Vlaamse_onderwijsindicatoren_2002.pdf by Vlaanderen-be

14-11-2003

11:07

Pagina 1

Vlaamse onderwijsindicatoren in internationaal perspectief

editie 2002

267399_NL001_014

Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap Departement Onderwijs

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 2

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de afdeling Begroting en Gegevensbeheer van het departement Onderwijs.

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 3

Woord vooraf

Indicatoren: ze winnen nog steeds aan populariteit, zowel in het onderwijsbeleid als bij het brede publiek. Onderwijsindicatoren geven dan ook op beknopte wijze een idee van de toestand van het onderwijssysteem. Ze werken als knipperlichten op een controlepaneel wanneer er iets fout loopt of fout dreigt te lopen en stellen gerust als de resultaten goed zijn. Ze bieden de mogelijkheid om met elkaar in dialoog te treden en ze helpen bij de planning van onderwijsinnovaties. Dát onderwijsveranderingen gepland worden en dat resultaten als ‘goed’ dan wel als ‘onvoldoende’ bestempeld worden, impliceert echter dat het onderwijssysteem geëvalueerd wordt en dat er aan bepaalde doelstellingen moet gewerkt en voldaan worden. Eigenlijk is iedereen in Vlaanderen daarmee bezig. Ouders en leerlingen reiken aan leerkrachten -met de steun van Klasse- bloemen uit aan wie ze een klasseleerkracht vinden. We hebben allemaal herinneringen aan leraars die ertussenuit sprongen omwille van hun inhoudelijke kennis, hun manier van omgaan met hun leerlingen of hun vaardigheden om leerstof bij te brengen. We leggen wellicht allemaal andere accenten over wat belangrijk is en wat nóg belangrijker, maar één ding is zeker: we vinden goed onderwijs belangrijk. Én we geloven erin: geen enkele publieke instelling krijgt evenveel vertrouwen van de Vlaming als het onderwijs, zoals uit indicator CON3 blijkt. Ook de overheid gelooft in goed onderwijs en wil het Vlaams onderwijs nog beter maken. Daarom heeft minister Vanderpoorten in onder meer haar beleidsnota 2000-2004 strategische en operationele doelstellingen geëxpliciteerd. ‘De dualisering bestrijden’, ‘Opnieuw investeren in onderwijs en vorming’, ‘Leerkrachten waarderen’ en ‘Zorgen dat leerlingen graag naar school gaan’ zijn daar maar een paar voorbeelden van. In Europese context heeft Vlaanderen er zich eveneens toe verbonden bepaalde doelstellingen na te streven. De EU maakt een onderscheid tussen strategische doelstellingen, doelstellingen en sleutelkwesties. De drie strategische doelstellingen zijn de volgende: ‘Hogere kwaliteit en grotere effectiviteit van de onderwijs- en opleidingsstelsels in de EU’, ‘Grotere toegankelijkheid van de onderwijs- en opleidingsstelsels voor iedereen’ en ‘De wereld in de onderwijs- en de opleidingsstelsels binnenhalen’ (Raad van de Europese Unie, 2002). Daaronder werden verscheidene concrete doelstellingen gebundeld. Ik geef een paar voorbeelden: ‘Verbetering van het onderwijs en de opleiding voor onderwijs-

gevenden en opleiders’, ‘Vaardigheden voor de kennismaatschappij ontwikkelen’, ‘Financiële middelen optimaal inzetten’, ‘Leren aantrekkelijker maken’, ‘Mobiliteit en uitwisselingen versterken’, etc. De sleutelkwesties (‘Key issues’) zijn nóg specifieker. Voor het eerst (ook in Europa) hebben we dit jaar de Vlaamse onderwijsindicatoren met de Europese doelstellingen verbonden. In de editie van 2000 maakten we al het verband met de Vlaamse doelstellingen. Dat doen we dit jaar opnieuw. De beleidsrelevantie is er dus nog op vooruitgegaan. De publicatie omvat zowel eigen Vlaamse als internationale indicatoren. De Vlaamse indicatoren werden gebaseerd op gegevens uit de databanken van het departement Onderwijs, de VLIR, het VIZO, de KMS, OBPWO-onderzoek1 en dergelijke. De internationale indicatoren komen meestal uit de OESO-publicatie ‘Education at a Glance 2002’. Dit laat een positionering van het Vlaamse onderwijssysteem ten opzichte van de buurlanden toe. Het CIPO-model wordt, net als in de vorige edities van ‘Vlaamse onderwijsindicatoren in internationaal perspectief’, als conceptueel kader voor de indicatoren gebruikt. We verwijzen naar de vorige publicaties voor meer uitleg hierover. Tot slot nog dit: niet alles is meetbaar. We vinden onderwijsindicatoren belangrijk als monitoringinstrument maar ze zijn niet alleenzaligmakend. Misschien zijn de belangrijkste dingen in onderwijs zelfs niet meetbaar?

Ludy VAN BUYTEN wnd. secretaris-generaal

(1) Onderwijskundig Beleids- en Praktijkgericht Wetenschappelijk Onderzoek.

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 4

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 5

Dankwoord

Deze indicatorenpublicatie is het resultaat van een goede samenwerking tussen verschillende betrokkenen, van zowel binnen als buiten het departement Onderwijs. Het departement wil dan ook iedereen van harte bedanken voor haar of zijn inspanning bij het tot stand komen van deze publicatie. In het bijzonder willen we diegenen bedanken die voor deze publicatie een bijdrage schreven. Zonder hen zou de afdeling Begroting en Gegevensbeheer niet geslaagd zijn in de verwezenlijking van deze publicatie. Graag verwijzen we de lezer ook naar de referentielijst waarin o.a. de basiswerken van een aantal onderzoeken opgenomen zijn. Voor het beschikbaar stellen van data voor de internationale dataverzamelingen gaat onze welgemeende dank uit naar Majoor De La Roy en Kapitein J. D’Haese (VDKMS), Kolonel Therasse (Koninklijke Militaire School), mevr. H. Garmyn (Universitaire Stichting), dhr. B. Meysman (VIZO), dhr. H. De Saedeleer en mevr. C. Saerens (Open Universiteit Gent), dhr. K. De Sadeleer en mevr. J. Azouagh (Instituut voor Tropische Geneeskunde), en dhr. W. Willems (Universitaire Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid). Dank ook aan dhr. Y. Colens, dhr. D. Luminet en mevr. A. Termote van het Nationaal Instituut voor de Statistiek voor de bevolkingscijfers en de data van de arbeidskrachtenenquête. De basisgegevens voor het globale budget voor Vlaanderen werden ter beschikking gesteld door dhr. T. Vergeynst (Administratie Planning en Statistiek), waarvoor onze dank. In de hierna volgende lijst wordt per hoofdstuk een alfabetisch overzicht gegeven van de verschillende medewerkers, zonder een onderscheid te maken naar zijn of haar bijdrage.

Context Mevr. I. Erauw (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. H. Van Geel (Departement Algemene Zaken en Financiën - Administratie Planning en Statistiek)

Input Dhr. J. Bollens (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) Mevr. P. Coekaerts (Departement Onderwijs - Administratie Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek) Mevr. E. Coeckelberghs (Departement Onderwijs - Administratie Basisonderwijs) Mevr. T. Daendre (VLIR) Mevr. C. Deloof (Departement Onderwijs - Administratie Basisonderwijs) Mevr. I. Depoorter (Departement Onderwijs - Administratie Secundair Onderwijs) Mevr. H. De Vos (Universiteit Gent - Vakgroep Onderwijskunde) Mevr. I. Fripont (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) Mevr. H. Jaminé (Departement Onderwijs - Administratie Permanente Vorming) Dhr. J. Krygelmans (Departement Onderwijs - Administratie Permanente Vorming) Dhr. T. Mardulier (Departement Onderwijs, projectleider) Dhr. R. Masset (Departement Onderwijs - Administratie Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek) Mevr. C. Rutten (Departement Onderwijs - Administratie Permanente Vorming) Dhr. G. Stoffelen (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Mevr. A. Van De Casteele (Departement Onderwijs - Administratie Secundair Onderwijs) Mevr. N. Van den Broeck (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Mevr. L. Van de Perre (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. R. Van de Sijpe (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer)

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 6

Mevr. A. Van Driessche (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. P. Van Petegem (Universiteit Antwerpen - Departement Didactiek en Kritiek) Dhr. M. Vanvolsem (Departement Onderwijs - Administratie Basisonderwijs) Dhr. J.-P. Verhaeghe (Universiteit Gent - Vakgroep Onderwijskunde) Dhr. J. Vermeiren (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. G. Vermeulen (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. R. Verstraete (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer)

Dhr. I. Nicaise (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) Mevr. I. Rubbrecht (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) Dhr. M. Van de Meirssche (Departement Onderwijs - Administratie Secundair onderwijs) Dhr. W. Van Den Bosch (Sturing en Controle Informatica) Mevr. V. Van de Velde (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) Mevr. R. Van Durme (Departement Onderwijs - Administratie Secundair onderwijs) Dhr. P. Van Petegem (Universiteit Antwerpen - Departement Didactiek en Kritiek) Mevr. K. Van Valckenborgh (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA)

Logistieke ondersteuning en productopvolging Proces Dhr. J. De Craemer (Departement Onderwijs - Afdeling Beleidscoรถrdinatie) Mevr. I. De Meyer (Universiteit Gent - Vakgroep Onderwijskunde) Mevr. N. Goubert (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. L. Van de Poele (Universiteit Gent - Vakgroep Onderwijskunde)

Mevr. T. Anjuyn (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Mevr. C. Franckaert (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Mevr. C. Janssens (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. G. Vermeulen (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer)

Output Mevr. A. Aelterman (Universiteit Gent - Vakgroep Onderwijskunde) Dhr. H. Cossey (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) Mevr. I. De Meyer (Universiteit Gent - Vakgroep Onderwijskunde) Mevr. M. Douterlungne (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) Mevr. N. Engels (Vrije Universiteit Brussel - Interfacultair Departement voor Lerarenopleiding) Mevr. I. Erauw (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Dhr. L. Lauwereys (Katholieke Universiteit Leuven - HIVA) 6

Coรถrdinatie en productontwikkeling Mevr. I. Erauw (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Mevr. L. Van de Perre (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer) Mevr. A. Van Driessche (Departement Onderwijs - Afdeling Begroting en Gegevensbeheer)

Een speciaal woord van dank ook aan de mensen van drukkerij Lannoo voor de hartelijke samenwerking.

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 7

Inhoudstafel

Structuur van de publicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Afkortingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Structuur van het Vlaams onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9 11 13

CONTEXT - Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - CON1: Demografische context van het onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - CON2: Scholingsgraad van de bevolking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - CON3: Vertrouwen in onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

17 19 25 33

INPUT - Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP1: Deelname aan onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP2: Deelname aan het leerplichtonderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP3: Deelname aan het buitengewoon onderwijs, de zorgverbreding, het GON, het onthaalonderwijs en het OVB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP4: Deelname aan het hoger onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP5: Deelname van volwassenen aan onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP6: Schoolgrootte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP7: Leerling-leerkracht-ratio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP8: Leerkrachtenprofiel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP9: Deelname aan de initiële lerarenopleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP10: Leerkrachtensalariëring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP11: Overheidsuitgaven voor onderwijs als percentage van het BBP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP12: Overheidskost per leerling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP13: Financiering van onderwijsinstellingen naar uitgavencategorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - INP14: Studiekosten in het Vlaams secundair onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39 41 47 55 65 71 77 81 87 103 109 117 121 127 131

PROCES - Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - PRO1: Onderwijstijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - PRO2: Leer- en schoolklimaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - PRO3: Vertrouwdheid met computers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

139 141 145 159

OUTPUT - Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - OUT1: Doorstroming doorheen het basis-, secundair en hoger onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - OUT2: Ongekwalificeerde uitstroom en voortijdig schoolverlaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - OUT3: Diploma’s in onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - OUT4: Leerlingenprestaties in lezen, wiskundige en wetenschappelijke geletterdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - OUT5: Welbevinden van leerlingen in het secundair onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - OUT6: Onderwijs- en werkstatus van jongeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

167 169 179 185 195 207 213

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 8

Lijst tabellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Lijst grafieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 Geraadpleegde literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 9

Structuur van de publicatie

INPUT

CONTEXT CON1: Demografische context van het onderwijs CON2: Scholingsgraad van de bevolking CON3: Vertrouwen in onderwijs

INP1: Deelname aan onderwijs INP2: Deelname aan het leerplichtonderwijs INP3: Deelname aan het buitengewoon onderwijs, de zorgverbreding, het GON, het onthaalonderwijs en het OVB INP4: Deelname aan het hoger onderwijs INP5: Deelname van volwassenen aan onderwijs INP6: Schoolgrootte INP7: Leerling-leerkracht-ratio INP8: Leerkrachtenprofiel INP9: Deelname aan de initiële lerarenopleiding INP10: Leerkrachtensalariëring INP11: Overheidsuitgaven voor onderwijs als percentage van het BBP INP12: Overheidskost per leerling INP13: Financiering van onderwijsinstellingen naar uitgavencategorie INP14: Studiekosten in het Vlaams secundair onderwijs

PROCES PRO1: Onderwijstijd PRO2: Leer- en schoolklimaat PRO3: Vertrouwdheid met computers

OUTPUT OUT1: Doorstroming doorheen het basis-, secundair en hoger onderwijs OUT2: Ongekwalificeerde uitstroom en voortijdig schoolverlaten OUT3: Diploma’s in onderwijs OUT4: Leerlingenprestaties in lezen, wiskundige en wetenschappelijke geletterdheid OUT5: Welbevinden van leerlingen in het secundair onderwijs OUT6: Onderwijs- en werkstatus van jongeren

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 10

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 11

Afkortingen

Landen BEL D DEN Duits. Gem. ENG FIN FR Fr. Gem. GR IER IT LUX NED OOS POR SCHOT SP Vl. Gem. VK ZW

België Duitsland Denemarken Duitstalige Gemeenschap Engeland Finland Frankrijk Franse Gemeenschap Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Oostenrijk Portugal Schotland Spanje Vlaamse Gemeenschap Verenigd Koninkrijk Zweden

Termen a AAP ASO ATP

Niet van toepassing Assisterend Academisch Personeel Algemeen secundair onderwijs Administratief en Technisch Personeel

BBP BEF BLO BO BRP BSO BuBO BuSO

Bruto binnenlands product Belgische frank Buitengewoon lager onderwijs Basisonderwijs Bruto regionaal product Beroepssecundair onderwijs Buitengewoon basisonderwijs Buitengewoon secundair onderwijs

CLB cor.

Centrum voor leerlingenbegeleiding Correlatie

DBSO DKO

Deeltijds beroepssecundair onderwijs Deeltijds kunstonderwijs

EU EUR

Europese Unie euro

GLO GO GOK GON GSO GVK

Gewoon lager onderwijs Gemeenschapsonderwijs Gesplitste ordonnanceringskredieten Geïntegreerd onderwijs Gewoon secundair onderwijs Gesplitste vastleggingskredieten

HO HOSP HSO

Hoger onderwijs Hoger onderwijs voor sociale promotie Hoger secundair onderwijs

IALS IEA

International Adult Literacy Study International Association for the Evaluation of Educational Achievement International Indicators of Educational Systems International Standard Classification of Education

INES ISCED

KSO

Kunstsecundair onderwijs

Lft lj. lk ll lln LO LSO

Leeftijd Leerjaar Leerkracht Leerling Leerlingen Lager onderwijs Lager secundair onderwijs

m M MAC

Gegevens niet beschikbaar Mannen Vastleggingsmachtigingen

NIS NGK nwu

Nationaal Instituut voor de Statistiek Niet-gesplitste kredieten Universitair personeel bezoldigd ten laste van andere bronnen dan de werkingsuitkeringen

OESO

Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling Gesubsidieerd officieel onderwijs Onderwijzend personeel Onderwijs voor sociale promotie Onderwijsvoorrangsbeleid

OGO OP OSP OVB PISA

OECD Programme for International Student Assessment

267399_NL001_014

14-11-2003

Pagina 12

SO SOSP

Secundair onderwijs Secundair onderwijs voor sociale promotie

TIMSS TSO

Third International Mathematics and Science Study Technisch secundair onderwijs

Universitair onderwijs

V VDAB

Vrouwen Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding Voorbereidende Divisie Koninklijke Militaire School Gesubsidieerd vrij onderwijs Vlaams Instituut voor het Zelfstandig Ondernemen Vlaamse Interuniversitaire Raad Variabele kredieten Voltijdse eenheden Vast Wetenschappelijk Personeel

VDKMS VGO VIZO VLIR VRK vte VWP

11:07

WP wu

Wetenschappelijk personeel Universitair personeel bezoldigd op de werkingsuitkeringen

Gemiddelde

ZAP

Zelfstandig Academisch Personeel

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 13

Structuur van het Vlaams onderwijs Schooljaar 2001-2002

HOGER ONDERWIJS

DOCTORAAT LICENTIE

Theoretische leeftijd 27

KANDIDATUUR

VIII VII VI

Leerjaren

IV III II I

III II I ÉÉN CYCLUS

TWEE CYCLI*

UNIVERSITAIR ONDERWIJS

HOGESCHOLENONDERWIJS

Beroeps**

4de graad

18 16

VII

VI Algemeen V

Kunst

VI V

VII

VI Technisch V

Beroeps

VI V

3de graad

16 14

IV Algemeen III

Kunst

IV III

DEELTIJDS

IV Technisch III

Beroeps

V IV III

2de graad

14 12

II I

Beroepsvoorbereidend II B I

1ste graad

Leerjaren

BASISONDERWIJS

BUITENGEWOON ONDERWIJS

SECUNDAIR ONDERWIJS***

Leerjaren

VI V IV III II I

6 LAGER ONDERWIJS

6 2,5 KLEUTERONDERWIJS

* Onderwijs van academisch niveau. ** Iedereen die het tweede leerjaar van de 3de graad met vrucht heeft beëindigd of geslaagd is in een toelatingsexamen, heeft toegang tot de 4de graad beroepsonderwijs. *** Het modulair onderwijs wordt niet in graden en leerjaren ingedeeld en is bijgevolg niet in het schema opgenomen.

267399_NL001_014

14-11-2003

11:07

Pagina 14

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

CONTEXT

Pagina 15

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 16

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 17

Inleiding

Onderwijssystemen bestaan niet in het ijle maar zijn een onderdeel van de samenleving. Vandaar dat het aangewezen is rekening te houden met contextgegevens die, alhoewel ze niet inherent aan het onderwijssysteem verbonden zijn, toch een invloed op het systeem (kunnen) uitoefenen. In dit hoofdstuk worden drie contextuele indicatoren gebundeld. Indicator CON1 geeft een beeld van de recente demografische evoluties, met name de evolutie van het aantal 5- tot 14-jarigen, 15-19-jarigen en 20-29-jarigen. Die vormen het doelpubliek van het basis-, secundair en hoger onderwijs. De link naar de OESO-publicatie ‘Education at a Glance 2002’ wordt gemaakt. De OESO publiceerde daarin onder meer een internationaal vergelijkende bevolkingsprognose. Ook bekijken we de evolutie van de Vlaamse geboortecijfers van de voorbije 25 jaar. Tot slot van de eerste contextindicator analyseren we de bevolkingsevolutie in Vlaanderen tot 2040. Het spreekt voor zich dat de demografische situatie de participatie aan het onderwijs gedurende de volgende jaren mee zal blijven beïnvloeden. Dat zal ook budgettaire consequenties met zich meebrengen. Zo wijzen de demografische cijfers al op de noodzaak van een zwaarder budgettair gewicht voor de permanente vorming.

dit keer met louter Vlaamse gegevens stellen. De mate van vertrouwen in het onderwijssysteem bij het grote publiek is een indicator over het maatschappelijke draagvlak van het gevoerde onderwijsbeleid. Bij de planning en evaluatie van het centrale onderwijsbeleid is het dan ook nodig om met het vertrouwen in onderwijs rekening te houden. Een onderscheid naar leeftijd, geslacht en behaald diploma wordt in deze laatste contextindicator gemaakt.

De tweede indicator schetst een beeld van de scholingsgraad van de bevolking en geeft een idee van de resultaten van onderwijs op langere termijn. Hij beschrijft immers de proporties hoogst behaalde diploma’s van de bevolking. We maken een onderscheid naar leeftijd en geslacht en vergelijken de scholingsgraad van de bevolking ook in internationaal opzicht. Voor het Vlaamse Gewest werd ook de evolutie van de scholingsgraad bekeken, zowel voor de totale bevolking (25-64-jarigen) als voor de jonge resp. oudere bevolkingsgroep (25-34jarigen tegenover 55-64-jarigen). We analyseren met behulp van OESO-cijfers welk percentage van de mannelijke en vrouwelijke bevolking minstens een diploma secundair of hoger onderwijs op zak heeft. Nieuw dit jaar is dat we naast de scholingsgraad van de totale bevolking ook die van de beroepsbevolking nagaan. Daaruit blijkt onder meer dat een diploma secundair onderwijs een echte springplank betekent op de Vlaamse arbeidsmarkt. De derde indicator analyseert het maatschappelijke vertrouwen in instellingen, waaronder het onderwijs. Bij publicatie zijn er nog geen nieuwe internationaal vergelijkende cijfers beschikbaar. We moeten het dus

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 18

Tabel CON1: Percentage mensen op de leeftijd van lager, secundair en hoger onderwijs t.o.v. de totale populatie (1999) Verandering in de grootte van de populatie (2000=100) Percentage van de bevolking

5-14 jaar

15-19 jaar

20-29 jaar

5-14 jaar

15-19 jaar

20-29 jaar

1995

2010

1995

2010

1995

2010

12 11 12 13 13 11 15 10 12 12 12 11 10 13 13 13

6 6 5 7 6 7 9 5 6 6 6 7 7 6 6 7

13 12 14 14 12 15 16 15 13 14 14 16 17 13 13 15

100 102 90 102 100 113 114 102 90 95 98 108 114 99 91 102

87 84 99 94 89 88 101 89 103 88 87 91 89 89 78 91

103 93 117 100 99 112 104 116 95 101 93 120 126 97 101 104

100 95 124 95 99 77 77 95 113 109 99 86 78 103 122 98

108 122 111 105 104 101 87 115 101 117 113 98 102 111 109 102

94 104 83 95 102 81 97 74 95 92 97 74 69 102 101 93

BEL D DEN FR FIN GR IER IT LUX NED OOS POR SP VK ZW â€“ OESO-x

Grafiek CON1.1: Percentage 5-14-jarigen en 15-19-jarigen in de bevolking - internationale vergelijking (1999)

15%

16%

13%

14%

11%

12%

10%

0% IER

OESO-x

5-14 jaar

15-19 jaar

FIN

NED

OOS

BEL

LUX

Vl. Gewest

DEN

POR

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 19

CON1: Demografische context van het onderwijs

Beleidscontext Het aantal jonge mensen in de maatschappij is voor onderwijsbeleidsmakers een belangrijk gegeven: • jongeren vernieuwen de actieve beroepsbevolking en vullen ze aan met nieuwe kennis en vaardigheden; én • zij vergen een financiële inspanning van de overheid omdat zij gebruik maken van de diensten van het Vlaamse onderwijssysteem. Bij een gelijke participatiegraad2 zal een stijgend aandeel jonge mensen de overheid er wellicht toe brengen om een groter deel van het nationaal inkomen aan initieel onderwijs te besteden. Alle jongeren verdienen immers -ongeacht hun socio-economische achtergrond, begaafdheid en fysieke of psychische conditie- dezelfde kansen. Voorspellingen over de relatieve en absolute grootte van de bevolkingsgroepen laten toe om een schatting te maken van het aantal leerlingen, studenten en cursisten dat in de toekomst onderwijs zal volgen. Op basis hiervan kan dan de nodige investering worden bepaald. Daarbij mag men niet uit het oog verliezen dat de onderwijsparticipatie verder kan toenemen, met name in het hoger onderwijs en in de permanente vorming. Voor deze laatste soort opleidingen is het van belang om de evolutie van de oudere leeftijdscategorieën te volgen. Onderwijsbeleidsmakers op centraal én instellingsniveau doen er dus goed aan om zich een geanalyseerd beeld van de toekomstige leeftijdsstructuur van de samenleving te vormen.

Definitie Allereerst bekijken we de bevolkingsgroep die vooral initieel onderwijs volgt, internationaal geoperationaliseerd als de 5-29-jarigen. De 5-14-jarigen bevolken het lager onderwijs en de eerste graad van het secundair onderwijs. De 15-19-jarigen bevinden zich in de verdere graden van het secundair onderwijs. De 20-29-jarigen zijn de voornaamste basisgroep voor een opleiding in het hoger onderwijs. In tabel CON1 wordt de huidige situatie getoond met daarnaast een zicht op de evolutie van de beschouwde bevolkingsgroepen. Met het jaar 2000 als basis wordt nagegaan hoe groot de betrokken groep was in 1995 en wat de verwachte omvang van deze groep in 2010 is. De

veranderingen worden weergegeven als relatieve percentages t.o.v. de populatie in 2000 (index=100). De statistieken omvatten iedereen die in het land in kwestie resideert, ongeacht het staatsburgerschap of de onderwijs- of arbeidsmarktstatus. Het aandeel 5-14-jarigen wordt voornamelijk beïnvloed door de geboortecijfers. Grafiek CON1.2 geeft de evolutie van de geboortecijfers in het Vlaamse Gewest van 1976 tot 2001 weer. Deze gegevens zijn afkomstig van het Nationaal Instituut voor de Statistiek. In grafiek CON1.3 wordt de evolutie van de bevolking van het Vlaamse Gewest geschetst in termen van leeftijdsgroepen. De gegevens voor 1981 en 1991 zijn het resultaat van de volkstellingen. De cijfers voor 2001 zijn gebaseerd op het Rijksregister en geven de toestand op 1 januari 2001 weer. De voorspellingen voor 2010-2040 tenslotte werden overgenomen uit de ‘Bevolkingsvooruitzichten 1995-2050’ van het NIS. De verwerking van de Vlaamse gegevens gebeurde grotendeels door de administratie Planning en Statistiek van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.

Beschrijving en analyse België kenmerkt zich door een gemiddeld beeld in de demografische opbouw van de samenleving, althans toch wat de jonge bevolking betreft. België heeft 12% 514-jarigen, 6% 15-19-jarigen en 13% 20-29-jarigen. Het percentage 5-14-jarigen is met 10% het laagst in Italië en Spanje. Ierland beschikt met 15% over de hoogste proportie 5-14-jarigen. De groep 15-19-jarigen heeft gemiddeld een omvang van 5 à 7%. Enkel in Ierland is deze groep met 9% van de totale bevolking iets groter. Wat de toekomstverwachtingen betreft, zien we dat het percentage 5-14-jarigen in 2010 in de meeste landen lager zal liggen dan vandaag. In Zweden is de verwachte daling het sterkst: in 2010 zal het aantal 5-14-jarigen nog slechts 78% van het percentage van 2000 bedragen. Enkel in Denemarken en Ierland verwacht men een status-quo. In Luxemburg zou sprake zijn van een lichte stijging (tot 103%). In België loopt het percentage 5-14jarigen tegen 2010 terug tot 87% van het niveau van 2000.

(2) Zie ook de indicatoren in het inputhoofdstuk.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 20

Grafiek CON1.2: Evolutie van de geboortecijfers in het Vlaamse Gewest 74.000 72.766 72.491

72.542

72.000

71.654 70.499 70.075

70.627 69.888

70.000

69.492

69.047 68.317

68.000

67.984 66.879

65.949

66.000

65.617 65.762 64.167

65.474 64.961

64.571 64.168 64.000

64.300 63.042 61.877 61.906

62.000

61.697 60.000

58.000 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 21

De prognoses voor de 15-19-jarigen vertonen meer variabiliteit: terwijl in Denemarken, Luxemburg en Zweden een behoorlijke toename wordt verwacht (en in iets mindere mate in Nederland), zal de omvang van deze leeftijdsgroep aanzienlijk dalen in Griekenland, Ierland en Spanje. In België verwacht men een status-quo. Voor de 20-29-jarigen is de voorspelling dan weer minder rooskleurig in België: tegen 2010 verwacht men dat het percentage zal dalen tot 94% van het niveau van 2000. Dit is echter een trend die zich in zowat alle Europese landen zal voordoen. Enkel in Finland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden verwacht men een status-quo. In Duitsland stijgt het percentage lichtjes (tot 104% van het cijfer van 2000). Aangezien de beschikbare gegevens het niet toelaten om een internationale vergelijking te maken voor Vlaanderen, bekijken we de Vlaamse demografische situatie apart. De geboortecijfers vormen de belangrijkste factor bij het bepalen van de (toekomstige) omvang van de jonge bevolkingsgroepen. Terwijl er in 1991 en 1992 nog iets meer dan 70.000 kinderen in het Vlaamse Gewest werden geboren, is dit geboortecijfer intussen gedaald tot ongeveer 61.700. De sterkste dalingen deden zich in het midden van de jaren negentig voor (na een sterke daling in het begin van de jaren tachtig). De schoolbevolking van het basisonderwijs zal de komende jaren bijgevolg blijven afnemen. Op 1 januari 2001 telde het Vlaamse Gewest 5.952.552 inwoners. De bevolking in het Vlaamse Gewest groeit stelselmatig aan: tijdens de jaren tachtig kwamen er jaarlijks gemiddeld 2,4 per 1.000 inwoners bij en dit groeitempo nam toe tot gemiddeld 3,6 per 1.000 in de jaren negentig. Het bevolkingsaantal van het Vlaamse Gewest zal ook in de nabije toekomst blijven stijgen, zij het aan een steeds trager groeiritme. In de totale Vlaamse populatie kennen de verschillende leeftijdsgroepen elk hun eigen evolutie (zie grafiek CON1.3): • De jongste groep (0-19-jarigen) neemt sinds 1981 in omvang af, zowel absoluut als relatief. Deze daling zal zich ook in de toekomst doorzetten. In 1981 waren er nog meer dan 1.620.000 0-19-jarigen die bijna 29% van de bevolking van het Vlaamse Gewest uitmaakten. In 1991 was hun aantal gedaald tot 1.400.000 (24% van de bevolking). In 2001 telde het Vlaamse

Gewest nog zo’n 1.360.000 inwoners in de leeftijdscategorie 0 tot 19 (bijna 23% van de bevolking). In de toekomst zien we het aantal Vlaamse 0-19-jarigen verder dalen tot zo’n 1.200.000 (of 19,5% van de bevolking) in 2040. • De beroepsactieve bevolking (20-59-jarigen) neemt in absolute termen toe, maar men verwacht dat deze stijging zich in de periode 2010-2020 zal ombuigen naar een daling. In 2001 telde het Vlaamse Gewest 3.266.377 inwoners in deze leeftijdscategorie. Na 2020 zal dit aantal vermoedelijk onder de 3 miljoen zakken. In relatieve termen toont de daling zich al sinds 1991. • Zowel de groep van 60-79-jarigen als de 80-plussers kennen sinds 1981 een absolute én relatieve groei in de bevolkingsaantallen van het Vlaamse Gewest. Alles wijst erop dat deze trend zich zal doorzetten in de toekomst. Om een idee te geven: tegen 2030 verwacht men dat 1 op vier Vlamingen tussen de 60 en 79 jaar zal zijn. Voeg daar nog de 80-jarigen en ouder aan toe en je komt tot het resultaat dat één op de drie Vlamingen ouder dan 60 zal zijn in 2030.

Conclusie Het toekomstige onderwijsbeleid zal rekening moeten houden met een aanhoudende daling van de omvang van de jongste bevolkingsgroepen én met een stijging van het aantal ouderen. De toenemende aandacht voor levenslang leren3 in combinatie met steeds omvangrijker wordende oudere bevolkingsgroepen creëert een nieuwe uitdaging voor de onderwijsbeleidsmakers. Deze minder traditionele doelgroep zal in toenemende mate beroep doen op bijkomende vorming. De demografische ontwikkelingen dwingen de beleidsmakers op centraal en instellingsniveau ertoe om de onderwijsprogramma’s te herdenken, inclusief de verdeling van de financiële middelen. Toekomstige regeringen zullen de evenwichtsoefening moeten maken tussen voldoende basisinvestering in initieel onderwijs en voldoende middelen voor permanente vorming, en dit alles in het kader van levenslang leren. Ook in het kader van het bestrijden van de dualisering zal het beleid in de toekomst de nodige inspanningen (3) Zie operationele doelstelling ‘Leren uitbouwen tot een proces dat de hele levensloop omspant: levenslang en levensbreed leren’.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 22

Grafiek CON1.3: Evolutie van de bevolking van het Vlaamse Gewest, naar leeftijdsgroep 7.000.000

195.534

138.544

961.210

848.240

212.275

313.526

1.114.353

1.190.835

374.500

1.391.583

453.023

1.562.088

592.187

6.000.000

5.000.000 1.491.262

4.000.000

3.023.299

3.209.065

3.266.377

3.276.168

3.000.000 3.137.201

2.934.534

2.863.198 2.000.000

1.000.000 1.620.046

1.403.116

1.359.547

1.298.904

1.238.137

1.225.585

1.200.624

1981

1991

2001

2010

2020

2030

2040

0-19

20-59

60-79

80 en +

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 23

moeten leveren om tegemoet te komen aan de opleidingsvraag van alle inwoners van de Vlaamse Gemeenschap.

Link naar andere indicatoren Deze demografische indicator kan gecombineerd worden met de scholingsgraad van de bevolking (zie indicator CON2). Tevens is het verband met de indicatoren omtrent participatie (indicatoren INP1 tot 5) en financiering (INP11 tot 13) zeer belangrijk. De mate waarin jonge mensen diplomaâ€™s (en de daarmee samenhangende kennis en vaarigheden) verwerven, analyseren we in indicator OUT3.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 24

Grafiek CON2.1: Cumulatief percentage van de bevolking (25 tot 64 jaar) volgens hoogste scholingsgraad internationale vergelijking (2001) 80%

11%

60%

17%

55%

48%

32%

43%

39% 36% 35% 34% 26% 24%

15%

33%

15%

37%

4% 3%

41%

17% 7% 2%

49%

18%

55% 57% 40%

20% Hoger secundair

IER 1

13%

BEL

Postsecundair niet-hoger

Vl. Gewest

12%

FR NED 2

15%

OESO-x

15%

FIN 1

10% 8%

60%

12%

17%

13% 18%

OOS 2 DEN

D VK 1 100%

Universitair niveau

1. De gegevens voor het postsecundair niet-hoger onderwijs zijn niet afzonderlijk beschikbaar. Ze zitten in een andere categorie vervat. 2. Gegevens voor het jaar 2000.

7% 8%

ZW 1

80% Hoger niet-universitair

LUX

14%

19% 15%

IT GR

11%

21%

55%

17%

11%

52%

19%

Max. lager secundair

31%

42%

20%

12%

22%

41%

10%

22%

41%

POR 1 SP 1

28%

17%

33%

49%

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 25

CON2: Scholingsgraad van de bevolking

Beleidscontext De samenleving van vandaag stelt steeds hogere eisen wat diploma’s betreft: wie niet over voldoende kwalificaties beschikt, ondervindt moeilijkheden bij het functioneren in onze maatschappij en op de arbeidsmarkt in het bijzonder. Onderwijs en vorming spelen een sleutelrol in het degelijk opleiden van de bevolking. Aan individuen en groepen worden immers kennis, vaardigheden en attituden bijgebracht zodat zij creatief en kritisch kunnen participeren aan het maatschappelijke leven. Hiervoor moeten de financiële en sociaal-culturele drempels in het onderwijs verlaagd worden4. Tevens moet het onderwijssysteem ‘de schoolverlaters stevige startkwalificaties verstrekken’ (operationele doelstelling). De concrete doelstelling is dat zoveel mogelijk jongeren minimum zouden beschikken over een diploma secundair onderwijs, een getuigschrift van het tweede jaar van de derde graad beroepssecundair onderwijs of van een volledige opleiding in het deeltijds secundair onderwijs, in de leertijd van het VIZO of in opleidingsvorm 3 van het buitengewoon secundair onderwijs. In de verdere analyse wordt de vereiste minimumkwalificatie geoperationaliseerd als ‘hoger secundair onderwijs’. Dat is de term die internationale instellingen in dit verband gebruiken. Het verminderen van het aantal ongekwalificeerde jongeren wordt ook door de Europese Unie naar voren geschoven als doelstelling. Men gaat hierbij nog een stap verder: er moeten ook inspanningen geleverd worden om het postsecundair en hoger onderwijs maximaal open te stellen voor alle bevolkingsgroepen.

Definitie De berekeningen geven het percentage van de bevolking weer dat een bepaald onderwijsniveau beëindigd heeft. De internationale categorie ‘lager secundair onderwijs’ stemt in het huidige Vlaamse onderwijssysteem met de eerste graad van het secundair onderwijs overeen. Tot de opleidingen van universitair niveau behoren niet enkel de opleidingen aan de universiteiten, maar ook de twee-cycli-opleidingen aan de hogescholen. De bron voor de Belgische en Vlaamse gegevens in deze indicator is de jaarlijkse steekproefenquête van het

Nationaal Instituut voor de Statistiek. Deze ‘Doorlopende Enquête naar de Arbeidskrachten’ verzamelt onder meer gegevens over het hoogste behaalde onderwijsdiploma. Op basis van de resultaten van deze bevraging kan de scholingsgraad per gewest bepaald worden en verder worden opgesplitst naar leeftijd en geslacht. Dit jaar gebruiken we de cijfers van 2001. In de analyse worden de resultaten voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest niet opgenomen, omdat de kleine steekproef voor een grotere foutenmarge zorgt en de representativiteit daardoor in het gedrang komt. De gegevens nodig voor de internationale vergelijking zijn afkomstig van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO).

Beschrijving en analyse Van de 25- tot 64-jarige inwoners van het Vlaamse Gewest behaalde 39% maximaal een diploma lager secundair onderwijs. Ongeveer 33% beschikt maximaal over een diploma hoger secundair onderwijs. 27% behaalde een diploma uit het hoger onderwijs: 15% beëindigde een één-cyclusopleiding terwijl 12% slaagde in een opleiding van universitair niveau. De Belgische situatie is zeer gelijkaardig, al heeft het Vlaamse Gewest relatief iets minder inwoners met maximaal een diploma lager secundair onderwijs ten voordele van het diploma hoger secundair onderwijs. In vergelijking met andere Europese landen situeert het Vlaamse Gewest zich in de middenmoot. De ZuidEuropese landen doen het aanzienlijk slechter. In het afgelopen decennium (1990-2000) steeg de scholingsgraad gestaag in het Vlaamse Gewest. Het percentage Vlamingen met maximaal een diploma lager secundair onderwijs daalde van 61% in 1990 tot 40% in 2000. Anderzijds behalen steeds meer mensen een diploma hoger secundair of hogescholenonderwijs van één cyclus. Het aandeel van de op universitair niveau afgestudeerde Vlamingen stijgt eveneens, maar in mindere mate. De scholingsgraad van de bevolking als geheel is slechts traag aan wijzigingen onderhevig. Daarom tonen we in grafiek CON2.3 ook de evolutie van de scholingsgraad (4) Zie strategische doelstelling ‘De dualisering bestrijden’ uit de beleidsnota van minister Vanderpoorten.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 26

Grafiek CON2.2: Scholingsgraad van de bevolking van het Vlaamse Gewest (25-64 jaar) - evolutie 1990-2000 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10%

1990

1992 Max. lager secundair

1994 Hoger secundair

1996

Hogescholenonderwijs van één cyclus

0% 2000

1998 Universitair niveau

Grafiek CON2.3: Scholingsgraad van de bevolking van het Vlaamse Gewest (25-34 jaar) - evolutie 1990-2000 100% 11%

11%

13%

16%

13%

18%

20%

16%

17%

80% 18%

20%

30%

60% 35% 38% 40%

42%

40%

45% 20%

38% 31%

26%

23%

21%

1996

1998

2000

0% 1990

Max. lager secundair

1992

Hoger secundair

1994

Hogescholenonderwijs van één cyclus

Universitair niveau

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 27

Grafiek CON2.4: Percentage van de bevolking dat minstens hoger secundair onderwijs voltooid heeft, naar leeftijdsgroep - internationale vergelijking (2001)

68%

73%

57%

55%

57%

73% 49%

51%

60%

40%

28%

32%

35%

39%

46%

51%

63%

74%

76%

78%

80%

76%

72% 65%

74%

80%

83%

85%

86%

87%

91%

100%

17%

22%

20%

0% ZW

FIN

25-34 jaar

DEN

OOS 1

Vl. Gewest

BEL

NED 1 OESO-x

IER

POR

55-64 jaar

1. Gegevens voor het jaar 2000.

Grafiek CON2.5: Procentueel verschil tussen mannen en vrouwen in het voltooien van hoger secundair onderwijs, naar leeftijd - internationale vergelijking (2001) 25% 20% 15% 10% 5% 0%

FIN

IER

BEL

Vl. Gewest

DEN

OESO-x

NED 1

OOS

VK -5% -10%

POR

-15% 25-34 jaar

55-64 jaar

Noot: Een positief verschil is een verschil ten voordele van de mannen. Een negatief verschil is een verschil ten voordele van de vrouwen. 1. Gegevens voor het jaar 2000.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 28

Grafiek CON2.6: Procentueel verschil tussen mannen en vrouwen in het voltooien van hoger onderwijs, naar leeftijd - internationale vergelijking (2001) 20%

15%

10%

0% NED 1 IT

BEL

POR

Vl. Gewest

IER

OOS 1

OESO-x

D -5%

FR -10%

25-34 jaar

55-64 jaar

Noot: Een positief verschil is een verschil ten voordele van de mannen. Een negatief verschil is een verschil ten voordele van de vrouwen. 1. Gegevens voor het jaar 2000.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 29

van de jongste bevolkingsgroep, nl. de 25-tot-34-jarige inwoners van het Vlaamse Gewest. In deze groep manifesteert de tendens naar hogere scholing zich veel sterker dan bij de 25-tot-64-jarigen. Zo wordt het aandeel jonge Vlamingen met maximaal een diploma lager secundair onderwijs meer dan gehalveerd: van 45% in 1990 naar 21% in 2000. Daartegenover staat de toename van het percentage diploma’s van het hoger secundair onderwijs en het hoger onderwijs. In internationaal opzicht trachten we de evolutie van de scholingsgraad als volgt te vatten. Voor de 25-tot-34-jarigen en de 55-tot-64-jarigen tonen we in grafiek CON2.4 welk aandeel van de bevolking minstens een diploma hoger secundair onderwijs behaald heeft. In alle Europese landen behaalde de jonge leeftijdsgroep vaker een diploma hoger secundair onderwijs dan de oudere leeftijdsgroep. Toch is de evolutie niet in alle landen dezelfde. Griekenland (+45%), Vlaanderen (+41%) en Spanje (+40%) maken een spectaculaire sprong. Vlaanderen boekte een snellere vooruitgang dan de rest van België. De geconstateerde Vlaamse evolutie is uitermate positief aangezien een kwalificatie op het niveau van het hoger secundair onderwijs internationaal vaak als de minimum startkwalificatie beschouwd wordt en ze ook een hefboom voor tewerkstelling is. Vooral de landen die vrij laag scoren in de oudere bevolkingsgroep boekten veel vooruitgang met de scholingsgraad van hun jongeren. De marge voor vooruitgang was daar natuurlijk ook groter. Men verwacht verder dat de Europese landen steeds dichter bij elkaar in de buurt zullen komen qua scholingsgraad. Kunnen mannen en vrouwen wedijveren wanneer het gaat om het behalen van onderwijsdiploma’s? Deze vraag valt niet ondubbelzinnig te beantwoorden. Als we aan de totale bevolking refereren (25-64-jarigen; niet weergegeven in een grafiek), bezitten mannen internationaal vaker een diploma hoger secundair onderwijs dan vrouwen. Vooral in het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk en Duitsland komt dit sterk tot uiting. In Ierland, Finland, Zweden en Portugal daarentegen is er een duidelijk scholingsvoordeel voor de vrouwen. In zowel België als geheel als in het Vlaamse Gewest zijn de geslachtsverschillen minimaal: de mannen zijn telkens lichtjes in het voordeel. Een nauwkeuriger analyse van de scholingsgraad nuanceert echter bovenstaande bevindingen. Bij de 55-64-ja-

rigen is het aandeel mannen dat over een diploma hoger secundair onderwijs beschikt, aanzienlijk hoger dan het aandeel vrouwen. In enkele landen loopt het verschil zelfs tot meer dan 20% op. In de oudere leeftijdsgroep hebben enkel Zweden en Ierland een scholingsvoordeel voor de vrouwen. In de jongere leeftijdsgroep (25-34-jarigen) zien we precies het omgekeerde: in de meeste landen, waaronder ook België en het Vlaamse Gewest, behaalden relatief meer jonge vrouwen dan mannen een diploma hoger secundair onderwijs. Enkel in Duitsland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk studeerden meer jonge mannen dan vrouwen af in het secundair onderwijs. In Frankrijk is er geen scholingsverschil tussen beide seksen. De verdeling van de diploma’s uit het hoger onderwijs blijkt iets evenwichtiger bij de 25-64-jarigen (niet weergegeven in een grafiek). Niet alleen zijn de verschillen kleiner, maar er is ook een betere balans tussen de landen: in ongeveer de helft van de Europese landen hebben de vrouwen de overhand, in de andere helft de mannen. Het OESO-gemiddelde toont nog wel een klein voordeel voor de mannen. In België behaalden relatief iets meer vrouwen dan mannen een diploma hoger onderwijs maar het verschil is miniem (1%). In het Vlaamse Gewest is van een scholingsverschil tussen beide seksen geen sprake. Analoog bekijken we de verdeling van de diploma’s hoger onderwijs bij de 25-34-jarigen en bij de 55-64-jarigen. Het resulterende beeld leunt zeer dicht aan bij de conclusies i.v.m. de diploma’s hoger secundair onderwijs. Bij de 55-64-jarigen beschikken in alle landen relatief meer mannen dan vrouwen over een diploma hoger onderwijs, met uitzondering van Zweden dat 1% meer vrouwen heeft met een diploma hoger onderwijs. De jonge vrouwen (25-34-jarigen) daarentegen blijken hoger geschoold dan hun mannelijke leeftijdsgenoten. Enkel in Duitsland, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en Nederland behaalden meer jonge mannen dan vrouwen een diploma hoger onderwijs, al is het verschil miniem (1 à 3%). De scholingsachterstand bij de vrouwen stamt dus uit het verleden en werd door de jongere generaties opgehaald. Vrouwen worden over het algemeen hoger geschoold dan mannen. Bij de jonge generaties zijn ze dat al. Dat blijkt ook uit de diplomaratio’s.5

(5) Zie indicator OUT3.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 30

Grafiek CON2.7: Cumulatief percentage van de beroepsbevolking (25 tot 64 jaar) volgens hoogste scholingsgraad internationale vergelijking (2001)

77% 18%

45%

41%

34%

35%

29% 29%

40%

28%

13%

20%

40% Hoger secundair

11% 9%

60% Postsecundair niet-hoger

16%

80% Hoger niet-universitair

OOS 2 ZW 1

20%

1. De gegevens voor het postsecundair niet-hoger onderwijs zijn niet apart beschikbaar en zitten in een andere categorie vervat. 2. Gegevens voor het jaar 2000.

FIN 1 8%

21%

59%

12%

NED 2

18%

54%

Vl. Gewest

17%

15%

53%

OESO-x

24%

19%

50%

16%

BEL

17% 15%

56%

17%

Max. lager secundair

43%

19%

16%

18%

IER 1

13%

18% 3%

36%

LUX

17%

42%

14%

13%

34%

16%

25%

43%

31%

13%

23%

31%

POR 1 SP 1

29%

21%

8% 39%

42%

21%

12%

52%

DEN D VK 1 100%

Universitair niveau

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 31

De stelling dat een degelijke opleiding resulteert in meer en betere kansen op de arbeidsmarkt wordt gesteund door de bevindingen omtrent de scholingsgraad van de beroepsbevolking (werkenden en werklozen). Wanneer we die vergelijken met de scholingsgraad van de totale bevolking (zie hiervoor grafiek CON1.1), blijken laaggeschoolden minder sterk vertegenwoordigd in de beroepsbevolking dan in de totale bevolking. Dit fenomeen doet zich in alle Europese landen voor, maar vooral in ons land (zowel in het Vlaamse Gewest als in België als geheel). Ook in Italië en Spanje is dit verschil duidelijk te merken. Dit toont aan dat het behalen van een hoger secundair diploma een springplank is voor deelname aan de arbeidsmarkt.

Link naar andere indicatoren Er is een verband tussen bovenstaande cijfers en de inputindicatoren die de deelname aan het leerplichtonderwijs (INP2) en aan het hoger onderwijs (INP4) toelichten. Ook de outputindicator over de diploma’s in het onderwijs (OUT3) kan met de scholingsgraad, gecombineerd worden zoals de tekst reeds aanstipte.

Conclusie Vlaanderen beschikt over steeds meer inwoners die volgens de internationale classificatie op zijn minst een diploma hoger secundair onderwijs kunnen voorleggen. Het Vlaamse onderwijssysteem is er dus steeds beter in geslaagd om onze jongeren degelijke startkwalificaties te geven. Positief nieuws wat die operationele doelstelling van minister Vanderpoorten betreft. Hetzelfde geldt voor de Europese doelstellingen in kwestie. Jongeren beschikken over sterke troeven voor het maatschappelijk leven in het algemeen en op de arbeidsmarkt in het bijzonder. Zo’n diploma hoger secundair onderwijs is trouwens een echte hefboom op de arbeidsmarkt: van de totale bevolking (25 tot 64 jaar) bezit 39% een diploma lager secundair onderwijs, terwijl dat op de arbeidsmarkt slechts 29% is. De lage diploma’s worden op de arbeidsmarkt dus weggeconcurreerd door hogere diploma’s. Vanaf het niveau van het hoger secundair onderwijs is dat niet meer het geval. Het traditionele scholingsverschil tussen mannen en vrouwen (in het voordeel van de mannen) is in de jongere generatie (25 tot 34 jaar) weggewerkt. Men ziet daar zelfs al een scholingsverschil in het voordeel van de vrouwen: vrouwen tussen de 25 en 34 hebben vaker een hoger secundair of hoger diploma op zak dan mannen van die leeftijd.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 32

Grafiek CON3.1: Evolutie van het percentage van de Vlaamse bevolking met veel en zeer veel vertrouwen in het onderwijs 80% 77,7% 71,1%

73,5%

70%

72,0%

70,5%

60%

62,3%

50%

40% 29,4%

29,5% 23,4%

29,0%

30%

25,1%

24,1%

20%

10%

0% 1996

1997

1998

1999

2000

2002

Algemeen vertrouwen Vertrouwen in onderwijs Noot: Omdat op het ogenblik van publicatie de gewogen gegevens naar geslacht, leeftijd en opleiding voor de periode 1996-1999 nog niet beschikbaar waren, zijn de cijfers voor alle jaren niet-gewogen cijfers.

Tabel CON3.1: Vertrouwensindex in Vlaanderen, naar geslacht en leeftijd (2002)

Globaal vertrouwen Vertrouwen in onderwijs

Man

Vrouw

Totaal

<25

25-34

35-44

45-54

55-64

65-74

75 en +

3,0 3,9

3,0 3,8

3,0 3,9

2,9 3,9

2,9 3,8

2,9 3,7

3,0 3,9

3,2 3,9

3,0 3,8

Gemiddelde waarde tussen 1 = helemaal geen vertrouwen en 5 = zeer veel vertrouwen. Indexen berekend op basis van gegevens uit 2002, gewogen naar geslacht, leeftijd en opleiding.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 33

CON3: Vertrouwen in onderwijs

Beleidscontext ‘Het draagvlak van de scholen en de Centra voor Leerlingenbegeleiding (CLB’s) versterken’ is een belangrijke operationele doelstelling in de beleidsnota van minister Vanderpoorten (2000, p.38). De beleidsnota spitst zich toe op het implementeren van het decreet op de CLB’s en op het realiseren van de samenwerking tussen onderwijs en welzijn. Op basis van de gegevens omtrent het vertrouwen van het grote publiek in onderwijs, bekijken we het maatschappelijke draagvlak voor het onderwijsbeleid echter in het algemeen. We operationaliseerden dit maatschappelijke draagvlak in een maat voor het vertrouwen van de bevolking in onderwijs. Voor de overheid is vertrouwen in onderwijs immers een uiterst belangrijk signaal: vele inspanningen om het onderwijs beter te laten functioneren worden ondergraven als niet een minimum aan vertrouwen in de samenleving aanwezig is.

Definitie De peiling naar het vertrouwen in de diverse publieke en private instellingen, waaronder het onderwijs, wordt opgenomen in de survey van de Administratie Planning en Statistiek. Deze survey naar sociale en culturele verschuivingen in Vlaanderen, kortweg APS-survey genoemd, wordt uitgevoerd met face-to-face-enquêtes bij een representatief staal van de Nederlandstalige bevolking in Vlaanderen en Brussel. Jaarlijks worden ca. 1.500 respondenten bevraagd. Het vertrouwen in het onderwijs wordt in onderstaande indicator met het vertrouwen in andere instellingen vergeleken. Men gaat na in hoeverre geslacht, leeftijd en opleiding een effect op dit vertrouwen hebben.

Beschrijving en analyse In Vlaanderen is het wantrouwen ten aanzien van instellingen vooral in 1997 erg groot geweest. Vanaf 1998 werd voor een aantal instellingen een verbetering geconstateerd die zich tot 2000 doorzette. De momentopname in 2002 wijst niet op een verdere opwaartse trend voor een aantal instellingen, maar de cijfers blijven toch boven het niveau van de sombere periode 1996-1997.

In vergelijking met 2000 is het vertrouwen in de meeste publieke instellingen er licht op achteruitgegaan. Verdere inspanningen van de overheid blijven nodig om het waargenomen schuchtere herstel van vertrouwen in 2000 in een opwaartse trend te sturen. Eén van de uitzonderingen is het onderwijs. In 1998 was het vertrouwen van de Vlamingen in hun onderwijs tot een dieptepunt gezakt, al vertrouwden ze het nog steeds het meest van alle Vlaamse instellingen. Sindsdien zijn Vlamingen nóg meer in hun onderwijs gaan geloven. Het vertrouwen in onderwijs scoort opmerkelijk beter in 2002 dan twee jaar geleden. In 2000 had 72% van de respondenten veel tot zeer veel vertrouwen in het onderwijs. Dit relatief aantal is tot 77,7% gestegen in de APS-peiling van april-juni 2002. De survey-resultaten van 2002 vertonen geen significant verschil tussen mannen en vrouwen wat het vertrouwen in het onderwijs betreft. Naar leeftijd is het vertrouwen significant lager in de groepen van 35 tot 44 jaar en van 45 tot 54 jaar. Meer dan 80% van de respondenten met een hogere onderwijsopleiding heeft veel tot zeer veel vertrouwen in het onderwijs. Bij respondenten met een lagere opleiding scoort het vertrouwen niet in dezelfde mate maar nog meer dan 70% van hen heeft veel tot zeer veel vertrouwen in het onderwijs.

Conclusie Het vertrouwen in het onderwijs houdt goed stand. Alleen in 1998 was er een neerwaartse trend, maar het jaar daarop was er een volledig herstel. De bevolking is ook tevreden over het gevolgde onderwijs. Vermoedelijk heeft het directe contact van individuen en gezinnen met scholen, leerkrachten, CLB’s, e.d. zijn invloed op het vertrouwen in het onderwijs. Voor de overheid betekent het onderwijs dan ook een belangrijk ankerpunt in een toch nog wantrouwige samenleving. Niet te verwonderen dat zowel de overheid als vele andere instanties hoge verwachtingen in het onderwijs stellen én onderwijsinstellingen trachten in te schakelen voor de realisatie van eigen doelstellingen. In het algemeen kan dus gesteld worden dat er een breed maatschappelijk draagvlak voor onderwijs bestaat. Kwestie is dus om dit vertrouwen te behouden en om bínnen het onderwijssysteem het draagvlak van de scholen en de CLB’s verder te versterken, zoals de tiende operationele doelstelling uit de beleidsnota van minister Vanderpoorten ook stelt.

267399_NL015_036

14-11-2003

11:10

Pagina 34

Tabel CON3.2: Vertrouwen in onderwijs in Vlaanderen, naar geslacht en leeftijd (2002) Percentage*

Man

Vrouw

<25

25-34

35-44

45-54

55-64

65 en +

Totaal

Veel en zeer veel vertrouwen Niet veel en niet weinig Geen en helemaal geen vertrouwen

77,8 17,2 4,1

76,9 14,6 6,3

80,1 16,1 3,7

80,6 15,8 3,2

75,5 20,1 3,4

72,4 18,4 8,0

82,1 10,6 5,8

76,4 13,2 6,1

77,4 15,9 5,1

* Percentage berekend op basis van gegevens inclusief weet niet/geen antwoord. ** Gegevens van 2002 gewogen naar geslacht, leeftijd en opleiding.

Tabel CON3.3: Vertrouwen in onderwijs in Vlaanderen, naar hoogste diploma (2002) Percentage* Veel en zeer veel vertrouwen Niet veel en niet weinig Geen en helemaal geen vertrouwen

Lager

Secundair

Hogescholen

Universitair

Nog studerend

Totaal

73,6 16,3 6,1

70,0 22,4 7,6

68,0 25,2 6,3

72,8 21,0 6,2

76,1 20,5 3,4

71,7 20,4 6,4

* Percentage berekend op basis van gegevens inclusief weet niet/geen antwoord. ** Gegevens van 2002 gewogen naar geslacht, leeftijd en opleiding.

267399_NL015_036

14-11-2003