Issuu

Onderzoeksrapport Vermist in de Wijtschateboog. Toevalsvondst langs de Wijtschatestraat in Wijtschate Eindverslag van een toevalsvondst

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Vermist in de Wijtschateboog. Toevalsvondst langs de Wijtschatestraat in Wijtschate. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr.233 AUTEURS Bert Heyvaert, Katrien Van De Vijver & Simon Verdegem JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Peter De Wilde OMSLAGILLUSTRATIE Zicht op de vondstlocatie in de Wijtschatestraat en een detail van de bijeengeplooide herinneringsmedaille uit de Frans-Pruisische oorlog, 1870-1871 (vondstnr. 13) Copyright Onroerend Erfgoed agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/LIUN7885 ISSN 1371-4678 D/2022/3241/260 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

VERMIST IN DE WIJTSCHATEBOOG. TOEVALSVONDST LANGS DE WIJTSCHATESTRAAT IN WIJTSCHATE Eindverslag van een toevalsvondst //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

BERT HEYVAERT, KATRIEN VAN DE VIJVER, SIMON VERDEGEM

INHOUD 1

INLEIDING..................................................................................................................... 5

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT ...................................................... 7

DE ONDERZOEKSOPDRACHT ........................................................................................ 8

3.1

ALGEMENE BEPALINGEN.......................................................................................................... 8

3.2

DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE ................................. 8

3.3

RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN ...................................................................... 9

WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING...................................................... 10

AANPAK VERDER ONDERZOEK EN ONDERZOEKSVRAGEN ........................................ 11

RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT .................................................... 12

6.1

LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT.............................................................. 12

6.2

HISTORISCHE CONTEXT .......................................................................................................... 13

6.3

ARCHEOLOGISCHE CONTEXT.................................................................................................. 15

BESCHRIJVING VAN DE SITE ....................................................................................... 16

7.1

BODEMKUNDIGE SITUATIE .................................................................................................... 16

7.2

SPOREN .................................................................................................................................. 16

7.3

VONDSTEN ............................................................................................................................. 20

7.3.1

DE MENSELIJKE RESTEN EN HUN FYSISCH-ANTROPOLOGISCHE GEGEVENS ............................................................... 20

7.3.2

BIJVONDSTEN BIJ DE GESNEUVELDEN EN ANDERE LOSSE VONDSTEN ...................................................................... 21

7.4

INTERPRETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE ................................................................... 24

7.5

SYNTHESE VAN DE KENNIS OVER DE ARCHEOLOGISCHE SITE ............................................... 25

BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................. 26

BIJLAGEN .................................................................................................................... 27

9.1

LIJST VAN FIGUREN ................................................................................................................ 27

9.2

LIJST VAN PLANNEN EN TEKENINGEN .................................................................................... 27

9.3

LIJST VAN FOTO’S ................................................................................................................... 27

9.3.1

FOTO’S TERREINONDERZOEK ........................................................................................................................ 27

9.3.2

FOTO’S VONDSTEN ..................................................................................................................................... 34

9.4

LIJST VAN SPOREN.................................................................................................................. 35

9.5

LIJST VAN VONDSTEN............................................................................................................. 36

9.5.1

INVENTARIS VONDSTEN ............................................................................................................................... 36

9.5.2

CATALOGUS VONDSTEN............................................................................................................................... 37

9.6

LIJST VAN STALEN................................................................................................................... 46

9.7

SKELETRAPPORT ..................................................................................................................... 47

9.8

CONSERVATIERAPPORT ......................................................................................................... 70

9.9

RESULTATEN VAN AARDKUNDIGE EN NATUURWETENSCHAPPELIJKE ANALYSES (RUWE DATA) 70

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2020

1 INLEIDING De familie woonachtig in de Wijtschatestraat 82 te Heuvelland stootte op 19/05/2020 bij de verdieping van een klein recreatiezwembad op menselijke resten. Zij brachten de politie van de zone Ieper op de hoogte. Deze namen de dag van de vondst meteen contact op met het Agentschap Onroerend Erfgoed. De toevalsvondstprocedure ging daarop in werking. Hierop verzorgde een team van Ruben Willaert NV, uitgebreid met archeologen van MonumentVandekerckhove NV & Acke & Bracke bvba het vrijleggen, registreren en bergen van de gesneuvelde soldaten. De opgraving, in opdracht van het Agentschap Onroerend Erfgoed, werd binnen 1 werkdag afgerond.

Figuur 1: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rood), op de GRB-basiskaart. Schaal 1:2.000 (©AGIV).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 5 van 70

Figuur 2: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rood), op de meest recente, middenschalige orthofoto, winteropnames. Schaal 1:2.000 (©AGIV).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

2 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT Wijtschate Wijtschatestraat 82 Projectcode

2020E302 (TV ID 4468)

Naam en erkenningsnummer erkende archeoloog

Agentschap Onroerend Erfgoed OE/ERK/Archeoloog/2015/00001

Veldwerkleider

Bert Heyvaert

Locatiegegevens van het onderzochte gebied Provincie Gemeente Adres Toponiem Bounding box in Lambertcoördinaten (EPSG:31370)

West-Vlaanderen Wijtschate Wijtschatestraat 82 /

Kadastrale informatie

(OE)

1: x = 44280.505; y = 164671.314 2: x = 44280.505; y = 164669.044 3: x = 44278.453; y = 164669.081 4: x = 44278.814; y = 164671.192

Heuvelland 1e Afd./ sectie A/ perceel 0215/00F002

Toevalsvondst Datum vondst Datum melding Dossiernummer

18/05/2020 18/05/2020 TV ID4468

Begin- en einddatum veldwerk

19/05/2020

Oppervlakte van het onderzoeksgebied

9,7m²

Terreinwerk

Bert Heyvaert Simon Verdegem Katrien Van de Vijver

Opmetingen en aanmaak kaartmateriaal

Bert Heyvaert

Tekenwerk en plannen

Bert Heyvaert Katrien Van de Vijver

Fotografie terrein en vondsten

Bert Heyvaert Simon Verdegem

Studie vondsten

Simon Verdegem

Rapportage

Bert Heyvaert Simon Verdegem

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 7 van 70

3 DE ONDERZOEKSOPDRACHT 3.1 ALGEMENE BEPALINGEN Het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vermeldt het volgende in verband met toevalsvondsten, onder Hoofdstuk 5. Archeologie – Onderafdeling 4. Toevalsvondsten: Art. 5.1.4. Iedereen die, op een ander moment dan bij het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek, een archeologische opgraving of het gebruik van een metaaldetector, een roerend of onroerend goed vindt waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het archeologische erfgoedwaarde heeft, is verplicht daarvan binnen drie dagen aangifte te doen bij het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. In voorkomend geval brengt het agentschap de zakelijkrechthouder en de gebruiker van de betrokken percelen, als ze niet de vinder zijn, en de gemeenten waar de vondsten worden gedaan ervan op de hoogte dat er vondsten zijn gedaan die vermoedelijk archeologische erfgoedwaarde hebben en wat de rechtsgevolgen daarvan zijn. De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte: 1° de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren; 2° de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen; 3° de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. Na het onderzoek, vermeld in het derde lid, 3°, kan het agentschap de termijn van tien dagen inkorten of verlengen. Het agentschap brengt de zakelijkrechthouder en de gebruiker daarvan per beveiligde zending op de hoogte. Na het verstrijken van de termijn zijn de zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder niet langer onderworpen aan het passiefbehoudsbeginsel voor archeologisch erfgoed voor wat betreft de gemelde vondst.

De Memorie van Toelichting van het Onroerenderfgoeddecreet vult aan: Artikel 5.1.4. (…) De bij decreet opgelegde bewaarmogelijkheden blijven gedurende tien dagen van kracht. Gedurende deze periode beschikt de Vlaamse overheid over de nodige tijd om de noodzakelijke vaststellingen te doen of te laten doen op het terrein. De Vlaamse overheid werkt zoveel mogelijk samen met de betrokken onroerenderfgoedgemeente(n). Op basis van de terreinevaluatie kan de Vlaamse overheid de termijn van tien dagen verlengen of inkorten. Eventuele financiële tegemoetkomingen als gevolg van een termijnverlenging kunnen in uitvoeringsbesluiten worden behandeld (zoals bepaald in artikel 10.3.3). Omdat deze financiële tegemoetkomingen volledig voor rekening van de Vlaamse overheid zijn, is de Vlaamse administratie volledig voor het proces van toevalsvondsten bevoegd.

Het Onroerenderfgoedbesluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2014 betreffende de uitvoering van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (gewijzigd bij besluit van de Vlaamse Regering van 4 december 2015) vervolledigt als volgt: Artikel 5.5.4. Met toepassing van artikel 5.1.4 van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en in afwijking van artikel 5.5.1 tot en met artikel 5.5.3 van dit besluit geldt voor archeologische vooronderzoeken met ingreep in de bodem en archeologische opgravingen die volgen op een toevalsvondst en uitgevoerd worden door het agentschap, een onmiddellijke toelating.

Een toevalsvondst dient steeds op korte termijn behandeld te worden. Hierdoor beperkt de onderzoeksopdracht zich tot het evalueren van het bodemarchief en het ex situ bewaren van mogelijk archeologisch materiaal dat dreigt vernietigd te worden. Binnen de context van een toevalsvondst kan een voorafgaandelijk bureauonderzoek niet plaatsvinden. Dit bureauonderzoek dat de landschappelijke, bodemkundige, historische en archeologische voorkennis van de vindplaats verzamelt, is noodzakelijkerwijze na het terreinonderzoek gebeurd; de resultaten zijn in dit eindverslag opgenomen (zie 6.).

3.2 DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE Aangezien het hier toevalsvondsten betreft, was een vooraf bepaalde vraagstelling niet aan de orde. Het doel van het onderzoek van een toevalsvondst beperkt zich tot inzicht verkrijgen in de aard van de aangetroffen archeologische sporen en vondsten, hun datering en indien van toepassing hun relatie en fasering, alsook het ex situ bewaren van de vondsten die dreigen vernietigd te worden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

Voor dit eindverslag is dit onderzoek uitgebreid. De resultaten van het archeologisch onderzoek zijn bestudeerd in het licht van de archeologische voorkennis van het gebied en de historische context om te komen tot een interpretatie van de site.

3.3 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN De randvoorwaarden noodzakelijk voor het onderzoek van een toevalsvondst worden beschreven in artikel 5.1.4. van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013: ‘De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren, de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen, de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap’. Bij een toevalsvondst wordt er steeds naar gestreefd om in de mate van het mogelijke het bewuste archeologische spoor in zijn volledigheid bloot te leggen of in ieder geval in die mate dat het archeologisch beeld duidelijk is. Aangezien de vindplaats een aangelegde privé-tuin betrof werd er niet buiten de contouren van het zwembad gegraven. Voor het gedeelte van het spoor dat niet kon worden onderzocht is bewaring in situ gegarandeerd. De bewoners zijn zich bewust van het feit dat bij toekomstige graafwerken rond het zwembad extra voorzichtigheid geboden is. Zij verbinden zich ertoe om bij vondst van menselijke resten onmiddellijk de politie in te lichten.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 9 van 70

4 WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING Het opgravingsteam voerde het veldwerk uit op dinsdag 19/05/2020. Het terreinonderzoek nam een volledige werkdag in beslag. Betrokken actoren waren Sam De Decker (Agentschap Onroerend Erfgoed), Bert Heyvaert (veldwerkleider), Simon Verdegem (archeoloog) en Katrien Van de Vijver (fysisch antropoloog). De bergingen van de menselijke resten gebeurden volledig volgens de aanwijzingen van de aanwezige fysisch antropoloog. Alle graafwerken gebeurden volledig manueel en werden uitgevoerd door de leden van het opgravingsteam. De opgravingstrategie werd vooraf duidelijk uitgezet door erfgoedconsulent archeologie Sam De Decker van het Agentschap Onroerend Erfgoed, dat optrad als erkend archeoloog.

Figuur 3: Zicht op het zwembad (terreinfoto 19/05/2020).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

5 AANPAK VERDER ONDERZOEK EN ONDERZOEKSVRAGEN De studie beperkt zich tot case-gebonden onderzoeksvragen met betrekking tot de aard van de vindplaats, de analyse van de menselijke resten en de datering. Hierbij is historisch-archivalisch onderzoek belangrijk. Eigen aan het onderzoek van een beperkte toevalsvondst is dat de uitwerking ervan veel vertelt over deze vindplaats maar weinig over de ruimere context. Toch zijn de aangetroffen sporen belangrijke getuigen van het ruimere WO1-verhaal. Alle vondsten werden gereinigd en gedocumenteerd. De menselijke resten zijn fysisch-antropologisch onderzocht. Archeologisch en historisch-archivalisch onderzoek hebben verder inzicht verschaft in de situering binnen het WO1-gebeuren. Alle gegevens en het resultaat van dit onderzoek zijn te vinden in dit eindverslag.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 11 van 70

6 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT 6.1 LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT Gezien het hier een toevalsvondst betreft, bovendien zeer beperkt in oppervlakte, kan deze beschrijving algemeen worden gehouden. Landschappelijk gezien bevindt Wijtschate zich op de heuvelrug Mesen-Wijtschate en kent een sterk golvend reliëf, dat varieert van 27 m in het noorden tot 85 meter in het centrum. Deze heuvelrug vormt de waterscheidingslijn tussen IJzer- en Scheldebekken. Op bodemkundig vlak ligt Wijtschate op de overgang van zandlemig en lemig Vlaanderen. De vindplaats zelf valt binnen het bodemtype Ada ofwel matig gleyige leemgrond met textuur B horizont.

Figuur 4: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rode driehoek) op de bodemkaart. Schaal 1:10.000 (©AGIV).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

Figuur 5: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rode driehoek) op het DHMV. Schaal 1:10.000 (©AGIV).

6.2 HISTORISCHE CONTEXT Gezien het hier een toevalsvondst betreft waarbij het historisch kader pas na het terreinonderzoek kon worden onderzocht, beperkt dit historisch onderzoek zich logischerwijze tot de historische context relevant voor deze vindplaats, meer bepaald de gebeurtenissen uit de Eerste Wereldoorlog in en rond Wijtschate. In oktober 1914 kwam de heuvelrug van Mesen-Wijtschate volledig in Duitse handen. Terwijl rond Ieper de Eerste Slag om Ieper (21 oktober – 22 november 1914) onverminderd verder ging, stabiliseerde de frontlijn zich in en rond Wijtschate. Met deze heuvelrug hadden de Duitse troepen een belangrijk observatiepunt in handen vanwaar ze de geallieerde bewegingen rond Ieper uitstekend in de gaten konden houden. 1 Op 14, 15 en 16 december 1914 vonden enkele Britse pogingen plaats om Wijtschate te veroveren, maar de aanvallen leverden geen terreinwinst op. 2 Het oprukkende Duitse leger was hier wel tot stilstand gebracht. Het was het begin van een stellingenoorlog, waarbij de linies voor vier jaar min of meer gehandhaafd bleven. Wijtschate lag in de Duitse sector, in de achterhoede van de eerste linie die zich een kleine 2 km westelijk in een boog rond het dorp en het verderop gelegen Mesen slingerde. Het Duitse defensieve systeem dat de heuvelrug van Mesen-Wijtschate diende te verdedigen, kan in vier linies beschouwd worden. Achter de frontlinie, de Vorderste Stellung, bevond zich als tweede linie

1 2

Oldham 1998, 13-21. Idem.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 13 van 70

de Höhenlinie. Deze volgde de top van de heuvelrug. Tussen beide linies lag een netwerk van loopgraven, mitrailleurposten, bomvrije schuilplaatsen en loopgraafmortieren. 3 Pas met de Mijnenslag (of Tweede Slag om Mesen, 7 tot 14 juni 1917) veroverden de Britten op 7 juni 1917 de heuvelrug van Wijtschate, waarna het front meer oostwaarts kwam te liggen. De dorpskern lag toen in het geallieerde achterland. Het was de beurt aan de geallieerden om een verdedigingssysteem in en rond Wijtschate uit te werken, met meerdere linies, waarbij waar mogelijk de veroverde en bruikbare Duitse infrastructuur werd hergebruikt en aangepast. 4 Een geallieerde luchtfoto van 2 juli 1917 toont exact op de plaats van de opgraving vanaf juli 1917 een brede bedding van een Britse smalspoorlijn. Deze dekte de vondstlocatie gedurende de rest van de oorlog vermoedelijk volledig af. 5

Figuur 6: Duitse kaart (2 juni 1917) met overzicht van de verschillende Duitse linies (blauw) en geallieerde linies (rood). De aangetroffen structuren bevinden zich ter hoogte van de rode bol (©IFFM).

Tijdens het Duitse Lente-offensief, op 16 april 1918, heroverden de Duitse troepen Wijtschate na een grootscheepse aanval. 6 Zo werd de situatie opnieuw dezelfde als eind 1914, en dit tot eind september 1918. Op 28 september startte een grootscheeps offensief over het gehele Belgische front. 7 Geallieerde troepen omsingelden Wijtschate waardoor de situatie voor de Duitse eenheden in en rond het dorp onhoudbaar werd. De Duitse troepen trokken ’s nachts weg uit Wijtschate en op 29

Oldham 1998, 59-65. Oldham 1998, 110. 5 Luchtfoto KLM-MRA\Wijtschaete\3626 6 Oldham 1998, 110. 7 Oldham 1998, 118-119. 3 4

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

september kon het 2nd Loyal North Lancashire het dorp binnentrekken. In korte tijd was de volledige heuvelrug van Mesen definitief onder controle van de geallieerde legers. 8

6.3 ARCHEOLOGISCHE CONTEXT Ook hier is het evident dat dit kader zich beperkt tot de Eerste Wereldoorlog. In de Centrale Archeologische Inventaris wordt vlakbij een Britse deep dugout gemeld: CAI locatie 160130 of Wijtschate Brigade HQ. Het lijkt aannemelijk dat dit oorspronkelijk een Duitse constructie was, die na de Mijnenslag op 7 juni 1917 door de Britten werd overgenomen. In het centrum van Wijtschate zijn trouwens nog twee andere deep dugouts gelokaliseerd en ook rond het dorp zijn er meerdere gekend. De volgende vindplaatsen kunnen onderscheiden worden in de directe omgeving van het projectgebied. CAI locatie ID 160130: Britse deep dugout ‘Wijtschate Brigade HQ’ (CAI naam ‘Wulgergemstraat V’); CAI locatie ID 160129: Britse deep dugout ‘Wijtschate Battery HQ’ (CAI naam ‘Vierstraat IV’); CAI locatie ID 159611: Kampagnebos. Zone waar luchtfotografie een dens netwerk van Duitse loopgraven toont. Archeologisch onderzoek in deze zone brachten twee noordwest-zuidoost Franse loopgraven aan het licht die dateren uit de beginfase van de oorlog toen het Franse leger deze sector nog bemande 9; CAI locatie ID 160131: Britse deep dugout ‘Wijtschate Catacombs’ (CAI naam ‘Bossenstraat I’); CAI locatie ID 160175: Britse deep dugout (CAI naam ‘Wijtschatestraat I’); CAI locatie ID 160176: Britse deep dugout (CAI naam ‘Savaartlindestraat II’); CAI locatie ID 159670: Britse deep dugout (CAI naam ‘Savaartlindestraat I’); CAI locatie ID 160174: Britse deep dugouts die in de richting van Wijtschate lopen (CAI naam ‘Oosthoekstraat II’); CAI locatie ID 160173: Britse deep dugouts die in de richting van Wijtschate lopen (CAI naam ‘Oosthoekstraat I’); CAI locatie ID 150760: dugout met slaapplaats en officierskwartier van de geallieerden (CAI naam ‘Mandestraat 2’); CAI locatie ID 159728: deep dugout ‘L’Enfer Wood’ (CAI naam ‘Schoolstraat II’); CAI locatie ID 159709: deep dugout ‘Earl Farm’ (CAI naam ‘Schoolstraat I’); CAI locatie ID 159742: deep dugout ‘Mahieu Farm’ (CAI naam ‘Houthemstraat II’). De aanleg van ondergrondse schuilplaatsen vloeit voort uit de verwoesting van de omgeving en het wegvallen van de natuurlijke dekking voor de soldaten. Men moest op zoek naar andere oplossingen. Onder de grond vonden ze wel bescherming. Om bestand te zijn tegen vijandelijk vuur was het wel nodig deze deep dugouts minstens 5 m diep aan te leggen 10. De meeste deep dugouts in Wijtschate zijn waarschijnlijk door de Duitsers aangelegd en na 7 juni 1917 door de Britten veroverd en overgenomen. Bij het Lente-offensief werden de rollen opnieuw omgedraaid.

Oldham 1998, 118-123. Dewilde & Wyffels 2014. 10 Vancoillie & Blieck 2016, 75. 8 9

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 15 van 70

7 BESCHRIJVING VAN DE SITE 7.1 BODEMKUNDIGE SITUATIE Gezien de beperkte omvang van de toevalsvondst werden geen specifieke bodemkundige waarnemingen gedaan. Het maken van bodemkundige referentieprofielen was binnen de context van het terreinonderzoek niet van toepassing. De archeologische werkput bevond zich in een privétuin. De specifieke plaats waar het onderzoek plaatsvond was voordien verhard met betontegels. Deze waren reeds weggehaald toen het team ter plaatse kwam. De vlijlaag van grijs zand gestabiliseerd zand die zich onder de tegels bevond was wel nog gedeeltelijk aanwezig. Hieronder was een cultuurlaag van ongeveer 0,20 à 0,30m dik aanwezig. Het was niet geheel duidelijk of hieronder nog een intacte B-horizont aanwezig was. De moederbodem betrof grijzig bruine, zandige leem.

7.2 SPOREN

Figuur 7: Zicht op de locatie van de werkput in de tuin van Wijtschatestraat nr. 82.

Om een zicht te krijgen op de archeologische context waarin de toevalsvondst zich bevond werd binnen de omtrek van het zwembad een klein archeologisch vlak aangelegd van ca. 3m². Hierin werden 3 vlakken aangelegd. Een 1ste vlak bevond zich op het niveau waarop de sporen zichtbaar werden (zie Figuur 8). Dit vlak lag tussen -0,30m (+69,69m TAW) en -0,55m (+69,45m TAW) onder het maaiveld (+70,09m TAW). Op dit niveau was reeds een deel van de concentratie menselijk botmateriaal zichtbaar. In het onderzoeksvlak werden 2 sporen zichtbaar. Spoor 2 was de kuil waarin zich de menselijke resten bevonden. Binnen de grenzen van het kleine onderzoeksvlak kon enkel worden geregistreerd dat het om een rechthoekige ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

of vierkante kuil ging met minimum afmetingen van 1,50x1,20m. De kuil leek georiënteerd te zijn volgens een NNW-ZZO of ZZW-NNO – as.

Figuur 8: Zicht op het eerste onderzoekvlak.

Spoor 2 had een bruingrijze, wat heterogene vulling: een mengeling van teelaarde en moederbodemmateriaal. Spoor 1 was eveneens vrij strak afgelijnd en had een homogenere, iets lichtere kleur. De oriëntatie was gelijkaardig aan S2. Ook hier konden enkel minimumafmetingen worden vastgesteld: 1,80x1,20m. In vlak leek spoor 1 jonger te zijn dan spoor 2. Een 2de vlak werd aangelegd in functie van het zo goed mogelijk vrij leggen van het botmateriaal (zie Figuur 9). Er werd overal een diepte bereikt tussen +69,61m (-0,40) en +69,52m TAW (-0,48m). Er kon worden vastgesteld dat spoor 2 ook op dit niveau geen menselijke resten of andere relevant vondstenmateriaal bevatte. Ook de oversnijding in vlak was niet langer aanwezig, wat erop wijst dat deze minimaal was. Op deze diepte waren de omstandigheden optimaal om spoor 2 zo volledig mogelijk te registreren. De grenzen van spoor 2 konden aan 3 zijden worden geregistreerd. Het ging om een rechthoekige kuil met een breedte van 1m en een lengte van minstens 1,50m. Een belangrijke concentratie van vooral groot menselijk botmateriaal werd vastgesteld in het noordwesten van de kuil. Kleiner botmateriaal werd verspreid over de kuil aangetroffen. Het leek te gaan om de stoffelijke resten van minstens 2 Duitse soldaten. Britse en Duitse munitie van klein kaliber, evenals Duitse knopen en ander uniform/uitrustingsmateriaal werden op deze diepte aangetroffen (zie 7.3 Vondsten). Tenslotte werd plaatselijk nog een 3de vlak aangelegd om dieper gelegen botmateriaal - alsook de spoorcontouren op het diepste niveau - te registreren. Op dit niveau (-0,60m/+69,40m TAW) had spoor 2 nog een breedte van 0,60m. Op dit niveau werd een kleinere concentratie menselijk bot aangetroffen die op vlak 2 niet zichtbaar was. Een laatste verdieping wees uit dat de bodem van Spoor 2 zich -0,85m diepte bevond (+69,15m TAW). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 17 van 70

Figuur 9; Orthobeeld van vlak 2 met aanduiding van de sporen.

De verdieping tot onder de sporen liet ook toe om het profiel van spoor 2 te onderzoeken. De koppeling van dit profiel aan de geregistreerde hoogtes van het botmateriaal verschafte inzicht in de interne stratigrafie van het spoor. Het ging om een kuil met vrij steile wanden en een platte bodem. Er konden 3 vullingspaketten worden vastgesteld. Het onderste pakket (L3) was sterk heterogeen met grote brokken moederbodemmateriaal. Het bevatte geen botmateriaal. Het jongere opvullingspakket was iets homogener met bruingrijze kleur en duidelijke aanwezigheid van inclusies onder de vorm van spikkels baksteen en kalkmortel (L2). Ter hoogte van vlak 3 bevond zich de diepste concentratie botmateriaal. Pakket L1 bevatte nog meer inclusies en was nog net iets homogener qua textuur en kleur. Op niveau van vlak 2 bevond zich de eerste concentratie menselijk botmateriaal. Uit deze observaties blijkt duidelijk dat het botmateriaal niet rechtstreeks op de bodem van de kuil werd aangebracht, maar eerder verspreid over de vulling en op verschillende niveaus, telkens gemengd met aarde. Langs de sleufwand werd ook verder verdiept in spoor 1. Er kon worden vastgesteld dat dit spoor tot ongeveer dezelfde diepte reikte.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

Figuur 10: Overzichtsplannen van de 3 onderzoekvlakken. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 19 van 70

Vlak 2

L2 Vlak 3 L3

Figuur 11: Zicht op het profiel van Spoor 2.

7.3 VONDSTEN 7.3.1 De menselijke resten en hun fysisch-antropologische gegevens In totaal werden 207 menselijke beenderen en botfragmenten onderzocht, die toebehoorden aan minimum twee individuen. Gezien de grote concentratie beenderen in het noordwesten van spoor 2 en de studie die wees op twee individuen die voor ca. 50-75% bewaard waren, zijn vermoedelijk de meeste beenderen gerecupereerd. De beenderen lagen verspreid doorheen de vulling, op en door elkaar; het merendeel werd geregistreerd in vlak 2, boven de bodem van de kuil. Samen met de afwezigheid van anatomische articulaties wijst dit op een secundaire depositie, na de volledige ontbinding. Er werden enkele mogelijke concentraties geobserveerd op basis van ruimtelijke spreiding, maar ook van types. Twee groepen van respectievelijk rechter- en linkerribben suggereren dat enkele anatomische zones nog min of meer in positie lagen vóór de secundaire depositie. Verder waren de beenderen van de twee individuen volledig vermengd. Op basis van de verspreiding doorheen de vulling werden de beenderen vermoedelijk samen met de aarde bij het vullen van de kuil gedeponeerd. De kuil had mogelijk oorspronkelijk een andere functie. Oudere post-mortem breuken en kapsporen suggereren dat de beenderen niet lang na de dood werden verstoord, maar het is onduidelijk of de lichamen oorspronkelijk tijdelijk begraven waren of op het oppervlak lagen. De inventarisatie wees op basis van de meeste skeletelementen op minimum twee individuen. Verschillende beenderen werden geassocieerd op basis van vorm, articulaties, leeftijd en mogelijk pathologische veranderingen, wat eveneens op twee individuen wees. De morfologische vergelijkingen suggereren één iets robuuster en één iets gracieler individu. De aanwezige beenderen wijzen op twee onvolledige skeletten, die tussen 50 en 75% bewaard waren. Alle anatomische zones waren vertegenwoordigd, wel waren er slechts enkele kleinere schedelfragmenten aanwezig en één paar voetbeenderen. De ontbrekende beenderen kunnen zich buiten het onderzoeksgebied bevinden, ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

daarnaast werden mogelijk niet alle beenderen verzameld bij de secundaire depositie. Enkele beenderen vertoonden uitgebreidere verwering, maar algemeen waren de beenderen goed bewaard. Er werden wel zowel oudere als recente breuken geobserveerd, voornamelijk in de schedel en het axiaal skelet, maar verschillende beenderen waren intact. Enkele rode en groene verkleuringen zijn mogelijk afkomstig van geassocieerde metalen voorwerpen. Op enkele beenderen werden kleine fragmenten organisch materiaal of donkere verkleuringen geregistreerd. Eén individu was tussen 18 en 21 jaar oud op het moment van de dood en één tussen 24 en 29 jaar. Enkele gracielere beenderen en het geassocieerde bekken vertoonden een fuseringslijn, wat suggereert dat de gracielere beenderen aan het jongere individu toebehoren. Gestalteberekening op basis van de rechterfemur resulteerde in 170,2cm ±3,27 voor het robuustere en 171,4cm ±3,27 voor het gracielere individu, het verschil was algemeen zeer beperkt. Er werden slechts voor één individu tanden en gebitselementen gevonden, met enkel beperkte tandhypoplasie dat voor minimum één individu op groeistoornissen tijdens de kindertijd wijst. De robuustere beenderen vertoonden enthesopathieën rond de rechter- en linkerschouder en de linkerheup en degeneratieve veranderingen van het rechter- en linker heupgewricht. Op het gracielere individu werd een beperkte enthesopathie geobserveerd op de linkerclavicula. De voetbeenderen vertoonden mogelijke verbeningen van ligamenten of pezen en op een borst- en een lendenwervel werden Schmorlse noduli geobserveerd; deze konden niet met zekerheid aan een individu worden toegeschreven. De veranderingen kunnen wijzen op mechanische stress en werden voornamelijk voor het robuustere, oudere individu geobserveerd, maar waren beperkt, mogelijk door de jonge leeftijd. De zogenaamde ‘flange lesion’ op het oudere rechter os coxale kan een aangeboren variant zijn, of eveneens een aanwijzing voor mechanische stress of trauma. Beide gracielere tibiae vertoonden oudere periosteale nieuwe botvorming. Dit wordt vaak met nietspecifieke stress in verband gebracht. Op één linker os metatarsale werd eveneens, actieve, periosteale nieuwe botvorming geobserveerd. Dit kan er op wijzen dat de voetbeenderen bij het gracielere individu horen, als deel van een wijdere verspreiding van letsels, maar het kan ook een gelokaliseerd letsel als gevolg van trauma zijn. Op de gracielere linkerfemur werd een gelokaliseerde verdikking geobserveerd, dat eveneens op trauma of een zweer kan wijzen. Er werden geen duidelijke peri-mortem letsels geobserveerd. Enkele schedelfragmenten vertoonden breuken met een glad oppervlak en gelijkaardige verkleuring, maar het ging om kleine fragmenten. Aangezien verschillende beenderen oudere post-mortem breuken vertoonden, kan het ook hier om post-mortem schade gaat. De lichamen werden immers niet lang na de dood verstoord. Er waren dus geen aanwijzingen voor de doodsoorzaak. Wel kon worden opgemaakt dat het om een secundaire depositie ging.

7.3.2 Bijvondsten bij de gesneuvelden en andere losse vondsten Verspreid over de verschillende vlakken werden 77 bijvondsten ingezameld uit de vulling van spoor 2. Bijna de helft van deze vondsten betrof munitie van klein kaliber (35 stuks – V004 & V013). Er werden eveneens 2 schrapnelbolletjes gerecupereerd. Het ging vooral om Duitse munitie van kaliber 7,92mm. Er werden hoofdzakelijk afgeschoten hulzen teruggevonden (23 stuks), maar ook 7 laadstrips en een vol patroon. Bij de laadstrips ging het vooral om de variant met 2 ovale openingen. Er was ook 1 exemplaar aanwezig van het type met open uiteinden. Er werden ook 1 Britse (.303) en 1 Franse (8mm) kogelpunt aangetroffen. Er werd getracht om de bodemstempel van de kogelhulzen te identificeren. Slechts in 2 gevallen was dit niet mogelijk. Hierdoor kon een goed beeld worden verkregen van de productiedatum van de munitie (zie Figuur 12). Op 2 exemplaren na ging het om vooroorlogse munitie. Slechts 2 hulzen werden tijdens de oorlog zelf geproduceerd. Het ging om exemplaren uit de 2de oorlogsmaand: september 1914. Deze datum geeft meteen een terminus post quem voor de hele context van spoor 2. Deze gegevens suggereren dat de deposities in de ‘knekelkuil’ spoor 2 tijdens een vroege fase van de oorlog rond Ieper gebeurden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 21 van 70

Onder de categorie ‘uniformresten’ konden 31 vondsten worden ondergebracht (zie Figuur 14). Er werden 17 Duitse metalen uniformknopen teruggevonden. Het ging telkens om knopen van het Pruisisch type (met kroon). Zowel de knopen met diameter 21mm, die aan de voorste sluiting en mouwen van de ‘Waffenrock’ werden gedragen, als de variant van 17mm (jaszak) waren aanwezig. Er werden ook 2 compagnieknopen teruggevonden. Deze werden op de schouder bevestigd en droegen het nummer van de compagnie binnen het regiment waartoe de drager van het uniform behoorde. In dit geval ging het 2x om knopen van de 10de compagnie. Bijna alle knopen werden teruggevonden in combinatie met stukken ‘Feldgrau’ uniformstof. Vondstnummer V4

V13

Aantal 1 3 1 1 3 3 1 1 1 1 1 2 1 3 1

Afgevuurd ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja neen

Bodemstempel 4/13/S/S 7/13/S/S 1/14/S/S Niet leesbaar 9/14/S/S 7/13/S/S 9/10/S/S 7/10/S/S 2/14/S/S 6/11/S/S xx/14/S/DM 3/06/S/D. 9/14/S/DM Niet leesbaar 6/13/S/S

Figuur 12: Overzicht van de bodemstempels aangetroffen op de kogelhulzen

Figuur 13: Plan van vlak 2 met aanduiding van de belangrijkste puntvondsten.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

Figuur 14: Verschillende vondsten uit V013 (Spoor 2): kogelhulzen, laadstrips, uniformknopen en bretelgespen.

Opvallend waren enkele stukken met rode bies, een deel van een jaszak en deel van een mouw met Brandenburgs manchet. Verder werden ook een Pruisische ‘taillenhaken’ en resten van een spangesp en schuifgesp van bretellen aangetroffen. Zowel de diameter van de knopen als de rode bies & manchet wijzen erop dat alle uniformstukken toebehoorden aan het model ‘Feldrock M07/10’ dat in het eerste oorlogsjaar werd gedragen. Vanaf 1915 werd dit vervangen door vereenvoudigde modellen, ontdaan van gekleurde ornamenten en de meeste metalen knopen. Ook dit gegeven wijst opnieuw op een context uit 1914. Zowat de helft van de knopen werden aangetroffen op vlak 2, zowel tussen de concentratie grote beenderen (V012) als elders in de kuil (V004&V005). De andere helft van de knopen werd aangetroffen bij het verdiepen naar en opschonen van vlak 3 (V013) Onder de noemer ‘uniformresten’ valt ook de vondst van een paar schoenen van het model M1866 (zie Figuur 15). De resten van de voeten bevonden zich nog in de schoenen. Deze werden aangetroffen binnen de grote concentratie grote beenderen in vlak 2 (V008 en V009). Binnen vondstnummer V013 werd de inhoud van een uniformzak ingezameld. Dit leverde de opvallende vondst op van een bijeen gevouwen medaille (zie Figuur 16) . Aan de medaille was een stukje grafietpotlood vastgekoekt. Bij nader onderzoek bleek het om een Franse medaille te gaan, meer bepaald een herinneringsmedaille die vanaf 1891 werd uitgereikt aan veteranen van de FransPruisische oorlog van 1870. 11 Typisch voor de tijdsgeest van het einde van de 19de eeuw en het begin van de 20ste eeuw is het kleinood een getuige van de Franse rancune tegenover de nederlaag van 1871. Dit schepte de voedingsbodem voor het uitbreken van Wereldoorlog 1… Hoe deze medaille in de zak van een Duitse soldaat terechtkwam is een fascinerende vraag. Wellicht werd ze als souvenir gevonden op het lichaam van een Franse soldaat die het in bezit had als familiestuk, geluksbrenger en/of motivator. Veteranen van de Frans-Pruisische oorlog waren in 1914 in ieder geval reeds zestigers en dienden in principe niet meer in de gevechtsrangen van een infanterieregiment.

https://webmuseo.com/ws/musee-woerth/app/collection/record/1682

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 23 van 70

Figuur 15: Rechter laars M1866

Figuur 16: Zicht op de bijeengeplooide herinneringsmedaille '1870-1871' (links) in vergelijking met een exemplaar in goede bewaringsconditie (rechts).

7.4 INTERPRETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE Op de opgravingslocatie werd een kuil aangetroffen met daarin de resten van vermoedelijk 2 Duitse soldaten. Het ging om een secundaire depositie: De lichamen van de twee soldaten waren mogelijk op het oppervlak blijven liggen of hun tijdelijk graf werd verstoord. De resten werden buiten anatomisch verband aangetroffen op het slagveld en (opnieuw?) begraven. Op basis van de archeologische en historische gegevens kan worden gesteld dat dit gebeurde tussen oktober 1914 en 2 juli 1917. De vondstlocatie en haar omgeving werden in oktober, november en december 1914 fel bevochten. Deze gevechten kaderden in de ‘Eerste Slag om Ieper’ en de kleinere winteracties die daarop volgden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

Daarna kwam de locatie net voor de Duitse 2de linie te liggen. Alle archeologische vondsten wijzen op een context uit deze periode. Waarschijnlijk werden de resten bij gelegenheid door Duitse soldaten tijdens of kort na de gevechten uit deze periode ingezameld en in de aangetroffen kuil begraven. Mogelijk werd het graf toen voorzien van een grafmarkering die later verloren ging. De kuil in kwestie lag mogelijk al even open en gezien de morfologie van het spoor is het niet onwaarschijnlijk dat het hier om een schuttersput ging. De mogelijkheid dat het hier ging om resten die door de Britten werden begraven onmiddellijk nadat ze het terrein in juni 1917 veroverden is veel minder waarschijnlijk. Er werden immers noch munitie, noch uitrusting uit de latere oorlogsjaren aangetroffen. De vondst van een Franse herinneringsmedaille van de Frans-Pruisische oorlog van 1870 biedt een prangend inzicht in de persoonlijke leefwereld van de soldaten aan het front. Het kleinood werd waarschijnlijk van het lichaam van een Franse soldaat meegenomen als souvenir.

7.5 SYNTHESE VAN DE KENNIS OVER DE ARCHEOLOGISCHE SITE Werkzaamheden in de tuin van een particulier in de Wijtschatestraat te Wijtschate leidden op 19/05/2020 tot de vondst van de stoffelijke resten van 2 Duitse soldaten. Deze waren secundair begraven, mogelijk in een schuttersput die voor de gelegenheid werd hergebruikt. De stoffelijke resten werden waarschijnlijk door Duitse militairen kort na of tijdens de gevechten van het najaar van 1914 van het slagveld gehaald en herbegraven. Dergelijke praktijken zijn historisch weinig gedocumenteerd. Het is niet geweten of en op welke schaal ze vroeg in de oorlog plaatsvonden. De waarde van deze vondst ligt dan ook niet zozeer in de artefacten of de menselijke resten die werden aangetroffen. Eerder gaat te om de manier waarop de archeologische registratie en studie een beeld reconstrueert van de manier waarop tijdens de chaotische eerste oorlogsmaanden met stoffelijke resten op het slagveld werd omgegaan. Zoals het protocol bij gesneuvelden uit de Eerste Wereldoorlog voorschrijft, werden de menselijke resten en de bijvondsten van de gesneuvelden na het onderzoek overgedragen aan de politie van het arrondissement Ieper, die de ensembles op haar beurt overdroeg aan de Dienst Oorlogsgraven van het Belgisch Leger. Gezien het ging om Duitse soldaten, volgde hierna de overdracht aan de Duitse autoriteiten.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 25 van 70

8 BIBLIOGRAFIE DEWILDE M. & WYFFELS F. 2014: De sporen van de ‘groote’ oorlog archeologisch onderzocht. Proefsleuvenonderzoek aan de Kroonaardstraat – Campagnebos (Wijtschate), Onderzoeksrapporten Agentschap Onroerend Erfgoed 5, Brussel. OLDHAM P. 1998: De heuvelrug van Mesen, Slagveld van België 4, Erpe. VANCOILLIE J. & BLIECK K. 2016: Bouwen aan het front. Loopgraven, schuilplaatsen en betonbunkers van het Duitse leger aan het Ieperfront 1914-1918, Zonnebeke. https://webmuseo.com/ws/musee-woerth/app/collection/record/1682

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

9 BIJLAGEN 9.1 LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rood), op de GRB-basiskaart. Schaal 1:2.000 (©AGIV). _ 5 Figuur 2: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rood), op de meest recente, middenschalige orthofoto, winteropnames. Schaal 1:2.000 (©AGIV). ________________________________________________________ 6 Figuur 3: Zicht op het zwembad (terreinfoto 19/05/2020). __________________________________________ 10 Figuur 4: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rode driehoek) op de bodemkaart. Schaal 1:10.000 (©AGIV). __________________________________________________________________________________ 12 Figuur 5: Aanduiding van de locatie van de vindplaats (rode driehoek) op het DHMV. Schaal 1:10.000 (©AGIV). _________________________________________________________________________________________ 13 Figuur 6: Duitse kaart (2 juni 1917) met overzicht van de verschillende Duitse linies (blauw) en geallieerde linies (rood). De aangetroffen structuren bevinden zich ter hoogte van de rode bol (©IFFM). __________________ 14 Figuur 7: Zicht op de locatie van de werkput in de tuin van Wijtschatestraat nr. 82. _____________________ 16 Figuur 8: Zicht op het eerste onderzoekvlak. _____________________________________________________ 17 Figuur 9; Orthobeeld van vlak 2 met aanduiding van de sporen. _____________________________________ 18 Figuur 10: Overzichtsplannen van de 3 onderzoekvlakken. __________________________________________ 19 Figuur 11: Zicht op het profiel van Spoor 2. ______________________________________________________ 20 Figuur 12: Overzicht van de bodemstempels aangetroffen op de kogelhulzen __________________________ 22 Figuur 13: Plan van vlak 2 met aanduiding van de belangrijkste puntvondsten. _________________________ 22 Figuur 14: Verschillende vondsten uit V013 (Spoor 2): kogelhulzen, laadstrips, uniformknopen en bretelgespen. _________________________________________________________________________________________ 23 Figuur 15: Rechter laars M1866 _______________________________________________________________ 24 Figuur 16: Zicht op de bijeengeplooide herinneringsmedaille '1870-1871' (links) in vergelijking met een exemplaar in goede bewaringsconditie (rechts). ___________________________________________________________ 24

9.2 LIJST VAN PLANNEN EN TEKENINGEN Niet van toepassing

9.3 LIJST VAN FOTO’S 9.3.1 Foto’s terreinonderzoek DSCN9461.JPG

Wijtschate – Wijtschatestraat 82 – 19/05/2020 Zicht op het zwembad

DSCN9462.JPG

Zicht op het zwembad en de menselijke resten

DSCN9463.JPG

Zicht op het zwembad en de menselijke resten

DSCN9464.JPG

Zicht op de menselijke resten zoals aangetroffen bij aankomst

DSCN9465.JPG

Zicht op de menselijke resten zoals aangetroffen bij aankomst

DSCN9466.JPG

Zicht op de menselijke resten zoals aangetroffen bij aankomst

DSCN9467.JPG

Zicht op het zwembad

DSCN9468.JPG

Zicht op de menselijke resten zoals aangetroffen bij aankomst

DSCN9469.JPG

Zicht op de menselijke resten zoals aangetroffen bij aankomst

DSCN9470.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het noorden

DSCN9471.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het noorden

DSCN9472.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het westen

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 27 van 70

DSCN9473.JPG

Wijtschate – Wijtschatestraat 82 – 19/05/2020 Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het westen

DSCN9474.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het zuiden

DSCN9475.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het zuiden

DSCN9476.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het oosten

DSCN9477.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het noordoosten

DSCN9478.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het zuidoosten

DSCN9479.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het zuiden

DSCN9480.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak vanuit het zuiden

DSCN9481.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak met aflijning vanuit het noordoosten

DSCN9482.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak met aflijning vanuit het noorden

DSCN9483.JPG

Overzichtsfoto eerste vlak met aflijning vanuit het noorden

DSCN9484.JPG

Detail menselijke resten met aflijning vanuit het oosten

DSCN9485.JPG

Detail menselijke resten met aflijning vanuit het oosten

DSCN9486.JPG

Detail menselijke resten met aflijning vanuit het oosten

DSCN9487.JPG

Detail menselijke resten met aflijning vanuit het westen

DSCN9488.JPG

Detail menselijke resten met aflijning vanuit het westen

DSCN9489.JPG

Detail eerste vlak zuidwestelijke zone

DSCN9490.JPG

Detail eerste vlak zuidwestelijke zone

DSCN9491.JPG

Detail eerste vlak zuidwestelijke zone

DSCN9492.JPG

Detail menselijke resten vanuit het westen

DSCN9493.JPG

Detail menselijke resten vanuit het westen

DSCN9494.JPG

Werkfoto blootleggen menselijke resten

DSCN9495.JPG

Detail menselijke resten vanuit het oosten

DSCN9496.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het oosten

DSCN9497.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het oosten

DSCN9498.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het zuidwesten

DSCN9499.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het zuidwesten

DSCN9500.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het zuidwesten

DSCN9501.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het zuidwesten

DSCN9502.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het zuidwesten

DSCN9503.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het noorden

DSCN9504.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het oosten

DSCN9505.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het oosten

DSCN9506.JPG

Overzichtsfoto tweede vlak vanuit het oosten

DSCN9507.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9508.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9509.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9510.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9511.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9512.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9513.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9514.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 70

Vermist in de Wijtschateboog

2022

DSCN9515.JPG

Wijtschate – Wijtschatestraat 82 – 19/05/2020 Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9516.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9517.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9518.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9519.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9520.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9521.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9522.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9523.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9524.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9525.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9526.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9527.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9528.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9529.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9530.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9531.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9532.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9533.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9534.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9535.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9536.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9537.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9538.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9539.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9540.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9541.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9542.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9543.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9544.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9545.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9546.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9547.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9548.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9549.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9550.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9551.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9552.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9553.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9554.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9555.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9556.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Vermist in de Wijtschateboog

pagina 29 van 70

DSCN9557.JPG

Wijtschate – Wijtschatestraat 82 – 19/05/2020 Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9558.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak (detail menselijk resten)

DSCN9559.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9560.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9561.JPG

Fotogrammetrie tweede vlak

DSCN9562.JPG