de fauna, maar

een douche genomen als die avond.

boskaardespinnen,’ weet Hilde. ‘Die tref je

ook de flora … Sinds we hier spots heb-

normaal alleen in bergachtige streken aan.

ben opgehangen, zien we dat er ook

Meer informatie over de ruien-

Maar blijkbaar voelen ze zich ook thuis

plantjes beginnen te groeien. Ze hebben

wandeling vindt u op

in het vochtige klimaat van onze riolen.’

licht en kunnen aan fotosynthese doen.

www.visitantwerpen.be

Ratten, die andere rioolbewoners, krijgen

Benieuwd waartoe dat zal leiden!’

we tijdens onze trip niet te zien. Toen de eerste groepjes riooltoeristen in de ruien

No-nonsense

opdoken, beslisten ze om naar het niet-

Na twee kilometer stappen komen we

toegankelijke deel te verhuizen. Hilde wijst

bovengronds in het Antwerpse schip-

ons wel op een hoopje wit pluis. ‘Een typi-

perskwartier. Tijd om even te bekomen

sche schimmel die je enkel op rattenkeu-

bij een frisse pint, want zo’n ruienbezoek

tels aantreft. Ze zijn er dus wel!’

gaat echt wel in je kleren zitten. ‘Dat is

Waterweetjes

Race door de riool Een strip over waterzuivering en riole-

• Frituurvet, verf, chloor, white spirit en

• In de Antwerpse ruien stuurden onder-

ring? Het bestaat. In De Rioolrace dui-

dergelijke verstoren het biologische zui-

houdswerkers vroeger een gekooide

ken de eend Dario en zijn vriend Raf

veringsproces in een rioolwaterzuive-

kanarie voor zich uit. Als de vogel het

de rat de riolen in, tot in het waterzui-

ringsinstallatie ( RWZI ). Ze zijn schadelijk

loodje legde, wisten ze dat er schade-

veringsstation toe. En natuurlijk moe-

voor de bacteriën in het actieve slib.

lijke gassen aanwezig waren.

ten ze onderweg heel wat obstakels overwinnen. Een boeiende manier om

• Door slecht werkende overstorten belan-

• Eerder dit jaar konden Italiaanse weten-

kennis te maken met ons riolerings-

den er geregeld amfibieën – bescherm-

schappers uit analyses van het water van

stelsel, de aanleg van collectoren en

de diersoorten zoals kikkers en sala-

de Po (de rivier in Italië) afleiden hoe het

waterzuivering.

manders – in de vijzels van RWZI’s.

gesteld is met het cocaïnegebruik van

Meer informatie? www.aquafin.be,

de vijf miljoen inwoners van de streek.

in de rubriek Educatie.

Experimenteren bij Hidrodoe

Test jezelf

Wist u dat er in Herentals een inter4. Hoeveel liter water verbruikt een open-

actief waterDOEcentrum bestaat? Het

deren eind 2004?

staande kraan gemiddeld per minuut?

heet Hidrodoe en kinderen en jonge-

a: 152

a: 2

ren worden er ondergedompeld in de

b: 182

b: 7

wereld van het water. Hoe wordt water

c: 202

c: 14

gemaakt? Hoe voelt het om een drup-

1. Hoeveel openbare RWZI’s telde Vlaan-

5. Hoeveel liter water mag een wasma-

pel te zijn? Welke rol speelt water in de

jaarlijks verbruikt?

chine van het type A per wasbeurt

wereld? In Hidrodoe valt het allemaal

a: 375 miljoen m3

maximaal verbruiken?

te ontdekken. Bovendien kunnen

b: 745 miljoen m3

a: 35

bezoekers er in de Waterwereld zelf

b: 45

aan de slag met allerlei water-expe-

c: 55

rimenten. Op de website van Hidro-

2. Hoeveel water wordt er in Vlaanderen

c: 1.225 miljoen m3 3. Hoeveel afvalwater produceren we

6. Hoeveel procent van de Vlaamse

doe vindt u alvast enkele experimen-

a: 50 liter

bevolking kan momenteel aansluiten

ten om thuis te proberen. Een tip: hou

b: 100 liter

op riolering in de straat?

een dweil bij de hand ...

c: 150 liter

a: 60%

Meer informatie?

b: 86%

www.hidrodoe.be

c: 98%

of tel. 0800 90 300

gemiddeld per persoon, per dag?

Oplossing? Zie p. 41

VMM meet lucht in Bratislava De VMM-expertise wordt geregeld ook buiten Vlaanderen ingezet. Zo vond in 2003 en 2004 een samenwerking plaats met de evenknie van de VMM in Slovakije.

Op de lantaarnpaal is de passieve denuder vastgemaakt.

Het Slovaakse meetnet voor luchtkwa-

bouw van het meetnet in goede banen te

denuders. Dat onderdeel werd voorname-

liteit verbeteren, dat was de bedoeling

helpen leiden,’ zegt Marjory Desmedt, die

lijk door de VITO uitgevoerd. ‘De passieve

van het project Air Quality in the Slovak

het project voor de VMM coördineerde. De

denuders zijn een goedkope en ruimte-

Republic. De VMM werkte ervoor samen

Vlaamse partners in het project evalueer-

besparende techniek. Een gewoon meet-

met de Vlaamse Instelling voor Technolo-

den onder meer de locaties en de meet-

station is een volledige cabine met daarin

gisch Onderzoek (VITO ), een afdeling van

frequentie van de Slovaakse meetstati-

automatische monitoren, die heel de dag

het Slovaakse ministerie van Leefmilieu en

ons. ‘Om een goed meetnet te hebben

door om de zoveel seconden meten. Zo’n

een Slovaaks privébedrijf. Slovakije trad

conform met de Europese regels, moet je

cabine kost vrij veel en vraagt veel ruim-

in 2004 toe tot de Europese Unie. Nieu-

onder meer je locaties goed kiezen,’ zegt

te. Passieve denuders daarentegen zijn

we lidstaten moeten op vrij korte termijn

Marjory Desmedt. ‘We hebben er bijvoor-

eigenlijk buisjes die je overal kunt ophan-

voldoen aan de Europese milieurichtlij-

beeld op gelet dat er in de stad een ach-

gen voor een bepaalde periode. Nadien

nen, en de uitbouw van een goedwer-

tergrondstation bij kwam, en dat ze in de

kun je ze analyseren in een lab. De pas-

kend meetnet voor een hele reeks lucht-

stad niet enkel verkeersgerichte stations

sieve denuders zijn ideaal voor tijdelijke

vervuilende stoffen is daar een onderdeel

plaatsen. Ook bijvoorbeeld in een natuur-

meetcampagnes.’

van. Het project concentreerde zich op de

gebied was een meetstation volgens ons

Nieuwe lidstaten, zoals Slovakije, moeten op vrij korte termijn voldoen aan de Europese milieurichtlijnen.

Er werden twee meetcampagnes gehouden, waarbij de concentraties stikstofdioxide ( NO2), zwaveldioxide ( SO2) en

meetstrategie voor zware metalen, vluch-

op zijn plaats. We hebben eigenlijk de hia-

benzeen werden gemeten, op 92 locaties

tige organische stoffen (VOS ), polyaroma-

ten in het netwerk opgevuld.’

in de hoofdstad Bratislava en op 78 loca-

tische koolwaterstoffen ( PAK), persistente organische polluenten ( POP) en PM10.

ties in de ruimere omgeving van de hoofdDe Slovaken kregen tijdens het project

stad. Aan de hand van de passieve denu-

ook een nieuwe meettechniek voor lucht-

ders kregen de Slovaken een beter zicht

Hiaten opsporen

verontreinigende stoffen aangereikt, meer

op de bronnen van luchtvervuiling in hun

‘Het was vooral de bedoeling om de uit-

bepaald meten door middel van passieve

hoofdstad.

Bekkenbeheerplannen worden de belangrijkste schakel in het integrale waterbeheer. De afdeling Water van AMINAL is samen met de VMM verantwoordelijk voor het project dynamisering bekkenwerking om de bekkenbeheerplannen op te stellen. Wat mogen we van dergelijke plannen verwachten en hoe staat het ermee? De projectverantwoordelijken van de afdeling Water van AMINAL (zie kader) geven een overzicht. Het begin van de bekkenbeheerplannen

van een degelijke methode die voor alle

met de opstellers van de deelbekkenbe-

dateert nog van vóór het decreet Inte-

plannen kan worden gebruikt. Die metho-

heerplannen, die lokaal het waterbeleid

graal Waterbeleid: eind 2001 werd voor

de werd in de prioritaire bekkens getest

verder invullen. Maar we zijn ook in een

het eerst een aanzet gegeven om de infor-

en wordt momenteel in de acht andere

vroeg stadium naar de industrie, de land-

matie over alle aspecten van het grond-

bekkens versneld toegepast.’

bouw, de natuurverenigingen en ande-

per bekken te bundelen. De plannen wor-

Samenwerken

is, welke aanspraken ze op het watersy-

en oppervlaktewater in één beheerplan

Bekkenbeh

ren gestapt met de vraag wat hun visie

den opgesteld door werkgroepen waarin

Belangrijk in de methodologie is onder

steem maken, welke knelpunten ze heb-

iedereen vertegenwoordigd is die met het

meer de ruime participatie die van bij het

ben. Meestal gebeurt het omgekeerde:

watersysteem te maken heeft. De afde-

begin is ingebouwd. ‘Ten eerste is er bin-

er wordt eerst een plan gemaakt en pas

ling Water houdt de pen vast. ‘Maar een

nen de overheden een afstemming met

daarna geconsulteerd.’

bekkenbeheerplan is zeker geen AMINAL-

alle waterbeheerders, zoals de admi-

plan,’ zeggen de projectverantwoordelij-

nistratie Waterwegen en Zeewezen, de

‘Het heeft iedereen gedwongen om zelf

ken. ‘Ieders visie komt aan bod.’

nv De Scheepvaart, de nv Waterwegen

na te denken: wat is onze visie – en héb-

en Zeekanaal, de De drie bekkens Dender, Nete en IJzer

VMM, de afdeling

De drie bekkens Dender, Nete en IJzer

worden prioritair behandeld. ‘Het is de

Water van AMINAL,

worden prioritair behandeld.

eerste keer dat we dergelijke bekkenbe-

de provincies, de

heerplannen opmaken. Daarom hebben

gemeenten en de polders en wateringen.

ben we überhaupt een visie? Voor vele

we veel tijd gestoken in het ontwikkelen

Terzelfdertijd wordt er ook samengewerkt

betrokkenen is de ontwikkeling van een

www.vmm.be

heer: de praktijk visie op het watersysteem een nieuwe uit-

nauw overleg met de betrokkenen. Die

Iedereen wint

daging. Het is in elk geval een heel ande-

analyse levert een set kaarten op met

Het doel van dat alles? ‘De beschikbare

re manier van werken die nogal wat tijd

de mogelijkheden voor het toekomsti-

middelen beter en efficiënter gebruiken.

heeft gekost, maar het resultaat is vol-

ge waterbeheer en

gens ons wel een plan dat door iedereen

met de mogelijk-

We willen voorkomen dat een maatregel

wordt gedragen en dus maatschappelijk

heden of beperkin-

stroomopwaarts negatieve gevolgen heeft

aanvaardbaar is. Bovendien hebben we

gen voor de secto-

stroomafwaarts.

op die manier ook een zeker vertrouwen

ren. Het stelt ons in

gecreëerd. Als straks bij concrete projec-

staat om een aantal belangrijke vragen

ten knopen moeten worden doorgehakt,

te beantwoorden: welke gebieden kun-

ment waarmee je concrete beslissingen

is dat van cruciaal belang.’

nen worden gebruikt om water te bergen,

tegen elkaar kunt afwegen op basis van

Een bekkenbeheerplan is een instru-

welke sectoren hebben op die gebieden

objectieve gegevens en een samenhan-

Ruimtelijke analyse

een aanspraak, zijn er gewenste uitbrei-

gende visie op het watersysteem. Op die

Nog een belangrijke nieuwigheid is de

dingszones voor harde infrastructuur die

manier kun je voorkomen dat een maat-

ruimtelijke analyse die aan elk plan ten

een overstromingsrisico lopen, enzo-

regel stroomopwaarts negatieve gevol-

grondslag ligt. ‘We hebben op basis van

voort. Op basis daarvan kunnen dan later

gen heeft stroomafwaarts, wat vroeger

de beschikbare GIS-kaarten op Vlaams

gefundeerde beslissingen worden geno-

wel kon gebeuren omdat het overzicht

niveau zowel de aanspraken van het

men, met als belangrijkste criterium het

ontbrak. We willen dus via een integra-

watersysteem als de aanspraken van

watersysteem zelf.’

le planning meer bereiken met dezelfde

een aantal sectoren in kaart gebracht, in

middelen.’ s

‘De plannen zijn ook goed als sensibili-

De timing

serend instrument. Door alle informatie

Vlaanderen telt elf rivierbekkens: de IJzer, de Brugse Polders, de Leie, de Gentse

te bundelen en doordat iedereen er zijn

Kanalen, de Beneden-Schelde, de Boven-Schelde, de Dender, de Dijle-Zenne,

zeg in heeft gehad, groeit het besef dat

de Nete, de Demer en de Maas. Elk bekken is nog onderverdeeld in deelbek-

bepaalde ingrepen of maatregelen nood-

kens en zelf maken de bekkens deel uit van een stroomgebied: de Schelde, de

zakelijk zijn in belang van het watersy-

Maas, de IJzer en de Brugse Polders.

steem of de sectoren zelf. Dat is uiteindelijk het ultieme doel: win-winsituaties

De beheerplannen voor al die bekkens bevatten verschillende onderdelen.

creëren.’

• Deel 1 bevat de situatieanalyse (met als onderdelen een omgevingsanalyse en een sectorale analyse), een knelpuntenanalyse en de visieondersteunende analyses. Daarin worden zowel de watersystemen als de waterketens gebiedsgericht beschreven en komen ook de knelpunten van de sectoren aan bod.

De sprekers Voor dit artikel hebben de volgende mensen van de afdeling Water input gegeven:

• Deel 2 geeft de visie weer die alle actoren samen voor het bekken hebben ontwikkeld, op basis van de gegevens uit deel 1. • Deel 3 geeft de concrete acties en maatregelen die op basis van de visie zullen worden genomen.

• Didier D’hont, projectleider dynamisering bekkenbeheer, • Marie-Paule Devroede, teamverantwoordelijke

Deel 1 is omstreeks deze tijd voor alle bekkens afgerond. Voor de prioritaire bekkens Nete, Dender en IJzer zijn ook deel 2 en 3 klaar. De andere bekkens volgen in de eerste helft van 2006.

bekkenwerking, • Kris Van den Belt, projectmedewerker, • Mich De Clercq, planningsverantwoordelijke Dender.

Als de bekkenbeheerplannen eenmaal zijn opgesteld, zullen ze eerst worden voorgelegd aan het ruime publiek. Pas als die publieksronde achter de rug is, zal de Vlaamse Regering ze definitief goedkeuren. Dat moet normaal eind 2006 gebeuren. Daarna worden de plannen om de zes jaar geactualiseerd.

De beslissing

www.vmm.be www.vmm.be

Propere feesten! Tijdens de feestdagen kijken we niet op een cent, en ook het milieu lijkt eventjes niet van tel. Toch kunt u het met een beetje minder nog best gezellig maken. Met behulp van deze tips doet u uzelf een zuinige én milieuvriendelijke kerst cadeau. Alstublieft! 1. Op tafel

¬ Ga eens snuisteren in de kringloopwin-

¬ Koop geen apart verpakte groenten, of vlees en vis in plastic schaaltjes.

kel voor een origineel geschenkidee. ¬ Koop geen geschenken met batterij-

verlichting aan en uit te schakelen. Zo voorkomt u dat de lichtjes de hele nacht blijven branden.

¬ Geef de voorkeur aan bioproducten: ze

en. Ze worden gemaakt van gevaarlijke

¬ Bij verbranding van kaarsen en wierook-

werden gekweekt zonder chemische

materialen zoals zink, kwik en cadmium.

stokjes komen stoffen als benzeen en

meststoffen of behandelingen. Boven- ¬ Maak geschenkjes voorzichtig open en

formaldehyde vrij. Zorg dus voor een

dien smaken ze beter en ligt de voe-

hou het papier bij om een nieuw cadeau-

dingswaarde een stuk hoger.

tje mee in te pakken.

¬ Stel uw menu samen op basis van sei-

goede verluchting. 5. Vuurwerk

zoensproducten. Ze bevatten minder

3. De boom

chemische bewaarmiddelen en vergen

¬ Koop een kerstboom met wortel en

¬ Wees zuinig met vuurwerk. Het zorgt niet alleen voor geluidshinder maar ook voor

minder transport. Het vervoer van een

plant hem nadien in de tuin. Zo kunt u

een hoop schadelijke stoffen. Knalvuur-

kilo boontjes uit Kenia kost 70 mega-

de boom volgend jaar opnieuw gebrui-

werk is minder milieuvervuilend dan sier-

ken.

vuurwerk. Bij knalvuurwerk komt voor-

joules energie. Dat is vergelijkbaar met twee liter benzine. ¬ Koop

geen

papieren

¬ Ook een kunstboom belast het milieu:

namelijk het broeikasgas kooldioxide vrij.

tafeldoeken

bij de productie en het afvalverwerkings-

Siervuurwerk brengt ook stofdeeltjes in

en servetten of wegwerpbekers en

proces komen schadelijke stoffen vrij.

de lucht, waaronder metaaldeeltjes. Op

-borden.

Dit kunt u compenseren door de boom

sommige plaatsen is de concentratie

meerdere jaren te gebruiken.

fijn stof op oudejaarsnacht 5 à 6 keer zo

¬ Vermijd drank in wegwerpverpakkingen en zet geen melkcupjes of individueel verpakte suikerklontjes op tafel.

¬ Informeer of uw gemeente voor een aparte ophaling van kerstbomen zorgt.

hoog als normaal. ¬ Ook de stoffen die na het afsteken van vuurwerk overblijven (papier, hout,

2. Geschenk

4. De lichtjes

kunststof en klei), zijn belastend voor het

¬ Gebruik geen geschenkpapier maar

¬ Let bij de aankoop op het energiever-

milieu. Ze komen terecht in bodem, lucht

kies een originele of herbruikbare ver-

bruik van de lampjes. Check of u kapotte

pakking: een schattig doosje, een rest-

lampjes kunt vervangen en ga na of er

je behangpapier of een mooie keuken-

reservelampjes in de doos zitten.

handdoek.

¬ Gebruik een tijdschakelaar om de kerst-

en water.

Bio in uw tank Brandstof van de boerderij

Caroline De Geest en Johan Brouwers: ‘Biobrandstoffen zijn onuitputtelijk.’

Biobrandstof www.vmm.be

Dit jaar gingen de olieprijzen met een spectaculaire ruk de hoogte in. De roep naar alternatieven klonk nog nooit zo luid. Inventieve geesten sloegen spontaan aan het experimenteren met slaolie in hun tank. En eigenlijk is dat zo gek nog niet, want de brandstof van de toekomst is misschien wel plantaardig. Maar of dat ook rijmt met milieuvriendelijk? Voor het nieuwe MIRA-T milieurapport dat

beperkte hoeveelheden gemengd wor-

brandstoffen nodig hebben om drie à vijf

zopas aan de minister van Leefmilieu werd

den met benzine of diesel, zijn ze onmid-

eenheden biobrandstoffen te produceren.

overhandigd, bogen Johan Brouwers en

dellijk inzetbaar, zonder grote aanpassin-

Maar zelfs dat is de moeite waard.’

Caroline De Geest zich over de hoofd-

gen aan ons wagenpark. De Brazilianen

stukken Energie en Transport. Eén van

bijvoorbeeld rijden al jaren op bio-ethanol.

Caroline De Geest: ‘Op andere vlakken

de conclusies uit het rapport is allerminst

Op termijn zullen we ook brandstoffen uit

zijn de milieuvoordelen dan weer minder

hoopgevend: als we in het huidige tempo

hout, organisch afval en zelfs stro kunnen

duidelijk. Zo weten we dat biodiesel voor

fossiele brandstoffen blijven stoken, zijn

halen. We spreken dan van biobrandstof-

de uitstoot van NOx – verantwoordelijk

onze olievoorraden binnen veertig jaar

fen van de tweede generatie, wat bete-

volledig uitgeput. Een slechte zaak voor

kent dat de technologie er vandaag nog

onze economie, want hoe brengen we in

niet rijp voor is.’

de toekomst onze auto’s aan de praat? Veel heil wordt verwacht van biobrand-

Johan Brouwers: ‘Ook fossiele brand-

stoffen: die zouden een stuk milieuvrien-

stoffen zijn plantaardig van oorsprong.

‘We hebben één eenheid fossiele brandstoffen nodig om drie tot vijf eenheden biobrandstoffen te produceren.’

delijker zijn en bovendien onuitputtelijk.

Het grote verschil is dat biobrandstoffen

voor verzuring en ozonvorming – slech-

Maar klopt dat wel helemaal?

onuitputtelijk zijn: de hoeveelheid die we

ter scoort dan traditionele diesel. Enige

vandaag consumeren, kunnen we het jaar

nuance is dus wel op zijn plaats.’

Wat moeten we verstaan onder bio-

nadien opnieuw produceren. Bovendien

brandstoffen?

kunnen we zelf instaan voor teelt en pro-

Slaolie

Caroline De Geest: ‘We maken een

ductie, waardoor we niet langer afhanke-

Wat houdt ons nog tegen om meteen

onderscheid

lijk zijn van de olieproducerende landen.’

op biobrandstoffen over te schakelen?

tussen

biobrandstoffen

Johan Brouwers: ‘De industrie is er klaar

van de eerste en de tweede generatie. Biobrandstoffen van de eerste genera-

Zijn biobrandstoffen milieuvriende-

voor. Zo zijn er concrete plannen om in

tie worden gewonnen uit landbouwge-

lijker?

Gent en Wallonië installaties op te star-

Johan Brouwers: ‘Deels wel. De hoeveel-

ten. Ook de landbouw is vragende partij

heid CO2 die vrijkomt bij verbranding komt

om deze nieuwe afzetmarkt te omarmen.

overeen met de hoeveelheid CO2 die de

De producenten wachten evenwel nog

gewassen uit de atmosfeer halen. In die

op een Koninklijk Besluit met de toepas-

zin is het een gesloten cyclus. Toch zijn

singsvoorwaarden voor accijnsvrije bio-

biobrandstoffen niet CO2-neutraal. Ook

brandstoffen. Pas wanneer we een com-

In het huidige tempo zijn onze olievoorraden binnen veertig jaar volledig uitgeput. wassen: bio-ethanol uit suikerbieten en

bij de productie en de verwerking van de

petitieve prijs kunnen garanderen, zullen

graan, biodiesel en puur plantaardige olie

gewassen wordt energie verbruikt. We

de consumenten geneigd zijn om op bio-

( PPO ) uit koolzaad. Als die producten in

stellen vast dat we één eenheid fossiele

brandstoffen over te schakelen.’

Uit koolzaad kan zowel biodiesel als puur plantaardige olie worden gewonnen.

Caroline De Geest: ‘Volgens een Europe-

Sommige mensen gieten nu al slaolie

Petroleum naar Beyond Petroleum, met

se richtlijn moet het aandeel biobrandstof-

in hun tank. Is dat een goed idee?

een groengele bloem als logo.’

fen in het totale transportverbruik tegen

Caroline De Geest: ‘Slaolie is puur plant-

eind dit jaar 2 procent bedragen. Dat cij-

aardige olie, dus in wezen kan ze als

Waar passen hybride wagens en

fer zullen we niet halen, maar het is wel de

brandstof dienen. Het probleem is dat

waterstofmotors in dit verhaal?

bedoeling om tegen eind 2010 een aan-

onze motoren niet gemaakt zijn om volle-

Caroline De Geest: ‘Dat is een aparte

deel van 5,75 procent te halen.’

dig op puur plantaardige olie te draaien.’

kwestie. Een hybride wagen combineert

Johan Brouwers: ‘Dat geldt overigens

meestal een conventionele motor en een

Kunnen we zelf instaan voor totale

ook voor biodiesel en bio-ethanol. Die

elektrische motor. Deze laatste kan zijn

productie?

producten zullen in eerste instantie wor-

energie halen uit een herlaadbare batterij.

Johan Brouwers: ‘Wat die richtcijfers

den toegevoegd aan de traditionele, fos-

De elektriciteit kan echter ook aan boord

betreft, is dat wel de bedoeling. Graan en

siele brandstoffen. Zonder aanpassingen

geproduceerd worden, door reactie van

aan de motor kan biodiesel tot 10 procent

waterstof en zuurstof in een brandstofcel.

worden bijgemengd, bio-ethanol zelfs tot

Deze systemen zijn echter nog volop in ont-

20 procent.’

wikkeling. Er zijn al hybride wagens op de

Zonder aanpassingen aan de motor kan biodiesel tot 10 procent worden bijge-

markt, maar die zijn nog ontzettend duur.’

mengd, bio-ethanol zelfs tot

Overgangsfase

20 procent.

Trekken we binnenkort met een jerry-

Johan Brouwers: ‘Het is moeilijk om nu

can onder de arm de boer op?

al te voorspellen wat de brandstof van de

suikerbieten hebben we sowieso op over-

Johan Brouwers: ‘Voor puur plantaardige

toekomst zal worden. Voorlopig vormen

schot. Voor koolzaad dringt een grondige

olie zou dat in principe kunnen, omdat ze

biobrandstoffen – eventueel vermengd

uitbreiding van het areaal zich op. We zou-

relatief eenvoudig ter plaatse kan worden

met fossiele brandstoffen – het meest

den ook grondstoffen – of zelfs biobrand-

geperst. Voor biodiesel en bio-ethanol is

voor de hand liggende antwoord op de

stoffen – uit het buitenland kunnen impor-

het productieproces stukken ingewikkel-

energieproblematiek van ons transport.

teren, maar dan worden we opnieuw

der. Voor de consument zal er wellicht niet

Maar ongetwijfeld kunnen ook andere

afhankelijk van de externe markt. En dat

zoveel veranderen. Ook de grote oliecon-

oplossingen de komende decennia volop

is net niet de bedoeling. Bovendien vergt

cerns staan uiteraard te springen om een

hun kans wagen. We zitten in een over-

het transport van die producten opnieuw

greep op de markt te krijgen. BP heeft niet

gangsfase en dat maakt dit verhaal net

energie.’

voor niets zijn naam veranderd van British

zo boeiend.’

Tegengas

www.vmm.be

Kennismaken met bio? Voor wie vertrouwd wil raken met biologische producten, organiseert Velt (Vereniging voor Ecologische Leef- en Teeltwijze) sinds kort zogenaamde Biobabbels. Tijdens zoâ€™n avond neemt u een kijkje achter de schermen bij een biologische boer, ontdekt u waarin bio-producten verschillen van gewone producten en wat al die labels betekenen. Natuurlijk kunt u ook proeven van het steeds uitgebreidere bio-assortiment. Wilt u deelnemen aan een Biobabbel? Hou dan de kalender in de gaten op www.velt.be Meer informatie: Velt, tel. 03 281 74 75, biobabbel@velt.be

Wegwijs in het Milieubeleidsplan Het Milieubeleidsplan bevat de krachtlijnen van het Vlaamse milieubeleid. Omdat het plan zelf een turf is van bijna 400 bladzijden, is er ook een samenvatting van gemaakt. De bro-

Op milieureis naar Honoloko

chure Milieu, natuur â€Ś en u, wijzer bij het Vlaamse Milieube-

Op het eiland Honoloko moet elke bezoeker een hele reeks

leidsplan is een aanrader voor iedereen die begaan is met

beslissingen nemen. Die beslissingen kunnen een posi-

het milieu en die wil weten waar Vlaanderen naartoe wil.

tief of negatief effect hebben op het milieu en op de inwoners van het eiland. Surf naar www.honoloko.com en ga

U kunt de brochure bestel-

na of u een zegen dan wel een vloek bent voor het milieu.

len via de Vlaamse Info-

Honoloko is een computerspel van het Europees Milieu-

lijn 0800 3 02 01.

agentschap, dat Europese jongeren van 8 tot 12 jaar bewust

Meer informatie over milieu-

wil maken van hun gedrag en welk effect dat kan hebben

beleidsplanning vindt u op

op het milieu. Een leerzaam, en bovendien erg leuk spel!

www.milieubeleidsplan.be

(Oplossing kwis p. 32: 1 c, 2 b, 3 c, 4 b, 5 c, 6 b)

VMM Update

VMM fietst vier keer naar Kyoto Van 19 september tot 18 november organiseerde de Bond Beter Leefmilieu, de koepel van Vlaamse milieuverenigingen, opnieuw de actie Fiets naar Kyoto. Het doel van de actie is werknemers aan te moedigen om de auto te laten staan en met de fiets naar het werk te gaan, en zo mee te helpen in de strijd tegen de klimaatverandering. De VMM was een van de deelnemers: maar liefst 154 personeelsleden lieten zich van hun sportiefste èn milieuvriendelijkste kant zien en schakelden over op de fiets. De vooropgestelde 41.000 fietskilometers werden dan ook moeiteloos gehaald: de VMMmedewerkers fietsten bijna 45.000 kilometers bij elkaar. Dankzij de moedige fietsers werd zo’n 9 ton CO2 min© Jan Caudron

der de lucht in geblazen. Naast de VMM namen nog 36 andere entiteiten van de Vlaamse overheid deel aan de actie, net als 72 gemeentebesturen en 93 bedrijven.

VMM-gebouw opnieuw bekroond

De VMM is opnieuw in de prijzen gevallen met haar ecologische kantoorgebouw in Aalst. Op 28 oktober werd de VMM bekroond met de titel Beste Bouwheer in de categorie geïntegreerde opdracht, door Vlaams minister van Bestuurszaken en Gebouwen Geert Bourgeois. Met de prijs wil de Vlaamse Bouwmeester de beste publieke bouwheren in de kijker zetten, in zes verschillende categorieën. Bedoeling is kwaliteit en innovatie voor openbare bouwwerken aan te moedigen. De prijs die de VMM won was bijzonder omdat alleen projecten die minstens drie categorieën op een zinvolle manier integreren voor die erkenning in aanmerking kwamen.

Het kantoorgebouw van de VMM in Aalst is van de hand van architecten Henk De Smet en Paul Vermeulen. Het ligt midden in een negentiende-eeuwse arbeiderswijk, achter het station. De VMM maakte er van bij het begin een erezaak van om een ecologisch verantwoord gebouw neer te zetten. Deze erkenning toont opnieuw aan dat hoogstaande architectuur en ecologie wel degelijk kunnen samengaan, ook bij bedrijfs- en overheidsgebouwen. Eerder dit jaar kreeg het gebouw ook de Belgian Building Award voor architectuur.

www.vmm.be

VMM op Batibouw Bent u van plan dit jaar Batibouw te bezoeken? Loop dan ook eens langs bij de VMM, met uw vragen over milieu, zuivere lucht en afval- en ander water. U vindt ons op de stand van de Vlaamse milieuoverheid, samen met de andere milieuadministraties. Batibouw vindt plaats van 24 februari tot 6 maart 2006 in het tentoonstellingspark Brussels Expo.

ÂŠ VMM-archief

Gratis abonnement?

VMM Antwerpen kiest voor LPG

Verrekijker is een magazine van de Vlaamse Milieumaatschappij dat drie keer per jaar verschijnt. In elke editie wordt een bepaald aspect van het leefmilieu onder de loep genomen. Verrekijker geeft heel wat praktische informatie en concrete tips. U kunt zich gratis abonneren via het Infoloket.

Het VMM-labo in Antwerpen beschikt sinds september over een bestelwagen die rijdt op

De recentste nummers kunt u downloaden op

LPG. Toen de vorige dienstwagen aan vervan-

www.vmm.be/verrekijker

ging toe was, vonden de Antwerpse VMMâ€™ers het niet meer dan normaal dat de opvolger een

Wilt u reageren op een artikel? Contacteer

LPG-wagen was. Die stoot immers een pak min-

Katrien Smet via het Infoloket van de VMM,

der schadelijke stoffen uit dan een benzine- of

A. Van de Maelestraat 96, 9320

dieselwagen. Voor een dienst die de luchtkwali-

Erembodegem, info@vmm.be,

teit mee bewaakt, is dat natuurlijk erg belangrijk.

tel. 053-72 64 45, fax 053-71 10 78.

De bestelwagen wordt ingezet voor de controles van de meetstations van het meetnet Lucht: om de twee maanden wordt elk meetstation gecontroleerd en worden de toestellen geijkt. De ervaringen zijn erg positief. LPG-wagens zijn duurder bij de aankoop, maar goedkoper in gebruik.

Colofon Verrekijker wordt om de vier maanden gepubliceerd door de Vlaamse Milieumaatschappij. Coördinatie en eindredactie Evelien de Munter Werkten mee aan dit nummer Ingeborg Barrez, Elly Branswijck, Johan Brouwers, Rebecca Callebaut, Leentje De Backer, Caroline De Geest, Els De Putter, Marjory Desmedt, Jasmine Dumollin, Wim Gabriels, Peter Gosseye, Christine Matheeussen, Nancy Poleyn, Lisbeth Stalpaert, Roger Strackx, Steven Van den Broeck, Marc Van Erdeghem, Liesbeth Van Snick, Peter Van Wauwe, Filip Verhalle, Daniël Verlé, Dries Vermaut, Dirk Waegeman

Met dank aan Afdeling Natuurlijke Rijkdommen en Energie (ANRE) Vzw Dialoog François Van Gorp Geert en Hilde Poppe Hilde Eykens en Toerisme Antwerpen Afdeling Water, AMINAL

Redactie & Realisatie Jansen & Janssen Uitgeverij, www.jaja.be Verantwoordelijke Uitgever Johan Janda, afdelingshoofd Informatie Algemene informatie VMM-Infoloket A. Van de Maelestraat 96 9320 Erembodegem info@vmm.be Tel. 053-72 64 45 Fax 053-71 10 78 D/2005/6871/021