Issuu

Rapport Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Analyse bij werknemers en zelfstandige ondernemers op basis van de Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2019

Brussel, augustus 2021

Ria Bourdeaud’hui, Frank Janssens, Stephan Vanderhaeghe

StIA_20210824_WBM_HaalbaarheidPensioen_RAP.docx Stichting Innovatie & Arbeid  Wetstraat 34-36, 1040 Brussel  T +32 2 209 01 11 info@serv.be  www.serv.be/stichting

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Een onderzoek met financiële ondersteuning van de Vlaamse minister bevoegd voor Werk

De Vlaamse werkbaarheidsmonitor is een initiatief van de Vlaamse sociale partners en werd ontwikkeld door de Stichting Innovatie & Arbeid. Alle publicaties kunnen geraadpleegd worden en werkbaarheidscijfers interactief opgevraagd op www.werkbaarwerk.be Bij gebruik van gegevens en informatie uit deze publicatie wordt een correcte bronvermelding op prijs gesteld.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Inhoud Inhoud ................................................................................................................................ 3 Samenvatting....................................................................................................................... 4 Inleiding ............................................................................................................................... 5 1

Haalbaarheid pensioen werknemers .................................................................... 6

1.1

Haalbaarheid pensioen naar leeftijd, geslacht en opleidingsniveau. ........................ 6

1.2

Haalbaarheid pensioen naar sector ......................................................................... 8

1.3

Haalbaarheid pensioen naar type job....................................................................... 9

1.4

Haalbaarheid pensioen naar kenmerken van de job ................................................ 10

1.4.1

Werkbaar werk en haalbaarheid pensioen ............................................................... 10

1.4.2

Haalbaarheid pensioen, werktijden, dienstverband, hiërarchische positie en organisatieomvang .................................................................................................. 11

1.5

Wat maakt doorwerken tot het pensioen moeilijk voor werknemers? ....................... 14

Haalbaarheid pensioen zelfstandige ondernemers ............................................. 18

2.1

Haalbaarheid pensioen naar leeftijd, geslacht en opleidingsniveau ......................... 18

2.2

Haalbaarheid pensioen naar sector ......................................................................... 19

2.3

Haalbaarheid pensioen naar kenmerken van het werk ............................................ 20

2.3.1

Werkbaar werk en haalbaarheid pensioen ............................................................... 20

2.3.2

Haalbaarheid pensioen, werktijden en organisatieomvang ...................................... 21

2.3.3

Haalbaarheid pensioen en arbeidsbelasting ............................................................ 22

2.3.4

Haalbaarheid pensioen, afwisseling in het werk, competentie en sociale ondersteuning .......................................................................................................... 23

2.4

Wat maakt doorwerken tot het pensioen moeilijk voor zelfstandige ondernemers? ......................................................................................................... 24

Referentielijst ...................................................................................................................... 26

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Samenvatting Werknemers In 2019 denkt 61,3% van de werknemers (veertig jaar of ouder) in staat te zijn om hun huidige job tot het pensioen uit te voeren. De overige 38,7% schat dit in als een onhaalbare opdracht maar de meeste van deze werknemers denken wel te kunnen doorwerken tot de pensioenleeftijd indien het werk zou aangepast worden. Omgerekend blijkt daarmee dat 35% van alle werknemers (40+) denkt dat aangepast werk het haalbaar maakt om door te werken tot de pensioenleeftijd. De sector met het hoogste aandeel (73,8%) werknemers (40+) die in 2019 aangeven de huidige job tot het pensioen te kunnen uitvoeren is de sector van de openbare diensten (overheidsadministratie, openbaar vervoer, politie/defensie). Het laagste percentage vinden we in de onderwijssector waar slechts 51,8% het haalbaar acht om tot het pensioen door te werken. Bij uitvoerend bedienden acht 68,6% het haalbaar om de huidige job tot het pensioen uit te voeren. Bij kader- en directieleden gaat het om 66,8%, bij middenkaders en professionals om 63,9%, bij kortgeschoolde arbeiders om 60,6% en bij geschoolde arbeiders/technici om 58,9%. Opvallend is de erg negatieve inschatting bij zorg- en onderwijsmedewerkers. Slechts 53,3% van de zorgmedewerkers en 47,4% van de onderwijsmedewerkers zien het haalbaar om (in de huidige job) door te werken tot het pensioen. Uit de multivariate analyse blijkt dat belastende arbeidssituaties (in termen van werkdruk, emotionele en/of fysieke belasting), een gebrek aan interne regelcapaciteit (afwisseling, zelfstandigheid) en externe regelcapaciteit (relatie met de leiding), de kans sterk doen toenemen om het doorwerken tot het pensioen als werknemer (40+) als een onhaalbare kaart in te schatten.

Zelfstandige ondernemers Ongeveer zeven op de tien (70,8%) van de zelfstandige ondernemers (40+) geven in 2019 aan dat ze zich in staat achten om hun huidige job verder te zetten tot de pensioenleeftijd. De overige 29,2% schat dit in als een onhaalbare opdracht. Binnen die laatstgenoemde groep nuanceert evenwel bijna negen op de tien zijn negatief antwoord, met de verduidelijking dat een aanpassing van het werk (minder belastend werk, deeltijds werk ,…) soelaas zou kunnen bieden om het werk toch tot de pensioenleeftijd te kunnen blijven uitvoeren. Omgerekend blijkt daarmee dat ongeveer een kwart (25,7%) van de zelfstandige ondernemers (40+) hun werksituatie aangepast zou willen zien om tot het pensioen te kunnen doorwerken. Bij de intellectuele diensten (raadgevers, makelaars, consultants, ICT, immobiliën…) en de vrije beroepen noteren we het hoogste percentage zelfstandige ondernemers (40+) dat het haalbaar acht om de huidige job tot het pensioen uit te voeren. Het gaat respectievelijk om 80% en 75%. Het laagste percentage vinden we in de bouwsector, waar slechts 61,2% denkt te kunnen doorwerken tot het pensioen. Uit de multivariate analyse blijkt dat een hoge werkdruk, gebrek aan taakvariatie en fysieke belasting de belangrijkste risico’s vormen bij zelfstandige ondernemers om het doorwerken tot de pensioenleeftijd als onhaalbaar in te schatten. Ook emotioneel belastend werk en het gebrek aan sociale ondersteuning verhogen de kans dat zelfstandige ondernemers het doorwerken tot het pensioen als onhaalbaar inschatten.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Inleiding De werkbaarheidsdoelstellingen in het Pact van Vilvoorde en het Pact 2020 werden onder meer ingegeven vanuit de bekommernis bij de Vlaamse sociale partners en beleidsmakers om de werkzaamheid (inzonderheid van oudere werknemers) te verhogen en vanuit de overtuiging dat de jobkwaliteit een belangrijke sleutel vormt tot duurzame inzetbaarheid. In dit rapport wordt, op basis van de data uit de werkbaarheidsmonitor, ingezoomd op de vraag hoe werknemers en zelfstandige ondernemers de haalbaarheid inschatten om in hun huidige job tot het pensioen door te werken. Voor beide groepen van werkenden kijken we hoe die inschatting over de tijd geëvolueerd is. Voor 2019 gaan we dieper in op de vraag welke verschillen er zijn tussen verschillende deelgroepen (geslacht, leeftijd, soort job, sector, etc.) bij het inschatten van de haalbaarheid om door te werken. Verder analyseren we ook hoe de arbeidssituatie gerelateerd is aan de positieve of negatieve inschatting om tot het pensioen te kunnen doorwerken. In het eerste deel doen we dat voor de werknemers op de Vlaamse arbeidsmarkt, in het tweede deel voor de zelfstandige ondernemers in Vlaanderen.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Haalbaarheid pensioen werknemers

In dit hoofdstuk gaan we na welk aandeel van de werknemers het al dan niet haalbaar acht om te kunnen werken tot de pensioenleeftijd. We bekijken de resultaten naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, sector, type job en jobkenmerken. We analyseren ook welke impact de arbeidssituatie (in termen van arbeidsbelasting, regelmogelijkheden, relatie met de directe leiding, etc.) heeft op de inschatting van de haalbaarheid om tot het pensioen door te kunnen werken.

1.1

Haalbaarheid pensioen naar leeftijd, geslacht en opleidingsniveau

De werkbaarheidsdoelstellingen in het Pact van Vilvoorde en het Pact 2020 werden onder meer ingegeven vanuit de bekommernis bij de Vlaamse sociale partners en beleidsmakers om de werkzaamheid (inzonderheid van oudere werknemers) te verhogen en vanuit de overtuiging dat de jobkwaliteit een belangrijke sleutel vormt tot duurzame inzetbaarheid. In de werkbaarheidsenquête wordt (sinds 2007) gepeild naar die haalbaarheid om langer door te werken, op basis van de vraag: “Denkt u in staat te zijn om uw huidige job voort te zetten tot uw pensioen?” Respondenten die een negatief antwoord formuleren, krijgen een bijkomende vraag voorgelegd “Zou aangepast werk (lichter werk, deeltijds werk…) u wel in staat stellen tot uw pensioen te werken?” De antwoordscores voor de verschillende metingen in tabel 1 hebben enkel betrekking op de werknemers van 40 jaar of ouder: we gaan ervan uit dat de kans op reflectie op de eigen eindeloopbaan en het pensioenvraagstuk groter is in de afgebakende deelgroep en 40plussers daarmee de haalbaarheidskwestie realistisch(er) kunnen inschatten. Tabel 1:

Evolutie 2007-2019 van de inschatting door de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt van de haalbaarheid om door te werken tot het pensioen in de huidige job/mits aangepast werk

haalbaar niet haalbaar mits aangepast werk

werken tot pensioen N

2007

2010

2013

2016

2019 %

70,7 29,3 26,3

71,5 28,5 25,3

67,2 32,8 29,2

59,6 40,4 36,2

61,3 38,7 35,0

5174

5139

9684

6863

8345

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Werknemers 2007-2019 Leeswijzer: De categorie met het gele balkje verwijst naar het aandeel respondenten (gepercenteerd op de totale onderzoekspopulatie 40+) dat inschat dat doorwerken tot het pensioen in de huidige functie niet mogelijk is, maar wel haalbaar zou zijn mits aangepast werk.

Bij de werkbaarheidsmeting 2019 geeft ongeveer zes op de tien (61,3%) van de werknemers 40+ in Vlaanderen aan dat ze zich in staat achten om hun huidige job voort te zetten tot de pensioenleeftijd. De overige 38,7% schat dit in als een onhaalbare opdracht. Binnen die laatstgenoemde groep nuanceert evenwel ongeveer negen op de tien zijn negatief antwoord, met de verduidelijking dat een aanpassing van de arbeidssituatie (minder belastend werk, deeltijds werk…) soelaas zou kunnen bieden om toch tot de pensioenleeftijd te kunnen blijven werken. Omgerekend blijkt daarmee 35% van de werknemers 40+ vragende partij te zijn van aangepast werk om tot het pensioen te kunnen doorwerken.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Tussen 2010 en 2016 daalt het aandeel dat het haalbaar acht om tot het pensioen te werken significant van 71,5% over 67,2% in 2013 tot 59,6% in 2016. In 2019 is er lichte stijging tot 61,3%. De deelgroep ‘haalbaar mits aangepast werk’ bedraagt 25,3% in 2010, neemt toe tot 29,2% in 2013 en tot 36,2% in 2016. In 2019 is 35% vragende partij voor aangepast werk. In 2019 zijn er verhoudingsgewijs (significant) meer mannen (65%) dan vrouwen (58,4%) die het haalbaar achten om hun huidige job tot het pensioen uit te voeren (zie tabel 2). Het verschil tussen mannen en vrouwen is iets groter bij de leeftijdsgroepen 40-49 en 50-54 dan bij de 55+ers (zie figuur 1). Tabel 2:

Inschatting door de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt van de haalbaarheid om door te werken tot het pensioen in de huidige job/mits aangepast werk, naar geslacht, leeftijd en opleidingsniveau (2019)

haalbaar

niet haalbaar

mits aangepast werk

man vrouw

65,0 58,4

35,0 41,6

32,3 37,1

3698

40-49 50-54 55+

54,7 54,9 73,6

45,3 45,1 26,4

41,1 41,6 23,2

3313

kortgeschoold middengeschoold hooggeschoold

63,2 63,3 59,3

36,8 36,7 40,7

33,1 32,7 37,3

1440

werken tot pensioen

geslacht 4633

leeftijd 2121 2911

opleidingsniveau 2675 4174

Aandeel van de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt dat het haalbaarheid acht om door te werken tot het pensioen in de huidige job, naar leeftijd en gelacht (2019).

71,6%

55+

75,8%

51,3%

50-54

59,2%

51,9%

40-49

58,4%

vrouw

man

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Werknemers 2019

Naar leeftijd zien we dat het aandeel dat het haalbaar acht om tot de pensioenleeftijd door te werken veel hoger ligt bij de 55+ers (73,6%) dan bij werknemers in de leeftijdsgroep 40-49 (54,9%) en 50-54 (54,7%). Het hoger percentage bij 55+ers kan deels verklaard worden door het zogenaamde ‘healthy worker’-effect. Doordat een deel van de werknemers reeds uitgestroomd is (omdat ze bijvoorbeeld niet meer in staat zijn om het werk uit te voeren) vormt de oudere leeftijdsgroep een ‘selecte’ groep. Wellicht achten werknemers zich, ongeacht de belasting van het werk of hun persoonlijke gezondheidstoestand, ook meer in staat om tot hun pensioen door te werken naarmate ze zich dichter bij de pensioenleeftijd bevinden. Naar opleidingsniveau zijn de verschillen niet zo groot. 63,2% van de kortgeschoolden, 63,3% van de middengeschoolden en 59,3% van de hooggeschoolden achten het haalbaar om hun huidige job tot het pensioen uit te voeren.

1.2

Haalbaarheid pensioen naar sector

De sector met het hoogste aandeel (73,8%) werknemers (40+) die in 2019 aangeven de huidige job tot het pensioen te kunnen uitvoeren is de sector van de openbare diensten (overheidsadministratie, openbaar vervoer, politie/defensie). Het laagste percentage vinden we in de onderwijssector waar slechts 51,8% het haalbaar acht om tot het pensioen door te werken. Van de groep die het doorwerken niet haalbaar acht in de onderwijssector (48,2%) geeft meer dan negen op de tien wel aan dat ze zouden kunnen doorwerken als het werk aangepast wordt (minder belastend werk, deeltijds werk…). Omgerekend blijkt daarmee 45,5% van de werknemers 40+ in de onderwijssector vragende partij te zijn van aangepast werk om tot het pensioen te kunnen doorwerken.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Tabel 3:

Inschatting door de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt van de haalbaarheid om door te werken tot het pensioen in de huidige job/mits aangepast werk, naar sector (2019)

mits aangepast werk %

61,3

38,7

35,0

8.345

72,8 61,9 60,6 53,7 54,7 61,6 59,8 62,8 61,7 62,3 65,0 73,8 58,5 51,8

27,2 38,1 39,4 46,3 45,3 38,4 40,2 37,2 38,3 37,7 35,0 26,2 41,5 48,2

26,2 35,0 35,9 42,6 41,3 33,3 32,2 33,2 33,9 36,4 31,6 23,6 37,5 45,5

103

haalbaar

niet haalbaar

% Vlaamse arbeidsmarkt textiel confectie* metaal bouw voeding chemie groot- en kleinhandel horeca* zakelijke dienstverlening transport post - telecommunicatie* financiële sector openbaar bestuur gezondheids- en welzijnszorg onderwijs

werken tot pensioen

598 340 255 400 563 92 363 311 162 314 997 1.551 1.035

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Werknemers 2019 Leeswijzer: De categorie met het gele balkje verwijst naar het aandeel respondenten (gepercenteerd op de totale onderzoekspopulatie 40+) dat inschat dat doorwerken tot het pensioen in de huidige functie niet mogelijk is, maar wel haalbaar zou zijn mits aangepast werk. De percentages voor sectoren met een * zijn gebaseerd op minder dan 200 eenheden en moeten bijgevolg met de nodige omzichtigheid geïnterpreteerd worden.

1.3

Haalbaarheid pensioen naar type job

Bij uitvoerend bedienden acht 68,6% het haalbaar om de huidige job tot het pensioen uit te voeren. Bij kader- en directieleden gaat het om 66,8%, bij middenkaders en professionals om 63,9%, bij kortgeschoolde arbeiders om 60,6% en bij geschoolde arbeiders/technici om 58,9%. Opvallend is de erg negatieve inschatting bij zorg- en onderwijsmedewerkers. Slechts 53,3% van de zorgmedewerkers en 47,4% van de onderwijsmedewerkers zien het haalbaar om (in de huidige job) door te werken tot het pensioen.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Tabel 4:

Inschatting door de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt van de haalbaarheid om door te werken tot het pensioen in de huidige job/mits aangepast werk, naar type job (2019)

mits aangepast werk %

61,3

38,7

35,0

8.345

60,6 58,9 68,6 63,9 66,8 53,3 47,4

39,4 41,1 31,4 36,1 33,2 46,7 52,6

34,7 38,1 28,3 32,3 30,5 41,1 49,6

1.007

haalbaar

niet haalbaar

% Vlaamse arbeidsmarkt kortgeschoold arbeider geschoold arbeider - technicus uitvoerend bediende middenkader - professional kader - directie zorgfunctie onderwijsfunctie

werken tot pensioen

1.106 2.222 1.511 557 943 798

1.4

Haalbaarheid pensioen naar kenmerken van de job

In dit deel gaan we na hoe de werkbaarheid van de job zich verhoudt tot de inschatting van de haalbaarheid om tot pensioen door te werken. Verder kijken we hoe een aantal kenmerken van de arbeidssituatie (arbeidstijd, arbeidsbelasting, autonomie, etc.) samenhangen met het al dan niet kunnen doorwerken tot het pensioen.

1.4.1

Werkbaar werk en haalbaarheid pensioen

In de werkbaarheidsmonitor worden vier werkbaarheidsindicatoren onderscheiden: psychische vermoeidheid (werkstress), welbevinden in het werk (motivatie/betrokkenheid), leermogelijkheden in de job en werk-privébalans. Voor elk van deze vier indicatoren zijn grenzen bepaald die aangeven of een situatie al dan niet problematisch is. Bij een problematische situatie spreken we over een werkbaarheidsknelpunt. Een werkbare job is gedefinieerd als een job zonder werkbaarheidsknelpunten. In 2019 kon aan de helft van de jobs van de 40+ers het werkbaarheidslabel toegekend worden.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Figuur 2:

Aandeel van de werknemers 40+ dat het haalbaar acht om door te werken tot het pensioen in de huidige job, naar aantal werkbaarheidsknelpunten in de job (2019).

werkbaar werk

81,1%

1 werkbaarheidsknelpunten

55,4%

2 werkbaarheidsknelpunten

3 of 4 werkbaarheidsknelpunten

35,9%

17,3%

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Werknemers 2019

Van de 40+ers die een werkbare job hebben (en bijgevolg ‘niet problematisch’ scoren voor zowel werkstress, welbevinden, leerkansen als werk-privébalans) geeft 81,1% aan dat ze het haalbaar achten om hun huidige job tot het pensioen uit te voeren. Dat aandeel zakt naar 55,4% bij 40+ers die een job hebben met één werkbaarheidsknelpunt, naar 35,9% bij 40+ers die een job hebben met twee werkbaarheidsknelpunten en naar 17,3% bij degenen die een job hebben met drie of vier werkbaarheidsknelpunten.

1.4.2

Haalbaarheid pensioen, werktijden, dienstverband, hiërarchische positie en organisatieomvang

De werkbaarheid of de kwaliteit van de job bepaalt duidelijk in sterke mate of een werknemer zich al of niet in staat acht om zijn job verder uit te oefenen tot de pensioenleeftijd. Het is daarom interessant om een aantal kenmerken van het werk onder de loep te nemen en te kijken welke impact ze hebben op de inschatting om al dan niet kunnen doorwerken. Hieronder kijken we naar het verband tussen de inschatting bij 40+ers van de haalbaarheid om door te werken tot het pensioen en een aantal kenmerken die verband houden met de arbeidstijd, het dienstverband, de organisatieomvang en de hiërarchische positie1. In verband met de werktijden worden een viertal elementen beschouwd: het voltijds of deeltijds werken, het al dan niet frequent presteren van overuren, nachtwerk en de regelmaat van het uurrooster. Het gaat telkens om werknemers van 40 jaar of ouder. 60,4% van de voltijders en 62,9% van de deeltijders zien het doorwerken tot het pensioen haalbaar. Bij werknemers met vast werk gaat het om 61,3% en bij werknemers met een tijdelijke job om 67,9%. 1

Voor de concrete vraagstelling in verband met deze items verwijzen we naar de methodolgie van de Vlaamse werkbaarheidsmonitor waarin de vragenlijst ‘werkbaarheidsmeting 2019 loontrekkenden’ opgenomen is (zie www.werkbaarwerk.be , rubriek ‘feiten en cijfers / aanvraag data voor onderzoek’)

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Bij werknemers die niet vaak overuren presteren is er een grotere groep die het doorwerken tot het pensioen haalbaar acht (65,5%) dan bij werknemers die frequent overuren presteren (55,3%). Ook bij werknemers die nooit ’s nachts hoeven te werken is er een groter aandeel dat doorwerken haalbaar acht (62,8%) dan bij werknemers die wel ’s nachts werken (50,4%). Opvallend is het groot verschil tussen werknemers die wel dan niet frequent geconfronteerd worden met onregelmatige uurroosters. Van de eerste groep acht 48,2% het haalbaar om tot het pensioen door te werken, terwijl dat bij de tweede groep 63,7% is. De inschatting van leidinggevenden verschilt niet significant van de niet-leidinggevenden. Respectievelijk 62,8% en 60,8% achten doorwerken tot het pensioen in hun huidige job haalbaar. Naar organisatieomvang stellen we vast dat er in de kleinste ondernemingen (minder dan 10 werknemers) een groter aandeel van de werknemers is dat het doorwerken haalbaar acht (66%) dan in de grotere ondernemingen. Tabel 5:

Inschatting door de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt van de haalbaarheid om door te werken tot het pensioen in de huidige job/mits aangepast werk, naar type job (2019)

haalbaar

niet haalbaar

mits aangepast werk %

voltijds deeltijds

60,4 62,9

39,6 37,1

36,9 31,6

5.241 3.025

frequent overuren nooit / soms overuren

55,3 65,5

44,7 34,5

41,7 30,3

4.884 3.363

nooit 1 of meer keer per maand

62,8 50,4

37,2 49,6

33,5 46,1

7.267 964

onregelmatig regelmatig

48,2 63,7

51,8 36,3

47,5 32,8

1.255 6.994

vast werk tijdelijk werk

61,3 67,9

38,7 32,1

35,1 28,4

8.077 184

leidinggevend niet leidinggevend

62,8 60,8

37,2 39,2

34,1 35,3

2.161 6.048

minder dan 10 werknemers 10 tot 99 werknemers 100 of meer werknemers

66,0 58,6 62,3

34,0 41,4 37,7

28,6 37,7 34,4

702 2.783 4.652

werken tot pensioen

arbeidstijd

overwerk

nachtwerk

uurrooster

dienstverband

hiërarchische positie

organisatieomvang

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Werknemers 2019

1.4.3

Haalbaarheid pensioen en arbeidsbelasting

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Voor elke van deze drie aspecten is duidelijk dat er bij een (problematisch) belastende situatie een veel kleiner aandeel van de werknemers (40+) het haalbaar acht om de huidige job tot het pensioen te kunnen uitvoeren (zie figuur 3): Van de werknemers die een job hebben met een hoge werkdruk geeft slechts 41,8% aan te kunnen doorwerken tot het pensioen in die job. Bij werknemers die een job hebben waarbij de werkdruk niet hoog is, is dat 73,2%. Van de werknemers die emotioneel belastend werk hebben, acht 43,4% het haalbaar om door te werken tot het pensioen in de job. Bij werknemers die geen emotioneel belastend werk hebben is dat 67%. Van de werknemers die fysiek belastend werk hebben (problematische arbeidsomstandigheden) acht 36,4% het haalbaar om die job tot het pensioen uit te voeren. Bij de werknemers die geen fysiek belastend werk hebben (arbeidsomstandigheden niet problematisch) is dat 65,8%. Figuur 3:

Aandeel van de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt dat het haalbaar acht om door te werken tot het pensioen in de huidige job, naar arbeidsbelasting (2019)

73,2%

werkdruk

41,8%

67,0%

emotionele belasting

43,4%

65,8%

arbeidsomstandigheden

36,4%

niet problematisch

problematisch

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Werknemers 2019

1.4.4

Haalbaarheid pensioen, regelcapaciteit en ondersteuning door de leiding

Twee elementen die de regelcapaciteit in de job verruimen of beperken zijn de autonomie in het werk en de taakvariatie of afwisseling in het werk. Autonomie bepaalt de mate waarin de werknemer invloed heeft op de planning en de organisatie van het eigen werk. Taakvariatie duidt op de mate waarin de functie-inhoud een afwisselend takenpakket omvat en beroep doet op de vaardigheden van de werknemers. Werknemers die afwisselend werk hebben en/of voldoende zelfstandigheid toegemeten krijgen bij de taakuitvoering schatten de kans dat ze hun huidige job tot het pensioen kunnen uitvoeren, duidelijk positiever in dan werknemers die routinematig werk hebben (taakvariatie is problematisch) en/of onvoldoende autonomie (zie figuur 4). Van de werknemers die routinematig werk hebben acht iets meer dan de helft (53,2%) zich in staat om de huidige job tot het pensioen

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

uit te voeren. Bij werknemers die afwisselend werk hebben (taakvariatie niet problematisch) is dat 63,7%. Bij werknemers die een job hebben met onvoldoende autonomie, acht 45,2% zich in staat door te werken tot het pensioen. Bij werknemers die wel voldoende autonomie in het werk hebben is dat 65,1%. Naast de regelcapaciteit zien we dat ook de ondersteuning door de directe leiding een duidelijke impact heeft op de inschatting om al dan niet tot het pensioen te kunnen doorwerken. Van de werknemers die adequaat gecoacht en sociaal ondersteund worden, geeft 65,5% aan dat ze hun huidige job tot het pensioen kunnen uitvoeren. Bij werknemers waar die ondersteuning problematisch is, is dat slechts 38,4%.

Figuur 4:

Aandeel van de werknemers 40+ op de Vlaamse arbeidsmarkt dat het haalbaar acht om door te werken tot het pensioen in de huidige job, naar regelcapaciteit en relatie met de leiding (2019)

65,5%

relatie directe leiding

38,4%

65,1%

autonomie

45,2%

63,7%

taakvariatie

53,2%

niet problematisch

problematisch

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Werknemers 2019

1.5

Wat maakt doorwerken tot het pensioen moeilijk voor werknemers?

In 2019 geeft 61,3% van de werknemers (40+) in Vlaanderen aan dat ze zich in staat achten om hun huidige job voort te zetten tot de pensioenleeftijd. De overige 38,7% schat dit in als een onhaalbare opdracht. Binnen die laatstgenoemde groep nuanceert evenwel ruim negen op de tien zijn negatief antwoord, met de verduidelijking dat een aanpassing van de arbeidssituatie (minder belastend werk, deeltijds werk…) soelaas zou kunnen bieden om toch tot de pensioenleeftijd te kunnen blijven werken. Omgerekend blijkt daarmee 35% van de werknemers 40+ vragende partij te zijn van aangepast werk om tot het pensioen te kunnen doorwerken. Hiervoor hebben we gezien dat niet alle 40+ers het ‘kunnen doorwerken’ op dezelfde manier inschatten. De kans om te kunnen doorwerken in de huidige job wordt bijvoorbeeld veel lager ingeschat in de onderwijssector en de voedingssector dan in het openbaar bestuur of de

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

metaalsector (zie 1.2). Zo zijn er verhoudingsgewijs ook meer uitvoerend bedienden dan zorgmedewerkers of onderwijskrachten die het haalbaar achten om hun job tot het pensioen uit te voeren (zie 1.3). Verder zien we bijvoorbeeld ook dat ongeveer acht op de tien (81,1%) van de 40+ers met een werkbare job, inschatten dat ze in hun huidige job tot het pensioen kunnen doorwerken terwijl dat bij 40+ers die met één of meerdere werkbaarheidsknelpunten geconfronteerd worden, slechts 41,8% is. Naast persoonskenmerken (leeftijd bijvoorbeeld) en kenmerken van de arbeidssituatie (werkdruk, arbeidstijd, etc.) zal ook de gezondheidstoestand van de werknemer een rol spelen. Zo mogen we wellicht aannemen dat werknemers met gezondheidsproblemen het moeilijker zullen zien vol te houden om tot het pensioen door te werken dan gezonde werknemers. Over de gezondheid van de werknemers beschikken we via de werkbaarheidsenquête helaas over onvoldoende informatie, zodat we het belang van het gezondheidsaspect hier niet afdoende kunnen duiden. Het is dus niet duidelijk hoe arbeidsomstandigheden, arbeidsvoorwaarden en gezondheid met elkaar samenhangen en gerelateerd zijn aan de inschatting om de huidige job tot het pensioen te kunnen uitvoeren. De bivariate bevindingen uit de vorige delen (1.1 tot 1.4) breiden we hier verder uit aan de hand van een multivariate (logistische regressie) analyse. We gaan na welke de impact is op het ‘niet haalbaar inschatten om de huidige job tot het pensioen uit te voeren’ van de volgende kenmerken van de arbeidssituatie: de werkdruk, de emotionele belasting, taakvariatie, autonomie, relatie met de directe leiding en de (fysieke) arbeidsomstandigheden. In de analyse controleren we voor een aantal demografische kenmerken (geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, inwonende kinderen) en kenmerken van het werk (beroepsgroep, arbeidstijd, dienstverband, hiërarchische positie, organisatieomvang, overwerk, nachtwerk, regelmaat van het uurrooster). In tabel 5 zijn de statistische waarden van de multivariate analyse (logistische regressie) opgenomen en weergegeven in odds ratio’s (OR). Een odds ratio is een verhouding van twee odds die elk een kansverhouding ‘niet haalbaar / haalbaar om de huidige job tot het pensioen uit te voeren’ uitdrukken van een deelpopulatie. Als de odds ratio niet significant afwijkt van één dan is er geen verband tussen de onderzochte factoren. Een odds kleiner dan één duidt op een negatief verband en een odds boven de één op een positief verband. Zo zien we bijvoorbeeld dat de kansverhouding ‘niet haalbaar/haalbaar’ voor werknemers die ‘s nachts werken 30% hoger ligt (OR=1,3) dan voor werknemers die niet ‘s nachts werken of dat de kansverhouding van werknemers met inwonende kinderen niet significant verschilt (OR=1,0) van werknemers zonder inwonende kinderen. De hoge werkdruk (OR=2,8) en belastende arbeidsomstandigheden (OR=2,5) blijken bij 40+ers de belangrijkste voorspellers te zijn om het niet haalbaar te achten om de huidige job tot het pensioen te kunnen uitvoeren. Ook emotioneel belastend werk (OR=1,6), onvoldoende autonomie (OR=1,5), het gebrek aan afwisseling in het werk (taakvariatie problematisch, OR=1,5) en een problematische relatie met de directe leiding (OR=2,1) zijn significante voorspellers. Als we de arbeidssituatie beschouwen, kunnen we stellen dat belastende situaties (in termen van werkdruk, emotionele en/of fysieke belasting), een gebrek aan interne regelcapaciteit (afwisseling, zelfstandigheid) en externe regelcapaciteit (relatie met de leiding), de kans sterk doen toenemen om het doorwerken tot het pensioen als een onhaalbare kaart in te schatten. Verder kunnen we in tabel 5 onder meer aflezen dat de kans om door te werken tot het pensioen als onhaalbaar in te schatten: groter is voor vrouwen (OR=1,3) dan voor mannen; kleiner is bij 55+ers (OR=0,4) dan bij 40ers;

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

groter is bij hoger opgeleiden (OR=1,3) dan lager opgeleiden; lager is bij werknemers met een tijdelijk contract (OR=0,6) dan bij werknemers met een vast contract; kleiner is bij leidinggevenden (OR=0,8) dan bij niet leidinggevenden; groter is bij werknemers die ’s nachts werken (OR=1,3) dan bij werknemers die nooit ’s nachts werken; groter is bij geschoolde arbeiders/technici (OR=1,6), zorgmedewerkers (OR=1,5), onderwijzend personeel (OR=2,4) en middenkader/professionals (OR=1,3) dan bij uitvoerend bedienden.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Tabel 6:

Impact van arbeidssituatiekenmerken op de haalbaarheid om de huidige job tot het pensioen uit te voeren, gecontroleerd voor demografische kenmerken en jobkenmerken (odds ratio’s), werknemers (40+) 2019

uitvoeren huidige job tot pensioen niet haalbaar achten odss ratio geslacht

odss ratio werkdruk

man vrouw

R 1,3

40-49 50-54 55+

R 0,9 0,4

leeftijd

niet problematisch problematisch emotionele belasting niet problematisch problematisch taakvariatie niet problematisch problematisch autonomie niet problematisch problematisch relatie directe leiding niet problematisch problematisch (fysieke) arbeidsomstandigheden niet problematisch problematisch

opleidingsniveau max lager secundair R hoger secundair 1,0 hoger onderwijs 1,3 inwonende kinderen nee R ja 1,0 arbeidstijd deeltijds R voltijds 1,1 dienstverband vast werk R tijdelijk werk 0,6 hiërarchische positie niet leidinggevend R leidinggevend 0,8 organisatieomvang < 10 werknemers R 10-99 werknemers 1,0 >99 werknemers 0,9 overwerk nooit/soms overuren R frequent overuren 1,0 nachtwerk nooit R 1 of meer keer per maand 1,3 uurrooster regelmatig R onregelmatig 1,1 beroepsgroep uitvoerend bediende R kortgeschoolde arbeider 1,2 geschoolde arbeider - technicus 1,6 zorgfunctie 1,5 onderwijsfunctie 2,4 middenkader - professional 1,3 kader - directie 1,2 Noot: vet = significant (p < 0,05); R = referentiecategorie

R 2,8 R 1,6 R 1,5 R 1,5 R 2,1 R 2,5

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Haalbaarheid pensioen zelfstandige ondernemers

In dit hoofdstuk gaan we na welk aandeel van de zelfstandige ondernemers het al dan niet haalbaar acht om te kunnen werken tot de pensioenleeftijd. We bekijken de resultaten naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, sector en een aantal kenmerken van het werk. We analyseren ook welke impact de arbeidssituatie (in termen van arbeidsbelasting, competenties, etc.) heeft op de haalbaarheid om tot het pensioen door te werken.

2.1

Haalbaarheid pensioen naar leeftijd, geslacht en opleidingsniveau

In de werkbaarheidsenquête wordt (sinds 2007) gepeild naar die haalbaarheid om langer door te werken, op basis van de vraag: “Denkt u in staat te zijn om uw huidige job voort te zetten tot uw pensioen?” Respondenten die een negatief antwoord formuleren, krijgen een bijkomende vraag voorgelegd “Zou aangepast werk (lichter werk, deeltijds werk…) u wel in staat stellen tot uw pensioen te werken?” De antwoordscores voor de verschillende metingen in tabel 7 hebben enkel betrekking op zelfstandige ondernemers van 40 jaar of ouder: we gaan ervan uit dat de kans op reflectie op de eigen eindeloopbaan en het pensioenvraagstuk groter is in de afgebakende deelgroep en 40-plussers daarmee de haalbaarheidskwestie realistisch(er) kunnen inschatten. Tabel 7:

Evolutie 2007-2019 van de inschatting door de zelfstandige ondernemers 40+ in Vlaanderen van de haalbaarheid om door te werken tot het pensioen in de huidige job/mits aangepast werk

haalbaar niet haalbaar mits aangepast werk

werken tot pensioen N

2007

2010

2013

2016

2019 %

72,7 27,3 24,2

72,0 28,0 26,2

73,8 26,2 23,0

72,4 27,6 25,2

70,8 29,2 25,7

1370

1430

2506

1809

2068

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Zelfstandige ondernemers 2007- 2019 Leeswijzer: De categorie met het gele balkje verwijst naar het aandeel respondenten (gepercenteerd op de totale onderzoekspopulatie 40+) dat inschat dat doorwerken tot het pensioen in de huidige functie niet mogelijk is, maar wel haalbaar zou zijn mits aangepast werk.

Bij de werkbaarheidsmeting 2019 geven ongeveer zeven op de tien (70,8%) van de zelfstandige ondernemers (40+) in Vlaanderen aan dat ze zich in staat achten om hun huidige job voort te zetten tot de pensioenleeftijd. De overige 29,2% schat dit in als een onhaalbare opdracht. Binnen die laatstgenoemde groep nuanceert evenwel bijna negen op de tien zijn negatief antwoord, met de verduidelijking dat een aanpassing van het werk (minder belastend werk, deeltijds werk,…) soelaas zou kunnen bieden om het werk toch tot de pensioenleeftijd te kunnen blijven uitvoeren. Omgerekend blijkt daarmee dat ongeveer een kwart (25,7%) van de zelfstandige ondernemers (40+) hun werksituatie aangepast zou willen zien om tot het pensioen te kunnen doorwerken. Deze inschattingscijfers wijken niet significant af van deze bij de nulmeting 2007 en de vorige meting in 2016. In 2019 zijn er verhoudingsgewijs (significant) meer mannen (72,3%) dan vrouwen (67,6%) die het haalbaar achten om hun huidige zelfstandige activiteit tot het pensioen uit te voeren (tabel 8).

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Naar leeftijd zien we dat het aandeel dat het haalbaar acht om tot de pensioenleeftijd door te werken veel hoger ligt bij de 55+ers (83,1%) dan bij de zelfstandige ondernemers in de leeftijdsgroep 40-49 (63,5%) en 50-54 (65,5%). Naar opleidingsniveau verschillen zelfstandige ondernemers weinig van elkaar met betrekking tot de vraag of ze het haalbaar achten om hun huidige activiteit tot het pensioen verder te zetten: 69,5% van de kortgeschoolden, 67,8% van de middengeschoolden en 72,6% van de hooggeschoolden antwoorden positief op die vraag. Tabel 8:

Inschatting door zelfstandige ondernemers (40+) in Vlaanderen van de haalbaarheid om door te kunnen werken tot het pensioen in de huidige job/mits aangepast werk, naar geslacht, leeftijd en opleidingsniveau (2019)

haalbaar

niet haalbaar

mits aangepast werk

man vrouw

72,3 67,6

27,7 32,4

24,3 28,5

1400

40-49 50-54 55+

63,5 65,5 83,1

36,5 34,5 16,9

32,1 31,5 14,1

840

kortgeschoold middengeschoold hooggeschoold

69,5 67,8 72,6

30,5 32,2 27,4

25,0 29,1 24,1

262

werken tot pensioen

geslacht 667

leeftijd 507 721

opleidingsniveau 600 1196

2.2

Haalbaarheid pensioen naar sector

In de sector van de intellectuele diensten (raadgevers, makelaars, consultants, ICT, immobiliën…) en de vrije beroepen vinden we het hoogste percentage zelfstandige ondernemers (40+) dat het haalbaar acht om de huidige job tot het pensioen uit te voeren. Het gaat respectievelijk om 80% en 75%. Met 61,2% tekent de bouwsector het laagste aandeel op dat doorwerken tot het pensioen haalbaar acht.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Tabel 9:

Inschatting door zelfstandige ondernemers (40+) in Vlaanderen van de haalbaarheid om door te kunnen werken tot het pensioen in de huidige activiteit/mits aangepast werk, naar sector (2019)

haalbaar

niet haalbaar

mits aangepast werk %

70,8

29,2

25,7

werken tot pensioen zelfstandige ondernemers

2.068

land- en tuinbouw, visserij, bosexploitatie* 64,0 36,0 33,8 150 transport, productie* 73,9 26,1 22,7 119 bouw 61,2 38,8 34,7 268 handel 68,1 31,9 28,6 295 horeca* 62,7 37,3 27,4 118 vrije beroepen 75,0 25,0 22,3 428 intellectuele diensten 80,0 20,0 18,0 355 Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Zelfstandige ondernemers 2019 Leeswijzer: De categorie met het gele balkje verwijst naar het aandeel respondenten (gepercenteerd op de totale onderzoekspopulatie 40+) dat inschat dat doorwerken tot het pensioen in de huidige functie niet mogelijk is, maar wel haalbaar zou zijn mits aangepast werk. De percentages voor sectoren met een * zijn gebaseerd om minder dan 200 eenheden en moeten bijgevolg met de nodige omzichtigheid geïnterpreteerd worden.

2.3

Haalbaarheid pensioen naar kenmerken van het werk

In dit deel gaan we na hoe de werkbaarheid van de zelfstandige activiteit zich verhoudt tot de inschatting van de haalbaarheid om tot het pensioen te kunnen doorwerken. Verder kijken we hoe een aantal kenmerken van de arbeidssituatie (werktijden, arbeidsbelasting, sociale ondersteuning,…) samenhangen met het al dan niet kunnen doorwerken tot het pensioen.

2.3.1

Werkbaar werk en haalbaarheid pensioen

In de werkbaarheidsmonitor worden vier werkbaarheidsindicatoren onderscheiden: psychische vermoeidheid (werkstress), welbevinden in het werk (motivatie, betrokkenheid), leermogelijkheden in het werk en werk-privébalans. Voor elk van deze vier indicatoren zijn grenzen bepaald die aangeven of een situatie al dan niet problematisch is. Bij een problematische situatie spreken we over een werkbaarheidsknelpunt. Een werkbare arbeidssituatie is gedefinieerd als een arbeidssituatie zonder werkbaarheidsknelpunten. In 2019 had iets meer dan de helft (52,2%) van de zelfstandige ondernemers (40+) werkbaar werk. Van de zelfstandige ondernemers (40+) met werkbaar werk (hun activiteit scoort dus ‘niet problematisch’ zowel voor werkstress, welbevinden, leerkansen als werk-privébalans) geeft 84,9% aan dat ze het haalbaar achten om hun huidig werk verder te zetten tot het pensioen. Dat aandeel zakt naar 67,5% bij zelfstandige ondernemers (40+) met één werkbaarheidsknelpunt, naar 49,2% bij twee werkbaarheidsknelpunten en naar 25,7% bij de zelfstandige ondernemers (40+) met drie of vier werkbaarheidsknelpunten.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Figuur 5:

Procent van de zelfstandige ondernemers 40+ dat het haalbaar acht om door te werken tot het pensioen in de huidige activiteit, naar aantal werkbaarheidsknelpunten (2019).

werkbaar werk

84,9%

1 werkbaarheidsknelpunt

67,5%

2 werkbaarheidsknelpunten

3 of 4 werkbaarheidsknelpunten

49,2%

25,7%

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Zelfstandige ondernemers 2019

2.3.2

Haalbaarheid pensioen, werktijden en organisatieomvang

In verband met de werktijden van de zelfstandige ondernemers kunnen we op basis van de werkbaarheidsmonitor een drietal aspecten in beeld brengen: het gemiddeld aantal gepresteerde werkuren per week, het al dan niet uitvoeren van nachtwerk (werken tussen 22u en 6u) en de voorspelbaarheid/regelmaat van de werktijden. Hoe langer de gemiddelde werkweek, hoe lager het aandeel van de zelfstandige ondernemers (40+) dat denkt de huidige activiteit tot het pensioen te kunnen verderzetten. Bij de zelfstandige ondernemers die meer dan 60 uur per week werken gaat het om 66% die het verder werken tot het pensioen haalbaar acht. Bij degenen die 41 à 60 uur werken bedraagt het aandeel 71,2% en bij de groep die maximaal 40 uur per week werkt gaat het om 75,1%. Bij zelfstandige ondernemers die (soms, vaak of altijd) ’s nachts werken, is er een kleiner aandeel dat het werken tot het pensioen haalbaar acht (67,7%) dan bij zelfstandige ondernemers (40+) die nooit ’s nachts werken (73,8%). Bij zelfstandige ondernemers die frequent geconfronteerd worden met onvoorspelbare werktijden is er een grotere groep (33,9%) die het niet haalbaar inschat om tot het pensioen door te kunnen werken dan bij zelfstandige ondernemers die hier niet frequent mee geconfronteerd worden (25,9%). Bij zelfstandige ondernemers (40+) met 1 à 9 werknemers schat 66,2% de haalbaarheid om tot het pensioen te werken positief in. Bij zelfstandige ondernemers zonder personeel of zelfstandige ondernemers met 10 of meer personeelsleden ligt dat aandeel hoger (respectievelijk 72,8% en 76,2%)

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Tabel 10:

Werktijden, organisatieomvang en inschatting door zelfstandige ondernemers (40+) in Vlaanderen van de haalbaarheid om door te kunnen werken tot het pensioen in de huidige activiteit/mits aangepast werk, (2019).

haalbaar

niet haalbaar

mits aangepast werk %

max. 40 41-60 > 60

75,1 71,2 66,0

24,9 28,8 34,0

20,1 25,7 30,8

386 1.123 488

nooit soms, vaak, altijd

73,8 67,7

26,2 32,3

23,1 28,3

1.018 1.001

nooit, soms vaak, altijd

74,1 66,1

25,9 33,9

23,0 29,4

1.159 866

geen personeel 1 tot 9 personeelsleden 10 of meer personeelsleden

72,8 66,2 76,2

27,2 33,8 23,8

23,7 30,1 21,2

1.129 704 189

werken tot pensioen

werkuren per week

nachtwerk

onvoorspelbare werktijden

organisatieomvang

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Zelfstandige ondernemers 2019 Leeswijzer: De categorie met het gele balkje verwijst naar het aandeel respondenten (gepercenteerd op de totale onderzoekspopulatie 40+) dat inschat dat doorwerken tot het pensioen in de huidige functie niet mogelijk is, maar wel haalbaar zou zijn mits aangepast werk.

2.3.3

Haalbaarheid pensioen en arbeidsbelasting

In de werkbaarheidsmonitor worden drie aspecten van arbeidsbelasting in beeld gebracht: De werkdruk, of de mate van arbeidsbelasting vanuit kwantitatieve taakeisen zoals het werkvolume, het werktempo en de tijdslimieten; De emotionele belasting, of de mate van arbeidsbelasting vanuit contactuele taakeisen (bijvoorbeeld contact met klanten, patiënten, medewerkers); De (fysieke) arbeidsomstandigheden, of de mate waarin men tijdens het werk blootgesteld wordt aan fysische inconveniënten in de werkomgeving en de lichamelijke belasting. Voor elke van deze drie aspecten is duidelijk dat er bij een (problematisch) belastende situatie een veel kleiner aandeel van de zelfstandige ondernemers (40+) het haalbaar acht om de huidige activiteit tot het pensioen te kunnen verderzetten (zie figuur 6): Van de zelfstandige ondernemers die een job hebben met een hoge werkdruk geeft 59% aan te kunnen doorwerken tot het pensioen in die job. Bij zelfstandige ondernemers die een job hebben waarbij de werkdruk niet hoog is, is dat 80,7%. Van de zelfstandige ondernemers die emotioneel belastend werk hebben, acht 63,2% het haalbaar om doorwerken tot het pensioen in de job. Bij zelfstandige ondernemers die geen emotioneel belastend werk hebben is dat 73,9%. Van de zelfstandige ondernemers die fysiek belastend werk hebben (problematische arbeidsomstandigheden) acht 54,6% het haalbaar om die job tot het pensioen uit te voeren. Bij de zelfstandige ondernemers die geen fysiek belastend werk hebben (arbeidsomstandigheden niet problematisch) is dat 74,6%.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken Figuur 6:

Procent van de zelfstandige ondernemers 40+ dat het haalbaar acht om door te werken tot het pensioen in de huidige activiteit, naar arbeidsbelasting (2019).

80,7%

werkdruk

59,0%

73,9%

emotionele belasting

63,2%

74,6%

arbeidsomstandigheden

54,6%

niet problematisch

problematisch

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Zelfstandige ondernemers 2019

2.3.4

Haalbaarheid pensioen, afwisseling in het werk, competentie en sociale ondersteuning

In de werkbaarheidsenquête wordt aan de zelfstandige ondernemers gevraagd of ze zich voldoende opgeleid voelen, zowel op vaktechnisch gebied als voor het management en beheer van hun zelfstandige activiteit. Ook wordt gepeild naar de mate waarin ze zich bij de bedrijfsvoering ondersteund voelen door een sociaal netwerk (verenigingen, externe adviseurs, familieraad) en al dan niet afwisselend werk hebben (taakvariatie). Figuur 7:

Aandeel van de zelfstandig ondernemers 40+ dat het haalbaar acht om door te werken tot het pensioen in de huidige activiteit, naar taakvariatie, competentie en sociale ondersteuning (2019).

72,3%

taakvariatie

56,2%

75,6% 67,1%

sociale ondersteuning

73,1% 64,7%

competentie management, beheer

71,3% 64,4%

competentie vakinhoudelijk, technisch

niet problematisch

problematisch

Bron: Vlaamse Werkbaarheidsmonitor Zelfstandige ondernemers 2019.

Bij zelfstandige ondernemers (40+) die afwisselend werk hebben (taakvariatie is niet problematisch) acht 72,3% het haalbaar om de huidige activiteit tot het pensioen uit te voeren. Bij zelfstandige ondernemers met routinematig werk (taakvariatie problematisch) is dat 56,2%.

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Driekwart (75,6%) van de zelfstandige ondernemers die voldoende sociale ondersteuning ervaren, achten het haalbaar om de huidige activiteit tot het pensioen uit te voeren. Bij zelfstandige ondernemers waarbij dat niet het geval is, gaat het om 67,1%. Bij zelfstandige ondernemers die zich vakinhoudelijk/technisch competent voelen (niet problematisch), acht 71,3% het haalbaar om door te werken tot het pensioen. Bij degenen waar dit niet het geval is, gaat het om dat 64,4%. Een gelijkaardig verschil zien we bij zelfstandige ondernemers die al dan niet voldoende competenties hebben op het vlak van het beheer en het management van hun zaak.

2.4

Wat maakt doorwerken tot het pensioen moeilijk voor zelfstandige ondernemers?

In 2019 geeft 70,8% van de zelfstandige ondernemers (40+) in Vlaanderen aan dat ze zich in staat achten om hun huidige activiteit verder te zetten tot de pensioenleeftijd. De overige 29,2% schat dat in als een onhaalbare opdracht. Binnen die laatstgenoemde groep nuanceert evenwel bijna negen op de tien zijn negatief antwoord, met de verduidelijking dat een aanpassing van het werk (minder belastend werk, deeltijds werk,…) soelaas zou kunnen bieden om het werk toch tot de pensioenleeftijd te kunnen blijven uitvoeren. Omgerekend blijkt daarmee dat ongeveer een kwart (25,7%) van de zelfstandige ondernemers (40+) hun werksituatie aangepast zou willen zien om tot het pensioen te kunnen doorwerken. Hiervoor hebben we gezien dat niet alle zelfstandige ondernemers (40+) het ‘kunnen doorwerken’ op dezelfde manier inschatten. Zo bijvoorbeeld is het aandeel dat het doorwerken tot het pensioen haalbaar acht lager in de bouwsector dan in andere sectoren. Het is duidelijk dat de kwaliteit van het werk een belangrijke rol speelt. Zo zien we dat 84,9% van de zelfstandige ondernemers (40+) met een werkbare job inschatten dat ze tot het pensioen kunnen doorwerken, terwijl dat bij zelfstandige ondernemers die met één of meerdere werkbaarheidsknelpunten geconfronteerd worden, slechts 55,6% is. Naast persoonskenmerken (leeftijd bijvoorbeeld) en kenmerken van de arbeidssituatie (werkdruk, sociale ondersteuning, etc.) zal ook de gezondheidstoestand van de zelfstandige ondernemer een rol spelen. Zo mogen we wellicht aannemen dat zelfstandige ondernemers met gezondheidsproblemen het moeilijker zien vol te houden om tot het pensioen door te werken dan gezonde zelfstandige ondernemers. Over de gezondheid van de zelfstandige ondernemers beschikken we via de werkbaarheidsenquête helaas over onvoldoende informatie, zodat we het belang van het gezondheidsaspect hier niet afdoende kunnen duiden. Het is dus niet duidelijk hoe de arbeidsomstandigheden en gezondheid met elkaar samenhangen en gerelateerd zijn aan de inschatting om de huidige job tot het pensioen te kunnen uitvoeren. De bivariate bevindingen uit de vorige delen (2.1 tot 2.3) breiden we hier verder uit aan de hand van een multivariate (logistische regressie) analyse. We gaan na welke de impact is op het ‘niet haalbaar inschatten om de huidige job tot het pensioen uit te voeren’ van de volgende kenmerken van de arbeidssituatie: de werkdruk, de emotionele belasting, taakvariatie, de (fysieke) arbeidsomstandigheden, competentie en sociale ondersteuning. In de analyse controleren we voor een aantal demografische kenmerken (geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, inwonende kinderen) en kenmerken van het werk (sector, werktijd, regelmaat/voorspelbaarheid van werktijden, nachtwerk, organisatieomvang). In tabel 11 zijn de statistische waarden van de multivariate analyse (logistische regressie) opgenomen en weergegeven in odds ratio’s (OR). Een odds ratio is een verhouding van twee

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

odds die elk een kansverhouding ‘niet haalbaar / haalbaar om de huidige job tot het pensioen uit te voeren’ uitdrukken van een deelpopulatie. Als de odds ratio niet significant afwijkt van één dan is er geen verband tussen de onderzocht factoren. Een odds kleiner dan één duidt op een negatief verband en een odds boven de één op een positief verband. Zo zien we bijvoorbeeld dat de kansverhouding hoger ligt voor zelfstandige ondernemers met emotioneel belastend werk (OR=1,6) dan voor zelfstandige ondernemers die geen emotioneel belastend werk hebben of dat de kansverhouding voor zelfstandige ondernemers met inwonende kinderen niet significant verschilt (OR=0,9) van deze zonder inwonende kinderen. Hoge werkdruk, gebrek aan taakvariatie en problematische (fysieke) arbeidsomstandigheden zijn de sterkste voorspellers (OR resp. 2,4 / 2,1 / 1,9) om het doorwerken tot het pensioen niet dan wel haalbaar in te schatten. Ook emotioneel belastend werk (OR=1,6) en het gebrek aan sociale ondersteuning (OR=1,4) zijn significante voorspellers. Tabel 11:

geslacht

odss ratio werkdruk

man vrouw

R 1,2

40-49 jaar 50-54 jaar 55+ jaar

R 0,9 0,4

leeftijd

opleidingsniveau max lager secundair R hoger secundair 1,1 hoger onderwijs 1,3 inwonende kinderen ja R nee 0,9 wekelijkse werktijd (gemiddeld) max 40 u R 41-60 u 1,0 > 60 u 0,9 nachtwerk nooit R soms, vaak, altijd 1,1 onregelmatige werktijden niet frequent R frequent 1,1 organisatieomvang geen personeel R 1 tot 9 personeelsleden 1,1 10 of meer personeelsleden 0,6 sector andere R land- en tuinbouw 1,2 horeca 1,3 intellectuele diensten 0,6 handel 1,3 vrije beroepen 0,6 bouw 1,5 transport/productie 1,0 Noot: vet = significant (p<0,05); R = referentiecategorie

niet problematisch problematisch emotionele belasting niet problematisch problematisch taakvariatie niet problematisch problematisch (fysieke) arbeidsomstandigheden niet problematisch problematisch competentie vakinhoudelijk, technisch geen deficit deficit competentie management, beheer niet problematisch problematisch sociale ondersteuning niet problematisch problematisch

R 2,4 R 1,6 R 2,1 R 1,9 R 1,1 R 1,1 R 1,4

Haalbaarheid om tot het pensioen door te werken

Referentielijst Bourdeaud’hui, R., Janssens, F., & Vanderhaeghe, S. (2019a). Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2019 - werknemers. Brussel: SERV-Stichting Innovatie & Arbeid. Geraadpleegd op http://www.serv.be/node/13448 Bourdeaud’hui, R., Janssens, F., & Vanderhaeghe, S. (2019b). Methodologie Vlaamse werkbaarheidsmonitor. Brussel: SERV-Stichting Innovatie & Arbeid. Geraadpleegd op http://www.serv.be/node/13437 Bourdeaud’hui, R., Janssens, F., & Vanderhaeghe, S. (2020). Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2019 – zelfstandige ondernemers. Brussel: SERV-Stichting Innovatie & Arbeid. Geraadpleegd op http://www.serv.be/node/13533