Vlaanderen is landbouw & visserij
DE BIOLOGISCHE LANDBOUW IN 2018
DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ
www.vlaanderen.be/landbouw
DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
DE BIOLOGISCHE LANDBOUW IN 2018 ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
;,~\
i "
?c
Vlaanderen is landbouw en visserij
www.vlaanderen.be
BIOLOGISCHE LANDBOUW IN VLAANDEREN
Typologische indeling biologische landbouwbedrijven
u. ..... ~
0 w
al
!ra
gespecialiseerde tuinbouw: groenten in openlucht ■ 26% gespecialiseerde dierlijke productie ■ 18% gespecialiseerde akkerbouw ■ 17%
514 landbouw bedrijven
gespecialiseerde fruitteeltbedrijven ■ 15% overige gespecialiseerde bedrijven ■ 7%
~
+ 10% in 2018
al
~
voedergewassen/groenbedekkers ■ 25%
7.913 ha
aardappel, groenten en kruiden ■ 12%
::::> 0 0
z
<( ...J
bedrijven met combinaties ■ 17% van activiteiten
samenstelling bio-areaal grasland, weiden en bossen ■ 39% akkerbouw ■ 16%
areaal
fruitteelt ■ 8%
+ 7% in 2018
m w 10.
Biobestedingen aan verse voeding en dranken aardappelen, groenten en fru it ■ 40% vlees, vis en ei ■ 24% zuivel ■ 21%
€ 189 mln. bestedingen aan biologische verse voeding en dranken
l::
+ 0% in 2018
"'0z
~
graanproducten ■ 12% wij n en bier ■ 3%
::::>
u
Marktaandelen biologische verse voeding en dranken vleesvervangers ■ 27%
2,5% marktaandeel bio verse voeding en dranken +0.0S% marktaa1 1deel n 2018
0 w
~
~
fru it ■ 5%
Thematische verdeling overheidsuitgaven biologische productie
::I:
w
eieren ■ 18% groenten ■ 9% aardappelen ■ 6%
■
54%
onderzoek en kennisuitwisseling ■ 23%
€ 5,4
keten- en marktontwikkeling ■ 13%
mln.
overheidsuitgaven (Vlaams + Europees)
communicatie, promotie en draagvlakverbreding
■
10%
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
COLOFON Samenstelling Departement Landbouw en Visserij Auteurs Ilse Timmermans, Luc Van Bellegem Verantwoordelijk uitgever Patricia De Clercq, secretaris-generaal Departement Landbouw en Visserij Depotnummer D/2019/3241/136 Lay-out Vlaamse overheid Voor meer informatie over het rapport kunt u contact opnemen met de auteur(s) van het rapport. Ons e-mailadres is als volgt samengesteld: VOORNAAM.NAAM@LV.VLAANDEREN.BE. Ons generiek adres is
KENNIS@LV.VLAANDEREN.BE.
U vindt onze rapporten terug op:
WWW.VLAANDEREN.BE/LANDBOUW/STUDIES
Vermenigvuldiging en/of overname van gegevens zijn toegestaan mits de bron expliciet vermeld wordt: Timmermans I. & Van Bellegem L. (2019) De biologische landbouw in 2018, Departement Landbouw en Visserij, Brussel. Graag vernemen we het als u naar dit rapport verwijst in een publicatie. Als u een exemplaar ervan opstuurt, nemen we het op in onze bibliotheek. Wij doen ons best om alle informatie, webpagina's en downloadbare documenten voor iedereen maximaal toegankelijk te maken. Als u echter toch problemen ondervindt om bepaalde gegevens te raadplegen, willen wij u hier graag bij helpen. U kunt steeds contact met ons opnemen. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
Deze publicatie werd door het Departement Landbouw en Visserij met de meeste zorg en nauwkeurigheid opgesteld. Er wordt evenwel geen enkele garantie gegeven omtrent de juistheid of de volledigheid van de informatie in deze publicatie. De gebruiker van deze publicatie ziet af van elke klacht tegen het Departement Landbouw en Visserij of zijn ambtenaren, van welke aard ook, met betrekking tot het gebruik van de via deze publicatie beschikbaar gestelde informatie. In geen geval zal het Departement Landbouw en Visserij of zijn ambtenaren aansprakelijk gesteld kunnen worden voor eventuele nadelige gevolgen die voortvloeien uit het gebruik van de via deze publicatie beschikbaar gestelde informatie. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
INHOUD Samenvatting ................................................................................................................................................................................6 1 Biologische landbouw in Vlaanderen..................................................................................................................8 1.1
45 extra biologische landbouwbedrijven
8
1.2
Acht op de tien biolandbouwbedrijven zijn gespecialiseerd
9
1.3
Vlaams biologisch areaal breidt verder uit
11
1.4
Groei van de biologische dierlijke productie vlakt af
13
1.5
Belangstelling voor biologische productiemethode blijft hoog
14
2
Biologische keten in Vlaanderen...........................................................................................................................16
2.1
Geografische spreiding van biolandbouwers en andere marktdeelnemers
16
2.2
Aantal marktdeelnemers niet actief als producent neemt toe
17
2.3
Vaakst voorkomende hoofdactiviteiten van biobedrijven
17
2.4
Bio-import uit niet-EU-landen bestaat overwegend uit plantaardige producten
18
3
Financiële ondersteuning door de overheid ..................................................................................................21
3.1
Uitgaven specifiek voor de biologische sector
21
3.2
Uitgaven niet specifiek voor de biologische sector
24
3.3
Uitgaven voor bio-onderzoek en kennisuitwisseling in de biologische sector
25
4
Biologische bestedingen in Vlaanderen en België.......................................................................................27
4.1
Biobestedingen in België groeien verder, maar Vlaanderen blijft achter
27
4.2
Vlaamse bestedingen aan biologische versproducten stagneren
28
4.3
Aardappelen, groenten en fruit (AGF) is belangrijkste biologische verscategorie
29
4.4
Biologische versproducten gemiddeld een derde duurder dan gangbare variant
29
4.5
Marktaandeel bio vers stijgt, maar varieert sterk van product tot product
30
4.6
Aantal biokopers blijft op een hoog peil
32
4.7
Tweeverdieners en welgestelde gezinnen met kinderen zijn grootste groeiers
33
4.8
Biobestedingen per capita zitten in de lift
33
4.9
Klassieke supermarkt is belangrijkste biokanaal, maar verliest terrein
34
Figuren............................................................................................................................................................................................36 Tabellen ..........................................................................................................................................................................................37 Bronnen..........................................................................................................................................................................................38 Bijlage 1: oppervlakten per teelt........................................................................................................................................39
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
SAMENVATTING Ook in 2018 zet de groei van de biologische landbouw in Vlaanderen zich voort. De consumptie van biologische producten is daarentegen gestagneerd ten opzichte van 2017. Het aantal Vlaamse landbouwbedrijven die onder controle staan voor biologische productie is vorig jaar gestegen tot 514 bedrijven. Dat is een toename met bijna 10%. Er waren 56 nieuwe aanmeldingen, terwijl 11 bedrijven hun biologische productie in de loop van 2018 hebben stopgezet. Het biologisch en omschakelingsareaal groeide in Vlaanderen aan tot 7.913 hectare (+7%) en maakt nu ongeveer 1,3% uit van het totale Vlaamse landbouwareaal. De grootste oppervlakte bio vinden we in de provincies Antwerpen en Oost- en West-Vlaanderen. Ruim 70% van de totale netto-aangroei van het bioareaal is te danken aan de producenten die zich in 2018 als nieuwkomer hebben aangemeld. Meer dan een kwart van de Vlaamse biologische landbouwbedrijven heeft biologische dierlijke productie, al dan niet gecombineerd met een vorm van plantaardige productie. Het totale aantal als bio geregistreerde dieren steeg met 15% ten opzichte van 2017. Vooral in de biologische pluimveehouderij zien we stevige groeicijfers. Het aantal producenten met biovarkens is, net als de biovarkensstapel, licht afgenomen in vergelijking met het voorgaande jaar. Er is veel belangstelling voor de biologische productiemethode: de beroepsopleidingen en starterscursussen voor wie actief wil worden in de biologische sector zijn populair. Ook het aantal landbouwers en land- en tuinbouwscholen die advies zoeken over de omschakeling naar de biologische productiemethode blijft hoog. Eind 2018 stonden er in Vlaanderen 1.102 unieke bedrijven onder controle voor activiteiten als verdeler, bereider, verkooppunt, importeur en/of exporteur van biologische producten. Dat zijn er bijna 10% meer dan in 2017. Bedrijven die verschillende marktactiviteiten combineren, komen het meest voor: zij maken 38% uit van de marktdeelnemers die niet actief zijn als producent. De vaakst voorkomende hoofdactiviteit bij deze Vlaamse marktdeelnemers betreft de vervaardiging van en groothandel in biologische voedingsproducten zoals suiker, cacao, koffie, thee en kruiden. In 2018 werd via Vlaanderen bijna 242.000 ton aan biologische producten afkomstig uit niet-EU-landen in de EU ingevoerd. Het merendeel van deze zendingen wordt aangeboden bij de douaneautoriteiten van Antwerpen en Mechelen. Op productniveau valt het overwicht op van verse bananen: zij maken meer dan 40% uit van de totale massa aan biologische producten die door Vlaanderen worden ingeklaard. De overheidsuitgaven specifiek voor de biologische sector stegen in het kalenderjaar 2018 tot bijna 5,4 miljoen euro. Met een aandeel van 54% lag het zwaartepunt duidelijk bij de financiële stimulering van de biologische landbouwer. Ook de overheidsuitgaven voor bio-onderzoek zijn toegenomen en worden voor het kalenderjaar 2018 geraamd op net geen miljoen euro. De Belgische consumptiemarkt voor biologische producten blijft groeien: de totale bestedingen aan bioproducten van de Belgische gezinnen namen in 2018 toe met 15% tot 760 miljoen euro. Vlaanderen heeft hierin een bescheiden aandeel van 38%. De Vlaamse bestedingen aan verse biovoeding en –dranken stagneerden op 189 miljoen euro. Het Belgische marktaandeel van biologische versproducten groeit eveneens gestaag. In 2018 is het aandeel van bio in de totale bestedingen aan versproducten gestegen van 3,3% naar 3,9%. In Vlaanderen bleef het marktaandeel van biologische verse voeding stabiel op 2,5%. In België hebben de biovleesvervangers het grootste marktaandeel met 27%. Het kleinste marktaandeel vinden we bij de biologische vleeswaren met een bio-aandeel van nauwelijks meer dan 1%. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 6 van 40
Het aantal Belgische consumenten die op jaarbasis minstens eenmaal een vers bioproduct kopen, blijft met 9 op de 10 kopers op een zeer hoog peil. De gezinnen met kinderen met een beperkt inkomen hebben het laagste bio-aandeel (1,6%) in hun totale bestedingen aan verse voeding, maar hun aandeel groeit. De welgestelde gezinnen met kinderen en de jonge alleenstaanden hebben het hoogste bio-aandeel: ze besteden 5% van hun uitgaven voor verse voeding aan bio. De klassieke supermarkt blijft voorlopig het grootste biokanaal, maar voelt de hete adem van het gespecialiseerde kanaal in de nek. De hoevewinkel en de boerenmarkt zijn de kanalen met het hoogste percentage aan biologische producten in het assortiment. Een kwart van de producten is hier biologisch.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 7 van 40
1 BIOLOGISCHE LANDBOUW IN VLAANDEREN De groei van voorgaande jaren zette zich ook in 2018 door: het biologisch en omschakelingsareaal nam verder toe, evenals het aantal bedrijven die onder controle staan voor de uitoefening van diverse biologische activiteiten. Figuur 1: areaal biologisch en omschakeling, in ha (linkeras), aantal producenten en andere marktdeelnemers (rechteras), Vlaanderen, 2004-2018 9 000
1 260
Hectares
1 120
7 000
980
6 000
840
5 000
700
4 000
560
514
3 000
420
2 000
280
1 000
140
0
-
Aantal bedrijven
1 102
8 000
0 2003
2004
areaal biologisch
2005
-
2006
2007
2008
2009
areaal in omschakeling
2010
.......
2011
2012
aantal producenten
2013
2014
2015
2016
2017
2018
---
aantal marktdeelnemers (excl. producenten)
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TĂœV Nord Integra en Quality Partner
1.1 45 extra biologische landbouwbedrijven Tegen eind 2018 was het aantal biologische landbouwbedrijven in Vlaanderen gestegen tot 514 bedrijven. Dat is een toename met bijna 10% ten opzichte van 2017. Er waren 56 nieuwe aanmeldingen, terwijl 11 bedrijven hun biologische productie in de loop van 2018 hebben stopgezet. Het grootste aantal biologische landbouwbedrijven vinden we in de provincie West-Vlaanderen. De nettoaangroei was in 2018 het sterkst in de provincies West- en Oost-Vlaanderen. Het aandeel biolandbouwbedrijven in het totale aantal landbouwbedrijven is in West- en Oost-Vlaanderen echter wat lager dan gemiddeld, zij maken nu dus een inhaalbeweging ten opzichte van de andere provincies. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 8 van 40
Tabel 1: Vlaamse biolandbouwbedrijven onder controle, stopzettingen, nieuwe aanmeldingen en netto-evolutie, per provincie, 2018 provincie
onder controle
stopzettingen in 2018
aanmeldingen in 2018
netto evolutie t.o.v. 2017
West-Vlaanderen
129
2
15
+13
Oost-Vlaanderen
112
2
15
+13
Limburg Antwerpen Vlaams-Brabant TOTAAL
68
0
5
+5
106
5
13
+8
99
2
8
+6
514
11
56
+45
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TÜV Nord Integra en Quality Partner
Ook biologische landbouwproducenten richten zich almaar vaker op verbredingsactiviteiten. Zelfs wanneer we louter rekening houden met de activiteiten die onder controle staan van de erkende biocontroleorganen, zien we dat 97 van de 514 producenten, naast hun primaire landbouwactiviteit, nog een of meerdere activiteiten als bereider, verdeler, verkooppunt, importeur en/of exporteur beoefenen. Achtenvijftig producenten (11%) zijn tevens als bereider gecertificeerd en 48 (9%) zijn als verkooppunt voor bio geregistreerd. Veertien van de 514 producenten zijn gecertificeerd als verdeler. Twee producenten ontplooien activiteiten als importeur van biologische producten. Geen enkele van de biologische producenten beoefende biogecertificeerde activiteiten als exporteur. Import- en exportactiviteiten in dit rapport hebben uitsluitend betrekking op handel met niet-EU-landen: binnen de EU geldt er vrij verkeer van goederen en dus ook van bioproducten. Intracommunautaire handel wordt niet apart geregistreerd.
1.2 Acht op de tien biolandbouwbedrijven zijn gespecialiseerd Om te bepalen waarin een bedrijf gespecialiseerd is, wordt de Europese typologische indeling van landen tuinbouwbedrijven toegepast op alle biologisch gecertificeerde landbouwbedrijven van 2018. De indeling gebeurt op basis van de ‘standard output’-methode (SO), waarbij men de gemiddelde prijs ‘af boerderij’ van een landbouwproduct in euro per hectare of per dier in aanmerking neemt. We hebben in dit rapport geen rekening gehouden met eventuele gangbare activiteiten op de bedrijven. Ongeveer 83% van de Vlaamse biologische landbouwbedrijven is gespecialiseerd. Dat betekent dat ze het gros van hun bedrijfsopbrengsten halen uit één specifieke bedrijfstak. Bij de overige 17% zijn de bedrijfsinkomsten gespreid over verschillende bedrijfstakken met diverse teelten en/of gewassen. De belangrijkste gespecialiseerde bedrijfstakken in de biosector zijn de gespecialiseerde tuinbouw met groenten in openlucht (26%), de gespecialiseerde dierlijke productie (18%), de gespecialiseerde akkerbouw (17%) en de gespecialiseerde fruitteelt (15%). Bekijken we de dierlijke productie wat meer in detail, dan zien we dat de twee vaakst voorkomende bedrijfstakken de gespecialiseerde leghennen- en melkveehouderij zijn met elk een aandeel van 5% van de biolandbouwbedrijven. Bij de biologische bedrijven die hun inkomsten halen uit combinaties van landbouwactiviteiten zijn de bedrijven met diverse tuinbouwteelten de vaakst voorkomende bedrijfstak. Nemen we de totale landbouw in beschouwing, dan haalt ongeveer 84% van de bedrijven het grootste deel van hun bedrijfsopbrengsten uit één specifieke bedrijfstak. Iets meer dan een kwart beoefent de gespecialiseerde akkerbouw, terwijl slechts 5% actief is in de gespecialiseerde groenteteelt en 4% in de gespecialiseerde fruitteelt. Ongeveer 12% van de landbouwbedrijven is gespecialiseerd in melkproductie, terwijl 3% zijn inkomsten voornamelijk haalt uit pluimvee. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 9 van 40
Figuur 2: typologische indeling van de biologische bedrijven, Vlaanderen, 2018 gespecialiseerde champignonbedrijven 4%
gespecialiseerd sierteelt en boomkwekerij 1% gespecialiseerd akkerbouw 17%
gespecialiseerde glasgroentebedrijven 2%
---- --- ---- ------- --gespecialiseerde tuinbouw: groenten in openlucht 26%
/
bedrijven met diverse tuinbouwteelten 6%
bedrijven met combinaties 17%
bedrijven met veeteeltcombinaties 1%
bedrijven met combinaties van akkerbouwgewassen en tuinbouw 4%
gespecialiseerde fruitteeltbedrijven 15%
andere bedrijven met combinaties van gewassen 3%
bedrijven met combinaties van dierlijke en plantaardige productie 3%
gespecialiseerde dierlijke productie 18%
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TĂœV Nord Integra en Quality Partner
De gemiddelde grootte van een biolandbouwbedrijf bedraagt 19,8 hectare bio/omschakeling/gangbaar), terwijl dat in de totale Vlaamse landbouw 26,3 hectare is.
(percelen
Een op de twee biologische landbouwbedrijven in Vlaanderen bewerkt maximaal 5 hectare biooppervlakte. Samen beschikken deze bedrijven over ongeveer 7% van het totale Vlaamse biologisch areaal. Slechts 7% van de Vlaamse bioproducenten bezit meer dan 50 hectare bio. Deze 38 grootste bioproducenten hebben samen ongeveer 47% van het totale bio-areaal in handen. Dat illustreert dat heel wat Vlaamse biolandbouwbedrijven zich richten op tuinbouwactiviteiten. Daarvoor zijn kleinere bedrijfsarealen nodig dan voor bijvoorbeeld dierlijke productie. Figuur 3: aandeel biologisch areaal en biobedrijven, Vlaanderen, 2018 60% 51% 50% 40% 30% 20%
16%
15% 10%
10%
-
6%
0% 0-5 hectare bio
-
6-10 hectare bio
11-25 hectare bio
aandeel Vlaamse biobedrijven
26-50 hectare bio
.......
51-100 hectare bio
1% > 100 hectare bio
aandeel in Vlaams bioareaal
Bron: Departement Landbouw en Visserij o.b.v. Certisys, TĂœV Nord Integra en Quality Partner ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 10 van 40
1.3 Vlaams biologisch areaal breidt verder uit Eind 2018 bedroeg het bio-areaal (biologisch + omschakeling) in Vlaanderen 7.913 hectare (+7% ten opzichte van 2017). Het bio-areaal maakt zo ongeveer 1,3% uit van het totale Vlaamse landbouwareaal (618.965 ha volgens de landbouwtelling van 2018 cf. Statbel). De grootste oppervlakte bio vinden we in de provincies Antwerpen en Oost- en West-Vlaanderen. Antwerpen is de provincie met het hoogste aandeel bio-areaal ten opzichte van het totale landbouwareaal, in West-Vlaanderen is het aandeel bio-areaal het laagst. De provincies Limburg en OostVlaanderen hebben het hoogste aandeel omschakelingsareaal met iets meer dan een vierde van hun totale biologisch areaal. Tabel 2: areaal in omschakeling en biologisch in Vlaanderen, per provincie, hectare, 2018 provincie
omschakeling
biologisch
totaal
West-Vlaanderen
379
1 386
1 765
Oost-Vlaanderen
466
1 346
1 812
Limburg
351
997
1 348
Antwerpen
272
1 665
1 937
Vlaams-Brabant
209
841
1 050
1 677
6 236
7 913
TOTAAL
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TÜV Nord Integra en Quality Partner
Ruim 70% (395 ha) van de totale netto-aangroei van het biologisch areaal in 2018 is te danken aan de producenten die zich in 2018 nieuw hebben aangemeld bij de controleorganen. Meer dan 60% van het bioareaal van deze nieuwkomers bestaat uit grasland, weiden en bossen en uit akkerbouwgewassen. Tabel 3: areaal in omschakeling en biologisch in Vlaanderen, volgens teeltgroep, hectare, 2018 teelten
omschakeling
biologisch
evolutie 2017 • 2018
totaal
grasland, weiden en bossen
529
2 524
3 053
+1%
voedergewassen/groenbedekkers
409
1 602
2 012
+13%
akkerbouw (incl. granen, industriële gewassen)
395
827
1 222
+8%
aardappelen, groenten en kruiden
130
846
976
+21%
fruitteelt
197
424
622
+3%
sierteelt (bloemisterij/boomkwekerij)
8
8
16
+11%
braak
9
5
13
n.v.t.
1 677
6 236
7 913
+7%
TOTAAL
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TÜV Nord Integra en Quality Partner
Grasland, weiden en bossen nemen bijna 39% van het totale Vlaamse biologisch areaal in. De tweede grootste teeltgroep zijn de voedergewassen en groenbedekkers met een aandeel van meer dan 25%. Dat areaal bestaat voor ruim 95% uit klavergewassen (voor gebruik ter verbetering van de bodemstikstofvoorziening en als eiwitrijk ruwvoeder in de veeteelt).
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 11 van 40
Bijna 16% van de totale Vlaamse oppervlakte bio wordt ingenomen door akkerbouw. Meer dan 80% daarvan zijn graangewassen: de belangrijkste teelten zijn mais (294 ha), triticale (186 ha) en tarwe (137 ha). Het biologisch areaal aan aardappelen, groenten en kruiden is opvallend gegroeid ten opzichte van 2017 (stijging met 21%) en bestaat voor bijna 15% uit aardappels. Meer dan 80% van het biologische fruitareaal is samengesteld uit diverse meerjarige fruitteelten zoals appelen, peren en kersen. Verder wordt ook nog zo’n 81 hectare aangewend voor de teelt van biologisch kleinfruit (bessen, aardbeien, druiven en dergelijke). Figuur 4: aandeel van de arealen (bio + omschakeling) volgens teeltgroep in het totale bio-areaal, Vlaanderen, 2018
aardappelen, groenten en kruiden 12%
akkerbouw (excl. aardappels) 16%
weiden en bossen 39%
fruitteelt 8%
voedergewassen/groenbedekkers 25%
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TĂœV Nord Integra en Quality Partner
Het omschakelingsareaal bedroeg 1.677 hectare. Dat is iets meer dan een vijfde van het totale Vlaamse bioareaal. In vergelijking met het voorgaande jaar is het aandeel areaal in omschakeling dus ietwat afgenomen (een derde in 2017). Wanneer we de samenstelling van het omschakelingsareaal in detail bekijken, zien we dat dit in 2018 voor bijna 56% bestaat uit weiden en bossen en uit voedergewassen en groenbedekkers. In 2017 bedroeg het aandeel van beide teeltgroepen samen nog ruim 68% van het toenmalige omschakelingsareaal. Het aandeel van aardappelen, groenten en kruiden is in 2018 toegenomen van ruim 4% naar bijna 8% van het omschakelingsareaal. Ook het aandeel van fruitteelt in het omschakelingsareaal is toegenomen van 7% naar meer dan 11%.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 12 van 40
1.4 Groei van de biologische dierlijke productie vlakt af 146 van de 514 Vlaamse biologische landbouwbedrijven (ongeveer 28%) houden dieren die onder biocontrole staan, al dan niet gecombineerd met een vorm van plantaardige productie. Bij 31 biologische landbouwbedrijven zijn er diverse diergroepen (d.w.z. runderen, varkens, pluimvee, enz.) als bio geregistreerd op het bedrijf. De andere 115 producenten beperken hun bioproductie tot één diergroep. Het aantal landbouwbedrijven die actief zijn in de biologische pluimveehouderij is in 2018 toegenomen tot 67. De afname van het aantal producenten met biologische varkens lijkt opmerkelijk, maar is deels te verklaren doordat 3 producenten, die in 2017 elk minder dan 4 varkens onder biocontrole hadden, in 2018 geen enkel varken meer als biologisch geregistreerd hadden op hun bedrijf. Tabel 4: bedrijven met dierlijke productie onder biocontrole, Vlaanderen, 2014-2018 bedrijven bedrijven met rundvee
2014
2015
2016
2017
evolutie 2017 • 2018
2018
48
44
56
69
70
26
24
31
44
44
=
54
58
61
64
67
+3
38
40
38
44
46
+2
bedrijven met varkens
16
16
18
21
16
-5
bedrijven met schapen
32
27
27
23
22
-1
bedrijven met geiten
13
15
15
13
13
=
bedrijven met paarden en paardachtigen
12
10
14
10
9
-1
120
120
130
145
146
+1
uitsluitend runderen bedrijven met pluimvee uitsluitend pluimvee
TOTAAL AANTAL BEDRIJVEN (UNIEK)
+1
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TÜV Nord Integra en Quality Partner
Het totale aantal dieren onder biocontrole nam in Vlaanderen toe met 15% ten opzichte van 2017. Vooral in de biologische pluimveehouderij zien we stevige groeicijfers. Deze activiteit komt voornamelijk voor in de provincies West- en Oost-Vlaanderen en Antwerpen. Laten we het pluimvee buiten beschouwing, dan tekent zich een lichte daling af van het totale aantal dieren onder biocontrole. Deze afname doet zich voornamelijk voor bij de biologische varkensstapel (een daling van 14% in vergelijking met 2017). Een verklaring hiervoor ligt in de vaststelling dat enkele grotere spelers in 2018 minder varkens onder biocontrole hadden dan in 2017. Dat kan een gevolg zijn van de productiecyclus in de varkenshouderij.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 13 van 40
Tabel 5: aantal dieren onder biocontrole, Vlaanderen, 2014-2018 dieren runderen waarvan melkkoeien varkens pluimvee
2014
2015
2016
2017
evolutie 2017 • 2018
2018
2 801
2 565
3 161
5 299
5 224
-1%
1 434
1 141
1 238
2 984
3 181
+7%
1 842
3 452
4 578
6 428
5 518
-14%
364 061
409 097
458 036
517 775
601 709
+16%
waarvan legkippen
142 959
168 201
189 607
233 115
247 185
+6%
waarvan opfokpoeljen
106 040
97 780
122 665
131 251
172 126
+31%
waarvan vleeskippen
114 942
143 107
145 661
153 146
182 158
+19%
schapen
1 775
2 132
2 948
2 805
2 698
-4%
geiten
4 710
4 906
5 603
5 543
5 756
+4%
paarden en paardachtigen
74
70
92
81
147
+81%
andere
110
44
33
0
0
-
375 373
422 266
474 451
537 931
621 052
+15%
11 312
13 169
16 415
20 156
19 343
-4%
TOTAAL TOTAAL (EXCL. PLUIMVEE)
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TĂœV Nord Integra en Quality Partner
1.5 Belangstelling voor biologische productiemethode blijft hoog Landwijzer vzw, een gespecialiseerd vormingscentrum voor biologische en biodynamische landbouw in Vlaanderen, biedt al 21 jaar een beroepsopleiding aan voor wie actief wil worden in de biologische en biodynamische productie. Voor het leertraject 2018-2019 waren er in 2018 in totaal 76 inschrijvingen, waarvan 34 cursisten voor het eerste jaar. Door de verlenging van het leertraject van 2 naar 2,5 jaar waren er in juni 2018 geen afgestudeerden van het leertraject 2017-2018. Landwijzer vzw organiseert daarenboven jaarlijks nog een aantal andere cursussen die gericht zijn op wie wil kennismaken met de biosector of op actieve biolandbouwers die hun kennis verder willen verdiepen. De cursus biologische gewasbescherming (60 lesuren) telde 21 deelnemers en de vijfdaagse inspiratiecursus agro-ecologie kon rekenen op 24 deelnemers. De gespecialiseerde naschoolse startersopleiding in de biologische landbouw van het Nationaal Agrarisch Centrum (NAC) telde 63 cursisten in 2018. Deze opleiding is praktijkgericht en omvat 60 lesuren. Daarnaast organiseerde het NAC diverse stages van twintig dagen op een biobedrijf. Een andere indicatie voor de belangstelling voor biolandbouw is het aantal landbouwers en land- en tuinbouwscholen die advies zoeken over de omschakeling naar de biologische productiemethode. In 2018 verleende Bio zoekt Boer (een partnerschapsproject van Boerenbond, ABS en BioForum Vlaanderen) aan 108 bedrijven eerstelijnsadvies over de omschakeling naar biolandbouw. Dat is een stijging met bijna 6% t.o.v. 2017, wat aangeeft dat producenten steeds vaker de weg vinden naar de adviesverlening van Bio zoekt Boer. Twintig landbouwers zetten in 2018 na dergelijk advies ook effectief de stap naar biologische productie. Het aandeel effectieve omschakelaars die gebruik maakten van de adviesverlening van Bio zoekt Boer is de afgelopen 5 jaar toegenomen van 21% naar 36%. Dat wijst erop dat het eerstelijnsadvies van Bio zoekt Boer als kwaliteitsvol beschouwd wordt.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 14 van 40
Tabel 6: verleende eerstelijnsadviezen door Bio zoekt Boer en omschakeling na adviesverlening, 2014-2018
jaar 2014
aantal verleende adviezen aan producenten 47
aantal omschakelaars na adviesverlening
aandeel omschakelaars die gebruik maakten van adviesverlening
totaal aantal omschakelaars 8
39
21%
2015
111
15
52
29%
2016
90
24
75
32%
2017
102
19
62
31%
2018
108
20
56
36%
Bron: Bio zoekt Boer, Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TĂœV Nord Integra en Quality Partner
Landbouwers en land- en tuinbouwscholen kunnen bovendien gebruik maken van gesubsidieerde bedrijfsadvisering in de biologische landbouw. Zij kunnen terecht bij erkende biobedrijfsadviseurs voor omschakelingsadvies, de opmaak van een biobedrijfsplan, startersadvies en biobedrijfsadvies. Niet enkel starters, maar ook landbouwers die al vele jaren bio-activiteiten ontplooien, mogen een beroep doen op bepaalde vormen van biobedrijfsadvisering. Vijftien van de 56 landbouwers (ruim een kwart) die in 2018 effectief de stap naar de biologische productie gezet hebben, wendden zich tot een of meerdere erkende bedrijfsadviseurs in het systeem van de gesubsidieerde bedrijfsadvisering in de biologische landbouw.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 15 van 40
2 BIOLOGISCHE KETEN IN VLAANDEREN De Europese en Vlaamse reglementering rond biologische productie is niet enkel van toepassing op ondernemingen die actief zijn als biolandbouwer. Ook bedrijven die biologische producten willen verwerken, invoeren, opslaan, uitvoeren of verhandelen, moeten zich laten controleren en certificeren door een van de erkende controleorganen inzake biologische productie. Wanneer we in de hierna volgende paragrafen spreken over import en export, dan bedoelen we uitsluitend de handel met niet-EU-landen. Binnen de EU geldt er vrij verkeer van goederen. Over de intracommunautaire handel in bioproducten hebben we momenteel geen exacte gegevens.
2.1 Geografische spreiding van biolandbouwers en andere marktdeelnemers De biologische landbouwbedrijven zijn eerder gelijkmatig verspreid over heel Vlaanderen. De grootste concentraties van marktdeelnemers met andere biologische activiteiten dan primaire productie vinden we vooral in steden zoals Antwerpen, Gent, Brugge, Roeselare, Leuven en Hasselt. Figuur 5: geografische spreiding biolandbouwers en andere marktdeelnemers, Vlaanderen, 2018
legende Bio land bouwers
Marktdeelnemers niet aaief als producent
□ 1 -4
-
5-9
-
10- 19
-
20-39
-
40-91
12,5
25
j
50
----====------■ Kilometers
N
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TÜV Nord Integra en Quality Partner
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 16 van 40
2.2 Aantal marktdeelnemers niet actief als producent neemt toe Eind 2018 stonden er in Vlaanderen 1.102 unieke bedrijven onder controle voor activiteiten als verdeler, bereider, verkooppunt, importeur en/of exporteur van biologische producten (dat is een stijging met bijna 10% t.o.v. 2017). Producenten die naast hun primaire biologische landbouwactiviteit nog andere activiteiten onder biocontrole uitoefenen, bespreken we in paragraaf 1.1. De grootste groep marktdeelnemers die niet actief zijn als producent bestaat uit bedrijven die verschillende marktactiviteiten combineren: zij maken 38% uit van het totale aantal unieke marktdeelnemers. De tweede grootste groep met een aandeel van 30% zijn de ondernemingen die enkel actief zijn als bereider van biologische producten. De bedrijven die uitsluitend activiteiten ontplooien als verdeler van bioproducten vormen een derde omvangrijke groep met een aandeel van 21%. In Vlaanderen stonden 185 bedrijven onder biocontrole voor de uitoefening van importactiviteiten. Hoewel 29 ondernemingen onder controle stonden voor de export van biologische producten, was er - net als voorgaande jaren - in 2018 geen enkel bedrijf dat enkel als exporteur gecertificeerd was. Tabel 7: Vlaamse marktdeelnemers (uitgezonderd producenten) onder biocontrole, per marktactiviteit, 2014-2018 marktactiviteit
2014
2015
2016
2017
evolutie 2017 • 2018
2018
enkel verdeler
147
173
184
203
232
+14%
enkel bereider
283
311
330
347
329
-5%
enkel verkooppunt
66
71
79
86
96
+12%
enkel importeur
26
27
25
27
22
-19%
enkel exporteur
-
-
-
-
-
=
combinatie marktactiviteiten (excl. producenten)
219
241
278
341
423
+24%
AANTAL (EXCL. PRODUCENTEN)
741
823
906
1 004
1 102
+10%
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TÜV Nord Integra en Quality Partner
2.3 Vaakst voorkomende hoofdactiviteiten van biobedrijven Aan de marktdeelnemers die voor hun bedrijfsactiviteiten onder biocontrole staan, wordt door de controleorganen een hoofdactiviteit toegewezen op basis van het NACE-codesysteem. Deze hoofdactiviteit is de activiteit die het meest bijdraagt aan de totale toegevoegde waarde van de onderneming. Voor dit biorapport hebben we de geregistreerde hoofdactiviteiten inhoudelijk gegroepeerd tot zes clusters. In 2018 was de vaakst voorkomende cluster van hoofdactiviteiten bij de Vlaamse marktdeelnemers de vervaardiging van en groothandel in “andere” voedingsproducten (o.m. suiker, cacao, koffie, thee, kruiden). Op een tweede plaats vinden we de verwerking/bewaring van en groothandel in groenten en fruit en de vervaardiging van fruit- en groentesappen. De derde stek wordt ingenomen door de vervaardiging van bakkerij- en zetmeelhoudende bioproducten.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 17 van 40
Figuur 6: hoofdactiviteiten (NACE) van Vlaamse marktdeelnemers, geclusterd, Vlaanderen, 2018
vervaardiging en groothandel van andere voedingsproducten (o.a. suiker, cacao, koffie, thee, kruiden,…)
16%
verwerking, bewaring, groothandel van groenten en fruit en vervaardiging van fruit- en groentesappen
6%
41%
vervaardiging van bakkerij- en zetmeelhoudende producten
8% vervaardiging van (alcoholische) dranken
10%
productie, verwerking, bewaring, groothandel van vlees en vleesproducten (incl. pluimvee)
19%
andere
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van Certisys, TÜV Nord Integra en Quality Partner
2.4 Bio-import uit niet-EU-landen bestaat overwegend uit plantaardige producten De gegevens in deze paragraaf zijn afkomstig van TRACES (Trade Control and Expert System). Deze databank van de Europese Commissie bevat uitsluitend informatie over de import van goederen uit nietEU-landen naar de Europese Unie en over de doorvoer van deze goederen binnen de EU. Er zijn momenteel geen gegevens beschikbaar over de handel in Europese bioproducten binnen de EU en over export van deze producten naar landen buiten de EU. Elke zending van biologische producten die in de EU als bio in het vrije verkeer van goederen wordt ingebracht, moet vergezeld zijn van een speciaal controlecertificaat. De bevoegde autoriteit van de lidstaat waar de goederen worden aangeboden, moet zijn akkoord verlenen voor de invoer. In de meeste lidstaten treedt de douane op als bevoegde controleautoriteit, maar in België zijn de regio’s verantwoordelijk voor verificatie van de zending en akkoord voor import. Het vervullen van de douaneformaliteiten voor inkomende goederen noemt men “inklaren”. In 2018 werden in Vlaanderen bijna 242.000 ton biologische producten uit derde landen ingeklaard voor een totaal van 7.476 certificaten. Dat komt overeen met 98% van het in heel België ingeklaarde gewicht aan bioproducten uit niet-EU-landen. In Vlaanderen wordt 79% van deze zendingen aangeboden bij de douaneautoriteiten van Antwerpen en Mechelen, 16% komt binnen via Zaventem. Nemen we echter het nettogewicht aan bioproducten in beschouwing, dan blijkt 95% binnen te komen via Antwerpen en Mechelen, terwijl bijna 4% wordt aangeboden bij de douaneautoriteit van Zeebrugge. Heel wat van deze goederen worden vervolgens vanuit Vlaanderen verder verdeeld naar andere landen van de EU. Net geen 80% van het in Vlaanderen ingevoerde gewicht aan bioproducten van buiten de EU is afkomstig van tien herkomstlanden. Bekijken we deze top-10 wat meer in detail, dan zien we dat bijna de helft van de ingeklaarde biologische goederen afkomstig is van Ecuador, Peru en de Dominicaanse Republiek.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 18 van 40
Figuur 7: top tien herkomstlanden bio-import naar nettogewicht, in percentage van totale nettogewicht, Vlaanderen, 2018 Pakistan
2,0%
Colombia
2,1%
Nieuw-Zeeland
3,4%
Argentinië
4,1%
Cuba
4,2%
Canada
4,5%
India
10,3%
Dominicaanse Republiek
15,0%
Peru
16,4%
Ecuador
17,4% 0%
2%
4%
6%
8%
10%
12%
14%
16%
18%
20%
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van TRACES (EC)
Het merendeel van de biologische goederen die via Vlaanderen in het vrije verkeer in de EU worden ingebracht, zijn plantaardige producten. De helft hiervan zijn goederen die behoren tot de productgroep van eetbare vruchten en noten. Producten van dierlijke oorsprong zoals vlees, vis en honing maken minder dan 1% uit van het nettogewicht aan bioproducten die in Vlaanderen worden aangeboden. Figuur 8: belangrijkste productcategorieën bio-import naar nettogewicht, percentage, Vlaanderen, 2018
12%
7% eetbare vruchten en noten 9% 50%
• suiker en suikerproducten • granen cacao
• oliehoudende zaden en vruchten andere
10%
12%
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van TRACES (EC)
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 19 van 40
Op productniveau valt het overwicht op van verse bananen: zij maken meer dan 40% uit van de totale massa aan biologische producten die door Vlaanderen worden ingeklaard. De belangrijkste herkomstlanden zijn Ecuador, Peru en de Dominicaanse Republiek. Op respectabele afstand volgen cacaobonen (9%) en sojabonen (7%). Die zijn vooral afkomstig uit respectievelijk de Dominicaanse Republiek en India. Tabel 8: top-10 producten bio-import naar nettogewicht, ton en percentage, Vlaanderen, 2018 aantal ton (netto)
product
aandeel in totale gewicht
belangrijkste herkomstlanden
bananen, vers (met uitzondering van bakbananen)
105 061
43%
Ecuador, Peru, Dom. Republiek
cacaobonen, ook indien gebroken of gebrand
20 605
9%
Dom. Republiek
sojabonen, ook indien gebroken (met uitzondering van zaaigoed)
16 192
7%
India
witte suiker (met uitzondering van gearomatiseerde suiker en suiker met toegevoegde kleurstoffen)
14 865
6%
India, Argentinië
ongebrande koffie waaruit geen cafeïne is verwijderd
14 415
6%
Peru, Honduras, Mexico
harde tarwe, (met uitzondering van zaaigoed)
11 645
5%
Canada
ruwe rietsuiker in vaste vorm, voor raffinage, niet gearomatiseerd, zonder toegevoegde kleurstoffen
10 143
4%
Cuba
7 435
3%
Nieuw-Zeeland
3 969
2%
Pakistan, Thailand
2 754
1%
Israël
verse kiwi's gedopte rijst, langkorrelig (met uitzondering van voorgekookte "parboiled" rijst) nieuwe aardappelen "primeurs", vers of gekoeld, van 1 januari tot en met 30 juni
Bron: Departement Landbouw en Visserij op basis van TRACES (EC)
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 20 van 40
3 FINANCIËLE ONDERSTEUNING DOOR DE OVERHEID Voor het biorapport maken we jaarlijks een raming van de financiële inspanningen die de overheid doet om de biologische sector te ondersteunen en te stimuleren. Onder ‘overheidsuitgaven’ verstaan we zowel Vlaamse als Europese (cofinanciering) overheidsuitgaven. De bedragen waarvan hieronder sprake is, hebben betrekking op hetzij de effectieve uitgaven binnen een welbepaald kalenderjaar, hetzij de effectieve uitgaven die voor een welbepaald campagnejaar gebeurd zijn. Waar mogelijk wordt dit aangegeven in de tekst. Het is moeilijk om op basis van deze cijfers algemene conclusies te trekken over de evolutie van de overheidsuitgaven, onder meer omdat sommige uitbetalingen van steun (bv. voor onderzoeksprojecten) gespreid zijn over meerdere kalenderjaren.
3.1 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------UITGAVEN SPECIFIEK VOOR DE BIOLOGISCHE SECTOR In tabel 9 geven we de overheidsuitgaven voor de biologische sector in het kalenderjaar 2018 weer volgens vier beleidsthema’s:
Het thema ‘keten- en marktontwikkeling’ omvat o.m. de werkingssubsidies voor BioForum en Bio zoekt Keten, net als de ondersteuning van de bioclusterwerking.
Bij het thema ‘biologische productie’ horen de VLIF-steun (Vlaams Landbouwinvesteringsfonds) specifiek voor biologische productie, de hectaresteun voor het toepassen van de biologische productiemethode, de gesubsidieerde bedrijfsadvisering in de biologische landbouw, de overheidsbijdrage in de controlekosten en de werkingssubsidie voor Bio zoekt Boer.
‘Onderzoek en kennisuitwisseling’ vervat naast de projectfinanciering voor bio-onderzoek ook financiering voor de werking van NOBL (Netwerk Onderzoek Biologische Landbouw & voeding), CCBT (Coördinatiecentrum praktijkgericht onderzoek en voorlichting Biologische Teelt) en de Biobedrijfsnetwerken. In paragraaf 3.3 wordt hier dieper op ingegaan.
Onder ‘communicatie, promotie en draagvlakverbreding’ verstaan we de uitgaven voor gesubsidieerde vormingsactiviteiten ten behoeve van de biologische sector georganiseerd door o.a. Landwijzer, NAC en VELT (Vereniging voor Ecologisch Leven en Tuinieren). Ook de dotaties aan VLAM (Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing) voor de promotie van bio horen hierbij.
Met een aandeel van 54% lag het zwaartepunt van de overheidsuitgaven duidelijk opnieuw bij de financiële stimulering van de primaire biologische productie. In vergelijking met 2017 gaat er globaal gezien meer overheidsgeld naar de biosector en in het bijzonder naar de biologische productie. Een belangrijke focus van het nieuwe strategisch vijfjarenplan voor de biologische landbouw 2018-2022 is het stimuleren van kwantitatieve groei van de biolandbouw. De eerste stappen hiertoe zijn in 2018 gezet met de opstart van regionale bioclusters om het aantal omschakelaars van gangbare landbouw naar biologische landbouw in Vlaanderen te vergroten. Kalenderjaar 2018 werd daarenboven gekenmerkt door een verschuiving van overheidsmiddelen van consumentencommunicatie naar onderzoek.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 21 van 40
Tabel 9: raming overheidsuitgaven specifiek voor de biologische sector, x 1.000 euro, 2014-2018 beleidsthema
2014
keten- en marktontwikkeling
2015
2016
2017
2018
790
776
823
725
702
1 674
1 714
1 356
2 112
2 889
onderzoek en kennisuitwisseling
862
937
1 051
765
1 253
communicatie, promotie en draagvlakverbreding
573
595
699
646
524
3 900
4 022
3 929
4 248
5 368
biologische productie
TOTAAL
Bron: Departement Landbouw en Visserij Figuur 9: verdeling van de overheidsuitgaven specifiek voor bio over de beleidsthema’s, Vlaanderen, 2018 communicatie, promotie en draagvlakverbreding 10%
onderzoek en kennisuitwisseling 23%
keten- en marktontwikkeling 13%
biologische productie 54%
Bron: Departement Landbouw en Visserij
De toename van de overheidsuitgaven richting producent is het meest zichtbaar bij de VLIF-steun: in het kalenderjaar 2018 zijn de uitbetalingen voor investeringssteun (VLIF) specifiek gericht op de biologische productiemethode met bijna de helft gestegen tot ruim 1,199 miljoen euro. Deze VLIF-steun bestaat voornamelijk uit kapitaalpremies en al in vorige jaren aangevraagde, nog lopende rentesubsidies. Sinds 13 mei 2013 zijn er geen nieuwe aanvragen voor rentesubsidies meer ingediend voor investeringen in de biologische sector. De VLIF-kapitaalpremies ten gunste van de biologische sector werden in 2018 integraal aangewend voor de dierlijke sector: 68% van de overheidsuitgaven voor kapitaalpremies ging naar investeringen in de biologische pluimveehouderij, gevolgd door investeringen in de geitenhouderij (23%) en de melkveehouderij (9%). In vergelijking met 2017 nam het totaalbedrag van de uitgaven voor VLIFkapitaalpremies met meer dan de helft toe. Deze stijging is in belangrijke mate toe te schrijven aan enkele grote investeringen in de biologische pluimvee- en geitenhouderij.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 22 van 40
Biolandbouwers kunnen via de verzamelaanvraag hectaresteun aanvragen om de biologische productiemethode toe te passen op hun percelen. Het steunbedrag is berekend op basis van de meerkosten om de teelt in kwestie biologisch te produceren en is afhankelijk van het type verbintenis (omschakeling naar bio of voortzetting van bio). Ook bij de biohectaresteun namen de uitgaven toe. In het kalenderjaar 2018 bedroegen de totale betalingen voor biohectaresteun ruim een kwart van de totale overheidsuitgaven: de overheid betaalde meer dan 1,388 miljoen euro aan biohectaresteun uit aan 409 landbouwers voor een totaal van 5.838 subsidiabele hectare. Figuur 10: bio-areaal onder controle, areaal met hectaresteun (linkeras, in hectare), uitbetaalde hectaresteun (rechteras, in euro) en het totale aantal biologische producenten, Vlaanderen, campagnejaren 1998-2017 1 520 000
8 000
7 000
1 330 000
6 000
1 140 000
5 000
950 000
4 000
760 000
3 000
570 000
2 000
380 000
190 000
1 000 164
176
231
253
251
233
231
236 232 230 230 242 256 282 299
319
468 343 370 430 0
0
-
hectaresteun (â‚Ź)
oppervlakte (ha) en aantal bedrijven
campagnejaar 2017 = betaaljaar 2018
1998
2000
areaal met ha-steun
2002
-
2004
2006
2008
totaal areaal bio onder controle
2010
2012
2014
biohectaresteun
2016 aantal biobedrijven
Bron: Departement Landbouw en Visserij
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 23 van 40
3.2 UITGAVEN NIET SPECIFIEK VOOR DE BIOLOGISCHE SECTOR Bovenop de in paragraaf 3.1 beschreven overheidsuitgaven die specifiek gericht zijn op de biologische productiemethode hebben biolandbouwers, net als hun gangbare collega’s, recht op rechtstreekse steun in het kader van de eerste pijler van het Europese gemeenschappelijke landbouwbeleid (inkomensondersteuning). Zo kunnen biolandbouwers voor hun bio-areaal aanspraak maken op een vergroeningsbetaling zonder dat zij de verschillende vergroeningsverplichtingen moeten uitvoeren die gelden voor gangbare landbouwers. Biolandbouwers kunnen bovendien, evenals de gangbare landbouwers, steun aanvragen voor de toepassing van diverse maatregelen in het kader van plattelandsontwikkeling (pijler II van het Europese gemeenschappelijke landbouwbeleid). De cijfers in tabel 10 hebben betrekking op de uitbetaalde steunbedragen voor het campagnejaar 2017 (betalingen uitgevoerd in kalenderjaren 2017 en 2018). Ontkoppelde directe steun omvat de betaalrechten, vergroeningspremie en eventuele premie jonge landbouwers, de gekoppelde directe steun slaat op de zoogkoeienpremie en de slachtpremie kalveren. Tabel 10: aantal bedrijven met steun (niet specifiek gericht op bio), totaal uitbetaalde steun en steun per bedrijf, opgesplitst naar totale landbouw en biosector, Vlaanderen, campagne 2017 totaal uitbetaalde steun (in duizend euro) • landbouw totaal
totaal uitbetaalde steun (in duizend euro) • biosector
steun per bedrijf (in euro per bedrijf) • landbouw totaal
aantal bedrijven met steun • totaal landbouw
aantal bedrijven met steun • biosector
Pijler I: ontkoppelde directe steun
21 113
245
198 000
2 058
9 378
8 400
Pijler I: gekoppelde directe steun Pijler II: agromilieu- en klimaatmaatregelen Pijler II: agroforestry
3 518
13
23 739
60
6 748
4 587
5 166
172
17 886
772
3 462
4 487
10
5
45
8
4 519
1 615
403
26
1 281
74
3 179
2 842
steunmaatregelen
Andere steun (Vlaams): zorgboerderijen
steun per bedrijf (in euro per bedrijf) • biosector
Bron: Departement Landbouw en Visserij
Gemiddeld gezien ontvingen biologische landbouwbedrijven voor campagne 2017 minder rechtstreekse steun per bedrijf, omdat ze veelal over kleinere perceeloppervlaktes en/of minder dieren beschikken. Anderzijds kregen ze gemiddeld gesproken hogere steunbedragen toegekend voor de toepassing van agromilieu- en klimaatmaatregelen. Voor campagnejaar 2017 maakten ze ook aanspraak op een opvallend groot deel van het budget voor zorgboerderijen, namelijk 74.000 euro van de in totaal uitbetaalde 1,281 miljoen euro.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 24 van 40
3.3 UITGAVEN VOOR BIO-ONDERZOEK EN KENNISUITWISSELING IN DE BIOLOGISCHE SECTOR De Vlaamse overheidsuitgaven voor bio-onderzoek worden voor het kalenderjaar 2018 geraamd op net geen 1 miljoen euro. De financiering van onderzoeksprojecten gebeurt via diverse kanalen. Het Departement Landbouw en Visserij betaalt subsidies aan onderzoeksinstellingen zoals Inagro om hun werking en projecten te bekostigen. Het Coördinatiecentrum praktijkgericht onderzoek en voorlichting voor de biologische teelt (CCBT) ontvangt een jaarlijkse subsidie voor zijn coördinerende werking van het praktijkonderzoek en voor het financieren van praktijkgerichte onderzoeksprojecten door de erkende praktijkcentra. Ook demonstratieprojecten gericht op de biologische landbouw worden financieel ondersteund door het departement. Daarnaast organiseert het Departement Landbouw en Visserij oproepen aan alle onderzoeksinstellingen om projecten in te dienen, al dan niet met Europese cofinanciering. Het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO) wendt een deel van zijn middelen aan om onderzoek in de biologische landbouw en de coördinatie van het Netwerk Onderzoek Biologische Landbouw & Voeding (NOBL) te financieren. Ook het Vlaams Agentschap Innoveren en Ondernemen (VLAIO) cofinanciert jaarlijks Landbouw-trajecten die een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de biologische sector. Voor dit biorapport hebben we enkel de ‘biorelevante’ LA-trajecten meegenomen, dat wil zeggen dat de doelgroep bio specifiek is opgenomen in het projectvoorstel en bij het onderzoek betrokken wordt. Tabel 11: raming overheidsuitgaven voor onderzoek en kennisuitwisseling in de biologische sector, in euro, 2015-2018 uitgaven 2015
thema
uitgaven 2016
uitgaven 2017
uitgaven 2018
701 250
999 405
813 414
864 555
door het departement LV gefinancierde projecten (excl. CCBT)
103 490
202 900
123 752
149 166
door VLAIO gefinancierde LA-trajecten met bijdrage aan biosector
413 385
351 013
276 424
355 126
toelage Inagro vzw (afdeling bio)
99 524
99 524
99 524
99 524
door ILVO gefinancierd onderzoek met bijdrage aan biosector
87 792
60 617
73 800
128 047
109 223
150 501
127 750
267 542
13 493
55 420
2 000
164 874
werkingssubsidies e.a.
109 627
131 516
62 000
88 720
TOTAAL
936 534
1 051 491
765 249
1 252 999
onderzoek en ontwikkeling
subsidie CCBT voorlichting en kennisuitwisseling
Bron: Departement Landbouw en Visserij
De globale stijging van de overheidsuitgaven voor bio-onderzoek en kennisuitwisseling in het kalenderjaar 2018 naar 1,253 miljoen euro is in belangrijke mate toe te schrijven aan de uitbetaling van saldi van demonstratieprojecten en onderzoeksprojecten met een looptijd gespreid over meerdere jaren. Ook investeerde ILVO in 2018 in de uitbouw van een living lab agro-ecologie en biologische landbouw. Dat is een van de nieuwe initiatieven voor bio-onderzoek en kennisuitwisseling die eveneens bijdragen aan de toename van de overheidsuitgaven.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 25 van 40
Uit de thematische verdeling van de middelen voor onderzoek gericht op de biologische sector blijkt dat het grootste deel (38%) van de uitgaven in het kalenderjaar 2018 besteed werd aan onderzoeksprojecten gericht op gewasbescherming (zowel bescherming tegen ziekten en plagen als onkruidbeheersing). Meer dan een kwart van de middelen werd toegekend aan onderzoek naar innovatieve teelten, strategieën, processen en technologieën. Ook werd telkens 11% van de uitgaven voor bio-onderzoek aangewend voor onderzoeksprojecten naar teelttechnieken en teeltsystemen en naar bodem, bodembeheer en bemesting. Figuur 11: thematische verdeling van de middelen voor biorelevant onderzoek, Vlaanderen, 2018
diervoeder 6%
dierlijke productiesystemen 4% bodem, bodembeheer en bemesting 11%
dierenwelzijn en gezondheid 1%
innovatieve teelten, strategieën, processen en technologieën 29%
gewasbescherming 38%
teelttechnieken en systemen 11%
Bron: Departement Landbouw en Visserij
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 26 van 40
4 BIOLOGISCHE BESTEDINGEN IN VLAANDEREN EN BELGIË De cijfers in dit luik van het biorapport werden opgetekend door GfK Belgium in opdracht van VLAM. Hiervoor werden de aankopen voor thuisverbruik van vijfduizend Belgische gezinnen continu opgevolgd.
4.1 Biobestedingen in België groeien verder, maar Vlaanderen blijft achter In 2018 besteedden de Belgische gezinnen 760 miljoen euro aan biologische producten (+15%). Vlaanderen heeft hierin een aandeel van 289 miljoen euro. Dat is een daling van 2% in vergelijking met 2017. Vlaanderen blijft hiermee onder de verwachtingen en loopt nu beduidend achter op Wallonië. De groei van de totale biobestedingen in België is hoger dan de groei van 1,1% van de totale bestedingen aan ‘fast moving consumer goods’ (FMCG = voeding, dranken, drogmetica en non-food). De stijging bij bio wordt vooral verklaard door de expansie in Wallonië en door een hogere gemiddelde aankoopfrequentie (+1 aankoophandeling/jaar) die in contrast staat met de dalende aankoopfrequentie in het gangbare segment (-4 aankoophandelingen/jaar). Het totale aantal Belgische consumenten die op jaarbasis al eens biologische producten kopen, evolueert richting 95%. Figuur 12: totale besteding aan biologische producten* door Belgische gezinnen, in miljoen euro, 2009-2018
+15% (+1,1%)
800
700 +22% (+1,1%)
600
500
+20% (+3,4%)
400
+2% (+0%)
+15% (+2,2%)
.,,., ...
+9% (+0,7%)
.,,., ...
.,,., ...
+12% (+1,9%)
+5% (-0,5%)
+4% (-0,8%)
.,,., ......
.,,., ...
760 627
300
659
557
200 288
344
352
2010
2011
403
440
458
2013
2014
100
0 2009
2012
2015
2016
2017
2018
Bron: GfK Belgium voor VLAM * totaal bio: voeding (vers, diepvries en kruidenierswaren), dranken, drogmetica en non-food Tussen de haakjes wordt de evolutie van de totale FMCG weergegeven
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 27 van 40
4.2 Vlaamse bestedingen aan biologische versproducten stagneren VLAM volgt, binnen de overeenkomst met GfK Belgium, het thuisverbruik van de verse voeding (incl. diepvries- en kruidenierswaren zoals ontbijtgranen, rijst, droge deegwaren, wijnen en bier) op. De cijfers verder in deze tekst hebben enkel betrekking op deze uitgebreide verscategorie (= selectie VLAM). In 2018 groeiden de Belgische bestedingen in deze verscategorie met bijna 18% tot 522 miljoen euro. Deze groei was volledig toe te schrijven aan Wallonië (+40%). In de Brusselse regio was de toename in 2018 eerder bescheiden (+5%). Vlaanderen bleef ter plaatse trappelen op 189 miljoen euro en heeft nu zowel in absolute als in relatieve cijfers een duidelijke achterstand op Wallonië. Figuur 13: bestedingen aan verse biovoeding en -dranken (selectie VLAM) per gewest, in miljoen euro, 2009-2018 300 +40% 250
--------------------- +0%
200
150
100
50
0
----------- --- ----- ----------
1
2009
r
r
2010
2011
2012
2013
■ Vlaanderen
■ Brussel
+5%
1
r
2014
r
2015
2016
2017
2018
■ Wallonië
Bron: GfK Belgium voor VLAM
Tussen 2009 en 2018 verdubbelden de biobestedingen voor deze verscategorie in Vlaanderen. De stijging op lange termijn was echter groter in Wallonië en Brussel. In Wallonië zien we immers een verdrievoudiging van de biobestedingen. De belangrijke groeiers ten opzichte van 2017 zijn eieren, vlees (inclusief vleeswaren) en zuivel. Bij de verwerkte bioproducten doen pizza’s, quiches en kant-en-klaarmaaltijden het uitstekend. Ook biorijst en biobier presteerden vorig jaar zeer goed. Bij de grootste dalers behoren melksubstituten, vleesvervangers en wijn. Op lange termijn is de grote winnaar de categorie ‘vis, week- en schaaldieren’.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 28 van 40
4.3 Aardappelen, groenten en fruit (AGF) is belangrijkste biologische verscategorie De Belgische biobesteding aan versproducten bestond in 2018 voor 40% uit AGF-producten. In het gangbare segment bedraagt het aandeel van aardappelen, groenten en fruit slechts 23%. De categorie ‘vlees, vis en ei’ neemt een vierde van de biobestedingen voor haar rekening. Deze categorie is voor de gangbare producten echter veel aanzienlijker (40%). Het zuivelaandeel schommelt zowel bij bio als gangbaar rond de 20%. De graanproducten nemen in het biosegment 12% in en bij de gangbare producten 9%. Wijn en bier tot slot zijn bij bio goed voor 3% van het assortiment tegenover 9% bij het gangbare segment. Figuur 14: gekocht assortiment versproducten gangbaar versus bio (op basis van besteding), België, 2018 100%
3%
9%
90% 80%
23%
40%
70% 9%
60%
12%
50% 40%
40% 24%
30% 20% 20%
21%
Gangbaar
Bio
10% 0%
■ Zuivel
■ Vlees/vis/ei
■ Graanproducten
■ AGF
■ Wijn
en bier
Bron: GfK Belgium voor VLAM
4.4 Biologische versproducten gemiddeld een derde duurder dan gangbare variant De prijs is een belangrijke rem op de aankoop van biovoeding. Biologische versproducten zijn gemiddeld iets meer dan een derde duurder dan gangbare producten. Er zijn wel sterke verschillen per product. Het grootste verschil is er bij de eieren: een bio-eitje was in 2018 bijna dubbel zo duur als een standaard scharrelei. Toch heeft dit geen negatief effect op de verkoop, want het marktaandeel van bio-eieren blijft toenemen. Het kleinste prijsverschil vinden we bij vleesvervangers: hier was de biovariant slechts 16% duurder dan het gangbare product. Ook de evolutie van het prijsverschil varieert van product tot product. In 2018 was het prijsverschil ten opzichte van het voorgaande jaar groter voor melk, kaas, tomaten en vleesvervangers. Het prijsverschil was kleiner voor onder meer yoghurt, braadkip en eieren. Voor brood bleef het prijsverschil tussen bio en gangbaar stabiel.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 29 van 40
Figuur 15: prijsverschil biologische producten versus gangbaar in België (index: gangbaar = 100), 2016-2018 Bio vers* Vleesvervanger Braadkip Varkenskotelet Brood Aardappel Tomaten Eieren** Kaas Yoghurt Halfvolle melk 100
150
200
■ 2018
■ 2017
250
■ 2016
Bron: GfK Belgium voor VLAM (*) selectie verscategorieën VLAM | (**) vergelijking met standaard scharrelei
4.5 Marktaandeel bio vers stijgt, maar varieert sterk van product tot product Het marktaandeel van de biologische versproducten in België groeit gestaag, maar blijft beperkt. In 2018 had bio een aandeel van 3,9% in de totale Belgische bestedingen aan verse voeding (t.o.v. 3,3% in 2017). In Vlaanderen bleef het marktaandeel van biologische verse voeding stabiel op 2,5%, waardoor de kloof met Wallonië (ruim 6% marktaandeel) groter werd. Figuur 16: marktaandeel bio verse voeding per regio, in percent van totale besteding aan verse voeding, 2009-2018 7 6 5 4 3 2 1
-
0
T
2009
T
2010
2011
T
2012 Wallonië
2013
T
2014 Vlaanderen
2015
2016
2017
2018
België
Bron: GfK Belgium voor VLAM
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 30 van 40
Nemen we de Belgische marktaandelen van de biologische versproducten apart onder de loep, dan zien we dat deze ook sterk verschillen van product tot product. De vleesvervangers hadden in 2018 met 27% het grootste marktaandeel. Een andere productcategorie met een hoog aandeel bio zijn de eieren: het marktaandeel bio-eieren bedroeg in 2018 18% en was hiermee de sterkste groeier. De AGF-categorie heeft ook een hoger bio-aandeel dan gemiddeld: bijna 9% voor groenten, ruim 5% voor fruit en 6,5% voor aardappelen. Brood en zuivel zitten met een bio-aandeel van elk ca. 4% rond het gemiddelde. Gevogelte en vlees presteren onder het gemiddelde. Vleeswaren bengelen achteraan met het laagste bio-aandeel van iets meer dan 1%. Figuur 17: evolutie marktaandelen bio vers per productcategorie in % van de bestedingen, België, 2014-2018 30
25
••Il
20
11111
15
11111
.. 1
10
5
0
■ 2014
■ 2015
■ 2016
■ 2017
■ 2018
Bron: GfK Belgium voor VLAM
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 31 van 40
4.6 Aantal biokopers blijft op een hoog peil Het aantal Belgische consumenten dat op jaarbasis minstens eenmaal een vers bioproduct koopt, blijft met 9 op de 10 kopers op een zeer hoog peil. De biobestedingen worden voor 60% gerealiseerd door de frequente biokopers die minstens wekelijks bio kopen. Deze groep maakt 11% uit van de totale biokopers. Het totale aantal biokopers was in 2018 stabiel tot licht stijgend voor alle verscategorieën. Vergelijken we de diverse productgroepen, dan zien we grote verschillen in kopersaantallen. De kopers van biogroenten vertegenwoordigen veruit de grootste groep. 71% van de Belgische gezinnen koopt wel eens biogroenten. Op de tweede plaats komt fruit met 51 kopers op honderd, op de voet gevolgd door zuivel (49 kopers). Sinds 2005 is het kopersaantal voor fruit ruim verdubbeld. De kopers van bio-eieren nemen de vierde stek in met 33%. Deze groep zit bovendien in de lift. De sterkste groei noteren we bij bio-aardappelen: het aantal kopers verviervoudigde sinds 2005 van 5 naar 22 op honderd in 2018. Onderaan de lijst staan de categorieën vlees en gevogelte die in de periode 2005 tot 2010 fors nieuwe biokopers wisten aan te trekken, maar het daarna minder goed deden en nu stabiliseren. Het rijtje wordt afgesloten door de vleesvervangers met 10 kopers op 100. Figuur 18: percentage kopers van een aantal biologische verscategorieën, België, 2009-2018 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 2009 ■ groenten
2010 ■ fruit
2011 ■ zuivel
■ brood
2012 ■ eieren
2013 ■ vlees
2014 ■ vleeswaren
2015 ■ aardappelen
2016 ■ gevogelte
2017
2018
■ vleesvervangers
Bron: GfK Belgium voor VLAM
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 32 van 40
4.7 Tweeverdieners en welgestelde gezinnen met kinderen zijn grootste groeiers Wat is nu het profiel van de biokoper? In absolute cijfers zijn de welgestelde gezinnen met kinderen en de welgestelde gepensioneerden de belangrijkste groep van biokopers. Samen zijn zij verantwoordelijk voor de helft van de biobestedingen aan versproducten, terwijl zij slechts 39% van de bevolking uitmaken. De welgestelde gezinnen met kinderen en de jonge alleenstaanden hebben het hoogste bio-aandeel (ca. 5%) in hun totale bestedingen aan verse voeding (excl. dranken). Gezinnen met kinderen met een beperkt inkomen hebben het laagste aandeel bio (1,6%) in hun totale bestedingen aan verse voeding (excl. dranken). Deze bevolkingsgroep heeft zijn bio-aandeel wel verdrievoudigd sinds 2008. De introductie en uitbouw van heel wat biologische producten in de hard discount liggen hiervoor aan de basis. De gepensioneerden en de koppels met één kostwinner hebben een gemiddeld bio-aandeel. De alleenstaanden ouder dan 40 jaar die vroeger het hoogste bio-aandeel hadden, stagneren de laatste jaren. De grootste stijging qua bio-aandeel (periode 2008-2018) vinden we bij de welgestelde gezinnen met kinderen en bij de tweeverdieners zonder kinderen. Tabel 12: marktaandeel bio vers in totale besteding aan verse voeding (excl. dranken), in percentage per kopersprofiel, België, 2014-2018 kopersprofiel
2014
2015
2016
2017
2018
jonge alleenstaande <40 jaar
1,8
4,0
5,7
4,4
4,9
tweeverdieners
1,7
2,0
2,7
2,8
4,4
huishoudens met kinderen, beperkt inkomen
0,9
1,1
1,1
1,4
1,6
welgestelde huishoudens met kinderen
2,6
3,5
3,6
4,1
5,0
kostwinner (2 personen)
2,5
2,7
3,4
3,0
3,6
alleenstaande >40 jaar
4,2
4,2
4,3
4,4
4,2
gepensioneerden met beperkt inkomen
2,5
3,0
3,0
2,8
3,4
welgestelde gepensioneerden
2,6
2,6
3,0
3,4
3,9
Bron: GfK Belgium voor VLAM
4.8 Biobestedingen per capita zitten in de lift De Belgische biobesteding steeg in 2018 tot 46 euro per capita. Qua besteding per hoofd van de bevolking staan biozuivel en biogroenten op één en twee. De koploper is biozuivel met 9,54 euro per Belg, gevolgd door de biogroenten met 8,32 euro. Verder volgen fruit (6,69 euro) en vlees/gevogelte (5,69 euro). Daarna komen bio-eieren met 2,61 euro, biobrood en –banket met 2,27 euro, bio-aardappelen met 1,56 euro en biovleeswaren met 1,53 euro. De biovleesvervangers (0,99 euro) en biozuivelsubstituten (0,59 euro) sluiten de rij.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 33 van 40
De Vlaamse biobestedingen per capita verlopen volgens een gelijkaardige trend als de Belgische bestedingen, maar op een lager niveau. De groei van de Vlaamse biobestedingen vlakt bovendien af in vergelijking met 2017. Figuur 19: besteding biologische voeding en dranken per categorie en per regio, in euro per capita, 2009-2018 80
70
60 Vlaanderen
Wallonië
50
40
30
20
■ Zuivel
(excl substituut)
■ Zuivelsubstituten
■ Aardappelen
■ Brood
■ Fruit
■ Groenten
■ Vlees/gevogelte
■ Vleesvervangers
■ Vleeswaar
■ Eieren
■ Overige
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
0
2009
10
kruidenierswaren en dranken
Bron: GfK Belgium voor VLAM
4.9 Klassieke supermarkt is belangrijkste biokanaal, maar verliest terrein De klassieke supermarkt verloor terrein sinds 2008, maar blijft ook in 2018 het grootste biokanaal in België met een marktaandeel van 36 percent. Op de tweede plaats volgt het gespecialiseerde kanaal (speciaalzaak/natuurvoeding/superettes waaronder ook bv. Bioplanet) met een aandeel van zo’n 33%. De buurtsupermarkt is het derde belangrijkste kanaal voor biologische voeding met een marktaandeel van 14%. Met een marktaandeel van 10% blijft de hard discount een bescheiden speler op de biomarkt, maar het is wel het sterkst groeiende biokanaal op lange termijn. De rechtstreekse verkoop (via hoeve en boerenmarkt) schommelt rond de 5% marktaandeel.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 34 van 40
Figuur 20: distributiekanalen biologische voeding en dranken in België, aandelen op basis van. besteding, 2009-2018 100%
4%
4%
5%
4%
4%
4%
4%
31%
31%
30%
32%
31%
29%
5%
4%
3%
5%
4%
5%
4%
31%
30%
31%
4%
3%
3%
90% 80%
-5%
• 5%
33%
70% 60%
10% 50%
11%
1%
2%
11% 2%
11% 2%
13% 4%
12%
11%
4%
7%
11% 10%
13%
11%
40%
3% 14%
10%
30% 49%
47%
20%
49%
46%
43%
46%
42%
42%
2015
2016
39%
36%
2017
2018
10% 0% 2009 ■ Klassieke
2010
2011
2012
supermarkt
2014 ■ Hard
■ Buurtsupermarkt ■ Speciaalzaak/Natuurvoeding/Overige
2013
discount
■ Openbare
algemene voeding
■ Hoeve
markt
en boerenmarkt
Bron: GfK Belgium voor VLAM
De hoevewinkel en de boerenmarkt zijn de kanalen met het hoogste percentage aan biologische producten in het assortiment. Een kwart van de producten hier is biologisch. In het assortiment van de hard discount vinden we relatief gezien het minste biologische producten terug (1,7%).
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 35 van 40
FIGUREN Figuur 1: areaal biologisch en omschakeling, in ha (linkeras), aantal producenten en andere marktdeelnemers (rechteras), Vlaanderen, 2004-2018.................................................................................................................8 Figuur 2: typologische indeling van de biologische bedrijven, Vlaanderen, 2018 ......................................................10 Figuur 3: aandeel biologisch areaal en biobedrijven, Vlaanderen, 2018 ..........................................................................10 Figuur 4: aandeel van de arealen (bio + omschakeling) volgens teeltgroep in het totale bio-areaal, Vlaanderen, 2018............................................................................................................................................................................................12 Figuur 5: geografische spreiding biolandbouwers en andere marktdeelnemers, Vlaanderen, 2018................. 16 Figuur 6: hoofdactiviteiten (NACE) van Vlaamse marktdeelnemers, geclusterd, Vlaanderen, 2018.................. 18 Figuur 7: top tien herkomstlanden bio-import naar nettogewicht, in percentage van totale nettogewicht, Vlaanderen, 2018............................................................................................................................................................................................19 Figuur 8: belangrijkste productcategorieën bio-import naar nettogewicht, percentage, Vlaanderen, 2018 19 Figuur 9: verdeling van de overheidsuitgaven specifiek voor bio over de beleidsthema’s, Vlaanderen, 2018 ...............................................................................................................................................................................................................................22 Figuur 10: bio-areaal onder controle, areaal met hectaresteun (linkeras, in hectare), uitbetaalde hectaresteun (rechteras, in euro) en het totale aantal biologische producenten, Vlaanderen, campagnejaren 1998-2017............................................................................................................................................................................................................23 Figuur 11: thematische verdeling van de middelen voor biorelevant onderzoek, Vlaanderen, 2018 .............. 26 Figuur 12: totale besteding aan biologische producten* door Belgische gezinnen, in miljoen euro, 2009-2018 ................................................................................................................................................................................................................................27 Figuur 13: bestedingen aan verse biovoeding en -dranken (selectie VLAM) per gewest, in miljoen euro, 20092018......................................................................................................................................................................................................................28 Figuur 14: gekocht assortiment versproducten gangbaar versus bio (op basis van besteding), België, 2018 ...............................................................................................................................................................................................................................29 Figuur 15: prijsverschil biologische producten versus gangbaar in België (index: gangbaar = 100), 2016-2018 ...............................................................................................................................................................................................................................30 Figuur 16: marktaandeel bio verse voeding per regio, in percent van totale besteding aan verse voeding, 2009-2018..........................................................................................................................................................................................................30 Figuur 17: evolutie marktaandelen bio vers per productcategorie in % van de bestedingen, België, 20142018.......................................................................................................................................................................................................................31 Figuur 18: percentage kopers van een aantal biologische verscategorieën, België, 2009-2018 ........................... 32 Figuur 19: besteding biologische voeding en dranken per categorie en per regio, in euro per capita, 20092018......................................................................................................................................................................................................................34 Figuur 20: distributiekanalen biologische voeding en dranken in België, aandelen op basis van. besteding, 2009-2018..........................................................................................................................................................................................................35
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 36 van 40
TABELLEN Tabel 1: Vlaamse biolandbouwbedrijven onder controle, stopzettingen, nieuwe aanmeldingen en nettoevolutie, per provincie, 2018......................................................................................................................................................................9 Tabel 2: areaal in omschakeling en biologisch in Vlaanderen, per provincie, hectare, 2018.................................. 11 Tabel 3: areaal in omschakeling en biologisch in Vlaanderen, volgens teeltgroep, hectare, 2018 ...................... 11 Tabel 4: bedrijven met dierlijke productie onder biocontrole, Vlaanderen, 2014-2018............................................ 13 Tabel 5: aantal dieren onder biocontrole, Vlaanderen, 2014-2018....................................................................................... 14 Tabel 6: verleende eerstelijnsadviezen door Bio zoekt Boer en omschakeling na adviesverlening, 2014-2018 ................................................................................................................................................................................................................................15 Tabel 7: Vlaamse marktdeelnemers (uitgezonderd producenten) onder biocontrole, per marktactiviteit, 2014-2018 .............................................................................................................................................................................................................17 Tabel 8: top-10 producten bio-import naar nettogewicht, ton en percentage, Vlaanderen, 2018....................20 Tabel 9: raming overheidsuitgaven specifiek voor de biologische sector, x 1.000 euro, 2014-2018.................. 22 Tabel 10: aantal bedrijven met steun (niet specifiek gericht op bio), totaal uitbetaalde steun en steun per bedrijf, opgesplitst naar totale landbouw en biosector, Vlaanderen, campagne 2017............................................ 24 Tabel 11: raming overheidsuitgaven voor onderzoek en kennisuitwisseling in de biologische sector, in euro, 2015-2018 ...........................................................................................................................................................................................................25 Tabel 12: marktaandeel bio vers in totale besteding aan verse voeding (excl. dranken), in percentage per kopersprofiel, BelgiĂŤ, 2014-2018 ............................................................................................................................................................. 33
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 37 van 40
BRONNEN Departement Landbouw en Visserij, 8 maart 2018, Strategisch plan biologische landbouw 2018-2022: Samen naar meer en betere biologische landbouw EU Agricultural Market Brief No 14: Organic imports in the EU, https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/food-farming-fisheries/farming/documents/market-brieforganic-imports-mar2019_en.pdf VILT, 28 juni 2018, Landwijzer viert 150 nieuwe bioboeren Vlaamse BioKennisNetwerk, september 2018, Biologische Landbouw en Voeding Vlaanderen: Onderzoeksstrategie 2018-2022
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 38 van 40
BIJLAGE 1: OPPERVLAKTEN PER TEELT TEELTEN 2018 Aardappelen, groenten en kruiden aardappelen andere groenten andere kolen andijvie asperge aubergine bloemkool boerenkool broccoli champignons Chinese kool courgette groene selder groenten onder glas of vaste bescherming knolselder knolvenkel komkommer koolrabi kruiden (basilicum, bieslook, peterselie e.a.), geneeskrachtige kruiden paprika pastinaak peulvruchten (erwten, tuin- en veldbonen, snijbonen e.a.) pompoen prei raap rabarber radijs rode biet rode kool savooikool sjalot slasoorten spinazie spruitkool tomaat uien witloof (incl. witloofwortel) witte kool wortel Akkerbouw (excl. aardappels) andere eiwithoudende gewassen andere granen (bv. mengkoren) andere oliehoudende zaden andere voedergewassen boekweit brouwgerst cichorei erwten (droog geoogst) faunamengsel
IN OMSCHAKELING (aantal ha) 129,81 14,19 61,88 0,55 0,05 0,01 0,09 0,02 0,16 0,43 26,65 0,03 0,02 2,15 19,17 0,19 1,22 2,49 0,05 0,15 0,23 0,09 395,17 25,98 5,49 1,70 0,56
BIOLOGISCH (aantal ha) 845,75 130,17 274,54 21,76 0,65 6,37 0,37 21,49 0,49 8,32 2,24 5,55 17,03 6,75 6,30 13,57 6,92 0,66 1,75 29,55 2,37 6,31 48,32 64,96 45,20 3,61 3,36 0,52 6,33 9,23 5,96 2,08 6,94 16,68 5,34 3,93 8,74 17,71 2,90 30,78 826,69 12,03 57,56 1,23 16,53 2,77 7,95 3,33 20,99 0,19
TOTAAL (aantal ha) 975,57 144,36 336,42 21,76 0,65 6,92 0,37 21,54 0,49 8,32 2,25 5,55 17,12 6,77 6,46 14,00 6,92 0,66 1,75 56,20 2,40 6,31 48,34 67,11 64,37 3,61 3,55 0,52 6,33 9,23 5,96 2,08 8,16 19,17 5,34 3,98 8,89 17,71 3,13 30,87 1221,86 38,01 63,05 1,23 18,23 2,77 7,95 3,33 20,99 0,75
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 39 van 40
TEELTEN 2018 gerst (winter, zomer) gierst haver (winter, zomer) hennep (andere dan vezelhennep) hop mais (korrel, silo) miscanthus plantgoed van niet-vlinderbloemige groenten quinoa rogge sojabonen sorghum spelt suikerbiet tarwe (winter, zomer) triticale tuin- en veldbonen (droog geoogst) vezelhennep voederbiet zonnebloempitten Voedergewassen/groenbedekkers andere bedekking (bloemenmengsel, snijrogge e.a.) luzerne (eenjarig, meerjarig) klaver (eenjarig, meerjarig, grasklaver, rode klaver) (mengsel van) niet-vlinderbloemige groenbedekker (phacelia, tagetes e.a.) (mengsel van) vlinderbloemige groenbedekker (lupinen, grasluzerne e.a.) Fruitteelt aardbei appel andere eenjarige fruitteelten andere meerjarige fruitteelten druiven kers (zuur, zoet) kleinfruit (frambozen, rode bessen, stekelbessen, braambessen e.a.) noten peer perzik pruim wijnstokken Sierteelt (bloemisterij/boomkwekerij) niet-eetbare tuingewassen sierteelten (bloemen, bloembollen en –knollen, boomkweek e.a.) Grasland, weiden en bossen bebossing begraasde niet-landbouwgrond gebieden in natuurbeheer grasland (niet gespecifieerd) permanent grasland tijdelijk grasland weiland met bomen (>50 bomen per ha) Braakliggend land TOTAAL
IN OMSCHAKELING (aantal ha) 51,59 7,90 6,4 98,81 2,77 8,66 10,80 71,79 85,91 9,92 6,43 0,46 409,44 8,38 17,89 361,45 3,77 17,95 197,15 1,23 60,14 0,14 44,58 6,48 3,85 12,24 66,75 0,14 1,20 0,40 8,09 0,78 7,31 528,95 4,02 1,31 386,62 100,61 21,62 14,77 8,63 1677,24
BIOLOGISCH (aantal ha) 126,04 1,23 43,77 13,90 195,08 7,34 0,11 1,95 9,37 2,87 2,68 48,61 0,06 65,73 100,38 57,01 25,83 2,15 1602,23 11,90 12,32 1550,70 7,56 19,75 424,35 8,41 170,70 4,29 100,64 0,82 10,67 62,47 7,09 55,78 0,06 2,71 0,71 7,97 5,81 2,16 2523,81 25,64 18,97 252,94 1919,74 215,66 46,87 43,99 4,70 6235,51
TOTAAL (aantal ha) 177,63 1,23 51,67 6,4 13,90 293,89 10,11 0,11 1,95 18,03 2,87 2,68 59,41 0,06 137,52 186,29 66,93 6,43 26,29 2,15 2011,67 20,28 30,21 1912,15 11,33 37,70 621,50 9,64 230,84 4,43 145,22 0,82 17,15 66,32 19,33 122,53 0,20 3,91 1,11 16,06 6,59 9,47 3052,76 29,66 20,28 252,94 2306,36 316,27 68,49 58,76 13,33 7912,75
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
De biologische landbouw in 2018
pagina 40 van 40