OAOE229-001.pdf by Vlaanderen-be

Onderzoeksrapport Ieper - De Meersen Deel 1. Een kerk, kerkhof en abdij in de Ieperse binnenstad. Studie van de begravingen

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Ieper - De Meersen Deel 1. Een kerk, kerkhof en abdij in de Ieperse binnenstad. Studie van de begravingen REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 229 AUTEURS Koen De Groote & Anton Ervynck (red.), met bijdragen van Koen De Groote, Anton Ervynck, April Pijpelink & Katrien Van de Vijver JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Gonda Callaert OMSLAGILLUSTRATIE Zicht op het opgravingsterrein, eind 2017 Copyright Monument Vandekerckhove nv agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/OUCJ4659 ISSN 1371-4678 D/2022/3241/238 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

IEPER – DE MEERSEN Deel 1. Een kerk, kerkhof en abdij in de Ieperse binnenstad. Studie van de begravingen //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

KOEN DE GROOTE & ANTON ERVYNCK (red.), met bijdragen van KOEN DE GROOTE, ANTON ERVYNCK, APRIL PIJPELINK & KATRIEN VAN DE VIJVER

INHOUD 1

VOOR- EN DANKWOORD.................................................................................................. 7

DE SITE ‘DE MEERSEN’ TE IEPER: HISTORISCH KADER ...................................................... 9 Koen De Groote

KRONIEK VAN EEN ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK ........................................................ 19 Anton Ervynck

EEN EERSTE OVERZICHT VAN DE OPGRAVINGSRESULTATEN: HET SPORENBESTAND ... 29 Koen De Groote

ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK VAN HET GRAFVELD ..................................................... 39 Koen De Groote

FYSISCH ANTROPOLOGISCH ONDERZOEK VAN 500 SKELETTEN .................................... 57 April Pijpelink & Katrien Van de Vijver

BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................................ 175 APPENDICES........................................................................................................................... 181

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

1 VOOR- EN DANKWOORD Onderstaand rapport is het eerste deel van een reeks verslagen die de weerslag vormen van het archeologisch onderzoek van ‘De Meersen’, een locatie in de binnenstad van Ieper. Er is voor gekozen om de opgravingsresultaten stapsgewijs te publiceren. Sporenbestand, vondsten en analyses zullen apart worden behandeld maar als laatste deel in de reeks onderzoeksrapporten volgt een synthese, waarin de resultaten van elke deelstudie geïntegreerd worden en in een ruimer archeologisch en historisch kader geduid. Wat deel 1 betreft, worden in wat volgt eerst beknopt de historische kenmerken van de site beschreven en haar betekenis voor de ontwikkeling van de stad, zoals gekend vóór de aanvang van de opgraving (hfdst. 2). Daarna volgt een relaas van het verloop van het archeologisch project, zowel wat het terreinwerk als de studie na de opgraving betreft (hfdst. 3). Vervolgens worden de voornaamste, nog preliminaire opgravingsresultaten voorgesteld, met een focus op het sporenbestand en de fasering van de site (hfdst. 4). Een volgend hoofdstuk belicht de algemene structuur van het opgegraven kerkhof (hfdst. 5). Dit alles moet toelaten de daaropvolgende uitgebreide analyse van 500 skeletten in haar historische en archeologische context te begrijpen (hfdst. 6). Naast de bijdragen van de auteurs, steunde de opgraving, en steunt het aansluitende publicatieproject, op de inbreng van een grote groep partners. Hun inzet zal vernoemd en gehonoreerd worden naarmate de verslagreeks vordert. Voor dit eerste deel zijn we in eerste instantie veel dank verschuldigd aan Sylvia Mazereel (OE) voor de verwerking van het aangeleverde algemene sporenplan in Autocad en de omvorming tot leesbare grondplannen, voor de verwerking, samen met Johan Van Laecke (OE), van alle skeletfoto’s in functie van het ontwerp van een volledig skelettenplan, voor de grafische verwerking van alle tekeningen, foto’s en plannen, en voor de layout van dit rapport. De hulp van de collega’s van het archeologisch depot van het agentschap Onroerend Erfgoed te Vilvoorde was onontbeerlijk voor de inventarisatie van alle skeletten en het toegankelijk maken voor studie. Ook willen we alle vrijwilligers, zowel de collega’s van het agentschap als de studenten archeologie van de UGent, bedanken voor de hulp bij het terreinwerk dat het agentschap op zich nam voor de laatste 100 skeletten die zijn opgegraven in augustus 2018 door het team van de toenmalige buitendienst Zarren van het agenschap onder leiding van Marc Dewilde en Franky Wyffels(†). Kristof Haneca (OE) zorgde voor de determinaties van het hout en de dendrochronologische analyses van de grafkisten. In dit rapport zijn al heel wat van de door hem ter beschikking gestelde gegevens gebruikt. De archeologen van Monument Vandekerckhove nv, in het bijzonder Michelle Arnouts en Bart Bartholomieux, zorgden voor het aanleveren van de sporenbestanden, het fotoarchief en de assessments van de sporen en structuren. De projectontwikkelaar 3D Real Estate ging meerdere keren akkoord met een verlenging van de opgravingstermijn. Tenslotte ook dank aan Jan Decorte (CO7), zowel voor zijn inspanningen om dit opgravingsproject op het terrein maximaal te begeleiden als voor zijn hulp bij het uitklaren van enkele historische gegevens.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 7 van 263

2 DE SITE ‘DE MEERSEN’ TE IEPER: HISTORISCH KADER Koen De Groote De site ‘De Meersen’ is gelegen in de Sint-Niklaasparochie, op de westelijke oever van de Ieperlee, in de huidige binnenstad van Ieper. Het projectgebied van 4335 m² groot situeert zich in het woonblok tussen de Sint-Janstraat in het noorden, de Lange Meersstraat in het oosten, de de Stuersstraat in het zuiden en de Sint-Niklaasstraat in het westen (fig. 2.1). Op de hoek tussen de twee laatst genoemde straten bevindt zich de huidige Sint-Niklaas-parochiekerk, gebouwd na de Eerste Wereldoorlog.

Fig. 2.1: Luchtfoto van het projectgebied, afgeboord door een rode stippellijn, tijdens de opgravingen. Linksonder op de foto is een deel van de 20ste-eeuwse Sint-Niklaaskerk zichtbaar.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 9 van 263

Ten oosten van het projectgebied van De Meersen, op de rechteroever van deze rivier, situeert zich rond de Sint-Maartenskerk de oudste kern van Ieper, die zich ontwikkelde uit de Karolingische curtis 1. In de loop van de volle middeleeuwen (10de - 12de eeuw) groeide de nederzetting aan de oostelijke oever uit tot een grote handels- en nijverheidsstad, vooral door de sterk bloeiende lakennijverheid (fig. 2.2: 1). De stadsuitbreiding ten westen van de Ieperlee nam nog voor 1200 een aanvang met de ontwikkeling van de Sint-Niklaasparochie (fig. 2.2: 4) 2. Graaf-gemaal Ferrand van Portugal, echtgenoot van Johanna van Constantinopel, liet in 1214 de stad versterken 3. Dit resulteerde in een stadsomwalling van ongeveer 2,4 km lengte, bestaande uit een dubbele versterkingsgracht, een aarden wal en tien stenen poorten 4 (fig. 2.2).

Fig. 2.2: De middeleeuwse stadsontwikkeling van Ieper, op basis van Mus (1998) (1: de omwalde stad in de 12de eeuw; 2: de alluviale vallei van de Ieperlee; 3-4: de stadsuitbreiding, opgenomen binnen de nieuwe stadsomwalling vanaf 1214, met 4: de Sint-Niklaasparochie). Het projectgebied is met een rode lijn aangeduid.

De Sint-Niklaasparochie was de enige parochie ten westen van de Ieperlee die zich binnen de nieuwe stadsmuren bevond 5. Historisch is er echter heel weinig informatie over het ontstaan van dit stadsdeel. De oprichting van de Sint-Niklaaskerk zou dateren van 1180 en te danken zijn aan een tussenkomst

Mus 1998, 43-46; Termote 1990. Haneca et al. 2009, 123. 3 Mus 1998, 50; Termote 1992, 221. 4 Termote 1992, 222-224. 5 Haneca et al. 2009, 124, fig. 21. 1 2

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

van Margaretha van den Elzas 6. De enige gekende bron hierover is de Petite Chronique de la Ville d’Ypres, waarvan de betrouwbaarheid echter discutabel is 7. De oorsprong van de ontwikkeling van de Sint-Niklaasparochie moet waarschijnlijk gezocht worden bij de overdracht door de Vlaamse graaf Diederik van den Elzas, van een landgoed met marktrecht aan de Tempeliers 8. Volgens Octaaf Mus was dit landgoed, gelegen naast de Dikkebusseweg en ten westen van de castrale motte, voor de Tempeliers interessant door de reeds bestaande nijverheid in het gebied ten noorden van de Rijselweg, terwijl de Upstal in het noorden een ideaal gebied was voor een explosieve toename van de bevolking. De aanwezigheid van Sint-Niklaas als patroonheilige zou wijzen op het bestaan van een koopmansgemeenschap9.

Fig. 2.3: De Sint-Niklaaskerk en omgeving zoals afgebeeld op het stadsplan van Ieper uit 1564, geschilderd door Jean Thévelin (© Yper Museum).

In hoeverre het gebied in de directe omgeving van de Sint-Niklaaskerk net ten westen van de Ieperlee in de tweede helft van de 12de eeuw reeds bewoond was, is uit de historische bronnen niet op te maken. De oudste vermelding van de Sint-Niklaasparochie dateert uit 1220, terwijl ze in het pauselijke privilege van 1200, het zogenaamde optimum privilegium van Innocentius III, nog niet voorkomt 10. Het ontstaan van de parochie is dus te situeren tussen beide data in 11. Dit wijst er mogelijk op dat de zone Diegerick 1850, 12. Deze Petite Chronique is een chronologische lijst van gebeurtenissen, waarschijnlijk samengesteld in de 17de of 18de eeuw, die later door de Ieperse stadsarchivaris werd gepubliceerd (Diegerick 1850, 9-32). https://www.makeupofthecity.com/post/st-nicholas-the-belfry-s-dragon-and-ieper-s-third-margaret (geraadpleegd op 2102-2022). 8 Mus 1998, 46, en fig. 1 en 2. 9 Mus 1998, 46. 10 Carnier 1990, 102-104; Cornillie 1950, 195. 11 Carnier 1990, 104. 6 7

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 11 van 263

aan de westelijke oever van de Ieperlee zich pas na 1200 echt ontwikkelde als een nieuwe wijk. De opname van het gebied binnen de stadsomwalling van 1214 duidt alvast op een ontwikkeling die op dat moment al volop gaande was. Ook de verdere geschiedenis van de Sint-Niklaaskerk is slechts in grote lijnen te volgen. Over de laatmiddeleeuwse evolutie van de kerk bestaat nauwelijks informatie; ze kan enkel op basis van iets jongere iconografische bronnen geschetst worden. De oudste bewaarde afbeelding van de kerk dateert van 1564 en is te zien op het stadsplan van Ieper gemaakt door schilder Jean Thévelin en gedrukt door Jacques Destrée (fig. 2.3). Dit plan geeft een goed beeld van de stad en van de SintNiklaaskerk en zijn directe omgeving, in het midden van de 16de eeuw. Een gravure uit 1610 over het beleg van Ieper, door Guillaume du Tielt, zou een beeld moeten geven van de stad tijdens het beleg in 1383 maar is slechts een reconstructie die niet echt betrouwbaar is 12. Op het plan van Thévelin-Destrée is een kruiskerk te zien met een centrale toren, een halvormige zijbeuk aan de noordzijde en een kleine zijbeuk aan de zuidzijde. De kerk zou in de periode van de beeldenstorm sterk beschadigd geweest zijn en in 1566 opnieuw zijn ingewijd. Op het plan van 1564 is het kerkhof afgebeeld, dat zich volledig rondom de kerk uitstrekt en in het zuiden eindigt tot tegen de vroegere Boterstraat , nu de G. de Stuersstraat. De westbouw van de kerk en – langs beide zijden ervan ook het kerkhof – strekten zich uit tot tegen de Sint-Niklaasstraat, die in het noorden doodliep, iets voorbij het einde van het noordelijke deel van het kerkhof. Om die reden staat de straat in de bronnen ook vermeld als Zack (1308) of als Greppe St. Niklaus (1325) 13. In de noordoostelijke hoek van het kerkhof vertrok een tweede straatje, het Sint-Godelievestraatje, dat wel doorliep en verbinding maakte met de Elverdingestraat. Het middeleeuwse tracé van dit straatje bevindt zich ten dele in het plangebied van het opgravingsproject. Vanaf het midden van de 14de eeuw begon het verval van Ieper, veroorzaakt door een combinatie van factoren. De opeenvolgende pestepidemieën vanaf 1349 en het beleg van de stad in 1383 speelden hierbij een belangrijke rol. In de 15de en de 16de eeuw kende Ieper een verder economisch verval, met onder meer een drastische daling van de lakenproductie en een sterke terugloop van de bevolking. Een belangrijke kentering kwam er in 1559, toen de stad de zetel werd van het nieuwe bisdom Ieper, één van de drie bisdommen die werden opgericht in uitvoering van de besluiten van het Concilie van Trente. In de bisschopsstad verschenen al snel talloze nieuwe kloosters, waarvoor in de oude stad heel wat ruimte vrij gekomen was door de sterke ontvolking in de voorbije twee eeuwen. Zo kregen ook de benedictijnermonniken van Sint-Jan-ten-Berg in 1598 officieel een nieuwe vestigingsplaats binnen de muren van Ieper, nadat ze hun oorspronkelijke abdij in Terwaan na de vernietiging in 1537 hadden verlaten, en nadat ze tijdelijk verbleven in Saint-Omer en Bailleul 14. Omstreeks 1585, na hun vlucht uit Bailleul, installeerde abt Vincent du Bur zijn gemeenschap eerst in een woning te Ieper, waarschijnlijk gelegen aan de Montstraat 15. Deze woning zouden ze hebben verkregen door een ruil aan te gaan met de jezuïeten, die ze een ander huis afstonden voor de inrichting van een nieuwe school 16. Begin 1599 werd gestart met de bouw van een nieuw kloostercomplex dat de benedictijnermonniken mogelijk reeds in 1600 betrokken maar dat pas in 1608 werd ingewijd 17. Hiervoor verkregen ze het noordelijke deel van het Sint-Niklaaskerkhof en de aanpalende noordelijke en oostelijke percelen. Ook mochten ze een deel van de parochiekerk gebruiken als kloosterkerk. Een aanvankelijk geschil tussen parochie en abdij over het gebruik van de kerk werd eind 1607 beslecht door een vonnis van de Moerman 2010, 113. Agentschap Onroerend Erfgoed 2022: Sint-Niklaasstraat [online] https://id.erfgoed.net/themas/3970 (geraadpleegd op 14-02-2022). Ook bij de stichting van het klooster in 1598-99 wordt nog melding gemaakt van het ‘Zaxken’ (De Coussemaker 1986, 118, 125). 14 De Coussemaker 1888, 2-7; Huyghebaert 1960, 27, 39-40. 15 Huyghebaert 1960, 27-28: in de publicatie vermeld als Moutstraat, ongekend te Ieper. Op p. 28 noot 1 spreekt de auteur echter van een ruil met de jezuïeten, die gevestigd waren in de Montstraat, later de De Montstraat geheten. Zie de vermelding bij De Coussemaker 1886 in de volgende voetnoot. 16 De Coussemaker 1986, 29-30 en 107-108, daar vermeld als de ‘Monstraete’. 17 Huyghebaert 1960, 27-28. 12 13

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

bisschop en de magistraat. De nieuwe overeenkomst voorzag in de bouw van een doksaal dat het koor, bestemd voor de diensten van de monniken, scheidde van het schip, dat voorbehouden was voor de parochiediensten 18.

Fig. 2.4: De Sint-Niklaaskerk en omgeving, zoals weergegeven op het plan van Ieper door Braun en Hogenbergh, 1581-1588 (afbeelding Wikimedia Commons).

Op de historische stadsplannen is de ruimtelijke inplanting van het klooster van Sint-Jan-ten-Berg goed te volgen. Het stadsplan van Braun en Hogenbergh uit 1581-1588 laat voor het projectgebied nog min of meer de laatmiddeleeuwse situatie zien zoals die ook op het plan van 1564 afgebeeld staat (fig. 2.4). Op het stadszicht van Sanderus, uitgegeven in 1641, is de situatie echter totaal anders en blijkt het volledige gebied herschikt te zijn door de inplanting van het klooster (fig. 2.5). De doodlopende SintNiklaasstraat is nu verbonden met de Korte Meersstraat door deze te verlengen met de Sint-Janstraat, die oorspronkelijk Panen Beurzestraetje heette. Het reeds bestaande Sint-Godelievestraatje (gelegen in het projectgebied) en het Herejanstraatje sloten er op aan 19. Het Godelievestraatje was wel voor nagenoeg de helft ingekort waarbij zowel het wegdeel ten zuiden van de Sint-Janstraat als de eraan gelegen huizen verdwenen door de inplanting van het kloosterdomein 20.

Huyghebaert 1960, 28; De Coussemaker 1886, 127-138. Agentschap Onroerend Erfgoed 2022: Sint-Janstraat [online] https://id.erfgoed.net/themas/3967 (geraadpleegd op 2102-2022) 20 Bij De Coussemaker 1886, 111-127, zijn de twee originele documenten die deze wijzigingen officieel regelen, van respectievelijk van 4 juni 1598 en 6 februari 1599, integraal gepubliceerd. 18 19

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 13 van 263

Fig. 2.5: De Sint-Niklaaskerk en omgeving, detail uit het stadsplan van Ieper door Sanderus, 1641 (© Yper Museum).

Het stadsplan van Sanderus laat de kloostergebouwen en twee binnentuinen zien die aan de noordzijde aansluiten op de Sint-Niklaaskerk, en tuinen ten noorden ervan, die lopen tot aan de SintJanstraat (fig. 2.5). Het geheel is volledig ommuurd, met op de hoek van de Sint-Niklaas- en de SintJanstraat een toegangspoort. Aan de oostzijde is het kloosterdomein door een muur afgescheiden van de huizen die aan de westzijde liggen van de Lange Meersstraat. Het plan de Wit uit 1698 laat nagenoeg dezelfde situatie zien (fig. 2.6). Een anonieme en ongedateerde aquarel, waarschijnlijk begin 18de eeuw, brengt niet alleen de Ieperse versterkingen gedetailleerd in kaart maar geeft ook een plattegrond van de binnenstad. Ten noorden van de kerk is dezelfde structuur van abdijgebouwen rond twee binnentuinen te zien.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 2.6: De Sint-Niklaaskerk en omgeving zoals afgebeeld op het stadsplan van Ieper door de Wit, 1698 (Afbeelding Wikimedia Commons).

In de Latijnse heruitgave van Sanderus’ Flandria Illustrata uit 1735 is een gravure opgenomen van de abdij Sint-Jan-ten-Berg die een gedetailleerd beeld geeft van zowel de abdij als de Sint-Niklaaskerk, vanuit het westen gezien 21 (fig. 2.7). De maker noch de datum van de gravure zijn gekend. Omdat de prent slechts in de heruitgave van 1735 is opgenomen kan verondersteld worden dat ze nog niet gemaakt of klaar was bij de eerste uitgave van het werk in 1641. Bij het vergelijken van deze afbeelding met het beeld van de abdij op het algemeen stadsplan van 1641 vallen enkele duidelijke verschillen op. Ten eerste ligt bij de gravure uit 1735 de ingang niet meer op de hoek tussen de Sint-Niklaasstraat en de Sint-Janstraat, maar direct naast de Sint-Niklaaskerk. Ook staat op de gravure een oostvleugel afgebeeld die op het stadszicht van 1641 ontbreekt. Hetzelfde geldt voor een reeks (dienst-)gebouwen tegen de noordmuur. Deze vaststellingen, en de afbeelding van onder meer een koets of karos (een gesloten koets) op de straat, wijzen er op dat de gravure een situatie weergeeft die zich eerder aan het einde van de 17de of in het eerste derde van de 18de eeuw situeert.

Sanderus 1735, tome 2, 339.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 15 van 263

Fig. 2.7: Gravure van de abdij Sint-Jan-ten-Berg uit de Latijnse heruitgave van Sanderus’ Flandria Illustrata uitgegeven in 1735.

Op dit beeld vanuit het westen is de asymmetrische vormgeving van de Sint-Niklaaskerk duidelijk te zien, met de noordelijke zijbeuk, aansluitend op de abdij, die even groot is als de middenbeuk, terwijl de zuidelijke beuk kleiner en korter is. Ook de structuur van de abdij is duidelijk afgebeeld, met een centrale pandhof met een waterput in het midden, langs drie zijden omsloten door een pandgang. Enkel aan de noordzijde is geen aparte pandgang aanwezig. Het gebouw aan de oostzijde lijkt het grootste te zijn, met op de eerste verdieping het dormitorium. Het gebouw aan de noordzijde, volgens het traditionele plan van de benedictijnerabdijen de locatie van de refter, heeft in het noorden een vrij massieve toren. Ten westen ligt een tweede binnentuin met centraal een boom, en de ingangspoort die nu centraal in de Sint-Niklaasstraat ligt. Aan de noordzijde bevinden zich twee vleugels met lage dienstgebouwen, aan beide zijden eindigend in een groter gebouw met verdieping. In de noordwestelijke hoek van het domein liggen enkele akkertjes, terwijl in de noordoostelijke hoek de boomgaard is gesitueerd. Daarnaast, ten oosten van de centrale abdijgebouwen, bevinden zich de (moes)tuinen, met zorgvuldig aangelegde perken. Wat op deze afbeelding ook opvalt, ten opzichte van het stadsplan van 1641, is dat de oostelijke kloostermuur verder naar het oosten is opgeschoven, tot tegen de huisjes aan de Lange Meersstraat, waarvan de daken achter de muur zijn afgebeeld. Het lijkt erop dat de achtererven van deze huisjes in de tussenliggende periode aan het kloosterdomein zijn toegevoegd. De abdij van Sint-Jan-ten-Berg werd na de Franse Revolutie in 1796 opgeheven en begin 1797 door de monniken verlaten 22. Onmiddellijk daarna werden de gebouwen ingericht als kazerne voor de Franse soldaten, inclusief paardenstallen 23. Echter reeds een jaar later, op 7 april 1798, werd het hele kloosterdomein, inclusief de kerk, openbaar verkocht en grotendeels afgebroken, met uitzondering 22 23

Huyghebaert 1960, 47-48. De Lille et al. 1997, 55.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

van de eetzaal en het aangrenzende torentje. In het begin van de 19de eeuw werd een voorlopige kerk ingericht in de refter, het enige overgebleven gebouw van de Sint-Jansabdij. Door de nood aan een nieuwe parochiekerk werden circa 1840 de gronden van de voormalige kerk en het zuidelijk deel van het kerkhof aangekocht en werd een nieuw bedehuis opgericht, voltooid en ingewijd in 1845. De resterende abdijgebouwen dienden vanaf 1847 als stedelijke jongensschool ‘De Looie’. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden deze abdijresten en de nieuwe parochiekerk volledig vernield 24.

Agentschap Onroerend Erfgoed 2022: Straatvleugel van de Stedelijke jongens- en meisjesschool [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/30540 (geraadpleegd op 14-02-2022)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 17 van 263

3 KRONIEK VAN EEN ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK Anton Ervynck Regelgevend kader Het archeologisch project op de site De Meersen-De Looie verliep onder de regelgeving van het Archeologiedecreet van 30 juni 1993 25. Vanaf 2009 hield dat in dat ook private bouwheren (daarvóór alleen overheden) bij de aanvraag van een verkavelingsvergunning voor minstens 10 loten of van een stedenbouwkundige vergunning met een verstoringsareaal van meer dan 500 m² een advies moesten afwachten van het agentschap Onroerend Erfgoed (opgericht op 1 juli 2011, daarvóór agentschap Ruimte en Erfgoed). De aanvrager diende zijn dossier in bij de gemeente, waarna de stedenbouwkundig ambtenaar nakeek of het project aan een van de genoemde criteria voldeed. Indien wel, werd het agentschap betrokken, dat een inschatting maakte of archeologisch onderzoek relevant was. Zo ja, werd een reeks voorwaarden opgesteld die de gemeente moest toevoegen aan de vergunning. Tegelijk werd de bouwheer ingelicht dat er een archeologisch traject moest opgestart worden, wanneer hij verder ging met zijn bouwproject. Zodra de bouwheer aangaf dat hij effectief met het project wilde beginnen, maakte het agentschap Bijzondere Voorwaarden op voor het archeologisch vooronderzoek. Deze omvatten, naast een archeologische, historische en landschappelijke omkadering, en een daaruit volgende inschatting van de archeologische verwachtingen, ook een beschrijving van de bij het terreinwerk te volgen strategie en methodiek. Op basis daarvan zocht de bouwheer een archeologisch bedrijf om het vooronderzoek uit te voeren. Na evaluatie van het rapport van het vooronderzoek besliste het agentschap of vervolgonderzoek (een vlakdekkende opgraving) nodig was. Indien wel, maakte het agentschap Bijzondere Voorwaarden op voor de opgraving, inclusief de beschrijving van de strategie en methodiek voor het opgravingswerk en een inschatting van het natuurwetenschappelijk onderzoek vereist bij de uitwerking van de opgravingsresultaten. Op basis daarvan zocht de bouwheer een archeologisch bedrijf om de opgraving uit te voeren. Aanleiding De nood aan archeologisch onderzoek ontstond in het kader van een nieuwbouwproject op enkele percelen gelegen langs de Sint-Niklaasstraat en de Sint-Jansstraat te Ieper (projectontwikkelaar 3DReal Estate) (fig. 3.1). Het projectgebied was ca. 0,7 ha groot (dus boven het criterium van 500 m²) en hield de sloop in van de bestaande bebouwing en een grondige verstoring van de bodem. Na de indiening van de aanvraag voor een stedenbouwkundige vergunning werd door de stedenbouwkundig ambtenaar van de stad Ieper dan ook advies gevraagd aan het agentschap Onroerend Erfgoed. Deze adviesvraag werd ontvangen op 7 juli 2016.

Met dank aan Jessica Vandevelde en Gonda Callaert (beiden agentschap Onroerend Erfgoed) voor het nakijken van deze tekst.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 19 van 263

Fig. 3.1: Virtueel beeld van de geplande bouwwerken op De Meersen te Ieper (bron: 3D-Real Estate, (https://www.gloria-ieper.be/).

Advisering vooronderzoek De archeologische erfgoedwaarde van de site was goed gekend en moest als zeer hoog ingeschat worden. Bewijs daarvoor werd aangeleverd door de locatie en de historische context (zie eerder), nog eens uitgewerkt in een nota van intergemeentelijk archeoloog Jan Decorte (toen Archeo7, nu CO7) 26. Daarin wordt als conclusie gewezen op de waarschijnlijke aanwezigheid op het terrein van: - bakstenen muurresten van de vroegere abdijgebouwen en kerk, - muurresten in ijzerzandsteen bij de oudste kerkfases en de oudste stenen woningen binnen het plangebied, - houten palen die het skelet vormen van de middeleeuwse houten woningen, - houten en bakstenen waterputten, - stoffelijke resten van het middeleeuwse kerkhof ten noorden van de Sint-Niklaaskerk, - kuilen met verschillende vullingen: afvalkuilen, kuilen voor ambachtelijke activiteiten …, - perceleringsgrachten, - straatniveaus. De nota voorspelt dat, in het geval het tot een vlakdekkende opgraving komt: “Het al dan niet aantreffen van delen van de Sint-Niklaaskerk en het omliggende kerkhof een grote invloed kan hebben op de kostprijs en de tijdsduur van het onderzoek.” 27. 26 27

Decorte 2013. Decorte 2013, 11.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Op 19 juli 2016 adviseerde het agentschap Onroerend Erfgoed voorafgaand aan de werken een archeologische evaluatie door middel van een archeologische prospectie met ingreep in de bodem uit te voeren. Op die manier kon het archeologisch potentieel van de site meer in detail ingeschat worden. Op 13 oktober 2016 werden de Bijzondere Voorwaarden voor dit vooronderzoek 28 verstuurd, waarin het volgende wordt gestipuleerd: “Er worden op het terrein 8 proefputten van ca. 20 m² aangelegd. Minstens 2 proefputten worden aangelegd in de zuidelijke zone om na te gaan of de aan- of aanwezigheid van de Sint-Niklaaskerk. Twee proefputten worden aangelegd in de zone van de vermoedelijke ligging van de begraafplaats. Er wordt een vlak aangelegd op elk relevant archeologisch niveau. De proefputten worden, indien mogelijk zonder gevaar voor de veiligheid, gegraven tot minstens 20 cm in de moederbodem. Indien de moederbodem niet bereikt kan worden, dient men per proefput enkele boringen/sonderingen tot 20 cm in de moederbodem te plaatsen om de stratigrafie in kaart te brengen.”. Proefsleuvenonderzoek Het archeologisch vooronderzoek vond plaats van 14 tot 22 december 2016 en werd uitgevoerd door Monument Vandekerckhove nv, in opdracht van 3D-Real Estate. De in de Bijzondere Voorwaarden voorgestelde onderzoeksstrategie kon door de toestand en de toegankelijkheid van het terrein echter niet gevolgd worden. In samenspraak met Onroerend Erfgoed werd beslist om over te gaan tot de aanleg van enkele proefsleuven, waarbij de bodem wordt afgegraven tot op het eerste archeologisch relevante niveau, waar de sporen zichtbaar worden. Door deze aangepaste strategie kon de zone dichtbij en in de kerk echter niet verkend worden, en bleven de diepte van de grafgrond en mate van superpositie van de skeletten onbekend. In totaal werd 201 m² via proefsleuven onderzocht 29, wat neerkomt op 2,9% van het plangebied (fig. 3.2). Het rapport van dit onderzoek 30 brengt volgende conclusie 31: “Het proefsleuvenonderzoek leverde archeologische resten op uit verschillende periodes. De resten kenden een hoge bewaringsgraad. De oudste sporen getuigen van landschapsindeling en ontginning. Het is niet uitgesloten dat er ook bewoningssporen aanwezig zijn. Laatmiddeleeuwse bewoning werd aangetroffen in de vorm van bakstenen funderingen, lemen vloerniveaus en (afval)kuilen op de achtererven. Ook een oud straatniveau werd aangetroffen. Massieve funderingen opgebouwd uit spaarbogen getuigen van de laat 16de-eeuwse abdij Sint-Jan-Ten-Berge. Als laatste werd een grafveld aangesneden tussen de funderingen van de abdij 32.”.

S.n. 2016. Bot 2018, 33. 30 Bot 2018. Een conceptversie van dit onderzoeksrapport was reeds begin 2017 beschikbaar. 31 Bot 2018, 73. 32 Later blijkt dat het hier in hoofdzaak om het parochiekerkhof rond de Sint-Niklaaskerk gaat. 28 29

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 21 van 263

Fig. 3.2: Locatie van de proefsleuven binnen de bestaande bebouwing (situatie vóór de sloop).

In een eerste zone, onderzocht tijdens het vooronderzoek (sleuf 1: 88,4 m²), werden elf sporen gevonden die als grafstructuren konden geïnterpreteerd worden. In tien daarvan kon effectief menselijk skeletmateriaal herkend worden, waarvan een deel een goede bewaring vertoonde (fig. 3.3). Drie skeletten werden opgegraven33, om zicht te krijgen op het aantal lagen begraving. In alle drie gevallen werd onder het opgegraven skelet geen ander skelet aangetroffen34. Het rapport van het vooronderzoek benadrukt echter: “Dit wil echter niet zeggen dat er in de rest van de zone niet meer lagen begravingen kunnen worden aangetroffen. Het gevolg is dat een inschatting van het aantal individuen moeilijk is. Als er van wordt uitgegaan dat er maar 1 laag skeletmateriaal aanwezig is, dan kan het aantal individuen op een 100-tal individuen geschat worden.” 35. In een tweede zone, onderzocht tijdens het vooronderzoek (sleuven 2 en 3: 50,6 en 62,1 m²) werden geen skeletten aangetroffen 36.

Bot 2018, 49. Bot 2018, 62. Dit sloot echter niet uit dat er zich op grotere diepte nog skeletten bevonden. 35 Bot 2018, 65. 36 Later zou blijken dat deze zone zich effectief buiten het grafveldareaal situeert. 33 34

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 3.3: Skelet S77 uit het vooronderzoek (Bot 2018, 50, fig. 35).

Uit het rapport over het vooronderzoek werd nog eens duidelijk dat een vlakdekkende opgraving noodzakelijk was. De conclusies en aanbevelingen uit het rapport werden door het agentschap Onroerend Erfgoed grotendeels overgenomen in de Bijzondere Voorwaarden, van tel bij de vergunning voor de opgraving, en opgesteld op 13.03.2017 37. Dit document stipuleert: “Een archeologisch vervolgonderzoek in de vorm van een opgraving bleek noodzakelijk. De op te graven oppervlakte bedraagt ca. 3500 m² en omvat de volledige ontwikkeling, behalve de delen waar bestaande bebouwing wordt behouden. In zone 1 (ca. 2000 m²) worden 4 vlakken voorzien, in zone 2 (ca. 1500 m²) 2 vlakken.” 38. Verder wordt gesteld: “Het aantal te verwachten begravingen is moeilijk in te schatten. Indien de skeletten zoals in de proefsleuf beperkt blijven tot 1 niveau, moet met een minimum aan 100 individuen worden rekening gehouden. Dit is echter niet zeker voor de hele zone, er kunnen meerdere niveaus aanwezig zijn.” 39. Wat de prognose van wat er aan skeletmateriaal zal moeten onderzocht worden, luidt het: “Op basis van de skeletfiches en de informatie uit het veldwerk, worden 100 skeletten geselecteerd voor verdere basisassessment. Voor een gedegen populatie-onderzoek wordt het aantal van 75 skeletten als een minimum beschouwd. Voor de verwerking van deze geselecteerde skeletten van start gaat, wordt een onderbouwd voorstel ter goedkeuring voorgelegd aan Onroerend Erfgoed.” 40. Bij de strategie voor het bergen van de vondsten wordt vermeld: “Het los botmateriaal dat zich bevindt in het pakket dat het kerkhof afdekt, wordt zo veel mogelijk (handmatig) ingezameld. Alle skeletten die zich in context en anatomisch verband bevinden en dermate volledig zijn dat ze relevant en waardevol zijn in functie van morfologische beschrijving en populatieonderzoek, worden geregistreerd en geborgen. Onvolledige en verstoorde skeletten worden verzameld en beschouwd als losse vondst.” 41.

S.n. 2017. Dit document werd opgesteld op basis van een conceptversie van het rapport over het vooronderzoek. S.n. 2017, 4. 39 S.n. 2017, 4. 40 S.n 2017, 13. 41 S.n. 2017, 9. 37 38

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 23 van 263

Fig. 3.4: Het overschrijden van de kaap van 500 skeletten, gemeld in de lokale pers (500 skeletten blootgelegd op De Meersen | Ieper | hln.be).

Opgraving De opgraving werd gegund aan Monument Vandekerckhove nv en ging van start op 28 september 2017. De prijszetting van het opgravingsproject hield de voorzichtige inschatting van 100 op te graven skeletten voor ogen. Al snel werd het aantal van 100 echter overschreden en werd duidelijk dat de omvang van de skeletpopulatie in vele honderden zou moeten uitgedrukt worden. Hierover werd in het voorjaar van 2018 bericht in de pers (fig. 3.4). Het bleek dat in vrijwel de ganse zone met begravingen meerdere graflagen voorkwamen, wat natuurlijk te verwachten was voor dit deel van het stedelijk parochiekerkhof dat vanaf de 13de eeuw tot aan het eind van de 16de eeuw in gebruik bleef (binnen de kerk bleven de begravingen tot het eind van de 18de eeuw). De lokale televisiezender noemde dit een uitzonderlijke situatie voor Vlaanderen (fig. 3.5) maar dat was ze niet. Bij de opgraving van stedelijke kerkhoven zijn grote skeletpopulaties steeds de regel, wat gezien de bevolkingsaantallen en de lange gebruiksduur van de begraafplaats geen verwondering wekt.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 3.5: Bericht over de vondst van honderden skeletten, op de nieuwssite van de lokale televisie (Honderden skeletten opgegraven in Ieper | Focus en WTV (focus-wtv.be).

Door het grote aantal skeletten ontstond druk op het tijdsbudget van de opgraving, en liepen de financiële kosten voor de bouwheer stelselmatig op. Om dit enigszins tegen te gaan werd in de periode december 2017 - januari 2018 in onderlinge afspraak tussen het agentschap Onroerend Erfgoed en Monument Vandekerckhove nv reeds beslist om los menselijk bot en zeer onvolledige skeletten niet meer in te zamelen. Omdat de meeste tijd toch bleef gaan naar het bergen van de volledige skeletten was deze aanpassing van de opgravingsmethode echter niet voldoende. Omwille van de rol van het agentschap in het archeologietraject, opgenomen in de oude regelgeving (het Archeologiedecreet), en de te voorzichtige inschatting van aan te treffen skeletten - niet tegengesproken door het uitgevoerde vooronderzoek - werd na overleg op 24.01.18 met alle betrokken actoren op 25.05.18 een dading afgesloten tussen de bouwheer en het agentschap om een geschil uit te sluiten. Deze dading legde de afspraken vast voor ieders verantwoordelijkheid en investering, en voor de modaliteiten voor het verder onderzoek: A. De verantwoordelijkheid van de bouwheer 3D Real Estate is het kwaliteitsvol laten opgraven van een afgesproken aantal skeletten. Enkel het terreinonderzoek alsook de correcte behandeling voor opslag in een depot dienen uitgevoerd te worden door hen; het verdere wetenschappelijk onderzoek van de op te graven skeletten wordt onttrokken aan de verantwoordelijkheid van de bouwheer en wordt opgevolgd door het agentschap Onroerend Erfgoed.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 25 van 263

B. Het aantal op te graven skeletten wordt bepaald op ca. 800, d.w.z. de huidige ingeschatte totaliteit, en dit op een manier die moet toelaten 2 skeletten per dag op te graven. Uitvoerder blijft Monument Vandekerckhove nv, aangesteld door de bouwheer 3D Real Estate. C. Indien er meer dan 800 skeletten worden aangetroffen (vanaf 801) zal dit niet meer ten laste van de ontwikkelaar zijn, maar voor anderen, onder toezicht van het agentschap Onroerend Erfgoed. De ontwikkelaar stelt het terrein na het opgraven van het 800ste skelet hiertoe nog 4 weken ter beschikking. Uiteindelijk werd de kaap van 800 skeletten bereikt op 29.06.18. Daarna zette Monument Vandekerckhove nv de opgraving verder, nu financieel gedragen door het agentschap Onroerend Erfgoed. Na het verstrijken van de afgesproken vier weken extra graafwerk waren echter nog steeds niet alle skeletten geborgen, wat het agentschap ertoe aanzette om het resterende menselijk botmateriaal met eigen personeel en middelen op te graven. De bouwheer ging akkoord met een bijkomende verlenging van het veldwerk met drie weken, van 30 juli tot 22 augustus 2018. Uiteindelijk leverde het ganse project 1075 skeletten op. Eenmaal deze stap gezet, bleken er zich onder de grafgrond nog sporen af te tekenen die het gebruik van dit stadsdeel documenteren, vóór er een begraafplaats was aangelegd. Om deze belangrijke resten uit de vroegste stadsontwikkeling van Ieper niet verloren te laten gaan, werd uiteindelijk nog drie weken verder gegraven, van 19 september tot 5 oktober 2018. Opnieuw stond de bouwheer deze verlenging van het veldwerk toe. Dit laatste deel van de campagne werd uitgevoerd door Monument Vandekerckhove nv, in opdracht van 3D Real Estate. Het veldwerk werd afgesloten met de vrijgave van het terrein op 18 oktober 2018, waarna de uitwerking van de opgravingsresultaten kon beginnen. Studie na de opgraving De uitwerking van de opgravingsresultaten gebeurt geheel door het agentschap Onroerend Erfgoed, op basis van het archeologisch ensemble (terreinregistratie, vondsten en stalen) samengebracht door Monument Vandekerckhove nv en het agentschap zelf. Het post excavation onderzoek is opgedeeld in een aantal stappen die hier kort worden opgesomd. De beschrijving en interpretatie van het volledige sporenbestand, en de fasering van de site, worden uitgewerkt door Koen De Groote (agentschap Onroerend Erfgoed, OE). De stratigrafische en ruimtelijke opbouw van het kerkhof vormen een centraal thema in dit deel. Kristof Haneca (OE) staat in voor het onderzoek van de houten voorwerpen en constructieresten, en de dendrochronologische analyses daarvan. Hierbij gaat grote aandacht naar de studie van de bewaarde grafkisten uit het kerkhof. De studie van de menselijke resten uit het kerkhof werd door het agentschap Onroerend Erfgoed uitbesteed aan April Pijpelink (Crina Fysische Antropologie) en Katrien Van de Vijver (Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen). Hierbij is via een assessmentrapport een selectie van 500 skeletten gemaakt, rekening houdend met het kennispotentieel van de skeletresten zelf, maar ook met de dateringskansen geboden door het dendrochronologisch onderzoek van de grafkisten. Het verslag van de fysisch antropologische studie is vervat in dit publicatiedeel. Het onderzoek van de culturele artefacten (meer bepaald het aardewerk en glas) wordt uitgevoerd door Koen De Groote (OE), waarbij de betekenis voor de datering van de (fasen binnen de) site essentieel is. De leervondsten en metalen voorwerpen zijn toevertrouwd aan Jan Moens (OE), de munten worden bestudeerd door Luk Beeckmans. De combinatie van deze studies zal een beeld geven van de materiële cultuur binnen het onderzochte stadsdeel. De dierlijke resten uit de opgraving zijn met de hand verzameld of uit de zeefstalen afkomstig. De visresten zijn ter studie overgedragen aan Wim Wouters (Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen); het andere dierlijke materiaal wordt uitgewerkt door An Lentacker (OE) en Anton Ervynck (OE). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

De plantaardige resten beslaan een aantal categorieën, waarbij de zaden en vruchten bestudeerd worden door Brigitte Cooremans (OE), en pollen en houtskool door Koen Deforce (OE en Universiteit Gent) onder de loep worden genomen. Micromorfologisch onderzoek op een selectie van grondstalen uit leeflagen en loopvlakken binnen enkele laatmiddeleeuwse vakwerkhuizen wordt verzorgd door Yannick Devos (Vrije Universiteit Brussel). Uiteindelijk moet de integratie van al deze deelonderzoeken leiden tot een synthese, die in samenspraak met alle onderzoekers zal opgesteld worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 27 van 263

4 EEN EERSTE OVERZICHT VAN DE OPGRAVINGSRESULTATEN: HET SPORENBESTAND Koen De Groote

4.1 INLEIDING De opgravingen op ‘De Meersen’ brachten een zeer grote hoeveelheid sporen en vondsten aan het licht, daterend van de inname van de terreinen in de periode van de ontwikkeling van de SintNiklaasparochie, de daaropvolgende opname binnen de omwalde stad, gepaard met de uitbouw van een kerk met bijhorend binnen- en buitenkerkhof, en gevolgd door de inplanting van een abdij, de opheffing daarvan, tot het recente gebruik van de gebouwen als de school ‘De Looie’ (zie hoofdstuk 2) (fig. 4.1). Fig. 4.1: Algemeen overzichtsplan met alle steenstructuren (in zwart) en grondsporen (in bruin).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 29 van 263

In dit preliminaire overzicht zal ingegaan worden op de chronologie van de vroegste (volmiddeleeuwse) tot postmiddeleeuwse occupatie, gebaseerd op het sporenbestand aangetroffen bij de opgravingen. Het tijdskader wordt voorgesteld in vier fasen, zonder diep in te gaan op de subfasen en de aard van de sporen en vondsten. Een gedetailleerde doorlichting van de chronologie en de evolutie van de site komt aan bod in het afsluitend deel van deze publicatiereeks, na de analyse van het vondstenmateriaal en andere daterende vondsten. De hierna volgende interpretaties moeten dus als voorlopig worden gezien. In de oudste fase gaat het om sporen die verband houden met de ontwikkeling van het terrein voorafgaand aan de bouw van de nieuwe parochiekerk van Sint-Niklaas. De tweede fase beslaat de uitbouw van de Sint-Niklaaskerk in het zuiden van het opgravingsgebied en de ontwikkeling van het parochiekerkhof ten noorden ervan. In het noordelijk deel van het opgravingsareaal ontwikkelde zich in dezelfde periode bewoning rondom het Sint-Godelievestraatje en ook aan de zuidoostelijke rand van het opgravingsgebied zijn contemporaine woonstructuren aangetroffen. De derde fase start in 1598 met de bouw van de abdij van Sint-Jan-ten-Berg. Het hele opgravingsgebied komt binnen het abdijdomein te vallen, met uitzondering van de noordelijke en oostelijke muren van het koor van de Sint-Niklaaskerk. Tot een vierde fase horen de structuren van na de afschaffing van de abdij in 1796.

4.2 FASE 1: DE OUDSTE OCCUPATIEFASE (12DE - BEGIN 13DE EEUW) De oudste sporen zijn aangetroffen in het zuidelijke deel van de opgravingszone (fig. 4.3). Het gaat om enkele grachten en een reeks kuilen die ouder zijn dan het kerkhof en de oudste gekende bouwfase van de kerk (zie fase 2). De onderlinge relatie tussen de grachten en de kuilen is niet duidelijk af te leiden uit de stratigrafie of de registratie op het terrein, maar verschillende elementen wijzen er op dat de kuilen de oudste sporen zijn. Het gaat om 13 kuilen, waarvan 8 grote tot heel grote exemplaren en 5 kleine. Drie van deze kuilen kunnen op basis van de aardewerkvondsten nog in de tweede helft van de 12de eeuw gedateerd worden (S5975, S5994, S6024). De functie van de kuilen is evenwel niet duidelijk. Twee grote exemplaren hebben waarschijnlijk met grondextractie te maken. Dit blijkt vooral uit de vormgeving van structuur S5855, die aanvankelijk als gracht werd geïnterpreteerd. Naast het heel grote volume zijn vooral de vlakke bodem en de trapsgewijze uitgraving typerend 42. (fig. 4.2 ). Ook de vulling, grotendeels bestaande uit een gebrokkeld heterogeen dichtwerpingspakket, wijst in deze richting.

Fig. 4.2: Op deze dwarsdoorsnede van kuil S5855 zijn duidelijk de vlakke, trapsgewijs uitgegraven bodem en het gevlekte heterogene dichtwerpingspakket zichtbaar.

De Groote 2018, 37-38.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 4.3: Overzichtsplan met alle grachten en de voornaamste kuilen uit fase 1.

Waarschijnlijk ter voorbereiding van het gebruik van deze gronden als woongebied, op de linkeroever van de Ieperlee, werd een brede, rechtlijnige gracht gegraven die het hele opgravingsterrein van zuid naar noord doorkruiste (S850) (fig. 4.3, fig. 4.4). Deze minstens 13 m brede en drie meter diepe gracht werd verschillende malen (deels) heruitgegraven, maar finaal dichtgeworpen in de loop van de tweede helft van de 13de eeuw, zeker vóór 1300. Of deze grote gracht ouder, gelijktijdig of na de vermelde oudste kuilen is uitgegraven kan niet met zekerheid worden bepaald alhoewel uit het grondplan blijkt dat minstens één kuil door de gracht werd gesneden. Wel duidelijk is dat er een reeks kleinere ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 31 van 263

parallelle grachtsystemen zijn uitgegraven die haaks op de grote gracht aansloten (S2800, S5843, S3161/5997). Vooral in het zuidelijke deel van de opgraving was dit duidelijk. Deze grachten, waarschijnlijk afwateringsgrachten, werden al veel vroeger gedempt dan de grote gracht, reeds rond 1200 of in het begin van de 13de eeuw. Dit blijkt onder meer uit het feit dat de oudste kerkfundering, opgebouwd in ijzerzandsteen (zie verder), over de meest zuidelijke van deze grachten is gebouwd (S3161/5997). Op basis van de historische bronnen kan de oudste kerk gedateerd worden tussen 1200 en 1220. De aardewerkvondsten uit de grachtvullingen geven eenzelfde indicatie. De heel grote en diepe uitgraving S5855, waarschijnlijk een grote extractiekuil die oorspronkelijk als gracht is geïnterpreteerd, werd zowel gesneden door gracht S5843 als overbouwd door de kerkfundering in ijzerzandsteen. De situatie in het noordelijke deel van de opgravingszone is minder duidelijk. Er zijn twee kuilen (S4705, S4708) en een slecht bewaard mogelijk grachtfragment (S4702) aangetroffen, die op basis van de aardewerkvondsten nog in de oudste fase kunnen geplaatst worden. Twee kleine grachtfragmenten (S5719 en S5533) die onder de laatmiddeleeuwse huisjes (zie verder) liepen, in een tracé parallel aan de grote gracht, en twee fragmenten van dezelfde gracht haaks hierop (S5813 en S5523), behoren waarschijnlijk ook tot het oudste grachtensysteem, dat dus net zoals in het zuidelijke deel van de site de ontwatering van dit laaggelegen gebied als functie had. Een profiel maakt wel duidelijk dat gracht S5523 in een jongere fase gracht S5533 snijdt. Waarschijnlijk werd de parallelle gracht S5523 reeds snel gedempt terwijl gracht S5523/S5813 nog een tijdje dienst deed als noordelijke grensafbakening van het kerkhof (zie verder).

Fig. 4.4: Doorsnede van gracht S850 (profiel 77), die het terrein van noord naar zuid doorsneed.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

4.3 FASE 2: DE ONTWIKKELING VAN DE SINT-NIKLAASPAROCHIE (1200-1598) De tweede hoofdfase in de geschiedenis van het opgegraven gebied, die de hele late middeleeuwen tot het einde van de 16de eeuw beslaat, omvat verschillende ontwikkelingen (fig. 4.5). Enerzijds werd de Sint-Niklaaskerk gebouwd en ontstond eromheen een groot parochiaal kerkhof. Anderzijds ontwikkelde er zich bewoning langs beide zijden van de grote gracht uit fase 1 en langsheen het in het noordwesten parallel aan deze gracht lopende Sint-Godelievestraatje (S3291).

Fig. 4.5: Overzichtsplan met de voornaamste sporen en structuren uit fase 2 (1200-1598) en fase 3 (1598-1796). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 33 van 263

De kerk in ijzerzandsteen (S1, S42, S89), op basis van de historische bronnen gedateerd tussen 1200 en 1220, werd mogelijk reeds eind 13de maar zeker in het begin van de 14de eeuw uitgebreid met een grote noordelijke zijbeuk aansluitend op de dwarsbeuk, wat de oorspronkelijke kruiskerk in feite tot een hallenkerk omvormde (fig. 4.6). In de opgravingszone was dit weerspiegeld door funderingsmuren in gele baksteen die ten noorden van het oorspronkelijke koor werden aangebouwd (S75), tegen de dwarsbeuk met een fundering in ijzerzandsteen. Het hout van een grafkist uit één van de drie kelders in gele baksteen die in deze kooruitbreiding werden aangetroffen, levert een dendrochronologische datering op tussen 1283 en 1311. Twee andere kisten die met deze grafkelders in gele baksteen zijn geassocieerd, dateren respectievelijk uit het eerste en het tweede kwart van de 14de eeuw (zie verder hoofdstuk 5).

Fig. 4.6: Zicht van de funderingen in ijzerzandsteen van de kruisbeuk van de oudste kerk (vooraan op de foto). Rechts vooraan bevinden zich de twee grafkelders die doorheen deze fundering zijn geplaatst.

Aan de noordzijde van de kerk ontwikkelde zich een groot parochiekerkhof, in de latere bronnen het Noorderkerkhof geheten. Opvallend is dat de afbakening van dit kerkhof aan de oosten noordzijde bepaald werd door drie oude grachten die bij de oprichting van de begraafplaats nog in gebruik waren. Enerzijds gaat het om de grote gracht S850 die pas in de loop van de tweede helft van de 13de eeuw volledig gedicht werd. Anderzijds betreft het twee smallere grachten die in het noorden en noordoosten de grens vormden. Gracht S2800 kwam met een haakse bocht uit in de grote gracht S850 en was waarschijnlijk reeds tegen het midden van de 13de eeuw gedicht. Twee slecht bewaarde grachtsegmenten (S5523 en S5813) aan de noordelijke grens van het kerkhof suggereren dat ook aan deze zijde een gracht de oorspronkelijke grens vormde. Deze afgrenzingen bleven ondanks de dempingen in gebruik tot de opheffing van het Noorderkerkhof in 1598, en is ook op de 16de-eeuwse stadsplannen nog af te lezen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Het grootse deel van het Noorderkerkhof van de Sint-Niklaasparochie is bij de opgravingen onderzocht. Enkel het meest westelijke deel tegen de Sint-Niklaasstraat bevond zich niet in het archeologisch projectgebied. Er zijn 1075 skeletten opgegraven, waarvan 134 skeletten in de kerk en 941 op het parochiekerkhof. Er is geen enkele aanwijzing dat er begravingen uit de abdijperiode zijn aangetroffen in de latere zone van de pandgangen of de pandhof van het monastieke complex, dus buiten de kerk. Een belangrijk deel van de skeletten uit de oudste fase van het kerkhof waren begraven in eiken kisten waarvoor gebruik gemaakt was van hout geïmporteerd uit het Baltische gebied. Door de goede bodemcondities en de kwaliteit van dit hout waren de meeste van deze kisten zeer goed bewaard. Een uitgebreid dendrochronologisch onderzoek resulteerde in de datering van 95 kisten, die op 4 exemplaren na met zekerheid vóór 1400 dateren 43.

Fig. 4.7: Zicht op de funderingen van een grote steenbouw ten oosten van gracht S850.

Aan de oostzijde van de grote gracht, in de zone ten noordoosten van de Sint-Niklaaskerk, verscheen de eerste bewoning in de loop van de 13de eeuw. De oudste gebouwsporen zijn de restanten van minstens één vakwerkwoning die waarschijnlijk reeds vóór 1300 verdween (S418, S419). Waarschijnlijk kort daarna werd een grote woning in rode baksteen opgetrokken, waarvan de funderingen van drie vertrekken werden aangetroffen binnen het opgravingsvlak (o.a. S409, S411, S454, S774) (fig. 4.7). Er zijn echter geen geassocieerde vloerniveaus teruggevonden, noch delen van het opgaand muurwerk, waardoor de chronologie en de evolutie van dit grote gebouw niet gekend is. Een reeks kuilen rondom dit gebouw wijzen echter op een doorlopende bewoning tot in de 16de eeuw. Op de 16de-eeuwse stadszichten staat op deze plaats een groot, twee verdiepingen hoog gebouw met verschillende vleugels en een leistenen dak afgebeeld. Volgens de oorkonde die de overdracht van dit gebied aan de Sint-Jansabdij bij zijn stichting in 1598 regelt, wordt melding gemaakt van de aanwezigheid van de 43

Haneca & De Groote in voorb.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 35 van 263

‘presbiterie’, zijnde ‘thuus ende erfve van den pasteur’ 44, waarmee deze grote steenbouw hoogstwaarschijnlijk kan geassocieerd worden. Ten noorden van het parochiekerkhof werd waarschijnlijk al begin 13de eeuw een straat aangelegd die parallel liep aan de grote gracht, en die geïdentificeerd kan worden als het Sint-Godelievestraatje (S3291). Dit straatje staat afgebeeld op de 16de-eeuwse stadsplannen, vertrekkend in de noordoostelijke hoek van het Noorderkerkhof en aansluitend op de Elverdingestraat. De weinige bewaarde restanten tonen aan dat dit straatje in zijn jongste fase gekasseid was (fig. 4.8). Aan de westzijde van dit straatje werden de restanten aangetroffen van vier huisjes. De slecht bewaarde en heel ondiepe funderingen wijzen duidelijk op huisjes in vakwerkbouw. Een dik pakket van leemvloeren en loopvlakken, hier en daar met een centrale haard, wijst op een intense bewoning, die waarschijnlijk ergens in het midden of in de loop van de tweede helft van de 13de eeuw een aanvang nam. Het is momenteel niet duidelijk hoelang deze huisjes bewoond waren. Kuilen en afvallagen wijzen op een bewoning die zeker doorliep doorheen de 14de eeuw. Er zijn geen duidelijke vloerniveaus die met zekerheid jonger zijn, maar er zijn wel meerdere kuilen die wijzen op bewoning in de onmiddellijke nabijheid die doorliep tot in de 16de eeuw. In het uiterste noorden is een klein muurmassief aangetroffen dat mogelijk afkomstig was van een jongere woning in baksteen.

Fig. 4.8: Luchtbeeld van de restanten van het gekasseide Sint-Godelievestraatje (onderaan links) met daarboven aansluitend de restanten van de bakstenen funderingen van de vakwerkhuisjes.

4.4 FASE 3: DE ABDIJPERIODE (1598-1796) Uit de bronnen is geweten dat in 1599 de bouw van de abdij van Sint-Jan-ten-Berg een aanvang nam en dat daarvoor gebruik gemaakt werd van rode bakstenen afkomstig uit de baksteenovens van de stad 45. Van het centrale abdijcomplex, dat aansloot op de Sint-Niklaaskerk, is het merendeel van de funderingen aangetroffen (fig. 4.5). Het opgaand muurwerk en de vloerniveaus waren volledig uitgebroken, met uitzondering van deze in de kelders van het noordelijke pand. De centrale pandhof met waterput en de omliggende pandgangen werden grotendeels op het Noorderkerkhof aangelegd, waarbij voor de fundering gebruik gemaakt werd van spaarbogen (S99, S100). Daarnaast zijn ook de funderingen van de oostelijke en de noordelijke vleugels opgegraven (fig. 4.9). De Sint-Niklaaskerk 44 45

De Coussemaker 1886, 113. De Coussemaker 1886, 118-119.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

werd na de oprichting van de abdij verder aangepast, met onder meer de creatie van een (trap)toren tegen de noordoostzijde van het koor (S77). Een tweede aangebouwde toren is ouder en reeds in de loop van de late middeleeuwen opgericht (S83) (zie verder in hoofdstuk 5).

Fig. 4.9: Luchtfoto van de abdij, met centraal de grote binnentuin met waterput en omliggende pandgangen, links de noordvleugel, bovenaan de oostvleugel en rechts de kerk.

Buiten de funderingen zijn er opvallend weinig sporen of resten aangetroffen die te maken hebben met de bewoning van de abdij. Er zijn geen beerputten of duidelijke afvalkuilen of -lagen uit de 17de of 18de eeuw opgegraven. Enkel de centrale waterput in de pandhof en een regenwatercisterne ten noorden van de noordvleugel bevatten wat afval uit de abdijperiode, naast heel wat losse vondsten die zich over het hele terrein in de verstoorde bovenlagen en puinniveaus bevonden.

4.5 FASE 4: NA DE FRANSE REVOLUTIE (NA 1796) De archeologische resten van het klooster en de kerk toonden heel wat sporen van hergebruik en verbouwingen die verband houden met de latere ingebruikname van het terrein, eerst als kazerne en daarna als school, bibliotheek en archief. De verwoestingen uit de Eerste Wereldoorlog hebben er echter voor gezorgd dat er nog weinig uit deze 19de-eeuwse fase resteerde, ook niet in de ondergrond. De jongste sporen hebben vooral te maken met de heroprichting na de Eerste Wereldoorlog van enkele gebouwen voor de jongensschool De Looie. Vermoedelijk waren de puinruimingen na de oorlog en de daaropvolgende herinrichting van de terreinen nefast voor de bewaring van de oudere sporen en resten, en is dit een verklaring waarom vooral deze uit de postmiddeleeuwse periode nauwelijks zijn bewaard, op de zware kloosterfunderingen na.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 37 van 263

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

5 ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK VAN HET GRAFVELD Koen De Groote

5.1 INLEIDING Het onderzoek van de begravingen in zowel de vroegere Sint-Niklaaskerk als op het noordelijke deel van het parochiekerkhof, in de bronnen het Noorderkerkhof geheten, startte van bij de aanvang van het archeologische project in oktober 2017 en liep in verschillende fasen door tot eind augustus 2018. De uitgebreide zone van het grafveld, dat zich uitstrekte van de zuidrand van het opgravingsareaal, in de zone van de oude parochiekerk, tot het centrale deel van de westzijde, ter hoogte van het noordelijke pand van de abdij, bedroeg een oppervlakte van ongeveer 1100 m². Hierbinnen zijn in totaal 1295 grafkuilen geregistreerd en 1075 voldoende bewaarde skeletten opgegraven, in tot tien opeenvolgende grafniveaus (variërend naargelang de zone). Er zijn 851 kistbegravingen opgetekend, waarvan 175 voldoende bewaard voor staalname, wat resulteerde in 735 houtstalen van kistplanken 46. Het grafveld en de begravingen bleken in het algemeen goed bewaard. De natte bodemcondities in de kleiige grond zorgden doorsnee voor een goede tot zeer goede bewaring van de skeletten en van vele houten kisten. De jongere verstoringen die een grote impact hadden kunnen hebben - zoals de bouw van de abdij op het Noorderkerkhof en de vernielingen van de Eerste Wereldoorlog - hebben uiteindelijk relatief weinig invloed gehad. Ook de impact van de abdijgebouwen was in zekere mate beperkt omdat deze in de zone van het kerkhof grotendeels gebouwd waren op spaarbogen. De funderingen bestonden uit een patroon van bakstenen poeren van variërende grootte (0,7 tot 1,2 m breed en 1,2 tot 1,5 m lang), met een oppervlak van ca. 1,4 tot 2 m², die op hun beurt op sommige plaatsen rustten op een grid van ingeheide palen. Op deze manier verstoorden deze spaarboogfunderingen de helft minder van het onderliggende kerkhof dan bij toepassing van doorlopende muurfunderingen het geval zou geweest zijn. De noordelijke vleugel van de abdij was echter wel met een volle fundering rechtstreeks in het grafveld geplaatst. Uit de bewaarde graven blijkt dat zich hier oorspronkelijk wel een grafveldzone met intense begravingen situeerde zodat de impact van de oprichting van de abdij hier het sterkst lijkt te zijn geweest. De grootste verstoring kwam er door de aanleg van een kelder in de noordvleugel waardoor daar alle begravingen zijn verdwenen. De aanwezigheid van verspreide begravingen net ten noorden bewijst dat deze kelder zich effectief nog op een deel van het Noorderkerkhof bevond. Noch de afbraak van de abdij in 1798 noch de vernielingen van de Eerste Wereldoorlog lijken de bewaring van het oude parochiekerkhof in belangrijke mate te hebben beïnvloed. Waarschijnlijk hadden ze wel een grote impact op de begravingen van kloosterlingen in de centrale pandhof of de omringende pandgangen. De positie van de abdijstructuren boven het parochiekerkhof en de vaststelling dat er geen loopvlakken, vloeren noch diepere (kuil)structuren van de abdij zijn aangetroffen, lijkt er op te wijzen dat ofwel de afbraak, ofwel de oorlogsvernielingen, of een combinatie van beide hiervoor verantwoordelijk zijn. De afwezigheid van postmiddeleeuwse niveaus werd ook elders bij archeologisch onderzoek in de Sint-Niklaasparochie vastgesteld 47.

46 47

Haneca & De Groote in voorb. Van Remoorter 2020, 31.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 39 van 263

Fig. 5.1: Overzicht van het grafveld, met aanduiding van alle opgegraven skeletten en de verdeling in 13 grafveldzones in functie van het skeletonderzoek. De begrenzing van het Noorderkerkhof is weergegeven met een stippellijn.

Voor de studie van het grafveld werd een selectie van 500 skeletten gemaakt, waarvan de rapportage kan gelezen worden in het volgende hoofdstuk. De criteria gebruikt voor de selectie worden daar ook uit de doeken gedaan. Om een goed zicht te krijgen op de ruimtelijke spreiding van de selectie voor de skeletstudie is het totale grafveld opgedeeld in 13 zones (fig. 5.1) (zie verder hoofdstuk 6.1 Selectie). In dit hoofdstuk zal vooral melding gemaakt worden van de skeletselectie of van de toegepaste grafveldzones indien dit relevant is in het kader van de situering, stratigrafie en chronologie van de graven. Er is voor de uitwerking van de 500 geselecteerde skeletten ook per grafveldzone een Harrismatrix opgesteld, waarbij gebruik gemaakt werd van de stratigrafische relaties tussen de graven onderling, van de verbanden met de muurfunderingen en de grafkelders, en van de

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

dendrochronologische gegevens 48 op basis van het hout van de kisten. Op basis van deze gegevens werd nagegaan in welke periode de skeletten konden geplaatst worden. Er werden drie periodes onderscheiden: periode 1, van de stichting van de parochie rond 1200 tot 1350, periode 2, van 1350 tot de stichting van de abdij in 1598, en periode 3, van de stichting tot de afschaffing van de abdij in 1796.

5.2 METHODIEK De registratie van de grafkuilen, kisten en skeletten is gebeurd volgens de methodiek van de archeologen van Monument Vandekerckhove, ook bij het deel van het veldwerk uitgevoerd door het agentschap Onroerend Erfgoed (zie hfdst. 3). Hierbij werd de aflijning van de grafkuil als interface in een Autocad-omgeving geregistreerd, in een bepaald vlak met een oneven nummer (fig. 5.2). Dit geldt eveneens voor de eventuele kist of kistaflijning. Het bijhorende skelet werd steeds in een apart vlak geregistreerd, met een even nummer volgend op het vlak van de interface. De bedoeling was dat aldus de grafkuilen en de skeletten gemakkelijk in aparte grondplannen konden weergegeven worden. Daarnaast registreerde men rondom het skelet steeds drie standplaatsnagels: één aan de voeten, één centraal aan de linker- of rechterzijde en één aan de schedel. Deze meetpunten kwamen mee op de foto’s te staan bij het rondom fotograferen van het volledige skelet (gemiddeld 20 tot 25 foto’s, met uitschieters tot 50), wat toelaat om later op basis van de foto’s een 3D-skeletfoto te maken die dan nadien op basis van de standnagels op de juiste plaats in het grondplan kan ingepast worden. De bedoeling was om zo tijd te besparen op het terrein, vermits er niet meer getekend moest worden, en om de opmaak van de 3D-foto’s en de invoeging in het grondplan later op kantoor te doen. Naast de registraties in Autocad werd ook steeds een standaard skeletformulier ingevuld (zie volgend hoofdstuk). Wanneer er volledig bewaarde kisten aanwezig waren, werden deze eerst gesloten gefotografeerd en nadien, na de registraties en het verwijderen van het skelet, een tweede maal leeg. Indien er naast het skelet ook ander organisch materiaal in de kist aanwezig was, zoals stro of residu van de maag- of darminhoud, zijn hiervan stalen genomen. Vervolgens werden houtstalen genomen van de kist zelf, zowel van de bodem, de zijkanten en het deksel, indien mogelijk. Bij de uitwerking van de opgravingsresultaten bleek echter dat er heel wat problemen konden vastgesteld worden, ontstaan bij de verschillende registraties. De veldregistraties in de databank gebeurden niet steeds consequent, wat resulteerde in talrijke fouten, voornamelijk bestaande uit het omwisselen van spoor- en interfacenummers of het ontbreken van de relaties tussen beide, en dus van het verband tussen grafkuil, kist en skelet. Ook het invullen van de skeletfiche was vaak onvolledig, waarbij vooral bijkomende informatie over de grafvorm, de aanwezigheid van een kist, de kistvorm of de relatie met andere graven ontbreekt. Verder moet gewezen worden op de talrijke fouten in het algemeen grondplan in Autocad. Veel grafkuilaflijningen zitten dubbel maar licht verschoven in het plan, waarschijnlijk door correcties in de coördinaten zonder nadien de oorspronkelijke, foute coördinaten te verwijderen. Een reeks graven zijn omwille van foute coördinaten zelfs in de verkeerde zone geplaatst of staan fout georiënteerd op het plan. Regelmatig vergat men een van de bijhorende spoornummers van interface, kist of skelet toe te voegen, soms zelfs geen van de drie, zodat de locatie van een graf en/of skelet in die gevallen ongekend bleef. Ook de registratie van standplaatsnagels voor de 3D-skeletfoto werd vaak vergeten. Uiteindelijk werd er geen enkele 3D-foto gerenderd en is er achteraf geen skelettenplan met 3D-foto’s gemaakt. De binnen dit onderzoeksproject gepubliceerde skeletplannen zijn bijgevolg gemaakt op basis van slechts één ingevoegde verticale foto per skelet. Indien de standplaatsnagels ontbraken werd de skeletfoto manueel binnen de geregistreerde grafkuil op het grondplan geplaatst.

Haneca & De Groote in voorb.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 41 van 263

Fig. 5.2: Overzicht van alle geregistreerde grafkuilen, weergegeven per vlak, waarbij elke kleur een van de 10 vlakken weergeeft (zie legende).

5.3 OPGRAVINGSRESULTATEN Algemeen Zoals reeds vermeld zijn er in totaal 1295 grafkuilen geregistreerd, waarvan er 1075 een voldoende bewaard skelet bevatten. Bij de interpretatie van dit ensemble is het onderscheid belangrijk tussen de graven die zich binnen de kerk bevonden en de graven op het parochiekerkhof, dat zich uitstrekte tot onder de resten van de latere abdij. Voor de zone van de kerk stelt zich daarbij het probleem dat de kerk rond 1300 is uitgebreid en getransformeerd van kruiskerk naar hallenkerk. Hierdoor kwam een deel van het buitenkerkhof binnen de muren van de kerk te liggen. Het onderscheid tussen de graven ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

die aangelegd zijn vóór de uitbreiding van de kerk en de latere begravingen binnen de kerkmuren kon op basis van de Harrismatrix wel voor een belangrijk deel gemaakt worden. Kerkzone Op basis van de Harrismatrix die gemaakt is voor de graven binnen de muren van de tweede kerk (de hallenkerk, overeenkomend met de grafveldzones 1, 2 en 10) is het mogelijk een vrij goed zicht te krijgen op de chronologie van de begravingen in de kerkzone. Uit de stratigrafische analyse van de graven, gekoppeld aan de dendrochronologische dateringen op de grafkisten en de relaties met de muur- en grafkelderstructuren, blijkt dat binnen de oudste kerkmuur (S1) in ijzerzandsteen (grafveldzone 1) alle graven aangelegd zijn na de verbouwing van de kerk tot hallenkerk (in gele baksteen: S75), met uitzondering van een reeks graven aan de westelijke rand van de grafveldzone.

Fig. 5.3 Grondplan van de kerk met situering van de grafkelders. Naast de inventarisnummer van de kelder staat de dendrochronologische datering van de oudste grafkist indien gekend.

Aan de oostzijde van deze zone bevond zich een grafkelder (S963) die door de fundering van de oostmuur in ijzerzandsteen, van de oudste kerk, was gestoken (fig. 5.3). In de grafkelder bevonden zich twee kisten boven elkaar, met een dendrochronologische datering van respectievelijk tussen 1327 en 1341 (sk2393) en tussen 1372 en 1386 (sk1131) 49. Drie andere dendrochronologische dateringen van graven uit zone 1 situeren zich in de tweede helft van de 14de eeuw, en één na 1405. De meeste nietgedateerde graven bevonden zich in een stratigrafische relatie gelijktijdig met, of jonger dan deze 14de-eeuwse graven, en moeten dus ook beschouwd worden als begravingen binnen de hallenkerk in gele baksteen. Enkel de skeletten sk1196, sk3053 en sk3062, aan de westelijke rand van de grafveldzone, zijn zeker in de oudste kerk begraven. In de jongste graven uit de bovenste grafniveaus in de hallenkerk kunnen ook skeletten zitten die begraven zijn na de stichting van het klooster in 1598, zonder dat dit evenwel door dateringselementen kan aangetoond worden.

Voor deze en alle volgende vermelde dendrochronologische dateringen: Haneca & De Groote in voorb.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 43 van 263

Fig. 5.4: Luchtbeeld van grafkelder S963 op de fundering in ijzerzandsteen, met rechts daarvan de twee aansluitende grafkelders S1153 en S1405 (foto vanuit het noorden).

Ten oosten aansluitend op grafkelder S963, die zich op de funderingsmuur van de oudste kerk bevond, situeerden zich nog twee grafkelders in gele baksteen: S1153 en S1405 (fig. 5.4). Door de talrijke onderlinge relaties zijn deze kelders samen met de omliggende graven gegroepeerd in de aparte grafveldzone 10. Voor de 12 geselecteerde graven uit deze zone zijn er zes dendrochronologische dateringen op de kisten beschikbaar. Eén daarvan is afkomstig uit grafkelder S1153, die met een datering tussen 1283 en 1311 het oudste gekende graf is dat met de bakstenen hallenkerk kan geassocieerd worden (sk2453) (fig. 5.5). Uit de Harrismatrix blijkt dat twee graven (sk3028 en sk4167) stratigrafisch zeker ouder zijn, en tot het buitenkerkhof van de oudste kerk kunnen gerekend worden. Een daarvan heeft een dendrochronologische datering na 1127. De overige graven zijn bijna allemaal jonger, met drie dendrochronologische dateringen in de tweede helft van de 14de eeuw en één in het derde kwart van de 15de eeuw. Enkel voor sk1818 is het stratigrafisch mogelijk dat het nog tot het buitenkerkhof van de oudste kerkfase heeft behoord. Fig. 5.5: Grafkelder S1153 met skelet sk2453, het oudste, gekende graf dat samengaat met de hallenkerk.

Ten slotte is er de rest van de begravingen in de zone buiten de oudste kerk maar binnen de muren van de hallenkerk (grafveldzone 2). Door de talrijke stratigrafische relaties, in combinatie met acht dendrochronologische dateringen op kisten, kunnen 34 van de 54 skeletten geselecteerd voor ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

onderzoek, nog tot het buitenkerkhof van de oudste kerk gerekend worden. Het gaat om alle skeletten die afkomstig zijn uit de opgravingsvlakken 10, 12, 14 en 16, en ook zeven van de acht skeletten uit vlak 8. De zes dendrochronologisch gedateerde graven uit deze fase stammen uit de 13de eeuw, wat logisch is gezien de veronderstelde datering van de bakstenen kerk rond 1300. Eén daarvan (sk2197 uit vlak 14, gedateerd na 1236) was, net zoals het ongedateerde graf van sk2119, gesneden door de fundering van de bakstenen hallenkerk (fig. 5.6). Interessant is de vaststelling dat er heel wat minder begravingen aangelegd zijn eenmaal deze zone zich binnen het kerkgebouw bevond. Het oudste gedateerde graf (buiten de grafkelders) voor de fase van begravingen binnen de kerk heeft een dendrochronologische datering na 1365. In deze zone werd ook de jongste dendrochronologisch gedateerde grafkist van de hele opgraving aangetroffen, met een veldatum tussen 1493 en 1512 (sk1120) (fig. 5.7). Ook voor deze grafveldzone binnen de kerk geldt de opmerking dat sommige van de jongste graven in de bovenste niveaus kunnen dateren van na de stichting van het klooster in 1598, zonder dat dit evenwel door dateringselementen kan aangetoond worden. Fig. 5.6: Graf sk2197 van een jong kind werd gesneden door de fundering van de hallenkerk en behoort dus tot het kerkhof aan de buitenzijde van de oudste kerk.

Fig. 5.7: Graf sk1120 is het jongste dendrochronologisch gedateerde graf, tussen 1493 en 1512

Abdijzone De begravingen buiten de kerk kunnen opgesplitst worden in drie hoofdzones: deze direct ten oosten van het bakstenen kerkgebouw (grafveldzones 3, 12 en 13), het parochiekerkhof ten noorden van de kerk, gesitueerd onder de pandgangen (grafveldzones 5, 9 en 11), de oostvleugel (grafveldzone 4) en de pandhof (grafveldzone 6 en 7) van de abdij, en de uiterste noordelijke rand van het kerkhof die bewaard was onder en ten noorden van de noordvleugel van de abdij (grafveldzone 8).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 45 van 263

Fig. 5.8: Situering van het volledige grafveld ten opzichte van de kerk, de abdij en de begrenzende grachten. De vermelde structuurnummers worden in de tekst besproken.

In de zone ten oosten van de kerk is een beperkte hoeveelheid graven aangetroffen. Deze zijn verdeeld in drie grafveldzones omdat er onderscheid gemaakt is tussen de graven die onder de twee latere torens zijn gevonden (grafveldzones 12 en 13) en deze ertussen of er net achter (grafveldzone 3). Uit deze drie zones zijn in totaal 34 skeletten geselecteerd voor studie. Voor slechts drie graven was een dendrochronologische analyse mogelijk, waarbij één niet-dateerbaar bleek en twee graven uit de 14de eeuw stammen. Er zijn relatief weinig goed aantoonbare stratigrafische relaties tussen de skeletten in grafveldzones 3, 12 en 13, waardoor het op basis van de Harrismatrix grotendeels onmogelijk was de skeletten tot één van de drie periodes (zie 5.1) toe te wijzen. Aan de oostzijde is het kerkhof duidelijk begrensd, ter hoogte van de westelijke rand van de gedempte 13de-eeuwse grote gracht S850. Parallel aan deze structuur is later in rode baksteen een muur (S88) gebouwd, die mogelijk als kerkhofmuur gefungeerd heeft (fig. 5.8). De meest oostelijk gelegen graven in deze zone stoppen net vóór deze ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

muur, en ten oosten ervan zijn geen graven aangetroffen. Beide torens, die tegen de oostelijke afsluitmuur van de bakstenen hallenkerk zijn aangebouwd, zijn jonger dan de begravingen (fig. 5.9), waarbij wel opvalt dat er maar een beperkt aantal begravingen onder de zuidelijke toren (S83) zijn gelegen in vergelijking met de noordelijke toren (S77). Dit lijkt erop te wijzen dat de zuidelijke toren reeds vrij snel, waarschijnlijk reeds in de loop van de 14de eeuw tegen de hallenkerk werd aangebouwd, terwijl de noordelijke toren pas opgericht is bij de stichting van het klooster in 1598, dus nadat deze zone nog een lange tijd als kerkhof gefungeerd had.

Fig. 5.9: Beeld op enkele begravingen ten oosten van de hallenkerk, in de zone van de twee aangebouwde torens.

Het parochiekerkhof ten noorden van de kerk, in de historische bronnen gekend als het Noorderkerkhof, kende een sterke densiteit aan begravingen. De begrenzing in het noorden en het oosten is hier goed zichtbaar en kan teruggebracht worden tot de loop van drie grachten (fig. 5.8). Net als in de zone net achter de kerk is het kerkhof in het oosten begrensd door het tracé van de grote gracht S850, die eind 13de eeuw, dus als het kerkhof al bijna een eeuw in gebruik was, werd gedempt. Vanaf de plaats – iets noordelijker – waar gracht S2800 in de grote gracht uitmondde, vertrok de noordelijke grens van het kerkhof. Deze grens volgde de zuidelijke rand van de gracht en iets verder ook de westelijke rand, na de knik naar het noorden toe. Deze kleinere gracht was zeker al eerder gedempt dan de grote gracht, mogelijk reeds rond het midden van de 13de eeuw, maar zijn loop bleef de volgende 350 jaar de grens van het parochiekerkhof bepalen. In het noordwesten werd de grens waarschijnlijk gevormd door het grachtracé dat door de grachtrestanten S5813 en S5523 werden gevormd. Op basis van de aardewerkvondsten in de opvulling kan de opgave van deze gracht in de loop van de tweede helft van de 13de eeuw gesitueerd worden. Het Noorderkerkhof werd opgegeven bij de stichting van de abdij in 1598. Een belangrijk deel van de abdijgebouwen werd over het kerkhof gebouwd, meer bepaald het grootste deel van de pandhof, de oostelijke, zuidelijke en westelijke pandgangen, en delen van de oosten de noordvleugel. Bij de opgravingen bleken bijna alle graven op een of andere manier gesneden door de funderingen van deze abdijgebouwen. Uit de Harrismatrix die voor de verschillende deelzones is opgemaakt, blijkt dat als alle relaties worden gelegd in samenhang ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 47 van 263

met de beschikbare dendrochronologische dateringen, waarschijnlijk geen enkel graf tot de abdijperiode kan behoren. In het hierna volgend overzicht van oost naar west, per grafveldzone, worden de relaties en de chronologie bekeken op basis van de Harrismatrix van de geselecteerde skeletten. Uit grafveldzone 4, de meest noordoostelijke zone van het kerkhof, zijn 50 skeletten voor onderzoek geselecteerd, op een totaal van 128 geregistreerde graven. De meeste skeletten en de meeste waargenomen relaties komen uit het zuiden van deze zone. Er zijn slechts sporadische begravingen in het noordelijke deel. Alle skeletten in deze zone zijn ouder dan het klooster (fig. 5.10). Er zijn slechts twee dendrochronologisch gedateerde graven beschikbaar, maar gelukkig zit een gedateerd graf (sk3526, vlak 8, hout gedateerd na 1363) centraal op een plaats met veel relaties. Hierdoor konden 22 skeletten met zekerheid in één van de twee periodes vóór het klooster geplaatst worden, waarvan 13 in periode 1 (vóór 1350) en 9 in periode 2 (1350-1598). Bij de overige kon enkel bepaald worden dat ze ouder zijn dan periode 3. Het oudste gedateerde skelet is te dateren eind 13de - begin 14de eeuw (sk3869, dendrochronologische datering tussen 1297 en 1312). Fig. 5.10: Graf sk3869 werd gesneden door de fundering van de oostvleugel van de abdij.

Fig. 5.11: Een van de oudste graven is sk3031 uit kerkhofzone 9, gelegen tegen de buitenmuur in ijzerzandsteen van de oudste kerk.

De begravingen onder het zuidelijke deel van de oostelijke pandgang zijn gegroepeerd in grafveldzone 5. Er zijn uit deze zone 24 skeletten geselecteerd op een totaal van 53 geregistreerde graven. Er zijn vrij veel relaties maar door het beperkt aantal dendrochronologische dateringen kunnen slechts de helft van de skeletten met zekerheid aan periode 1 worden toegewezen. Verschillende graven waren gesneden door de abdijfunderingen en op basis van de relaties lijken alle skeletten effectief ouder dan de abdij. Er zijn slechts twee dendrochronologische analyses beschikbaar (sk3093 en sk3346), beide met een datering in de eerste helft van de 14de eeuw (periode 1). Geen enkel skelet is met zekerheid in periode 2 te plaatsen. Grafveldzone 9 groepeert alle begravingen onder de zuidelijke pandgang, gelegen tegen de kerk. In deze zone was de densiteit aan begravingen heel hoog, bij de hoogste van het hele kerkhof. Uit de 98 geregistreerde graven zijn 61 goed bewaarde skeletten geselecteerd, waarvan er 50 met elkaar in ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

relatie staan. Er zijn voor deze zone in totaal 17 dendrochronologische analyses uitgevoerd, waarvan 15 een datering hebben opgeleverd. Opvallend is dat de drie oudste dateringen uit deze zone (vóór 1300) allemaal uit het meest westelijke deel van deze zone komen, waaronder twee van de alleroudste dateringen van het kerkhof (sk3031, na 1187, en sk4343, tussen 1182 en 1202) (fig. 5.11). Dit zal niet toevallig zijn aangezien ze gelegen zijn tegen de buitenmuur van de kruisbeuk van de oudste kerk in ijzerzandsteen. De jongere gedateerde graven bevinden zich daarentegen centraal en in het oosten van deze zone, waarbij de jongste drie zich in de tweede helft van de 14de eeuw situeren (sk1068, sk1138 en sk1563). Opvallend is dat er geen enkel skelet met zekerheid in de 15de eeuw kan worden geplaatst. Als alle relaties van de onderzochte skeletten worden bekeken, blijkt dat 41 skeletten met zekerheid uit periode 1 stammen en 7 uit periode 2. Deze resultaten tonen aan dat dit het deel van het Noorderkerkhof al vanaf de 13de eeuw een intensieve begraving kende. De graven die zich onder de pandhof bevonden zijn in twee grafveldzones (6 en 7) ondergebracht. Door de gebeurtenissen na de opgave van de abdij was het kerkhof in de oostelijke zone van de pandhof sterk verstoord en kon er maar een beperkt aantal graven onderzocht worden, gegroepeerd als grafveldzone 6. Grafveldzone 7 omvat de begravingen onder de westelijke helft van de pandhof, waar het kerkhof zeer goed bewaard was. Van de 35 geregistreerde graven uit grafveldzone 6 zijn 17 skeletten weerhouden voor onderzoek. Door de sterke spreiding van de graven waren er voor deze zone nauwelijks rechtstreekse relaties waar te nemen, terwijl er ook geen dendrochronologische analyses beschikbaar zijn. Wel zijn er verschillende graven die gesneden waren door de oostelijke pandhofmuur. Door deze relatie, en het feit dat enkel de dieper gelegen graven bewaard waren, zijn alle skeletten aan de periode ‘1 of 2’ toegewezen, alhoewel de aanwezigheid van graven uit de abdijperiode hier niet met zekerheid kan uitgesloten worden. In de westelijke helft van de pandhof was het kerkhof veel beter bewaard, wat resulteerde in de registratie van 168 skeletten in zone 7, waarvan 72 geselecteerd voor het fysisch antropologisch onderzoek. De zuidelijke zone vertoonde een beduidend groter aantal begravingen met veel onderlinge stratigrafische relaties, terwijl de noordelijke zone een meer gespreide begraving met weinig relaties liet zien. Er zijn vijf dendrochronologische dateringen op kisthout beschikbaar voor het zuidelijke deel van zone 7. Opvallend is dat geen enkele datering jonger is dan 1350. Op basis van de dendrochronologische gegevens en van de Harrismatrix kan afgeleid worden dat het merendeel van de graven in periode 1 (vóór 1350) zitten. Centraal in deze zone (ter hoogte van de tweede funderingsblok van de pandgang) zit ook een vroeg-13de-eeuwse datering (s4018, kisthout gedateerd tussen 1216 en 1236). Ook deze zone lijkt dus al van bij aanvang van de parochie tot het kerkhof te behoren. Het centrale deel van zone 7 vertoont ook nog een intense begraving, met twee dendrochronologische dateringen, waarvan een heel vroege, namelijk na 1181 (sk2525). Het noordelijke deel van zone 7 vertoonde beduidend minder begravingen en dus ook minder stratigrafische relaties. Met twee dateringen in de 13de eeuw (sk1963: na1237, en sk3587: tussen 1268 en 1293) is het duidelijk dat in heel deze zone reeds vanaf de 13de eeuw intens begraven werd. Er zijn geen graven aanwezig die tot de kloosterperiode (periode 3) kunnen gerekend worden. Ook het kerkhof onder de westelijke pandgang, gegroepeerd als zone 11, vertoont een gelijkaardig beeld van intense begravingen. In totaal zijn daar 148 graven geregistreerd, waarvan bijna de helft uit het jongste kerkhofniveau (het bovenste opgravingsvlak) afkomstig is. Door de slechte bewaring van de bovenste skelettenlaag konden slechts 41 goed bewaarde skeletten geselecteerd worden voor onderzoek. Door de talloze oversnijdingen door de funderingen van de westelijke pandgang is het duidelijk dat de meeste skeletten met zekerheid ouder zijn dan de abdij (fig. 5.12). Geen van de geselecteerde skeletten behoort tot de abdijperiode. In totaal zijn er 7 gedateerde kisten, verspreid over de volledige zone. Slechts een beperkte hoeveelheid skeletten kan met zekerheid in periode 1 of 2 geplaatst worden op basis van de dendrochronologische analyses, terwijl de Harrismatrix ook weinig directe relaties laat zien. Als de spreiding van de gedateerde kisten wordt bekeken, is wel duidelijk dat de hele zone reeds van in de 13de eeuw in gebruik was als kerkhof, zoals ook blijkt uit de dendrochronologische dateringen van de aanpalende zone 7. De oudste kist, met een vroege datering tussen 1214 en 1223, zit ongeveer centraal in zone 11 (sk4024). Opvallend is dat bijna alle gedateerde ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 49 van 263

kisten tot periode 1 behoren, dus vóór 1350. Slechts één skelet, met een datering tussen 1359 en 1389, komt uit een graf dat in periode 2 te situeren is (sk3614).

Fig. 5.12: In de goed bewaarde kerkhofzones 7 en 11 ter hoogte van de westelijke pandgang waren de begravingen vaak verstoord door de funderingen van de abdij.

Ten slotte is er nog zone 8, een noordelijk deel van het kerkhof dat voor een stuk vernield was door de aanleg van een kelder onder het abdijgebouw langsheen de noordelijke pandgang. De begravingen weerspiegelen de uiterste grens van het Noorderkerkhof, vóór het door de abdij werd opgeheven en overbouwd. Alle skeletten in deze zone zijn zeker ouder dan de abdij. Dat ook in deze beperkte zone intens werd begraven blijkt uit de registratie van in totaal 154 graven. Hiervan zijn er 48 geselecteerd voor verder onderzoek. Ook in deze zone waren de skeletten in de bovenste grafniveaus slecht bewaard. Daarnaast was maar een beperkte hoeveelheid graven met goed bewaarde kisten aanwezig, waardoor er slechts van 8 kisten stalen voor dendrochronologische analyse konden genomen worden, wat in geen enkel geval resulteerde in een bruikbare datering. Hierdoor is het niet mogelijk om in deze zone een verder onderscheid te maken tussen skeletten uit periode 1 of 2. Kisten Van de 1075 geregistreerde graven konden er 851 herkend worden als kistbegravingen. Door de soms slechte bewaring en sterke verstoringen was de wijze van begraving in de bovenste kerkhoflagen echter niet altijd duidelijk, waardoor dit aantal als een minimumschatting moet gezien worden. Bij een deel van de kistbegravingen was de bewaring van het hout zo goed dat van de kistplanken stalen konden genomen worden voor zowel houtanalyse als dendrochronologisch onderzoek (fig. 5.13). Dit was het geval voor 175 kisten, wat resulteerde in 539 stalen van kistplanken. Naast analyses voor het bepalen van de houtsoort en de herkomst, en dendrochronologische datering, liet een deel van de stalen ook toe om een technische analyse te doen van de manier waarop de kisten vervaardigd waren. Daarnaast was het, door de waarnemingen en registraties op het terrein, mogelijk om een goed beeld te krijgen van de verschillende types kisten die in gebruik waren voor een deel van de overige kisten, waarvan geen stalen waren genomen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 5.13: Goed bewaarde houten kisten, aangetroffen in de kerk.

Verder in dit rapport zal bij de bespreking van het grafritueel reeds een basisoverzicht van de kistvormen gepresenteerd worden (zie hoofdstuk 6.2.9 Grafritueel). Een verdere uitwerking van de gebruikte vormen, hun techniek en eventuele chronologie zal in een volgend deel van de rapportage van de opgravingen van Ieper De Meersen gepubliceerd worden. Datzelfde rapport zal ook een gedetailleerde analyse van het hout en de dendrochronologische resultaten presenteren, niet alleen van de kisten maar ook van de overige houtvondsten op de site.

5.4 SYNTHESE: STRATIGRAFIE, CHRONOLOGIE EN EVOLUTIE Op basis van de bovenstaande analyse van de opgravingsgegevens en de dendrochronologische informatie van de kisten is het mogelijk een beeld te krijgen van het ontstaan en de evolutie van het grafveld dat is aangetroffen op de site van De Meersen. Het is duidelijk dat zowel een deel kerkbegravingen als bijzettingen op het parochiekerkhof zijn opgegraven. De hoeveelheden geregistreerde begravingen – 1295 grafkuilen en 1075 skeletten – maken, naast een groot aantal sterk verstoorde of maar zeer fragmentair bewaarde graven, duidelijk dat op de site, en vooral op het laatmiddeleeuwse parochiekerkhof zeer intens begraven werd. Volgens de historische bronnen zou de kerk als kapel gesticht zijn in 1180, ook al is deze informatie hoogst onzeker. Het bedehuis met Sint-Niklaas als patroonheilige wordt met zekerheid de parochiekerk tussen 1200 en 1220. Dit betekent ook de start van het kerkhof rondom de kerk, waarvan tijdens het onderzoek een deel van het zogenaamde Noorderkerkhof werd opgegraven.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 51 van 263

Fig. 5.14: Situering van alle gedateerde kisten in het grafveld (kleurencode van de graven per halve eeuw; sterretje: de graven die voor 1225 kunnen worden gedateerd; lichtoranje: oudste kerk; beige: uitgebreide hallenkerk; stippellijn: grens van het Noorderkerkhof).

Archeologisch gezien is er maar een beperkte informatie over deze beginfase. Deze maakt echter wel duidelijk dat enerzijds de ruime afbakening van het kerkhof, langsheen de afwateringsgrachten, en anderzijds de ingebruikname ervan effectief reeds in het begin van de 13de eeuw moet gesitueerd worden. Er zijn vijf kisten met een vroege datering, zonder dat de precieze veldatum gekend is. Twee daarvan hebben echter wel een begin- en einddatum waartussen de datering moet gezocht worden, één tussen 1182 en 1202 en een tussen 1214 en 1223. Een zesde dendrochronologische datering, gesitueerd tussen 1216 en 1237 sluit eveneens aan bij deze vroegste kisten. Op basis van de stratigrafie kunnen nog twee graven in deze vroege groep geplaatst worden. Het blijven echter post quem datums omdat enkel het hout zelf is gedateerd en niet de vervaardiging van de kist (al zal er tussen het vellen van de boom en het maken van de kist niet veel tijd hebben gezeten). In het algemeen zijn de ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

dateringen duidelijke aanwijzingen dat er al zeker van in het eerste kwart van de 13de eeuw begraven werd. Uit de spreidingskaart blijkt tevens dat deze vroege begravingen zich niet alleen direct bij de kerk bevinden maar ook verder noordelijk in het kerkhof te situeren zijn (fig. 5.14). Op basis van de dendrochronologisch gedateerde grafkisten en de stratigrafische relaties blijkt ook dat in de loop van de 13de eeuw het grafveld zich niet enkel tot deze zones bleef beperken, maar dat er ook een uitbreiding meer naar het noorden is waar te nemen. Hierbij moet er wel op gewezen worden dat het ontbreken van gedateerde kisten in het uiterste noorden (zone 8) en noordoosten (zones 4, 5 en 6) van het grafveld niet wil zeggen dat daar niet reeds van in de 13de eeuw begraven werd, maar enkel dat er in deze zone geen gedateerde kisten uit deze oudste periode beschikbaar zijn (en nauwelijks uit jongere periodes trouwens) (fig. 5.14). Waarschijnlijk hebben we niet noodzakelijk te maken met een chronologische spreiding maar met een sociale opdeling van het grafveld, weerspiegeld in de kwaliteit van de grafkisten, en de manier van begraven. Het is aannemelijk dat kisten die in hoogwaardig en dus duur eikenhout vervaardigd waren 50, enkel voor de betere sociale klassen betaalbaar waren. Het hout van deze kisten is bewaard gebleven terwijl dat van kisten van mindere kwaliteit (minder bestendige houtsoorten) vergaan is in de bodem. Een deel van de begravingen kan daarnaast ook zonder kist zijn gebeurd. Belangrijk is ook de positie op het grafveld, waarbij een grafplek in de nabijheid van de kerk of het koor (en dus zo dicht mogelijk tegen het altaar) het hoogst gegeerd was. Dit verklaart dus waarschijnlijk waarom er zoveel gedateerde kisten in bepaalde zones nabij de kerk aanwezig waren in tegenstelling tot andere zones verder weg van het gebouw. Uit de spreidingskaart blijkt effectief dat de goed bewaarde kisten geconcentreerd lagen in de directe nabijheid van de kerk, ook in de latere periodes (fig. 5.15: oranje zone). Door de talrijke stratigrafische relaties en de verschillende dendrochronologische dateringen kan ook aangetoond worden dat een belangrijk deel van het grafveld opgegraven binnen de contouren van de hallenkerk eigenlijk behoorde tot het buitenkerkhof dat zich direct ten oosten tegen de kruisbeuk, en ten noorden van het koor van de oudste parochiekerk situeerde (grafveldzone 2). Naast de zes dendrochronologisch gedateerde graven gaat het om 28 andere, de grootste groep 13de-eeuwse bijzettingen die op het grafveld kon vastgesteld worden. Een sociale opdeling van het grafveld laat zich voor de 14de eeuw nog duidelijker optekenen. In deze periode werd de oorspronkelijke kruiskerk met funderingen in ijzerhoudende zandsteen (kerk 1) verbouwd tot een hallenkerk (kerk 2), in het opgegraven deel weerspiegeld door een funderingsmuur in gele baksteen die tegen de kruisbeuk was aangebouwd. De verbouwing van de Sint-Niklaaskerk kan min of meer chronologisch gesitueerd worden dank zij de gedateerde kisten uit drie grafkelders in gele baksteen. Deze waren aangelegd zowel centraal op, als ten oosten en noorden tegen de buitenmuur van de eerste kerk en vormen dus zowel stratigrafisch als door het gebruik van dezelfde baksteen als de kerkfunderingen een chronologische sleutel om deze verbouwing te dateren.

Haneca & De Groote in voorb.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 53 van 263

Fig. 5.15: Zonering van de kisten in hoogwaardig eikenhout rond het koor van de oudste kerk (Kerk 1, oranje zone) en rond het koor van de hallenkerk (Kerk 2, groene zone), op basis van alle gedateerde kisten in het grafveld (kleurencode van de graven per halve eeuw; sterretje: de graven die voor 1225 kunnen worden gedateerd; oranje: oudste kerk; beige: uitgebreide hallenkerk; stippellijn: grens van het Noorderkerkhof; punt-streeplijn: grens Kerk 1).

Eén grafkelder (S963) is op de fundering van de eerste kerk aangelegd, en vormt als dusdanig met zekerheid een terminus ante quem voor de bouw van de hallenkerk (fig. 5.3-5.4). De grafkelder kende minstens twee bijzettingen, waarvan de onderste kist een dendrochronologische datering heeft tussen 1327 en 1343. De tweede grafkelder (S1153), die ten oosten tegen deze kelder is aangebouwd in dezelfde gele baksteen, bevatte een grafkist die dendrochronologisch nog wat ouder bleek te zijn, te dateren tussen 1283 en 1311. De derde kelder in gele baksteen werd aangelegd tegen de buitenzijde van de nieuwe fundering van de hallenkerk en bevatte een grafkist met een dendrochronologische datering tussen 1301 en 1317. Deze dateringen maken duidelijk dat de hallenkerk gebouwd werd rond 1300 of ten laatste in het eerste kwart van de 14de eeuw. En dat uit zich dan ook in de spreiding van ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

de gedateerde grafkisten op het kerkhof. Het is opvallend dat de 14de-eeuwse kisten zich vooral concentreren langsheen de noordmuur van de hallenkerk (fig. 5.15: groene zone). Daarnaast zijn er ook meerdere 14de-eeuwse bijzettingen in eikenhouten kisten in de kerk en – buiten het gebouw – ten oosten van het koor. Opvallend is de afwezigheid van dergelijke kisten tussen de honderden graven in de noordelijke en oostelijke grenszones van het kerkhof. Op basis van de dendrochronologische resultaten kwam er blijkbaar aan het eind van de 14de eeuw abrupt een einde aan het begraven in grafkisten uit hoogwaardig eikenhout. Er zijn slechts drie jonger gedateerde grafkisten gekend, uit de 15de tot vroege 16de eeuw, alle gesitueerd binnen de muren van de hallenkerk. Over de evolutie van het grafveld in de 15de en 16de eeuw is er dus nauwelijks concrete informatie. Stratigrafisch is wel duidelijk dat het grafveld ook na de 14de eeuw intense begravingen kende, die op het buitenkerkhof slechts ten einde kwamen door de opgave van het Noorderkerkhof bij de stichting van de benedictijnerabdij van Sint-Jan-ten-Berg in 1598. Waarschijnlijk liepen de begravingen binnen de hallenkerk wel door, maar dat kon archeologisch niet worden aangetoond. Ook eventuele begravingen binnen de abdij zelf waren nergens aantoonbaar. Vermoedelijk zijn de postmiddeleeuwse niveaus verdwenen door de sterke verstoringen na de afbraak van de abdij in 1798, gecombineerd met de vernielingen tijdens de Eerste Wereldoorlog en de opruimingen na de oorlog.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 55 van 263

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

6 FYSISCH ANTROPOLOGISCH ONDERZOEK VAN 500 SKELETTEN April Pijpelink & Katrien Van de Vijver

6.1 SELECTIE Tijdens het onderzoek van de begravingen in de vroegere Sint-Niklaaskerk en op het noordelijke deel van het parochiekerkhof, in de bronnen het Noorderkerkhof geheten, werden 1295 grafkuilen geregistreerd en 1075 voldoende bewaarde skeletten opgegraven, in tot tien opeenvolgende grafniveaus (variërend naargelang de zone, zie verder) 51. Er zijn 851 kistbegravingen opgetekend, waarvan 175 voldoende bewaard waren voor een staalname van het hout van de kisten met het oog op houtidentificatie en dendrochronologische datering 52. Om een goed zicht te krijgen op de ruimtelijke spreiding binnen het begrafenisareaal is het opgegraven deel van het grafveld op basis van het aangetroffen muurwerk opgedeeld in 13 zones (zie verder, fig. 6.1). Dit rapport behelst de onderzoeksresultaten van de bio-antropologische studie van een selectie van individuen die tijdens de opgraving werden geregistreerd. Na het veldwerk werd besloten om 500 individuen te selecteren voor verder bio-antropologisch onderzoek om een representatief beeld te krijgen van de demografische samenstelling van de voormalige inwoners van de Sint-Niklaasparochie die hier werden begraven. Deze selectie omvat 400 individuen die werden weerhouden op basis van het onderzoekspotentieel van de skeletten op zich en 100 individuen die werden geselecteerd op basis van de best bewaarde grafkisten. Voor deze laatste 100 individuen is dus uitgebreidere informatie beschikbaar over de archeologische context en datering, die met het skeletonderzoek geassocieerd kan worden om een zo volledig mogelijk beeld te vormen van de doden. De selectie van 400 individuen op basis van het hoogste onderzoekspotentieel van de bewaarde resten is gebaseerd op de volledigheid van het skelet, de bewaring van het botmateriaal, de ruimtelijke spreiding binnen het opgegraven terrein en eventuele fysisch antropologische bijzonderheden 53. In eerste instantie werden alle skeletten geselecteerd die goed geconserveerd en ongeveer volledig waren. Dit waren er 377. Daarna werden alle opmerkingsvelden van de skeletfiches uit het veld nagelopen op bijzonderheden, zoals bijvoorbeeld bijvondsten, begraving in een grafkelder, enz., en werden afwijkende skeletten op basis van oriëntatie, lichaamshouding of meervoudige begraving geselecteerd. Alle geselecteerde skeletten werden geëvalueerd aan de hand van de terreinfoto’s, om de conservering, volledigheid, en eventuele bijzonderheden of afwijkingen te verifiëren. Na controle van de foto’s bleek een aantal skeletten niet aan de beschreven selectiecriteria te voldoen, waarna deze zijn afgevallen. Vervolgens werden de geselecteerde skeletten geplot op de vlaktekening om na te gaan of er in elke zone skeletten werden geselecteerd en of de ruimtelijke spreiding per vlak evenredig vertegenwoordigd was. Hiervoor werd zoals gezegd het vlak opgedeeld in 13 verschillende zones (zie verder). Op deze manier werd duidelijk in welke zones meer of minder skeletten geselecteerd dienden te worden. Uiteraard zijn de selectiemogelijkheden per zone beperkt tot het aantal opgegraven skeletten. Aan de hand van de ingetekende graven, de foto’s van de graven en de skeletfiches werden de laatste skeletten geselecteerd om tot 400 individuen te geraken. Deze laatste geselecteerde skeletten hadden een gemiddelde of goede conservering maar waarbij het skelet onvolledig was. Indien een skelet een slechte conservering had of wanneer slechts een fragment van een skelet Zie De Groote, hoofdstuk 5 in dit volume. Zie Haneca & De Groote in voorb. 53 Pijpelink 2019. 51 52

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 57 van 263

bewaard was, werd gezocht naar een alternatief in het desbetreffende vlak in die zone, om de informatievoorziening bij de determinatie zo optimaal mogelijk te houden. Helaas zijn niet alle skeletten, weerhouden voor het onderzoek, op de vlaktekeningen terug te vinden. Desondanks zijn ook deze skeletten interessant voor verder onderzoek omdat zij volledig bewaard waren en hierdoor een grote bijdrage kunnen leveren aan het demografisch beeld van de opgegraven populatie. Kort na de selectie van deze 500 individuen werd door de Vrije Universiteit Brussel een doctoraatsonderzoek opgestart binnen het project The Make-Up of a City: A Transdisciplinairy Study of Urban Society in the Pre-Modern Low Countries 54, waarbij nog eens 200 individuen, niet geselecteerd voor deze studie, bio-antropologisch zullen onderzocht worden. Daarnaast worden 50 individuen die ook in dit rapport worden besproken, nog eens onder de loep genomen. Dit project omvat immers ook de analyse van stabiele isotopen voor een studie van dieet en geografische herkomst van de individuen. Omdat de best bewaarde en meest volledige individuen al in de eerste selectie van 500 individuen voor het hier gerapporteerde onderzoek zaten, zijn de individuen voor het project van de VUB in mindere mate volledig of minder goed geconserveerd. Het onderzoek naar de 250 geselecteerde individuen voor de VUB loopt nog en zal dus niet worden besproken in deze rapportage.

6.2 ONDERZOEKSMETHODIEK 6.2.1

Algemeen

De methodiek voor de studie van de menselijke resten is gebaseerd op de gangbare methoden beschreven in algemene fysisch antropologische handleidingen 55. In wat volgt wordt per aspect van registratie en onderzoek verduidelijkt volgens welke methoden de uitwerking verliep, en welke concepten daarbij gehanteerd werden.

6.2.2

Bewaring

De bewaringstoestand van menselijke resten heeft een invloed op de mogelijkheden van detailstudie en interpretatie. Om dit aspect in rekening te brengen werden de beenderen per individu uitgelegd in anatomische positie en werden foto’s genomen om visueel weer te geven welke beenderen van de skeletten aanwezig zijn (appendix 1). De volledigheid van het skelet werd geëvalueerd aan de hand van vier categorieën: <25%, 25-50%, 5075% en >75%. Daarnaast werd per individu een inventaris gemaakt van welke (delen van) skeletelementen aanwezig zijn en werd ook de aanwezigheid van grotere lichaamssegmenten geregistreerd om een overzicht te verkrijgen van de algemene bewaring (cranium, onderkaak, rechter en linkerarm, rechter en linkerhand, ribben, wervels, bekken, rechter en linkerbeen, rechter en linkervoet). De oppervlakteverwering van het botmateriaal werd bepaald aan de hand van Brickley en McKinley 56, gaande van 0, of geen verwering, tot 5+, of verregaande verwering. Ook de mate van fragmentatie werd in vijf categorieën opgedeeld, gaande van 0, intacte beenderen, tot 5, sterk versplinterde beenderen.

https://www.makeupofthecity.com Brothwell 1981; Buikstra & Ubelaker 1994; Maat et al. 1999; Brickley & McKinley 2004; Quintelier et al. 2012; Mitchell & Brickley 2017. 56 Brickley & McKinley 2004, 16. 54 55

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Bij meerdere skeletten ontbraken lichaamsdelen als gevolg van fouten bij de verwerking, meer bepaald het wassen en transporteren van het materiaal. Deze skeletdelen konden bijgevolg niet bestudeerd worden tijdens deze studie. Informatie over ontbrekende skeletdelen wordt opgelijst in appendix 2.0.

6.2.3

Demografische gegevens: sterfteleeftijd

De skeletten werden opgedeeld in volgroeide (>18 jaar op het moment van de dood) en nietvolgroeide individuen (<18 jaar op het moment van de dood), op basis van de volgroeiing van de lange beenderen. Aangezien leeftijdsbepaling voor niet-volgroeide individuen is gebaseerd op groei is dit nauwkeuriger en betrouwbaarder dan leeftijdsbepaling bij volgroeide individuen, waar dit voornamelijk is gebaseerd op degeneratieve veranderingen. Wel moet men rekening houden met het feit dat de gezondheid van een individu de ontwikkelingssnelheid van het lichaam kan beïnvloeden. De leeftijd bij overlijden kan binnen de groep van onvolwassen individuen op verschillende manieren meer in detail worden vastgesteld. Waar mogelijk werden deze methoden gecombineerd. De meest nauwkeurige methode voor leeftijdsbepaling bij niet-volgroeide individuen is gebaseerd op de vorming van de gebitselementen 57. Daarnaast wordt ook de eruptie van het gebit gebruikt 58, de volgroeiing en fusering van de onderdelen van de verschillende skeletelementen, en de lengte van de lange beenderen59. Leeftijdsbepaling bij volgroeide individuen is minder nauwkeurig. Als gevolg van verschillen in verouderingssnelheid tussen en binnen populaties, afhankelijk van meerdere factoren, moeten volwassen individuen in ruime leeftijdsklassen worden ingedeeld. De meest accurate methoden zijn gebaseerd op de slijtage van de gewrichtsoppervlakken in het bekken, nl. de symphysis pubis 60, en het auriculair oppervlak van het ilium (darmbeen) 61. Daarnaast wordt ook de vergroeiing van de schedelnaden gebruikt 62 en de mate van de slijtage op het kauwoppervlak van de tanden. Aangezien de slijtage op de tanden sterk afhankelijk is van het dieet en een evolutie vertoont doorheen de tijd, werd rekening gehouden met de (historische) datering van de menselijke resten 63. Wanneer enkel de sluiting van de schedelnaden kon gebruikt worden voor leeftijdsbepaling werd de sterfteleeftijd enkel bepaald als >18 jaar, aangezien deze methode minder betrouwbaar is. Om een overzicht te geven van de gemiddelde sterfteleeftijd, werd voor de volgroeide individuen een gemiddelde leeftijd bij overlijden bepaald aan de hand van de gemiddelden van de verschillende inschattingsmethoden 64. Voor individuen ouder dan 50 jaar werd een gemiddelde sterfteleeftijd van 60 jaar gebruikt, voor individuen ouder dan 60 jaar werd een gemiddelde sterfteleeftijd van 70 jaar genomen. Voor de leeftijdscategorie tussen 18 en 25 werd een gemiddelde van 22 jaar genomen. Voor de analyse van de sterfteleeftijd op populatieniveau werden de individuen ingedeeld in acht ruime categorieën: -

<1 maand: Perinataal (rond het moment van de geboorte) 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar

Moorrees et al. 1963a; Moorrees et al. 1963b. Ubelaker 1989, fig. 71; Ferembach et al. 1980. 59 Scheuer & Black 2000. 60 Brooks & Suchey 1990. 61 Buckberry & Chamberlain 2002; Schmitt 2005. 62 Broca 1875; Nemeskéri et al. 1960. 63 Maat 2001a. 64 Bijvoorbeeld wanneer een sterfteleeftijd werd bepaald tussen 20 en 40 jaar, werd een gemiddelde leeftijd van 30 jaar genomen. 58

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 59 van 263

26-50 jaar >50 jaar

Voor een aantal individuen kon de leeftijd enkel worden bepaald als ouder dan 18 jaar op het moment van de dood.

6.2.4

Demografische gegevens: geslachtsbepaling

Het geslacht werd enkel bepaald voor individuen ouder dan 18 jaar op het moment van de dood, aangezien dit voor niet-volgroeide individuen niet nauwkeurig kan gebeuren65. Het geslacht werd bij volwassenen bepaald aan de hand van tien vormelijke kenmerken op het bekken, vier kenmerken aan de onderkaak en elf kenmerken aan de schedel, op basis van Ferembach et al. 66. Elk kenmerk kreeg een positieve (mannelijke) of negatieve (vrouwelijke) score, met gradaties 1 of 2, waarbij sommige kenmerken meer doorwegen dan anderen. Het resultaat is een index die gaat van -2 tot +2 voor elk skeletonderdeel. Ook het percentage beschikbare kenmerken werd in rekening gebracht. Aan de hand van de uitkomst van het bekken, de onderkaak en de schedel werd het geslacht bepaald. Observaties op het bekken zijn het meest accuraat en dus doorslaggevend voor de definitieve geslachtsbepaling. De onderkaak werd enkel als aanvullende geslachtsindicator gebruikt. Bij de geslachtsdeterminatie in dit onderzoek werden indices tussen -0,5 en 0,5 als onbepaald beschouwd. Daarnaast werd voor een geslachtsbepaling de DSP-methode gebruikt (Diagnose Sexuelle Probabiliste 67), aan de hand van tien metingen op het bekken. Op basis van studies van skeletten van gekend geslacht blijkt deze methode meer dan 98% betrouwbaar 68. Er zijn minimaal vier metrische kenmerken nodig om tot een geslachtsbepaling te komen. Een classificatie als mannelijk of vrouwelijk wordt aanvaard indien de waarschijnlijkheid groter is dan 95%. Als de uitkomst van een geslachtsdeterminatie qua statistische zekerheid lager is wordt het resultaat aangeduid met ‘ND’. Wanneer noch de schedel, noch het bekken aanwezig waren, kunnen metingen van de diameter van de kop van de opperarm en het dijbeen gebruikt worden 69. Deze inschattingen zijn minder accuraat, maar kunnen aanwijzingen geven voor de geslachtsverdeling bij onvolledig bewaarde skeletten. Als de geslachtsbepalingen volgens de methoden van DSP en Ferembach afweken, werd het resultaat van DSP gekozen wanneer de uitkomst van de Ferembach-methode tussen (-)0,25 en (-)0,75 lag. Bij een grotere discrepantie werd het geslacht als onbepaald ingeschat (‘?’). Indien de DSP-methode niet toepasbaar was en het bekken een index toonde <(-)0,5, en de schedel een index >(-)0,9, werd een vraagteken achter de geslachtsbepaling geplaatst met de voorkeur voor het resultaat op basis van het bekken (‘M?’ of ‘F?’). Als bij het ontbreken van een DSP-geslachtsdeterminatie het resultaat van de Ferembach-methode bij het bekken >(-)0,5 was, werd de determinatie als ‘M/F’ genoteerd, tenzij deze in conflict is met de determinatie van de schedel, dan werd opnieuw een vraagteken achter de geslachtsbepaling geplaatst (‘M?’ of ‘F?’).

6.2.5

Demografische gegevens: lichaamslengte

De lichaamslengte van een individu is deels erfelijk bepaald, maar is ook afhankelijk van uiteenlopende andere factoren, zoals leefomstandigheden. Een kortere gestalte kan geassocieerd zijn met ongunstige omstandigheden tijdens de groei, gerelateerd aan voedingsstress, ziekten, arbeid, hygiëne of

Lewis 2007, 47. Ferembach et al. 1980. 67 Murail et al. 2005. 68 Brůžek et al. 2017. 69 Stewart 1979. 65 66

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

omgeving70. Daarom kunnen de lichaamslengte op zich en eventuele verschillen tussen de gemiddelde lichaamslengte van groepen een bijdrage leveren aan de studie van de sociale achtergrond. Voor de berekening van de lichaamslengte van een individu werd de maximum lengte van de lange beenderen gemeten en via een formule omgezet in een lengteschatting. Voor dit onderzoek werd voor mannelijke individuen de methode van Trotter 71 gebruikt en Trotter en Gleser (1952) 72 voor vrouwelijke individuen. Bij dit onderzoek werden de maximum lengtes van het opperarmbeen, het dijbeen en het scheenbeen opgemeten. Bij het ensemble uit De Meersen waren de dijbeenderen het vaakst volledig bewaard en zij werden daarom gebruikt voor de berekening van de lichaamslengte. Omdat het materiaal binnen dit onderzoek in het algemeen vaak gefragmenteerd was, werd er voor gekozen om zowel het linker als het rechter dijbeen te gebruiken om zo meer bruikbare data te hebben. Wanneer enkel het rechter of linker dijbeen kon gemeten worden werd de meting op zich gebruikt, wanneer beide dijbenen gebruikt konden worden, werd het gemiddelde van beide beenderen berekend.

6.2.6

Demografische gegevens: ziekteverschijnselen, traumata en non-metrische variatie

Non-metrische kenmerken, kleine variaties in tanden en beenderen die een genetische achtergrond kunnen hebben of een gevolg kunnen zijn van bepaalde activiteiten, werden beperkt geregistreerd73. Het relatieve voorkomen van deze variaties kan gebruikt worden om toekomstige mogelijkheden voor onderzoek te bepalen. Pathologische veranderingen op de beenderen en de tanden werden geëvalueerd aan de hand van algemene handboeken74: -

Cribra orbitalia, porotic hyperostosis en rachitis werden geregistreerd om het voorkomen van metabolische stoornissen te achterhalen.

Degeneratieve veranderingen rond de gewrichtsoppervlakken, waaronder osteoartrose, werden genoteerd per gewricht, voor de ledematen (rechter en linker schouder, elleboog, pols, hand, heup, knie, enkel en voet), voor de ruggengraat per groep van wervels (halswervels (C), borstwervels 1-6 (T1-6), borstwervels 7-12 (T7-12), lendenwervels (L)), voor de costovertebrale gewrichtsoppervlakken, en aanvullend voor het kaakgewricht (temporomandibular joint (TMJ). Indien uitzonderlijke veranderingen aanwezig waren rond de gewrichten, zoals Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis (DISH) of jicht, werden deze kort beschreven. Daarnaast werden ook Schmorlse noduli (herniaties van de tussenwervelschijven) geregistreerd per groep van wervels.

Entheseale letsels, pathologische veranderingen aan spieren ligamentaanhechtingen, werden geregistreerd per gewricht (rechter en linker schouder, elleboog, heup, knie, enkel).

Sporen van trauma kunnen bestaan uit botbreuken (ante- of peri-mortem), ontwrichtingen, exostosen en osteochondritis dissecans. Hiervoor werd het skeletelement en de plaats op het bot, het type breuk, eventuele secundaire veranderingen, en de staat van genezing genoteerd.

Periosteale nieuwe botvorming kan aanwijzingen geven voor het voorkomen van ziekte en fysiologische stress en kan over het hele lichaam voorkomen. Daarnaast kan het voorkomen aan de binnenkant van de schedel, in de sinus van de bovenkaak, op de onderbenen en op de binnenkant van de ribben worden bestudeerd, aangezien deze vaker met bepaalde ziekten of

Goodman 1993, 282-283; Gunnell et al. 2001; Maat 2003; Roberts 2009, 145. Trotter 1970. 72 Trotter & Gleser 1952. 73 Quintelier et al. 2012. 74 Buikstra & Ubelaker 1994; Aufderheide & Rodríguez-Martín 1998; Ortner 2003; Brickley & McKinley 2004; Waldron 2009; Mann & Hunt 2012; Mitchell & Brickley 2017. 70 71

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 61 van 263

fysiologische stress in verband worden gebracht. Indien aanwijzingen voor specifieke infecties aanwezig waren, werden deze kort beschreven. -

Voor de tanden werden post-mortem (na de dood) tandverlies, cariës, ante-mortem (vóór de dood) tandverlies, en peri-apicale holtes (abcessen en wortelpuntontstekingen) geregistreerd om tandgezondheid te reconstrueren, naast onregelmatige slijtage van het bijtoppervlak. Indices kunnen worden berekend om vergelijkingen te maken 75. Voor cariës werd de DecayedMissing(-Filled) – index berekend, aangezien deze rekening houdt met tanden die voor de dood werden verloren, wat vaak met cariës is geassocieerd. Tandhypoplasie werd genoteerd om het voorkomen van groeistoornissen te bepalen.

Naast deze meer algemene types van pathologische letsels die gebruikt werden om ruimere patronen binnen de bestudeerde populatie te bestuderen, werden ook andere, onduidelijke of uitzonderlijke letsels en verschillende aangeboren afwijkingen geregistreerd. De bespreking van deze aandoeningen valt niet binnen het bereik van dit onderzoek, maar de veranderingen werden wel beschreven en gefotografeerd voor toekomstige studies. Er wordt in dit rapport enkel een algemeen overzicht gegeven en de geobserveerde veranderingen werden beschreven in een tabel (zie appendix 2.7 en 2.8). Enkele uitzonderlijke observaties werden wel beschreven in het rapport.

6.2.7

Demografische gegevens: statistiek

Om significante verschillen of associaties tussen groepen te bepalen werden beperkte statistische analyses uitgevoerd, in het programma IBM SPSS Statistics 20. Associaties of verschillen tussen groepen met een nominale of ordinale schaal werden geanalyseerd aan de hand van kruistabellen en Pearson’s χ² testen, of Fisher’s Exact Test wanneer het om kleine aantallen ging. Verschillen op basis van een ratio-schaal werden bepaald aan de hand van t-testen en ‘one-way ANOVA’, met post hoc Bonferroni correcties. Een verschil werd als significant genomen wanneer p <0,050. Vergelijkingen tussen groepen waren voornamelijk gebaseerd op geslacht en leeftijd. Bij de studie naar de demografische samenstelling van leeftijd en geslacht, en van de gestalte werd ook nagegaan of er verschillen konden geobserveerd worden tussen de chronologische perioden, meer bepaald 1 en 2 (zie verder). Algemeen was het aantal individuen dat aan een periode kon worden toegeschreven echter relatief klein, met 155 individuen in periode 1 en slechts 44 individuen in periode 2, en 201 individuen die (nog) niet aan een periode konden toegeschreven worden. Daardoor zijn eventuele, geobserveerde chronologische verschillen wellicht weinig betekenisvol en werd een diachrone vergelijking enkel voor leeftijd, geslacht en lichaamslengte doorgevoerd. Aangezien het aantal individuen per zone in het grafveld eveneens zeer sterk verschilde, met enkele zones waarin het aantal erg laag was, werd ook de zonering niet gebruikt om eventuele verschillen in fysisch antropologische kenmerken te onderzoeken. Verschillen op basis van de kenmerken van de grafcontext werden niet gebruikt om eventuele patronen op basis van socio-economische achtergrond te achterhalen. Voor 420 individuen werden aanwijzingen voor een kistbegraving geregistreerd, voor 7 individuen een grafkelder en voor slechts 4 individuen een vermoedelijke kuilbegraving. Door de zeer lage aantallen voor een grafkelder en kuilbegraving zouden eventuele fysisch antropologische verschillen tussen types van grafcontexten weinig betekenisvol zijn. Ook andere kenmerken zoals de oriëntatie en positie van het lichaam tonen weinig variatie en slechts kleine aantallen van afwijkende posities.

Post-mortem tandverlies: ∑PMTL x 100 / ∑doorgebroken tanden - ∑verloren alveolaire holten - ∑AMTL; Ante-mortem tandverlies: ∑AMTL x 100 / ∑doorgebroken tanden - ∑verloren alveolaire holten; DM(F) index: DM(F)-index: (∑tanden met cariës + ∑AMTL) x 100 / ∑doorgebroken tanden - ∑verloren alveolaire holten - ∑tanden post-mortem verloren.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Voor de verschillende pathologische veranderingen werden eventuele significante patronen en verschillen op basis van geslacht en leeftijd nagegaan. Voor twee opvallende observaties was er de mogelijkheid om uitzonderlijk reeds een röntgenopname te maken. De röntgenopnames werden uitgevoerd met behulp van de RX EasyTom150 microCT scanner (RX solutions, Chavanod, France) van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen 76.

Fig. 6.1: Vlaktekening met indicatie van de verschillende zones en het aantal geselecteerde individuen per zone.

Met dank aan Jonathan Brecko (KBIN).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 63 van 263

6.2.8

Ruimtelijke spreiding en periodisering

Tijdens het selectieproces werd de volledige grafveldzone binnen het opgravingsterrein opgedeeld in 13 zones (fig. 6.1). Deze zijn gebaseerd op de aangetroffen funderingsresten 77. Ze kunnen als volgt worden omschreven: -

zone 1: binnen de oudste kerkmuur in ijzerzandsteen;

zone 2: begravingen in de zone buiten de oudste kerk maar binnen de muren van de hallenkerk (behalve zone 10, zie verder);

zone 3: begravingen buiten de hallenkerk direct ten oosten van het bakstenen kerkgebouw, tussen de twee torens;

zone 4: het parochiekerkhof ten noorden van de kerk, gesitueerd onder de oostvleugel van de abdij;

zone 5: de begravingen ten noorden van de kerk, gesitueerd onder het zuidelijke deel van de oostelijke pandgang van de abdij;

zone 6: de begravingen ten noorden van de kerk, gesitueerd onder het zuidoostelijk deel van de pandhof van de abdij;

zone 7: de begravingen ten noorden van de kerk, gesitueerd onder het westelijk deel van de pandhof van de abdij;

zone 8: de uiterste noordelijke rand van het kerkhof die bewaard was onder en ten noorden van de noordvleugel van de abdij;

zone 9: de begravingen ten noorden van de kerk, gesitueerd onder de zuidelijke pandgang van de abdij, gelegen tegen de kerk;

zone 10: grafkelder S963, op de funderingsmuur van de oudste kerk, grafkelders S1153 en S1405 in gele baksteen, en omliggende graven;

zone 11: de begravingen ten noorden van de kerk, gesitueerd onder de westelijke pandgang van de abdij;

zone 12: de begravingen direct ten oosten van de hallenkerk, onder de noordelijke toren;

zone 13: de begravingen direct ten oosten van de hallenkerk, onder de zuidelijke toren.

Tijdens het onderzoek werd besloten om zone 7 en zone 11 samen te voegen tot één zone, aangezien bleek dat dit deel van het begrafenisareaal zowel ruimtelijk als archeologisch als één geheel kan worden beschouwd. Door de opdeling in zones zouden eventuele verschillen op basis van sociale achtergrond aan het licht kunnen komen. Zo is het aannemelijk dat voornamelijk inwoners met een hogere sociale of rijkere achtergrond, of (niet-monastieke) geestelijken, in de kerk werden begraven 78. En een zone met alleen mannen zou kunnen aanduiden dat daar de broeders van het klooster werden begraven. Aan de hand van de onderzoeksresultaten werd effectief gepoogd om aanwijzingen voor sociale verschillen te achterhalen tussen de verschillende zones maar de steekproef voor elke zone was te klein. Zeker als de individuen ook nog per periode worden opgedeeld zijn de aantallen per te evalueren categorie dermate beperkt dat er geen of weinig betrouwbare conclusies uit op te maken vallen. Bovendien valt van een aantal individuen niet meer te achterhalen in welke zone ze begraven lagen. Voor het gehele grafveld werd een Harris Matrix gemaakt, om de stratigrafische opvolging van de begravingen in kaart te brengen (zie eerder, hoofdstuk 5.3). Deze Harris Matrix is gebaseerd op de 77 78

Voor de archeologische analyse, zie eerder in dit rapport hoofdstuk 5.3. Gilchrist & Sloane 2005, 56-57.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

oversnijdingen van de grafstructuren en hun relatie met de abdijstructuren en kon chronologisch geijkt worden aan de hand van de dendrochronologie van de grafkisten79. Aan de hand van deze gegevens werden de onderzochte begravingen, waar dit mogelijk was, over twee periodes verdeeld: -

Periode 1: 1200-1350

Periode 2: 1350-1598

De startdatum voor periode 1 is gebaseerd op de historische context van de stichting van de SintNiklaasparochie. De einddatum wordt aangegeven door het dendrochronologisch onderzoek, dat een sterke terugval in het aantal grafkisten in import-eikenhout aantoont rond het midden van de 14de eeuw 80. Het dient opgemerkt dat dit tijdstip ook de intocht van de Zwarte Dood dateert, sowieso een interessante datum om eventuele veranderingen in begrafenisgebruiken en demografie te documenteren. De einddatum van periode 2 is verbonden met de oprichting van de abdij. Toen werd het noordelijke parochiekerkhof (het Noorderkerkhof geheten) opgegeven om ruimte te maken voor de bouw van de abdij. Er was initieel ook een periode 3 voorzien, voor begravingen tussen de oprichting van de abdij in 1598 en zijn afschaffing in 1796. Maar er zijn geen aanwijzingen dat er monastieke begravingen op het opgravingsareaal zijn aangetroffen (zie verder). Ongeveer de helft van de onderzochte individuen valt binnen één periode te plaatsen. Van een aantal kon niet worden uitgemaakt of ze in periode 1 of 2 thuishoren (deze zijn geëtiketteerd als ‘periode 1/2’). Van 98 individuen is de datering volledig onduidelijk. Het valt niet volledig uit te sluiten dat er – burgerlijke of monastieke – begravingen aanwezig zijn die uit periode 3 dateren (en dus jonger zijn dan 1598), vooral in de zone van de kerk is dit het meest waarschijnlijk, maar harde bewijzen zijn hiervoor niet voorhanden. Aan periode 1 konden 155 individuen worden toegewezen en aan periode 2 zeker 44 individuen. Opvallend is dat er voor periode 2 geen individuen uit zone 5, 6 en 8 zijn, en slechts 1 individu in zone 7/11. Uit periode 1/2 bevinden zich echter wel verschillende individuen in deze zones, waardoor het (voorlopig) niet valt uit te sluiten dat er hier in periode 2 begravingen hebben plaatsgevonden.

51 1 59 2 113

0 0 40 9 49

41 7 5 8 61

2 4 0 7 13

1 0 5 0 6

0 0 1 0 1

10 1 4 50 65

totaal

Zone ?

0 0 17 0 17

Zone 13

11 0 10 3 24

Zone 12

Zone 6

13 9 23 5 50

Zone 10

Zone 5

5 6 16 0 27

Zone 9

Zone 4

19 11 23 1 54

Zone 8

Zone 3

2 5 0 13 20

Zone 7/11

Zone 2

Periode 1 Periode 2 Periode 1/2 Periode onbekend Totaal

Zone 1

Tabel 6.1 geeft een overzicht van het aantal individuen per zone en per periode. De tabel geeft duidelijk weer dat het aantal individuen per zone per periode dermate klein is dat onderlinge vergelijkingen vrijwel geen betrouwbare resultaten kunnen opleveren.

155 44 203 98 500

Tabel 6.1: Overzicht van het aantal onderzochte individuen per zone en per periode.

6.2.9

Grafritueel

Voor de skeletregistratie in het veld werd gebruik gemaakt van gedigitaliseerde skeletfiches in een databank ontwikkeld door Monument Vandekerckhove nv, die gebaseerd zijn op het ‘in situ skeletformulier’ voorzien door het agentschap Onroerend Erfgoed volgens de richtlijnen in de Code van Goede Praktijk 81 en ook weergegeven in het ‘Afwegingskader voor het omgaan met menselijke Haneca & De Groote in voorb. Haneca & De Groote in voorb. 81 Code van Goede Praktijk voor de uitvoering van en rapportering over archeologisch vooronderzoek en archeologische opgravingen en het gebruik van metaaldetectoren als vermeld in artikel 1: 79 80

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 65 van 263

resten in Vlaanderen’ 82. Op deze wijze werden de basisgegevens van elk individu geregistreerd, zoals de vondstlocatie, het type graf en de toegepaste begravingswijze, de volledigheid en conservering van het skelet, de positie van het lichaam (het lichaam in zijn geheel, maar ook de positie van de schedel, de armen, de handen, de benen en de voeten), de aanwezigheid van intentionele en niet-intentionele bijvondsten, de leeftijd bij overlijden (baby/kind/juveniel/adult) en enkele meetgegevens (totale lichaamslengte, lengte humerus, lengte femur en lengte tibia). Er was ook een opmerkingenveld voor eventuele bijzonderheden zoals indicatoren voor een bijzonder grafritueel of een eerste geslachtsbepaling. Omdat het opgravingstempo zeer hoog lag en er niet dagelijks een fysisch antropoloog in het veld aanwezig kon zijn (slechts drie tot vier dagen per week, en dan ook slechts één persoon) was het niet mogelijk om voor elk skelet een skeletfiche door een specialist te laten invullen. De veldregistratie is hierdoor vaak oppervlakkig ingevuld, door archeologen met beperkte kennis van fysische antropologie, waardoor er meestal in het veld geen eerste geslachtsbepaling heeft kunnen plaatsvinden, registraties van de archeothanatologie zeer beperkt zijn uitgevoerd, waarbij de registratie van eventuele indicatoren voor een specifiek grafritueel (bijvoorbeeld de mogelijke inwikkeling van een individu in een lijkwade, of een beschrijving met vormvermelding en afmetingen van de grafkist) veelal is nagelaten. Na het vrijleggen en beschrijven van het skelet werd het ingemeten en werden per individu meerdere foto’s gemaakt vanuit verschillende hoeken op diverse hoogtes ten behoeve van 3D fotografie. De beschrijving van het grafritueel is gedeeltelijk gebaseerd op informatie uit de skeletformulieren, maar veelal ook op basis van de veldfoto’s in combinatie met het onderzoek naar het hout van de grafkisten. Het grafritueel wordt aan het eind van dit hoofdstuk behandeld.

6.2.10 Het grafveld van Ieper De Meersen vergeleken met andere, gelijktijdige begraafplaatsen Op basis van de onderzoeksresultaten werden enkele vergelijkingen gemaakt met andere studies van grotere middeleeuwse en post-middeleeuwse stedelijke grafvelden in Vlaanderen, met een min of meer vergelijkbare socio-economische achtergrond: -

het St. Romboutskerkhof te Mechelen 83 (hier worden de resultaten van de enkelvoudige deposities gebruikt voor de vergelijking, aangezien de meervoudige graven mogelijk met catastrofale sterftes of individuen met een andere sociale achtergrond geassocieerd zijn);

de Hopmarkt in Aalst 84;

het Sint-Pietersplein te Gent 85 (in de studie van deze site zijn niet voor alle pathologische veranderingen gegevens beschikbaar en werden enkel volgroeide individuen opgenomen);

het Sint-Laurentiuskerkhof te Nieuwpoort 86;

de Onze-Lieve-Vrouwe Basiliek van Tongeren 87.

https://www.onroerenderfgoed.be/sites/default/files/2019-03/CGP_V4_geen_TC_20190322.pdf (geraadpleegd op 30-032022). 82 Ervynck 2018. 83 Van de Vijver 2018. 84 De Groote et al. 2011. 85 Gernay 2015. 86 De Gryse et al. 2022. 87 Quintelier & Watzeels 2017. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

6.3 ONDERZOEKSRESULTATEN SKELETSTUDIE In dit hoofdstuk worden de onderzoeksresultaten van de 500 geselecteerde individuen gepresenteerd. Eerst worden de basisonderzoeksresultaten besproken zoals bewaring, geslacht, leeftijd bij overlijden en lichaamslengte. Pathologische verschijnselen zullen per ruime categorie worden behandeld en er zullen enkele voorbeelden worden gegeven van bijzondere of opvallende pathologische verschijnselen. Ten slotte worden de onderzoeksresultaten in de discussie vergeleken met andere, contemporaine grafvelden.

6.3.1

Bewaring

Bij de selectie van de 500 individuen voor verder onderzoek werd rekening gehouden met de volledigheid van het skelet en de conservering van het botmateriaal om zo veel mogelijk informatie uit de individuen te kunnen halen. De volledigheid van de skeletten is hierdoor vrijwel altijd >50% (fig. 6.2). De toch weerhouden skeletten met een lager volledigheidspercentage zijn een gevolg van de selectie ten voordele van het onderzoek van grafcontexten met grafkisten. Ditzelfde geldt voor de conservering (fig. 6.3). De meeste skeletten binnen het onderzoek zijn matig tot goed bewaard gebleven. Een factor die in het veld en bij de selectieprocedure minder goed te beoordelen was, is de mate van fragmentatie. De fragmentatiegraad van het materiaal wisselde sterk maar lag meestal tussen 1 en 3 (fig. 6.4). Vrijwel altijd waren de beenderen in meerdere fragmenten gebroken en bij 41% van de individuen waren metingen van de lange beenderen niet of nog amper mogelijk als gevolg van de sterke fragmentatie (graad 3 of hoger). Het ging vaak om oudere post-mortem breuken, maar er werd daarnaast ook soms recente schade geregistreerd. Fig. 6.2: Volledigheid van de skeletten (n=500).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 67 van 263

Fig. 6.3: Conservering van het botmateriaal (n=500).

Fig. 6.4: Fragmentatie van het botmateriaal (n=500).

De inventaris (fig. 6.5, tabel 6.2) geeft aan in welke hoeveelheden de verschillende skeletdelen werden geregistreerd. Bij de inventaris werd alleen bepaald of een skeletzone wel of niet aanwezig is. Als een skeletzone aanwezig is hoeft dat dus niet te betekenen dat het skeletdeel compleet is. De volledigheid per skelet wordt visueel weergegeven in de skeletinventaris in appendix 1 en volgens een percentage in appendix 2.0.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.5: De belangrijkste skeletonderdelen in kleur weergegeven. De getallen komen overeen met de inventarislijst uit tabel 6.2.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 69 van 263

Skeletonderdeel 1. Schedel (cranium)

Rechts

Links

Totaal

407

2. Onderkaak (mandibula)

408

3. Sleutelbeen (clavicula)

402

399

801

4. Schouderblad (scapula)

405

406

811

5. Borstbeen (sternum)

230

6. Opperarm (humerus)

423

430

853

7. Ellepijp (ulna)

420

422

842

8. Spaakbeen (radius)

423

426

849

9. Hand ((meta)carpalen en phalanges)

341

347

688

10. Bekken (pelvis)

457

459

916

410

12. Dijbeen (femur)

448

457

905

13. Knieschijf (patella)

142

128

270

14. Scheenbeen (tibia)

403

417

820

15. Kuitbeen (fibula)

380

382

762

16. Voet ((meta)tarsalen en phalanges)

11. Heiligbeen (sacrum)

298

310

608

17. Halswervels (vertebrae cervicales)

2302 (n=437) 88

18. Borstwervels 1-6 (vertebrae thoracicae)

2145 (n=435) 89

18. Borstwervels 7-12 (vertebrae thoracicae)

2219 (n=437) 90

19. Lendenwervels (vertebrae lumbales)

2043 (n=464) 91

4077 (n=454)

4066 (n=454)

8143 92

20. Ribben (costae)

Tabel 6.2: Inventaris van de belangrijkste skeletonderdelen (n= aantal individuen waarbij resp. hals- borst- of lendenwervels of ribben werden aangetroffen) 93.

6.3.2

Geslacht

Van 392 van de 407 volgroeide individuen kon het geslacht worden bepaald (tabel 6.3). Van 15 volgroeide individuen (aangeduid als ‘?’) kon het geslacht niet meer worden vastgesteld omdat er geen geslachtskenmerken meer bewaard waren gebleven of omdat de kenmerken tegenstrijdig waren, waarbij geen enkele factor overtuigend mannelijk of vrouwelijk was. Geslacht M M? ? V? V

n 190 5 15 5 192

Tabel 6.3: Overzicht van het aantal volgroeide individuen waarvoor het geslacht werd bepaald (M = mannelijk, ? = onbepaald, V = vrouwelijk).

De 392 individuen met een geslachtsbepaling omvatten 10 individuen waarvan het resultaat in lichte mate tegenstrijdig of onduidelijk was, maar waarbij er toch enkele mannelijke of vrouwelijke kenmerken aanwezig waren. Deze individuen zijn aangeduid als ‘M?’ of ‘V?’. De man-vrouw ratio was 0,97 : 1, gebaseerd op de individuen met een eenduidige geslachtsbepaling. De verhouding mannen ten opzichte van vrouwen is dus vrijwel gelijk, wat overeenkomt met wat men zou verwachten van een

Een volledig skelet heeft 7 halswervels. Dit is het totaal aantal aangetroffen halswervels van alle 500 skeletten. Een volledig skelet heeft 12 borstwervels. Dit is het totaal aantal bovenste aangetroffen borstwervels (T1 tot 6) van alle 500 skeletten. 90 Een volledig skelet heeft 12 borstwervels. Dit is het totaal aantal onderste aangetroffen borstwervels (T7-12) van alle 500 skeletten. 91 Een volledig skelet heeft 5 lendenwervels. Dit is het totaal aantal aangetroffen lendenwervels van alle 500 skeletten. 92 Een volledig skelet heeft aan beide kanten 12 ribben. Dit is het totaal aantal aangetroffen ribben van alle 500 skeletten. 93 Gedeeltelijk naar Baetsen & Weterings-Korthorst 2013. 88 89

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

begraafplaats waar leden van een normale burgerpopulatie terechtkwamen (fig. 6.6). De geslachtsdeterminatie wordt per individu weergegeven in appendix 2.0. Fig. 6.6: Geslachtsverhouding (M = mannelijk, ? = onbepaald, V = vrouwelijk, n=407).

De man-vrouw ratio verschilt licht per periode, met 0,92 : 1 in periode 1 en 1,19 : 1 in periode 2. Dit verschil is echter niet statistisch significant en kan voor een deel een gevolg zijn van het lage aantal individuen in periode 2.

6.3.3

Leeftijd bij overlijden

De 500 onderzochte skeletten vertegenwoordigen 93 onvolwassen en 407 volwassen individuen. Zoals eerder al toegelicht, werd de leeftijd bij overlijden opgedeeld in verschillende categorieën. Tabel 6.4 en figuur 6.7 geven een overzicht van het aantal individuen per categorie. Hierbij valt op dat bijna de helft van de onderzochte populatie tussen 25 en 50 jaar is overleden. Dit is niet ongewoon voor archeologische populaties en kan deels een gevolg zijn van beperkingen in de methoden voor leeftijdsbepaling 94. Daarnaast werden weinig individuen onder één jaar oud aangetroffen 95. Bij de nietvolwassenen zijn individuen tussen 1 en 11 jaar het sterkst vertegenwoordigd, adolescenten of individuen tussen 12 en 17 jaar omvatten slechts 3,4% van het totale aantal individuen. Het patroon voor individuen ouder dan 1 jaar, is vergelijkbaar met te verwachten sterftepatronen voor preindustriële populaties, waar voornamelijk de jongste en oudere individuen een hogere kans op sterfte hebben en waar mortaliteit daalt in oudere kinderen en adolescenten96. De non-adult tot adult ratio was 0,23 : 1, en suggereert dat niet-volgroeide individuen eerder ondervertegenwoordigd zijn.

Chamberlain 2006. Het lage aantal kleine kinderen is niet het gevolg van de selectie: volgens de ingevulde skeletfiches in het veld bestaan de 1075 opgegraven individuen uit 192 onvolwassenen in totaal. Dat zou betekenen dat vrijwel de helft (48,4%) van de onvolwassenen binnen de onderzochte selectie valt. 96 Chamberlain 2006; Roberts 2009. 94 95

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 71 van 263

Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar >18 jaar

9 6 33 28 17 78 233 68 28

1,8% 1,2% 6,6% 5,6% 3,4% 15,6% 46,6% 13,6% 5,6%

Tabel 6.4: Overzicht van het aantal individuen per leeftijdscategorie (n=500).

Het jongste individu dat werd bestudeerd was Inv5904, waar de zeer kleine beenderen nog niet volledig gevormd waren (fig. 6.8). Op basis van metingen op de onderkaak en het darmbeen werd een sterfteleeftijd bepaald van 4,5-5 maanden sinds de verwekking 97. Het dijbeen was sterk verweerd aan de uiteinden maar de maximum lengte van de diafyse werd geschat tussen 20-30 mm en op het veldformulier werd 31 mm geregistreerd, wat overeenkomt met 18-24 weken sinds de verwekking 98. Dit individu werd dus minimum vier maanden te vroeg geboren, en het gaat waarschijnlijk om een doodgeboorte. Niettemin werd het individu in een eigen kist begraven, geassocieerd met een volgroeid (Inv6021) en een perinataal individu (Inv5939), beide eveneens in een kist begraven. Het andere perinataal individu was gestorven tussen 40-42 weken na de verwekking en was voldragen. De volwassene was een vrouwelijk individu, tussen 25 en 50 jaar. Beide perinatale individuen waren bovenop het graf van de volwassene begraven (zie verder, fig. 6.101). De relatie tussen de individuen is onduidelijk, mogelijk gaat het om familiebanden, maar dit kan slechts door oud-DNA-analyse worden bevestigd.

Fig. 6.7: Leeftijd bij overlijden (n=500).

97 98

Fazekas & Kosá 1978. Scheuer & Black 2000.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.8: Overzichtsfoto van het jongste individu in de bestudeerde collectie (Inv5904), waarvan de sterfteleeftijd tussen 4,5-5 maanden sinds de verwekking werd geschat.

Per individu werd tevens een gemiddelde leeftijd bij overlijden bepaald aan de hand van de onderzoeksresultaten van de verschillende gebruikte methoden. Van 379 volwassenen kon aldus een gemiddelde leeftijd worden bepaald, op 36,8 jaar. Voor de mannen is dit 38,1 (n=183) en voor de vrouwen is dit 36,1 (n=182). De verdeling over de leeftijdscategorieën vertoont slechts beperkte verschillen tussen beide geslachten, vrouwen zijn iets vaker vertegenwoordigd in de leeftijdscategorieën onder 50 jaar en mannen in de categorie ouder dan 50 jaar (tabel 6.5 en fig. 6.9). Deze verschillen waren echter niet significant. De leeftijd bij overlijden per individu en de gebruikte methoden voor de leeftijdsbepaling zijn terug te vinden in appendix 2.0. 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar

M (n) 36 105 37

% 20,2% 59,0% 20,8%

V (n) 37 112 28

% 20,9% 63,3% 15,8%

Tabel 6.5: Leeftijdsverdeling van de volwassenen per geslacht (n= 355).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 73 van 263

Fig. 6.9: Leeftijdsverdeling van de volwassenen per geslacht (n=355).

In periode 1 werden individuen van alle leeftijdscategorieën geregistreerd, voor periode 2 werden enkel individuen vanaf 12 jaar geregistreerd. De verdeling over de verschillende categorieën is wel vergelijkbaar (fig. 6.10). De non-adult-adult ratio in periode 1 is 0,24 : 1 en 0,02 : 1 in periode 2. Dit verschil is statistisch significant (χ²=7,604, df=1, p= 0,006) maar is echter niet noodzakelijk betekenisvol want het kan ook hier een gevolg zijn van het lage aantal individuen die aan periode 2 konden toegeschreven worden.

Fig. 6.10: Leeftijdsverdeling voor periode 1 (n=153) en periode 2 (n=41). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

6.3.4

Lichaamslengte

De berekeningen van de lichaamslengte zijn binnen dit onderzoek gebaseerd op de lengte van de dijbeenderen. Hierbij werden zowel de linker als de rechter dijbeenderen gebruikt 99. Als gevolg van de sterke fragmentatie van het botmateriaal van een groot aantal geselecteerde individuen, was het slechts voor 159 individuen mogelijk om een lichaamslengteberekening uit te voeren. De gemiddelde lichaamslengte van mannelijke en vrouwelijke individuen samen was 164,7 ± 7,9 cm (n=158). De gemiddelde lichaamslengte van de mannelijke individuen was 170,2 ± 5,0 cm (n=84) met een minimale lichaamslengte van 157,7 ± 3,27 cm en een maximale lichaamslengte van 181,6 ± 3,27 cm. De gemiddelde lichaamslengte van de vrouwelijke individuen was 158,5 ± 5,8 cm (n=74) met een minimale lichaamslengte van 143,8 ± 3,72 cm en een maximale lichaamslengte van 170,2 ± 3,72 cm (tabel 6.6, fig. 6.11). Het verschil in gemiddelde gestalte tussen mannelijke en vrouwelijke individuen is significant volgens de ‘independent samples’ t-test (df=156, p=0,000), als logisch gevolg van seksueel dimorfisme. Periode 1 Periode 2 Totaal

M 170,4 ± 5,0 cm 172,5 ± 6,3 cm 170,2 ± 5.0 cm

n 31 4 84

V 158,2 ± 6,2 cm 159,7 ± 5,3 cm 158,5 ± 5,8 cm

n 32 8 74

Tabel 6.6: Overzicht van de gemiddelde gestalte voor mannelijke en vrouwelijke individuen, algemeen en voor periode 1 en 2.

Fig. 6.11: Boxplot met een vergelijking van de gemiddelde gestalte voor de mannelijke (n=84) en de vrouwelijke individuen (n=74).

Als de lichaamslengte per periode wordt bekeken stijgt de gemiddelde lichaamslengte licht in periode 2 ten opzichte van periode 1 (tabel 6.6, fig. 6.12). De gemiddelde lichaamslengte van mannelijke individuen in periode 1 was 170,4 ± 5,0 cm (n=31) en 172,5 ± 6,3 cm in periode 2 (n=4). De gemiddelde lichaamslengte van vrouwelijke individuen in periode 1 was 158,2 ± 6,2 cm (n=32) en 159,7 ± 5,3 cm in periode 2 (n=8). Deze verschillen tussen beide perioden zijn niet significant. Hierbij moet in acht worden genomen dat het aantal individuen uit periode 2 erg laag is om betekenisvolle conclusies te kunnen trekken. Daarnaast is het opvallend dat de gemiddelde lichaamslengte voor zowel de mannen als de vrouwen bij een combinatie van periode 1 en 2 (dit is inclusief de individuen die niet aan een 99

Als voor beide beenderen een meting mogelijk was werd het gemiddelde van de twee gebruikt.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 75 van 263

specifieke periode zijn toe te schrijven) lager uitvalt dan bij zowel periode 1 als periode 2 apart. Een verschil in lichaamslengte per periode kan hier dus niet als betrouwbaar worden beschouwd om verdere conclusies op te baseren. Wanneer voor mannelijke en vrouwelijke individuen de gestalte wordt berekend per leeftijdscategorie is er kleine stijging voor de oudere leeftijdscategorieën (tabel 6.7). De lichaamslengte per individu is terug te vinden in appendix 2.0.

Fig. 6.12: Spreiding van de lichaamslengte per geslacht per periode (blauw: mannen, oranje: vrouwen).

18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar

6.3.5

Gestalte 169,4 cm 170,3 cm 170,7 cm

M (n) 23 45 17

Gestalte 158,1 cm 158,6 cm 159,3 cm

V (n) 20 47 6

Tabel 6.7: Gestalteverdeling van de volwassenen per geslacht per leeftijdscategorie.

Ziekteverschijnselen, traumata en non-metrische variatie

Binnen het onderzoek werden diverse pathologische veranderingen aangetroffen. Deze zullen per categorie worden besproken. In appendix 2.0 worden de onderzoeksresultaten en ziekteverschijnselen per individu weergegeven. Voor de paleopathologische analyse werden vergelijkingen gemaakt op basis van geslacht en leeftijdscategorieën. Gezien het lage aantal individuen in periode 2 en het grote aantal individuen waarvoor (nog) geen datering beschikbaar is, werd besloten om niet standaard vergelijkingen te maken tussen de perioden, aangezien eventuele verschillen weinig betekenisvol zouden zijn. Hetzelfde geldt voor verschillen op basis van de grafcontext. Metabolische en groeistoornissen Aanwijzingen voor metabolische en groeistoornissen (op tandhypoplasie na, zie verder) werden weinig aangetroffen. De aan- of afwezigheid van porositeit in het dak van de oogkassen, of cribra orbitalia, kon geëvalueerd worden voor 337 individuen100 (fig. 6.13). Cribra orbitalia wordt vaak in verband 100

De aanwezigheid van cribra orbitalia werd genoteerd voor links en rechts. Wanneer de aandoening op minimum één zijde geobserveerd kon worden, werd de registratie meegenomen in de analyse. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 76 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

gebracht met bloedarmoede en een tekort aan ijzer, maar ook ontstekingen of infecties, genetische aandoeningen, andere metabolische stoornissen zoals rachitis of scheurbeuk, bloedingen of neoplasmen kunnen resulteren in porositeit van de oogkassen 101. Porositeit werd geregistreerd voor 55 individuen (16,3%). Het werd geobserveerd voor individuen vanaf 1 jaar en werd het vaakst waargenomen in de leeftijdscategorieën tussen 1-5 en 6-11 jaar oud, waarna de prevalentie daalde (tabel 6.8). Dit verschil tussen niet-volgroeide (35,4%) en volgroeide (11,8%) individuen is statistisch significant. Een hogere prevalentie in jongere leeftijdscategorieën komt vaak voor 102. Bij de volgroeide skeletten vertoonden vrouwelijke individuen (14,6%) een hogere prevalentie dan mannelijke individuen (8,7%), dit verschil was echter niet significant. Fig. 6.13: Porositeit in het dak van de oogkassen (cribra orbitalia) bij Inv5339.

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

55/337

16,3%

0/8 0/5 10/23 43,5% 9/17 52,9% 4/12 33,3% 9/51 17,6% 19/159 11,9% 4/49 8,2% Totaal 11/126 8,7% 19/130 14,6%

3/23 4/23

18-25 jaar 13,0% 17,4%

26-50 jaar 6/68 8,8% 13/83 15,7%

>50 jaar 2/26 7,7% 2/20 10,0%

Tabel 6.8: Overzicht van het voorkomen van cribra orbitalia, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

Rachitis (ook wel de ‘Engelse ziekte’ genoemd) in non-adulten of osteomalacia of geheelde rachitis in adulten kan zich uiten in een abnormale buiging van lange beenderen als gevolg van een chronisch tekort aan vitamine D. Als gevolg daarvan kunnen de beenderen in het lichaam niet voldoende calcium opnemen, waardoor de botten verzwakken. Dit heeft als gevolg dat de beenderen die het meest worden belast kunnen vervormen (fig. 6.14). In de meeste gevallen zijn alleen de benen aangetast, maar indien de ziekte op zeer jonge leeftijd voorkomt, kunnen ook de armen zijn aangedaan als gevolg van de belasting bij het kruipen. De opname van vitamine D is voornamelijk afkomstig van de 101 102

Ortner 2003, 102-105; Waldron 2009, 136-137; Lewis 2018, 194-200. Aufderheide & Rodríguez-Martín 1998, 349.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 77 van 263

blootstelling van de huid aan UV-licht, en in beperkte mate ook uit voeding. Patronen in het tekort aan vitamine D kunnen informatie geven over levensstijl en dieet 103. Een eventuele aanwezigheid van een abnormale buiging van de lange beenderen kon geëvalueerd worden voor 417 individuen. Bij zes werd een mate van kromming in de benen geobserveerd. Hiervan waren drie individuen niet-volwassenen, allen behorend tot de leeftijdscategorie van 1-5 jaar oud, en waren drie individuen adult. De adulten zijn zowel mannelijk als vrouwelijk, en afkomstig uit de leeftijdscategorieën 25-20 jaar oud en >50 jaar oud. Bij de niet-volgroeide individuen is de buiging van de lange beenderen zeer duidelijk waarneembaar, terwijl het bij volgroeide individuen slechts om een lichte kromming gaat. Het voorkomen van mogelijke (geheelde) rachitis is te laag voor een significante berekening.

Fig. 6.14: Sterke kromming in het linker dijbeen van Inv4982, mogelijk een gevolg van rachitis.

Gewrichtsveranderingen Veranderingen aan gewrichtsoppervlakken werden geregistreerd voor individuen ouder dan 12 jaar, waar de gewrichtsoppervlakken geobserveerd kunnen worden. Ze kunnen bestaan uit botvorming aan de randen van gewrichtsoppervlakken of op het oppervlak zelf, porositeit of vernieling van bot op en rond de gewrichtsoppervlakken, eburnatie of polijsting van het oppervlak zelf of een verandering van de algemene vorm van het gewricht. Wanneer eburnatie of minimum twee van de andere veranderingen geobserveerd kunnen worden, wijzen de letsels op osteoartrose 104. Letsel op en rond gewrichten worden regelmatig geobserveerd in archeologische populaties en worden vaak met degeneratieve veranderingen geassocieerd. Ook osteoartrose wordt algemeen vaak geobserveerd en wordt in verband gebracht met verschillende factoren die het ontstaan van de aandoening kunnen beïnvloeden. Leeftijd is een belangrijke factor, naast geslacht, genetische aanleg en lichaamsgewicht. Daarnaast kunnen osteoartrose of degeneratieve veranderingen ook ontstaan door mechanische stress of als gevolg van trauma 105. De mogelijke aanwezigheid van veranderingen rond de gewrichten kon geobserveerd worden bij 422 individuen. Degeneratieve gewrichtsveranderingen werden geobserveerd voor 295 individuen (70,1%), het gaat hierbij om alle mogelijke veranderingen aan gewrichtsoppervlakken doorheen het skelet. Bij 125 individuen (29,7%) konden de veranderingen met osteoartrose in verband worden gebracht. Eén individu tussen 12 en 17 jaar vertoonde veranderingen rond gewrichtsoppervlakken in de wervels. Het voorkomen van degeneratieve veranderingen (χ²=73,685, df=3, p=0,000) en osteoartrose (χ²=41,433, df=3, p=0,000) steeg significant bij het ouder worden (tabel 6.9), een vaak voorkomend patroon. Mannelijke individuen vertoonden algemeen een hoger voorkomen (78,9% DJC

Brickley & Ives 2008, 75-133; Lewis 2018, 209-213. Waldron 2009, 26-34. 105 Rogers & Waldron 1995 ; Waldron 2009. 103 104

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

– 33,2% OA 106) dan vrouwelijke individuen (66,0% DJC – 27,2% OA), dit was een significant verschil voor degeneratieve veranderingen (χ²=8,037, df=1, p=0,005), maar niet voor osteoartrose. Totaal Leeftijdscategorie 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

DJC OA

295/422 125/422

DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA

1/17 5,9% 0/17 37/78 47,4% 7/78 9,0% 177/232 76,3% 72/232 31,0% 63/68 92,6% 36/68 52,9% Totaal 150/190 78,9% 63/190 33,2% 126/191 66,0% 52/191 27,2%

DJC OA DJC OA

69,9% 29,6%

18-25 jaar 21/36 58,3% 3/36 8,3% 15/37 40,5% 3/37 8,1%

26-50 jaar 86/105 81,9% 32/105 30,5% 78/112 69,6% 33/112 29,5%

>50 jaar 35/37 94,6% 23/37 62,2% 25/28 89,3% 12/28 42,9%

Tabel 6.9: Overzicht van het voorkomen van degeneratieve veranderingen rond de gewrichten en osteoartrose, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

Voor de gewrichtsoppervlakken van de ledematen kon de eventuele aanwezigheid van veranderingen worden geëvalueerd bij 422 individuen (ouder dan 12 jaar). Bij 117 daarvan (27,7%) werden degeneratieve veranderingen geobserveerd (fig. 6.17, 6.18, 6.20 en 6.21), die voor 43 (10,2%) in verband konden worden gebracht met osteoartrose (fig. 6.15, 6.16 en 6.19). In de ledematen werden degeneratieve veranderingen enkel geobserveerd voor individuen ouder dan 18 jaar, osteoartrose enkel voor individuen ouder dan 25 jaar. Het voorkomen nam ook hier significant toe met leeftijd, voor zowel degeneratieve veranderingen (χ²=61,253, df=3, p=0,000) als osteoartrose (χ²=21,144, df=3, p=0,000) (tabel 6.10). Mannen vertoonden een iets hoger voorkomen (28,9% DJC – 12,6% OA) dan vrouwelijke individuen (26,7% DJC – OA 7,9%), maar dit was een beperkt, niet-significant verschil, en werd vooral geobserveerd boven 50 jaar (fig. 6.22). Fig. 6.15: Proximaal gewrichtsoppervlak van het scheenbeen van Inv4907, met eburnatie die op osteoartrose wijst.

106

‘DJC’ = Degenerative Joint Disease; ‘OA’ = Osteoartrose

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 79 van 263

Fig. 6.16: Proximaal gewrichtsoppervlak van het dijbeen van Inv5476, met vervorming, marginale botvorming en macroporositeit als gevolg van osteoartrose.

Fig. 6.17: Degeneratieve veranderingen in het gewrichtsoppervlak voor de humerus in het linker schouderblad van Inv5670.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.18: Degeneratieve veranderingen in de proximale gewrichtsoppervlakken van de linker ulna en radius van Inv5231.

Fig. 6.19: Osteoartrose in het mediale gewrichtsoppervlak van het sleutelbeen van Inv5341.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 81 van 263

Fig. 6.20: Degeneratieve veranderingen in beide gewrichtsoppervlakken van de rechter heup van Inv5732.

Fig. 6.21: Degeneratieve veranderingen in het linker en rechter kaakgewricht (temporo-mandibular joints (TMJ)) van Inv5013.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Totaal Leeftijdscategorie 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

DJC OA

117/422 43/422

DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA

0/17 0% 0/17 0% 2/78 2,6% 0/78 0% 68/232 29,3% 26/232 11,2% 39/68 57,4% 15/68 22,1% Totaal 55/190 28,9% 24/190 12,6% 51/191 26,7% 15/191 7,9%

DJC OA DJC OA

27,7% 10,2%

18-25 jaar 2/36 5,6% 0/36 0% 0/37 0% 0/37 0%

26-50 jaar 27/105 25,7% 11/105 10,5% 33/112 29,5% 11/112 9,8%

>50 jaar 22/37 59,5% 11/37 29,7% 15/28 53,6% 4/28 14,3%

Tabel 6.10: Overzicht van het voorkomen van degeneratieve veranderingen rond de gewrichten en osteoartrose voor de ledematen, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

Fig. 6.22: Het voorkomen van osteoartrose in de ledematen voor de geslachten per leeftijdscategorie.

Er werden daarnaast ook prevalenties berekend voor de verschillende gewrichten binnen de ledematen (tabel 6.11), in totaal en voor mannelijke en vrouwelijke individuen apart. Algemeen werden gewrichtsveranderingen het vaakst geobserveerd in de oppervlakken rond de heup en de schouder, gevolgd door de elleboog. Ook het kaakgewricht vertoonde relatief vaak veranderingen. Er waren geen duidelijke verschillen voor de rechter en linkerkant. Deze verdeling over het skelet was vergelijkbaar voor mannelijke en vrouwelijke individuen. Binnen de verschillende gewrichten vertoonden mannelijke individuen een hoger voorkomen dan vrouwelijke individuen rond de schouder, de elleboog, de knieën en in de voeten. Vrouwelijke individuen vertoonden een hoger voorkomen dan mannelijke individuen in de heup en vooral in het kaakgewricht.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 83 van 263

Gewricht Os temporale-mandibula Schouder Elleboog Pols Hand Heup Knie Enkel Voet

Totaal DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA

R 31/299 0/299 45/289 19/289 31/325 4/325 8/232 3/232 13/270 4/270 56/354 17/354 6/247 1/247 3/252 0/252 12/223 2/223

% 10,4% 0% 15,6% 6,6% 9,5% 1,2% 3,4% 1,3% 4,8% 1,5% 15,8% 4,8% 2,4% 0,4% 1,2% 0% 5,4% 0,9%

M L 33/306 0/306 41/285 18/285 24/326 1/326 11/238 1/238 10/270 2/270 53/361 12/361 9/248 1/248 6/258 0/258 12/223 3/223

% 10,8% 0% 14,4% 6,3% 7,4% 0,3% 4,6% 0,4% 3,7% 0,7% 14,7% 3,3% 3,6% 0,4% 2,3% 0% 5,4% 1,3%

R 10/136 0/136 24/141 10/141 18/158 4/158 8/121 3/121 12/138 4/138 25/170 7/170 4/121 1/121 1/124 0/124 9/107 2/107

% 7,4% 0% 17,0% 7,1% 11,4% 2,5% 6,6% 2,5% 8,7% 2,9% 14,7% 4,1% 3,3% 0,8% 0,8% 0% 8,4% 1,9%

Tabel 6.11: Overzicht van het voorkomen van degeneratieve veranderingen per gewricht en per geslacht.

V L 11/144 0/144 27/139 11/139 14/160 1/160 10/125 1/125 7/132 1/132 22/171 5/171 6/127 1/127 3/129 0/129 9/111 2/111

% 7,6% 0% 19,4% 7,9% 8,8% 0,6% 8,0% 0,8% 5,3% 0,8% 12,9% 2,9% 4,7% 0,8% 2,3% 0% 8,1% 1,8%

R 19/146 0/146 20/132 8/132 10/149 0/149 0/102 0/102 1/120 0/120 26/164 8/164 2/114 0/114 1/115 0/115 1/103 0/103

% 13,0% 0% 15,2% 6,1% 6,7% 0% 0% 0% 0,8% 0% 15,9% 4,9% 1,8% 0% 0,9% 0% 1,0% 0%

L 20/145 0/145 13/130 6/130 7/145 0/145 1/101 0/101 3/124 1/124 26/168 6/168 3/108 0/108 2/115 0/115 0/98 0/98

% 13,8p% 0% 10,0% 4,6% 4,8% 0% 1,0% 0% 2,4% 0,8% 15,5% 3,6% 2,8% 0% 1,7% 0% 0% 0%

In de wervels kon de eventuele aanwezigheid van degeneratieve veranderingen in de gewrichtsoppervlakken van de wervelbogen geobserveerd worden voor 408 individuen (ouder dan 12 jaar). Er werden veranderingen vastgesteld voor 265 individuen (65%), die in 111 individuen (27,2%) met osteoartrose in verband kunnen gebracht worden (fig. 6.23, 6.24 en 6.25). Eén individu tussen 6 en 11 jaar en één individu tussen 12 en 17 jaar vertoonden degeneratieve veranderingen. Voor individuen ouder dan 18 jaar steeg het voorkomen significant met de leeftijd, voor zowel algemene veranderingen (χ²=28,574, df=2, p=0,000) als voor osteoartrose (χ²=34,949, df=2, p=0,000) (tabel 6.12). Mannelijke individuen vertoonden een significant hoger voorkomen (74,6%) dan vrouwelijke individuen (60,8%) voor algemene veranderingen (DJC: χ²=8,011, df=1, p=0,005), en dit bleef significant voor individuen ouder dan 50 jaar (χ²=5,906, df=1, Fisher’s exact test p=0,036). Het verschil in voorkomen van osteoartrose was niet significant tussen mannen en vrouwen en werd hier voornamelijk geobserveerd voor individuen ouder dan 50 jaar (fig. 6.26). Fig. 6.23: Degeneratieve veranderingen in het linker gewrichtsoppervlak van een halswervelboog van Inv5161.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 85 van 263

Fig. 6.24: Osteoartrose in het linker gewrichtsoppervlak van een wervelboog van een lendenwervel van Inv5231.

Fig. 6.25: Osteoartrose in het rechter gewrichtsoppervlak van een halswervelboog van Inv5739.

Totaal Leeftijdscategorie 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

DJC OA

265/408 111/408

DJC OA DJC OA DJC OA DJC OA

1/17 5,9% 0/17 0% 36/76 47,4% 7/76 9,2% 154/226 68,1% 58/226 25,7% 59/66 89,4% 35/66 53,0% Totaal 135/181 74,6% 54/181 29,8% 113/186 60,8% 49/186 26,3%

DJC OA DJC OA

65,0% 27,2%

18-25 jaar 20/34 58,8% 3/34 8,8% 15/37 40,5% 3/37 8,1%

26-50 jaar 74/101 73,3% 25/101 24,8% 68/110 61,8% 29/110 26,4%

>50 jaar 35/36 97,2% 22/36 61,1% 21/27 77,8% 11/27 40,7%

Tabel 6.12: Overzicht van het voorkomen van degeneratieve veranderingen en osteoartrose voor de gewrichtsoppervlakken in de wervelbogen, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.26: Het voorkomen van osteoartrose in de wervelbogen voor de geslachten per leeftijdscategorie.

De eventuele aanwezigheid van marginale botvorming aan de wervellichamen kon geobserveerd worden voor 380 individuen vanaf 18 jaar. Marginale botvorming (fig. 6.27 en 6.28) werd geobserveerd voor 171 individuen (45,0%). Degeneratieve veranderingen op het gewrichtsoppervlak van het wervellichaam konden geobserveerd worden voor 390 individuen (fig. 6.29, 6.30 en 6.31), en werden geregistreerd voor 111 individuen (28,5%). Beide kwamen significant vaker voor bij het ouder worden (VOP: χ²=45,080, df=2, p=0,000; DDD 107: χ²=39,988, df=2, p=0,000) (tabel 6.13). Mannelijke individuen vertoonden een iets hoger voorkomen van marginale botvorming (46,0%) dan vrouwelijke individuen (41,7%), en van degeneratieve veranderingen op het oppervlak (31,1% tegenover 24,7%), maar dit verschil was niet significant. Binnen de categorie tussen 25-50 jaar vertoonden vrouwelijke individuen echter een iets hoger voorkomen van marginale botvorming, maar ook dit was niet significant. Bij degeneratieve veranderingen op het oppervlak werd het hoger voorkomen bij mannelijke individuen voornamelijk geobserveerd tussen 18-25 jaar.

107

‘VOP’ = Vertebral Osteophytosis; DDD = Degenerative Disc Disease.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 87 van 263

Fig. 6.27: Marginale botvorming aan een lendenwervel van Inv5013.

Fig. 6.28: Marginale botvorming aan twee borstwervels van Inv5038 (de oranje vlekken zijn tafonomisch van oorsprong en het gevolg van ijzeroxidatie in de bodem).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.29: Gewrichtsveranderingen op de wervellichamen van twee halswervels van Inv5450. Fig. 6.30: Gewrichtsveranderingen op het wervellichaam in een halswervel van Inv5341.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 89 van 263

Fig. 6.31: Gewrichtsveranderingen op een wervellichaam in een lendenwervel van Inv5856.

Totaal Leeftijdscategorie 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

VOP DDD

171/380 111/390

VOP DDD VOP DDD VOP DDD

9/74 12,2% 7/75 9,3% 106/219 48,4% 57/226 25,2% 43/65 66,2% 37/66 56,1% Totaal 81/176 46,0% 56/180 31,1% 75/180 41,7% 46/186 24,7%

VOP DDD VOP DDD

45,0% 28,5%

18-25 jaar 6/33 18,2% 6/33 18,2% 3/36 8,3% 0/37 0%

26-50 jaar 44/98 44,9% 25/101 24,8% 51/106 48,1% 27/110 24,5%

>50 jaar 25/35 71,4% 20/36 55,6% 15/27 55,6% 15/27 55,6%

Tabel 6.13: Overzicht van het voorkomen van marginale botvorming aan (VOP) en degeneratieve veranderingen op de gewrichtsoppervlakken (DDD) van de wervellichamen, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

De verdeling over de verschillende segmenten in de ruggengraat vertoonde algemeen een hoger voorkomen in de lagere borstwervels (tabel 6.14). Vrouwelijke individuen volgden een vergelijkbaar patroon, mannelijke individuen vertoonden voor osteoartrose een relatief hoger voorkomen in de halswervels. In de lendenwervels vertoonden vrouwelijke individuen een hoger voorkomen, en dit werd ook geobserveerd voor osteoartrose in de borstwervels.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Cervicaal

Thoracaal 1-6

Thoracaal 7-12

Lumbaal

Costo-vertebrale gewricht

DJC OA VOP DDD DJC OA VOP DDD DJC OA VOP DDD DJC OA VOP DDD DJC OA

Totaal 117/348 46/348 52/341 92/346 134/338 35/338 77/314 13/336 200/359 62/359 139/336 27/359 132/372 34/372 85/341 27/366 92/347 33/347

M 33,6% 13,2% 15,2% 26,6% 39,6% 10,4% 24,5% 3,9% 55,7% 17,3% 41,4% 7,5% 35,5% 9,1% 24,9% 7,4% 26,5% 9,5%

60/161 27/161 29/158 44/161 63/157 14/157 32/146 4/157 101/161 23/161 61/151 15/162 57/168 12/168 41/153 11/165 37/161 12/161

V 37,3% 16,8% 18,4% 27,3% 40,1% 8,9% 21,9% 2,5% 62,7% 14,3% 40,4% 9,3% 33,9% 7,1% 26,8% 6,7% 23,0% 7,5%

47/164 14/164 18/161 39/163 61/159 16/159 37/148 7/159 87/175 35/175 65/162 10/174 64/180 18/180 35/166 16/179 46/165 17/166

28,7% 8,5% 11,2% 23,9% 38,4% 10,1% 25,0% 4,4% 49,7% 20,0% 40,1% 5,7% 35,6% 10,0% 21,1% 8,9% 27,9% 10,2%

Tabel 6.14: Overzicht van het voorkomen van gewrichtsveranderingen in de ruggengraat voor de verschillende segmenten, algemeen en per geslacht.

Bij verschillende individuen werden kleine of grotere lamellaire depressies geregistreerd op gewrichtsoppervlakken van de wervellichamen (fig. 6.32, 6.33), die met Schmorlse noduli, of herniaties van de tussenwervelschijven in verband worden gebracht. Deze letsels kunnen geassocieerd zijn met veranderingen aan de gewrichten, maar ook met mechanische stress of trauma. Daarnaast is leeftijd eveneens een belangrijke factor 108.

108

Aufderheide & Rodríguez-Martín 1998, 97.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 91 van 263

Fig. 6.32: Voorbeeld van Schmorlse noduli op verschillende borstwervels van Inv5891.

Fig. 6.33: Schmorlse noduli in een borstwervel van Inv5107.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

De mogelijke aanwezigheid van Schmorlse noduli kon geobserveerd worden voor 405 individuen ouder dan 12 jaar. Er werden depressies geobserveerd op minimum één wervellichaam bij 187 individuen (46,2%). Er is een significant verschil tussen de leeftijdscategorieën (χ²=9,566, df=3, p=0,023), met het hoogste voorkomen tussen 25-50 jaar (tabel 6.15). De significantie valt weg wanneer enkel volgroeide individuen in beschouwing worden genomen. Mannelijke individuen (53,3%) vertoonden een significant hoger voorkomen (χ²=5,282, df=1, p=0,022) dan vrouwelijke individuen (41,5%). Dit hoger voorkomen was het opvallendst in de categorie ouder dan 50 jaar (tabel 6.15). Totaal Leeftijdscategorie 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

187/405

46,2%

2/17 11,8% 33/75 44,0% 112/224 50,0% 30/66 45,5% Totaal 96/180 53,3% 76/184 41,3%

18-25 jaar 17/33 51,5% 15/37 40,5%

26-50 jaar 57/101 56,4% 46/108 42,6%

>50 jaar 20/36 55,6% 8/27 29,6%

Tabel 6.15: Overzicht van het voorkomen van Schmorlse noduli, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en de geslachten.

Schmorlse noduli werden het vaakst geobserveerd in de lagere borstwervels, in het algemeen en voor zowel mannelijke als vrouwelijke individuen apart (tabel 6.16). Totaal

Cervicaal

1/344

0,3%

0/161

Thoracaal 1-6

80/334

24,0%

42/156

26,9%

35/158

22,2%

Thoracaal 7-12

166/357

46,5%

86/161

53,4%

70/173

40,5%

Lumbaal

71/363

19,6%

30/165

18,2%

36/176

20,5%

Tabel 6.16: Overzicht van het voorkomen van Schmorlse noduli in de verschillende segmenten van de ruggengraat, algemeen en per geslacht.

Drie individuen (Inv4950, Inv4959, Inv5894) vertoonden aan de mediale rand van het distale gewrichtsoppervlak van het rechter of linker eerste os metatarsale osteolytische letsels met overhangende randen die op een erosieve gewrichtsziekte wijzen. Bij asymmetrische letsels kan dit op jicht wijzen, zeker in het distale eerste os metatarsale 109. Bij alle drie de individuen werd het letsel aan één kant geobserveerd, bij twee individuen waren de proximale phalangen echter afwezig en konden eventueel geassocieerde veranderingen niet geobserveerd worden. Bij het derde individu was de aantasting beperkt en mogelijk in een beginstadium en was de proximale phalanx wel aanwezig, maar deze vertoonde (nog) geen veranderingen. Er werden geen andere erosieve letsels geobserveerd in de individuen. Inv6035 vertoonde botvernieling op en aan verschillende gewrichtsoppervlakken. De distale rechter en linker radius en ulna vertoonden ernstige vernieling, met ook diepe holtes met overhangende randen (fig. 6.34). Op de rechter radius en ulna was daarnaast ook marginale botvorming zichtbaar en op de linker radius en ulna eburnatie. De distale radii vertoonden anterieur ook mogelijke lamellaire PNBF 110. Bij verschillende os metacarpale was er proximaal ook ernstige vernieling van de gewrichtsoppervlakken, met holtes. Het rechter os coxale vertoonde in het acetabulum ernstige vernieling, holtes en marginale botvorming, met geassocieerde veranderingen in de kop van de femur. Het linker os coxale was gekenmerkt door vergelijkbare, maar minder uitgebreide veranderingen. Gezien de ernstige vernieling gaat het vermoedelijk om een erosieve artropathie.

109 110

Waldron 2009. ‘PNBF’ = Periosteal New Bone Formation.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 93 van 263

Fig. 6.34: Ernstige vernieling op de distale gewrichtsoppervlakken van de radius en ulna van Inv6035.

Entheseale veranderingen Op de aanhechtingsplaatsen van spieren en ligamenten kunnen pathologische veranderingen ontstaan, die bestaan uit de vorming of vernieling van bot (fig. 6.35 en 6.36), en die als entheseale letsels worden beschouwd. Dergelijke veranderingen worden vaak geassocieerd met trauma of mechanische stress en kunnen zo aanwijzingen geven voor de studie van activiteitspatronen in het verleden. Daarnaast is leeftijd ook een belangrijke factor, naast geslacht, lichaamsgrootte en bepaalde ziekten111. Veranderingen aan de entheses werden geregistreerd voor individuen vanaf 12 jaar. De mogelijke aanwezigheid van letsels kon geobserveerd worden voor 418 individuen. Bij 128 (30,6%) werd een verandering rond één of meerdere gewrichten geobserveerd. Het gaat om alle mogelijke veranderingen, zowel beperkte als uitgebreide letsels. De aandoening werd geobserveerd voor één individu tussen 12 en 17 jaar oud, rond de rechterschouder. Voor individuen ouder dan 18 jaar was er een significante associatie met leeftijd, (tabel 6.17) (χ²=10,586, df=2, p=0,005), met het laagste voorkomen tussen 18 en 25 jaar en het hoogste voorkomen tussen 26-50 jaar. Mannelijke individuen vertoonden ook hier een significant hoger voorkomen (37,9%) dan vrouwelijke individuen (22,3%) (χ²=10,854, df=1, p=0,001). Het hoger voorkomen werd geobserveerd in alle leeftijdscategorieën en bleef significant voor de categorieën ouder dan 25 jaar.

111

Knüsel 2007, 113-114; Villotte et al. 2010; Jurmain et al. 2012.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Totaal Leeftijdscategorie 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

128/418

30,6%

1/16 6,3% 14/78 17,9% 83/230 36,1% 27/67 32,8% Totaal 72/190 37,9% 42/188 22,3%

18-25 jaar 8/36 22,2% 3/37 8,1%

26-50 jaar 44/105 41,9% 31/110 28,2%

>50 jaar 19/37 51,4% 7/27 25,9%

Tabel 6.17: Overzicht van het voorkomen van entheseale letsels, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

Algemeen werden entheseale letsels het vaakst geobserveerd rond de schouder en de enkel, de rechterkant vertoonde algemeen een iets hoger voorkomen (tabel 6.18). Mannelijke individuen vertoonden voor ieder gewricht een hoger voorkomen dan vrouwelijke individuen, maar de verspreiding varieerde licht. Bij mannelijke individuen werd het hoogste voorkomen geobserveerd rond de schouder en de enkel, bij vrouwelijke individuen voornamelijk rond de schouder (tabel 6.18). Fig. 6.35: Entheseaal letsel op de posterieure kam van het ilium van Inv5439.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 95 van 263

Fig. 6.36: Entheseaal letsel aan de posterieure hiel (calcaneum) van Inv5789.

Schouder Elleboog Heup Knie Enkel

R 68/286 26/284 38/284 13/218 37/174

Totaal % L 21,7% 51/293 9,2% 23/276 13,4% 36/291 10,2% 16/219 21,3% 33/172

M % 17,4% 8,3% 12,4% 7,3% 19,2%

R 43/139 14/139 21/142 10/105 26/89

% 30,9% 10,1% 14,8% 9,5% 29,2%

V L 37/145 14/133 21/146 12/107 23/87

% 25,5% 10,5% 14,4% 11,2% 26,4%

R 20/130 11/128 11/129 3/101 6/75

% 15,4% 8,6% 8,5% 3,0% 8,0%

L 11/131 7/122 11/131 4/100 6/75

% 8,4% 5,7% 8,4% 4,0% 8,0%

Tabel 6.18: Overzicht van het voorkomen van entheseale letsels rond de verschillende gewrichten, algemeen en per geslacht.

Naast letsels rond de grotere gewrichten werden bij enkele individuen ook kleine osteofieten (botuitsteeksels) geobserveerd op andere locaties, zoals de processus mastoideus (Inv5356), de processus spinoidea van wervels (Inv5356, Inv5357), in voetbeenderen (Inv5360, Inv5410, Inv5984), in phalangen van de hand (Inv5163, Inv5587), rond het proximale gewrichtsoppervlak van de tibia (Inv5983), tussen de distale tibia en fibula (Inv5985), de distale radius (voor pronator teres) (Inv5995) en aan het auriculair oppervlak van het ilium (Inv5995). Trauma Traumatische letsels werden geregistreerd bij 61 individuen (12,2%). Trauma omvat elke kwetsuur van bot of zachte weefsels, waaronder botbreuken, ontwrichtingen, osteochondritis dissecans en myositis ossificans traumatica. Ook Schmorlse noduli, os acromiale en spondylolysis kunnen met trauma geassocieerd zijn, maar worden gezien de uiteenlopende mogelijke oorzaken besproken bij gewrichtsveranderingen (SN) en aangeboren afwijkingen (os acromiale en spondylolysis). Botbreuken Een breuk in een bot kan volledig of onvolledig zijn. Zowel direct als indirect trauma 112, mechanische stress en een onderliggende pathologische aandoening kunnen resulteren in een breuk. Breuken die ontstonden voor de dood, of ante-mortem breuken, kunnen worden onderscheiden op basis van de aanwezigheid van sporen van genezing. Breuken die ontstaan rond het moment van de dood, of peri-

Bij direct trauma breekt het bot op de plaats van de impact zelf, bij indirect trauma loopt de kracht door en ontstaat een breuk op een andere plaats (Lovell 1997).

112

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

mortem breuken, zijn breuken waar geen sporen van genezing werden geobserveerd en die kenmerken vertonen die wijzen op een breuk van ‘vers’ bot 113. Ante-mortem botbreuken werden geregistreerd bij 53 individuen (10,6%). Botbreuken werden waargenomen doorheen het skelet, en werden ingedeeld in vijf grote regio’s: schedel, ribben, ruggengraat, bovenste en onderste ledematen. Bij negen individuen werden botbreuken in meer dan één anatomische regio geobserveerd. Botbreuken werden geobserveerd voor individuen ouder dan 1 jaar (tabel 6.19). Volgroeide individuen vertoonden significant vaker ante-mortem botbreuken (12,3%) dan niet-volgroeide individuen (3,2%) (χ²=6,556, df=1, p=0,010), een vaak voorkomend patroon dat gerelateerd kan zijn aan het feit dat oudere individuen langer blootgesteld waren aan risico’s en omdat breuken bij niet-volgroeide individuen sneller genezen en hermodelleren, waardoor ze vaak niet meer zichtbaar zijn 114. Ook bij individuen ouder dan 18 jaar steeg het voorkomen significant (χ²=6,692, df=2, p=0,035); dit werd geobserveerd voor zowel mannelijke als vrouwelijke individuen. Mannelijke individuen vertoonden een significant hoger voorkomen (16,3%) dan vrouwelijke individuen (8,3%) (χ²=5,640, df=1, p=0,018). Dit hoger voorkomen werd geobserveerd in alle leeftijdscategorieën en bleef significant tussen 18 en 25 jaar (tabel 6.19) (χ²=5,241, df=1, p=0,022). Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

53/500

10,6%

0/9 0% 0/6 0% 1/33 3,0% 1/28 3,6% 1/17 5,9% 9/78 11,5% 24/233 10,3% 15/68 22,1% Totaal 31/190 16,3% 16/192 8,3%

18-25 jaar 7/36 19,4% 1/37 2,7%

26-50 jaar 13/105 12,4% 9/112 8,0%

>50 jaar 11/37 29,7% 4/28 14,3%

Tabel 6.19: Overzicht van het voorkomen van ante-mortem botbreuken, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

De meeste botbreuken werden geobserveerd in de ruggengraat (tabel 6.20). Bij 20 individuen werden breuken geobserveerd in de wervels (fig. 6.37, 6.38 en 6.39), bij 19 ging het om een breuk van het wervellichaam, met een wigvorm of indrukken van het gewrichtsoppervlak, of breuken waarbij een fragment posterieur was verplaatst. Bij elf individuen ging het om één wervel, bij acht individuen werden veranderingen geobserveerd in twee en in één geval in mogelijk vier wervels. Trauma in de wervellichamen is meestal het gevolg van mechanische stress of indirect trauma 115. Bij één individu vertoonde de hoek van de wervelboog op het wervellichaam van de vijfde lendenwervel een afwijking, wat op een geheelde breuk kan wijzen. Bij drie individuen werden zowel breuken in wervels als in ribben geobserveerd.

Loe 2009. Glencross & Stuart-Macadam 2000; Lewis 2007, 163; Glencross 2011. 115 Lovell & Grauer 2019. 113 114

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 97 van 263

Fig. 6.37: Compressiefractuur in een borstwervel van Inv5013.

Fig. 6.38: Compressiefractuur in een borstwervel van Inv5754.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.39: Volledig ingeklapte borstwervel bij Inv5801. Tuberculose of een andere infectie, of osteoporose kunnen het inklappen van een wervellichaam tot gevolg hebben, maar daarvoor werden bij dit individu geen verdere aanwijzingen gevonden. Mogelijk werd deze wervelbreuk (met kyfose en ankylose als gevolg), veroorzaakt door trauma.

De ribben vertoonden eveneens een relatief hoog aantal breuken (tabel 6.20 en fig. 6.40, 6.41 en 6.42), bij acht individuen werd één ribfractuur geobserveerd, bij 11 individuen ging het om twee of drie ribben. Bij één individu werd een letsel geobserveerd in zowel een linker als een rechter rib. Een ribfractuur is vaak het gevolg van direct trauma op de borstkas, bijvoorbeeld door een val of een slag 116. Bij drie individuen werd de vorming van een gewrichtsoppervlak tussen twee ribben met aanwijzingen voor een breuk geobserveerd, bij drie individuen waren de ribben nog niet (volledig) geheeld. Bij één individu werd mogelijk secundaire infectie geobserveerd. Bij twee individuen waren de fragmenten in een lichte hoek geheeld.

116

Lovell & Grauer 2019.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 99 van 263

Fig. 6.40: Scheef geheelde ribbreuk bij Inv5856.

Fig. 6.41: Helende ribbreuk bij Inv5694. Fig. 6.42: Ongeheelde of niet-gefuseerde ribbreuk bij Inv5085.

Voor 13 individuen werden aanwijzingen voor een callus of breuklijn vastgesteld in de bovenste ledematen. Bij twee individuen ging het om een dubbele breuk van de linker ulna en -radius, met een onregelmatige verdikking op beide beenderen. Twee individuen vertoonden een breuk in respectievelijk de rechter en linker scapula (fig. 6.43). In de rechter scapula waren de fragmenten in

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

een hoek geheeld. Breuken van de scapula zijn eerder ongewoon en kunnen het gevolg zijn van indirect trauma of een directe impact.

Fig. 6.43: Geheelde breuk in het rechter schouderblad van Inv5020.

Eén individu vertoonde een onregelmatige verdikking aan het proximale uiteinde van een fragmentaire linker humerus, wat op een callus kan wijzen. Een tweede, niet-volgroeid individu vertoonde een verdikking en een hoek in de proximale diafyse van de linker humerus, wat op een breuk met misvorming wijst. Breuken in de humerus komen het vaakst voor in de proximale schacht en kunnen het resultaat zijn van zowel direct als indirect trauma. Op een andere rechter humerus werd een oppervlakkige verwonding op de schacht geobserveerd. In het niet-volgroeide individu suggereert de schuine of spiraalbreuk mogelijk indirect trauma. Twee individuen vertoonden breuken van resp. de rechter en linker radius (fig. 6.44), die met indirect trauma en een val geassocieerd kunnen zijn.

Fig. 6.44: Geheelde breuk in de rechter radius van Inv5622.

Eén individu vertoonde een breuk van de schacht van de linker clavicula, die met overlap was geheeld en resulteerde in ernstige secundaire osteoartrose in de linker schouder (fig. 6.45). Eén individu

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 101 van 263

vertoonde een vermoedelijke breuk van de rechter clavicula. Breuken van het sleutelbeen worden vaak veroorzaakt door indirect trauma, zoals een val 117.

Fig. 6.45: Geheelde breuk in het linker sleutelbeen van Inv5476.

Eén individu vertoonde een kwetsuur van het rechter vijfde os metacarpale, aan de binnenkant van de hand. Bij één individu was een volledige breuk van de clavicula geheeld met pseudoartrose of de vorming van een nieuw gewrichtsoppervlak tussen de fragmenten. Deze breuk was vermoedelijk geassocieerd met een callus en hoek in de distale rechter radius, wat op een Colles-fractuur wijst en vaak met een val op de uitgestrekte handen wordt geassocieerd 118. Voor acht individuen werden breuken in de onderste ledematen geobserveerd. Op één rechter femur ging het om een depressie op de anterieure schacht, bij een andere rechter femur werd op het posterieure oppervlak een gelokaliseerde verdikking geobserveerd. Mogelijk gaat het hier om lokaal depressie- of direct trauma. Op een distale linker femur werd op het gewrichtsoppervlak een letsel geregistreerd, mogelijk een intra-articulaire depressiefractuur. Breuken op de gewrichtsoppervlakken zijn vaak geassocieerd met indirect trauma. Bij één individu vertoonde de proximale rechter femur een breuk waardoor de nek en kop verzakten en lager vergroeiden, met geassocieerde veranderingen in de proximale schacht en osteoartrose in de heup tot gevolg. In één individu werd een geheelde antemortem breuk geobserveerd in de trochanter major van de rechter femur en superieur aan het acetabulum in het os coxale. Drie individuen vertoonden breuken in het onderbeen. Bij één individu werd in de linker tibia een schuine breuk met lichte overlap geobserveerd in het midden van de schacht, de fibula vertoonde geen veranderingen. Schuine breuken suggereren indirect trauma 119. In een linker tibia werd in het distale gewrichtsoppervlak een kleine breuklijn geregistreerd aan de rand, met verschuiving van het fragment. Aangezien het om een jong individu tussen 18 en 25 jaar gaat kan het om een oudere breuk van de epifyse gaan, of een intra-articulaire breuk. Ook hier gaat het mogelijk om indirect trauma. Eén individu vertoonde een dubbele breuk van de rechter tibia en fibula (fig. 6.46). Beide beenderen vertoonden een callus en schuine breuklijn op de distale diafyse, de fragmenten waren in een hoek aan elkaar gegroeid, met een periosteale reactie die mogelijk op secundaire infectie wijst. De breuken in de

Lovell 1997, 160. Lovell & Grauer 2019. 119 Lovell 1997, 142. 117 118

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

onderbenen wijzen op indirect trauma en kunnen met bijvoorbeeld een val of struikeling geassocieerd zijn 120.

Fig. 6.46: Dubbele breuk van de rechter tibia en fibula van Inv5995, die in een hoek waren geheeld.

Vier individuen vertoonden een breuk in de schedel. Eén individu vertoonde twee letsels op het externe oppervlak van het schedeldak, op de linker os parietale en het os frontale. Eén individu vertoonde een depressiefractuur op het externe oppervlak van het os occipitale. Depressiefracturen van de schedel zijn geassocieerd met direct trauma, zoals een val of een slag 121. Eén individu vertoonde gelokaliseerde botvorming op de onderzijde van de anterieure mandibula, mogelijk gaat het om een callus van een onvolledige breuk na direct trauma (fig. 6.47). Eén individu vertoonde een geheelde breuk op de rechterkant van het cranium, met een breuklijn aan de sutura tussen os zygomaticum en maxilla en door de zygomatische boog (fig. 6.48). Het fragment was ingedrukt en met een hoek geheeld. De breuk is waarschijnlijk het gevolg van direct trauma. Breuken in het aangezicht worden vaak veroorzaakt door interpersoonlijk geweld, al tonen klinische studies ook vrijetijdsbestedingen en industriële ongelukken als mogelijke oorzaken 122. Fig. 6.47: Gelokaliseerde botvorming op de onderzijde van de onderkaak van Inv5627.

Lovell & Grauer 2019. Ortner 2003, 137-143. 122 Lovell & Grauer 2019. 120 121

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 103 van 263

Fig. 6.48: Geheelde breuk op de rechterkant van het cranium, met een breuklijn aan de sutura tussen os zygomaticum en maxilla en door de zygomatische boog bij Inv5356.

Bij één individu werd een mogelijke ante-mortem breuk van het os hyoideum of tongbeen geobserveerd (fig. 6.49). Beide cornua waren gefuseerd, rond de overgang tussen het lichaam, en bij de rechter cornua werd een verdikking geobserveerd. De rechter cornua zelf lijkt in een afwijkende hoek te staan, en is ook dunner en naar binnen gebogen. Het anterieure oppervlak vertoont een put, mogelijk geassocieerd met een entheseaal letsel. De linker cornua is onvolledig. Op een röntgenfoto is links het normale fusieoppervlak tussen lichaam en cornua zichtbaar. Rechts is de verdikking zichtbaar, zonder fusieoppervlak. Het is onduidelijk of de veranderingen geassocieerd kunnen zijn met een aandoening van het kraakbeen tussen lichaam en cornua of de ossificatie van de verschillende elementen. De unilaterale verdikking suggereert een mogelijke callus. Omdat het op de overgang tussen lichaam en cornua werd geobserveerd, kan het ook gerelateerd zijn aan subluxatie. De oorzaak van de verdikking is onzeker, maar indien het inderdaad om ante-mortem trauma gaat van een os hyoidem, gaat het om een zeldzaam voorbeeld. Breuken van de os hyoidem kunnen geassocieerd zijn met wurging, maar ook direct trauma door een val of een slag 123. Een meer gedetailleerde röntgenfoto kan meer informatie opleveren.

123

Lovell & Grauer 2019.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.49: Mogelijke ante-mortem breuk van het os hyoideum of tongbeen van Inv5504, met een röntgenfoto (illustratie Jonathan Brecko, KBIN).

Bij 9 individuen werden ante-mortem breuken geobserveerd in meer dan één anatomische regio. Zeven mannelijke individuen en één vrouwelijk individu vertoonden breuken in meerdere anatomische regio’s. Bij de niet-volgroeide individuen vertoonde één individu breuken in meerdere regio’s. Totaal

Non-adult

Adult

Schedel

Ribben

Ruggengraat

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Tabel 6.20: Overzicht van de locaties van de geobserveerde antemortem breuken in verschillende lichaamssegmenten.

De vier breuken op een schedel werden telkens bij een mannelijk individu geregistreerd. Ook in de onderste ledematen vertoonden mannelijke individuen vaker een botbreuk, net zoals in de ribben. In de ruggengraat en in de bovenste ledematen vertoonden mannelijke en vrouwelijke individuen een meer gelijke verdeling. De gelijke verdeling in de ruggengraat kan mede een gevolg zijn van het feit dat breuken in deze regio geassocieerd kunnen zijn met mechanische stress. Bij niet-volgroeide individuen werden breuken geobserveerd in de ribben, bovenste en onderste ledematen. Bij een individu tussen 1 en 5 jaar oud werd een breuk geregistreerd in de proximale humerus die in een hoek was geheeld, en geheelde breuken van twee, mogelijk drie ribben (zie ook eerder). Bij een individu tussen 6 en 11 jaar oud werd de verzakking van de kop van de rechter femur geregistreerd (zie ook eerder). Bij een individu tussen 12 en 17 jaar werd een dubbele breuk van de linker radius en ulna geregistreerd. Bij elf individuen werden secundaire veranderingen geobserveerd als gevolg van botbreuk. Het ging voornamelijk om fragmenten die in een hoek aan elkaar waren gegroeid of met overlap, pseudoartrose, naast aanwijzingen voor secundaire ontsteking of infectie of osteoartrose. In twee individuen resulteerde een geheelde breuk in twee ribben in de vorming van een gewrichtsoppervlak tussen beide. In het traumatische letsel rond de heup van een non-adult resulteerde de ‘verzakking’ van de femurkop in vormelijke veranderingen en mogelijke secundaire osteoartrose. Peri-mortem botbreuken ontstaan rond het tijdstip van overlijden en worden onderscheiden door de afwezigheid van sporen van genezing en kenmerken van de breukvlakken en -lijnen die wijzen op een breuk in vers bot. Een vergelijkbare verkleuring van het breukvlak en het externe botoppervlak, een ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 105 van 263

glad en afgeschuind breukvlak, scherpe randen, rechte of gebogen breuklijnen met scherpe hoeken, onvolledige uitstralende breuklijnen en onvolledig afgebroken fragmenten en schilfers kunnen op een peri-mortem letsel wijzen124. Omdat sporen van genezing maar enkele weken na een breuk verschijnen en bot ook nog een tijd na de dood kenmerken van ‘vers’ bot behoudt, is het vaak niet mogelijk om te achterhalen of de breuk kort vóór, rond, of kort na de dood ontstond. Mogelijke peri-mortem botbreuken werden bij drie individuen aangetroffen (0,6%). In twee gevallen werden de letsels op de schedel geobserveerd. Het gaat om zowel een mannelijk als vrouwelijk individu, beide in de leeftijdscategorie van 18-25 jaar. Bij één individu (Inv5835) betreft het een ronde opening in de top van de schedel. De ronding loopt echter niet verder in het articulerende schedelfragment en de articulerende schedelnaad is volledig intact, wat suggereert dat de schedel al gefragmenteerd was toen de opening werd veroorzaakt. Bij het tweede individu (Inv5846) ontbreekt een groot deel van de top van de schedel (fig. 6.50). Hier lijkt het schedeldeel verwijderd te zijn door middel van een impact boven het rechter oor. Er is een breukvlak zichtbaar boven het linker os temporale als gevolg van het afbreken van het fragment. Mogelijk is dit een vorm van post-mortem manipulatie. Er zijn geen zaagsporen aanwezig en het ontbreken van sporen van genezing doet vermoeden dat de breuk na de dood ontstond. Bij een derde individu (Inv5356), een mannelijk individu tussen 25-50 jaar oud, werd een schuine breuk met onvolledige uitstralende breuklijnen geregistreerd over het distale driekwart deel van de linker tibia. De oppervlakken zijn glad en recht, met scherpe randen en afgeschilferde fragmenten, en een gelijkaardige verkleuring als het externe oppervlak, kenmerken die op een peri-mortem breuk wijzen (fig. 6.51). Rondom de breuklijnen werden regio’s met periosteale vernieling geregistreerd, die op een mogelijke infectie wijzen. De periosteale reactie werd niet op het hele oppervlak rondom de breuk geobserveerd en op enkele plaatsen stopte de periosteale reactie aan de breuklijn, wat suggereert dat de breuk eerder ontstond. Dit suggereert een breuk met secundaire infectie, kort voor de dood. Op de rechter fibula werd op de proximale diafyse eveneens een mogelijke peri-mortem breuk met een periosteale reactie geobserveerd. De schuine breuklijn suggereert indirect trauma.

124

Moraitis & Spiliopoulou 2006; Loe 2009.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.50: Peri-mortem breuk in de schedel van Inv5846.

Fig. 6.51: Peri-mortem breuk van de linker tibia van Inv5356, met een secundaire periosteale reactie.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 107 van 263

Exostoses Een exostosis of benig uitsteeksel kan ontstaan door een verwonding, chronische irritatie of beknelling van het bot, of erfelijke aanleg 125. Exostoses werden bij zes individuen waargenomen (1,2%). De exostoses bij drie individuen werden waargenomen in de ribben, in de vorm van scherpe, puntige benige uitsteeksels (fig. 6.52). Exostoses in de ribben kunnen het longdiafragma penetreren en hierdoor ter plaatse een bloeding veroorzaken, wat mogelijk de longfunctie kan verhinderen 126. Bij één individu (Inv5054) is de exostose direct naast een geheelde ribbreuk aangetroffen. Het is onduidelijk of de exostose het gevolg is van de botbreuk of een losstaande aandoening is.

Fig. 6.52: Exostoses in de rib van Inv5564.

Bij één individu werd een exostosis waargenomen in de eerste falanx van de rechter duim, bij één individu in het rechter kuitbeen, bij één individu in het linker proximale dijbeen en bij één individu aan de diafyse van het tweede middenvoetsbeentje van de rechter voet. Exostoses werden alleen waargenomen bij adulten vanaf 25 jaar. Exostoses werden vaker aangetroffen bij mannelijke individuen, maar omdat het om erg weinig individuen gaat kan niet worden bepaald of het om een statistisch significant verschil gaat. Gewrichtsdislocatie Gewrichtsdislocaties werden aangetroffen bij twee individuen (0,4%) (fig. 6.53), in beide gevallen bij vrouwelijke individuen in de heup, waarvan één maal in de leeftijdscategorie 25-50 jaar en één maal in de leeftijdscategorie >50 jaar. Bij één individu (Inv5805) was atrofie van het ontwrichte been waarneembaar, bij het tweede individu was dit niet meer waarneembaar als gevolg van het ontbreken van het andere been.

125 126

Tomos et al. 2010. Tomos et al. 2010.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 108 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.53: Vorming van een nieuw gewrichtsoppervlak voor de heup posterieur aan de normale locatie van het acetabulum, die op een ontwrichting van de rechterheup wijst van Inv4966.

Twee andere individuen (Inv5301 en Inv5739) vertoonden een uitgezette bekkenkom, waarbij de heup mogelijk kortstondig is ontwricht, waarbij een traumatisch letsel ontstond aan het acetabulum (fig. 6.54). Fig. 6.54: Uitgezette bekkenkom bij Inv5739, vermoedelijk als gevolg van een ontwrichting.

Osteochondritis dissecans Osteochondritis dissecans bestaat uit de focale vernieling van bot op een convex gewrichtsoppervlak. Het komt vaak voor bij jongere individuen en wordt vaak geassocieerd met beperkt trauma of stoornissen in de bloeddoorstroming, naast een genetische aanleg 127. Deze vorm van trauma heeft doorgaans verder geen invloed op het individu. Osteochondritis dissecans werd bij zeven individuen aangetroffen (1,4%). De aandoening werd waargenomen in vier gewrichten, namelijk in de elleboog (fig. 6.55), de heup, de knie en de voet. Bij 127

Aufderheide & Rodríguez-Martín 1998, 81-83; Ortner 2003, 351-352; Waldron 2009, 153-154.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 109 van 263

vijf individuen werd osteochondritis dissecans aangetroffen in de voet. Bij twee individuen vertoonden meerdere gewrichten de aandoening. Osteochondritis dissecans werd geobserveerd bij individuen ouder dan 12 jaar, in elke leeftijdscategorie. De meeste individuen met osteochondritis dissecans vallen binnen de leeftijdscategorie 25-50 jaar. Osteochondritis dissecans kwam voor bij zowel mannelijke als vrouwelijke individuen. Fig. 6.55: Osteochondritis dissecans in de distale linker humerus van Inv5259.

Letsels geassocieerd met ziekte en niet-specifieke stress Abnormale nieuwe botvorming in de maxillaire sinus wordt voornamelijk geassocieerd met sinusitis, een chronische luchtwegeninfectie 128, maar kan ook met tandinfectie geassocieerd zijn. De aan- of afwezigheid 129 kon geregistreerd worden voor 173 individuen 130. Bij 21 individuen (12,1%) werd nieuwe botvorming geobserveerd (fig. 6.56), die in de meeste gevallen eerder beperkt bleef. Het verschijnsel werd geobserveerd vanaf 12 jaar (tabel 6.21). Er waren geen opvallende patronen op basis van leeftijd; het hoogste voorkomen werd geobserveerd voor individuen ouder dan 50 jaar, gevolgd door individuen tussen 18-25 jaar. Vrouwelijke individuen vertoonden een hoger voorkomen (18,3%) dan mannelijke individuen (13,1%), maar dit verschil was niet significant. Enkel boven 50 jaar vertoonden mannelijke individuen een hoger voorkomen, maar het ging slechts om een klein aantal (tabel 6.21).

Roberts 2007. De aanwezigheid van nieuwe botvorming in de maxillaire sinus werd genoteerd voor links en rechts. Wanneer de aandoening op slechts één zijde kon geobserveerd worden, werd het individu meegenomen in de analyse. 130 Het gaat om een relatief klein aantal individuen aangezien de maxillaire sinus enkel geobserveerd kon worden in fragmentaire schedels. Bovendien gaat het om een broos onderdeel van het skelet, dat vaak niet voldoende bewaard was. 128 129

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 110 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.56: Onregelmatige nieuwe botvorming in de linker maxillaire sinus van Inv5573, wat op sinusitis wijst.

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

21/173

12,1%

0/1 0/3 0/19 0/16 1/5 4/26 9/76 4/21

0% 0% 0% 0% 20,0% 15,4% 11,8% 19,0% Totaal

8/61 11/60

13,1% 18,3%

18-25 jaar 1/13 7,7% 3/11 27,3%

26-50 jaar 4/35 11,4% 5/37 13,5%

>50 jaar 2/10 20,0% 1/9 11,1%

Tabel 6.21: Overzicht van het voorkomen van onregelmatige nieuwe botvorming in de maxillaire sinus, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

Bij zes individuen werd zowel abnormale nieuwe botvorming in de maxillaire sinus als een peri-apicaal letsel geobserveerd, en bij vier van deze individuen zijn de letsels mogelijk geassocieerd. De vorming van nieuw onregelmatig bot op het oppervlak van beenderen of periosteale nieuwe botvorming kan met zeer uiteenlopende aandoeningen geassocieerd zijn. Meestal wordt het geïnterpreteerd als een gevolg van infectie of trauma, maar daarnaast kunnen ook chronische huidzweren, bloedingen, metabolische stoornissen, vaatziekten, gewrichtsaandoeningen, neoplasmen en hypertrophic osteoathropathy resulteren in periosteale nieuwe botvorming 131. De verspreiding en het uiterlijk kunnen soms aanwijzingen geven voor een differentiële diagnose, maar vaak is het niet mogelijk om een specifieke oorzaak te bepalen. 131

Aufderheide & Rodríguez-Martín 1998, 179; Waldron 2009, 115-117; Weston 2012.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 111 van 263

De aan- of afwezigheid van periosteale nieuwe botvorming kon geobserveerd worden voor 499 individuen 132. Veranderingen werden geobserveerd doorheen het skelet (fig. 6.57, 6.58 en 6.59), voor 122 individuen (24,4%). Veranderingen werden geobserveerd vanaf 1 maand (tabel 6.22). Er zijn geen duidelijke patronen in de verdeling over leeftijdscategorieën. Volgroeide individuen vertoonden een hoger voorkomen (27,0%) dan niet-volgroeide individuen (13,0%), dit was statistisch significant (χ²=7,944, df=1, p=0,005). Voor individuen ouder dan 18 jaar is de verdeling over leeftijdscategorieën significant verschillend, met het hoogste voorkomen tussen 18-25 jaar (χ²=10,798, df=2, p=0,005). Mannelijke individuen vertoonden een significant hoger voorkomen (34,9%) dan vrouwelijke individuen (18.8%) (χ²=12,471, df=1, p=0,000). Dit werd geobserveerd in alle leeftijdscategorieën (tabel 6.22), en bleef significant tussen 18 en 50 jaar.

Fig. 6.57: Periosteale nieuwe botvorming op de linker distale radius en ulna van Inv5737. Fig. 6.58: Periosteale nieuwe botvorming in de binnenzijde van de schedel Inv5130.

Het individu dat slechts een paar maanden na de verwekking was gestorven werd niet meegerekend, aangezien de aanwezigheid van periosteale nieuwe botvorming hier niet duidelijk geobserveerd kan worden.

132

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 112 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.59: Mogelijke ontstekingsreactie in het gehemelte van Inv5476.

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

122/499

24,4%

0/8 0% 1/6 16,7% 5/33 15,2% 3/28 10,7% 3/17 17,6% 31/78 39,7% 52/233 22,3% 24/68 35,3% Totaal 66/190 34,7% 36/192 18,8%

18-25 jaar 18/36 50,0% 9/37 24,3%

26-50 jaar 32/105 30,5% 17/112 15,2%

>50 jaar 16/37 43,2% 7/28 25,0%

Tabel 6.22: Overzicht van het voorkomen van periosteale nieuwe botvorming, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

Bij 35 individuen was de periosteale nieuwe botvorming eerder lokaal, en kan het wijzen op een traumatische oorsprong, een huidzweer of neoplasme 133. Gelokaliseerde letsels werden in alle leeftijdscategorieën ouder dan 1 jaar geobserveerd (tabel 6.23). Ze werden significant vaker geobserveerd bij mannelijke individuen (11,6%) dan bij vrouwelijke individuen (3,1%) (χ²=10,048, df=1, p=0,002).

133

Ortner & Putschar 1981, 129-132; Weston 2012.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 113 van 263

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

35/499

7,0%

0/8 0/6 1/33 1/28 2/17 10/78 12/233 9/68

0% 0% 3,0% 3,6% 11,8% 12,8% 5,2% 13,2%

22/190 6/192

11,6% 3,1%

Tabel 6.23: Overzicht van het voorkomen van gelokaliseerde periosteale nieuwe botvorming, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

De bilaterale aanwezigheid van diffuse (meer uitgebreide) periosteale nieuwe botvorming op de pijpbeenderen van de onderbenen kon onderzocht worden voor 394 individuen 134 (fig. 6.60). De aanwezigheid van periosteale nieuwe botvorming op de onderbenen wordt vaak geobserveerd en wordt vaak gebruikt als een aanwijzing voor niet-specifieke fysiologische stress. Het verschijnsel werd vastgesteld bij 42 individuen (10,7%). Het werd geregistreerd voor slechts één individu tussen 1 en 5 jaar oud en voor individuen vanaf 18 jaar (tabel 6.24). Het verschil tussen volgroeide (12,8%) en nietvolgroeide (1,4%) individuen was significant (χ²=8,290, df=1, p=0,004). Ook voor individuen ouder dan 18 jaar was het verschil tussen de leeftijdscategorieën significant (χ²=11,296, df=2, p=0,004), met het hoogste voorkomen tussen 18 en 25 jaar. Mannelijke individuen vertoonden een hoger voorkomen (15,9%) dan vrouwelijke individuen (10,0%), maar dit was niet significant en werd voornamelijk geobserveerd voor individuen tussen 18 en 25 jaar.

Fig. 6.60: Bilaterale periosteale nieuwe botvorming in de tibiae en fibulae van Inv5737.

Individuen werden enkel meegerekend wanneer beide onderbenen geobserveerd konden worden en beide ook veranderingen vertoonden.

134

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 114 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

42/394

10,7%

0/8 0% 0/4 0% 1/25 4,0% 0/24 0% 0/13 0% 14/60 23,3% 16/193 8,3% 10/51 19,6% Totaal 24/151 15,9% 15/150 10,0%

18-25 jaar 7/25 28,0% 5/30 16,7%

26-50 jaar 12/91 13,2% 4/91 4,4%

>50 jaar 5/28 17,9% 5/21 23,8%

Tabel 6.24: Overzicht van het voorkomen van bilaterale periosteale nieuwe botvorming op de pijpbeenderen van de onderbenen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

De aan- of afwezigheid van periosteale nieuwe botvorming op de binnenkant van de ribben kon geobserveerd worden voor 465 individuen (fig. 6.61). De vorming van onregelmatig nieuw bot aan de binnenzijde van ribben wordt vaak geassocieerd met infecties van de borstholte 135. Het verschijnsel werd voor slechts 11 individuen geregistreerd (2,4%). Het werd geregistreerd voor individuen vanaf 1 jaar, met een relatief gelijke verdeling over de leeftijdscategorieën (tabel 6.25). De aantallen zijn te laag om significante verschillen te observeren. Het werd iets vaker geobserveerd voor niet-volgroeide individuen (3,4%) dan volgroeide individuen (2,1%), maar dit was niet significant. Het werd opnieuw iets vaker geobserveerd bij mannelijke individuen (3,5%) dan bij vrouwelijke individuen (1,1%), maar dit was eveneens niet significant. Tussen 18 en 25 jaar vertoonde enkel één vrouwelijk individu veranderingen, in de oudere categorieën werd het voornamelijk bij mannelijke individuen geregistreerd.

Fig. 6.61: Periosteale nieuwe botvorming op de binnenkant van een rechter rib van Inv5737.

135

Roberts 2000 ; Waldron 2009 117.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 115 van 263

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

11/465

2,4%

0/8 0/6 1/32 1/26 1/16 1/75 6/219 1/63

0 0 3,1% 3,8% 6,3% 1,3% 2,7% 1,6% Totaal

6/173 2/180

3,5% 1,1%

18-25 jaar 0/33 0% 1/37 2,7%

26-50 jaar 5/97 5,2% 1/107 0,9%

>50 jaar 1/35 0/25

2,9% 0%

Tabel 6.25: Overzicht van het voorkomen van periosteale nieuwe botvorming op de binnenkant van ribben, algemeen, voor de verschillende leeftijdscategorieën en per geslacht.

Bij twee individuen (Inv5425 en Inv4907) werd op het externe oppervlak van het cranium een regio met porositeit en een onregelmatig oppervlak geobserveerd, mogelijk een gelokaliseerde periosteale reactie. Zes individuen (Inv5172, 4930, 5184, 5282, 5346 en 5995) vertoonden zowel periosteale nieuwe botvorming als mogelijk vernieling van bot in één of meerdere beenderen, wat op een infectie of osteomyelitis kan wijzen 136 (fig. 6.62).

Fig. 6.62: Periosteale nieuwe botvorming in combinatie met vernieling van het bot (osteomyelitis) in de rechter humerus van Inv5737. Ook elders in het skelet werden uitgebreide letsels geobserveerd die op een infectieziekte wijzen.

Inv4906 was erg onvolledig, maar vertoonde ernstige porositeit en vernieling van de gewrichtsoppervlakken voor de femur in het os coxale. Dit was geassocieerd met de ernstige, en voor enkele wervels vrijwel volledige vernieling van wervellichamen, met fusie tussen enkele wervels en de vorming van pseudo-gewrichtsoppervlakken. Er was zeer beperkte geassocieerde nieuwe botvorming en de vorming van sulci of puskanalen in enkele wervelbogen. Door de ernstige vernieling van de wervellichamen vertoonde de lagere wervelkolom (de hogere wervels waren niet bewaard) een anterieure bocht van ongeveer 90° (fig. 6.63). De gewrichtsoppervlakken in de wervelbogen en voor de ribben vertoonden geassocieerde vormelijke veranderingen. De ernstige botvernieling met onregelmatige, poreuze oppervlakken, geassocieerd met (beperkte) nieuwe botvorming en abcessen suggereert een infectie. De zeer sterke vernieling in de wervellichamen met ernstige kyfose wijst op de ziekte van Pott en tuberculose. Andere mogelijkheden zijn Brucellosis en osteomyelitis (botinfectie), maar de ziekte van Pott en de lytische letsels in de wervels suggereren dat tuberculose waarschijnlijk is 137.

136 137

Ortner 2003, 181-189; Waldron 2009, 84-87. Ortner 2003, 230-235; Waldron 2009, 93-95.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 116 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.63: Ernstige vernieling in de wervellichamen van Inv4906, met opvallende kyfose van de wervelkolom.

Inv5129 vertoonde ernstige destructieve letsels in het rechter kaakgewricht (fig. 6.64). Het gehele temporo-mandibulaire gewricht rechts is weggevreten en het botoppervlakte vertoont tevens ronde depressies aan de buitenzijde van de kaak, met lichte porositeit (periosteale reactie). De schedel zelf lijkt niet aangetast te zijn en ook het linker kaakgewricht is intact. De destructieve letsels suggereren een ontsteking of infectie. Dit individu vertoonde tevens een afgeronde depressie aan de onderzijde van een rib, zonder periosteale reactie. Mogelijk betreft het hier een impressie van een calcificatie of cyste in het bot (zie verder).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 117 van 263

Fig. 6.64: Ernstige destructieve letsels in het rechter kaakgewricht van Inv5129, die op infectie of ontsteking kunnen wijzen.

Overige ziekteverschijnselen Er zijn verscheidene pathologische veranderingen aangetroffen die niet aan één van de voorgaande categorieën toegewezen kunnen worden. Voor verschillende individuen werden aangeboren afwijkingen geobserveerd, die niet binnen dit onderzoeksrapport besproken worden, maar hun voorkomen wordt ter volledigheid samengevat in tabel 6.26, voor mogelijke toekomstige studies. Daarnaast werden ook verschillende aandoeningen geobserveerd waarvan de oorzaak onbekend is, de veranderingen zelf onduidelijk zijn, of die verschillende mogelijke oorzaken kunnen hebben. Deze overige ziekteverschijnselen worden hier niet uitgebreid besproken omdat het niet binnen de bereik van dit onderzoeksrapport past, maar werden wel tijdens het onderzoek geregistreerd. Omdat de verschillende overige ziekten in dergelijke lage aantallen zijn aangetroffen zijn statistische vergelijkingen niet relevant. Enkele aandoeningen en opvallende observaties worden hieronder kort besproken ter illustratie. De overige, onduidelijke veranderingen worden enkel in de appendices besproken (appendix 2.7 miscellaneous).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 118 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

N-A

1-5

6-11

12-17

18-25

25-50

>50

Deel locatie

Indruk calcificatie of cyste Vermoedelijke osteoporose Mogelijk Scheuermann's disease Mogelijke ziekte van Osgood-Schlatter Mogelijk aangezichtsverlamming

Totaal Rib Bekken

Mogelijk DISH Scoliose Kyfose Goedaardig bottumor

Tot

Ribben Heiligbeen-bekken Rib-wervel

Tot. Cervicaal Thoracaal

Tot

Wervels

Inspecteerbaar

Ankylose

Locatie

Overige ziekte

n 464 437 435 454 459 454 464 464 464 500 454 459 500 500 464 417 318

n 8 4 4 3 4 1 1 8 10 4 3 1 2 4 4 1 8

% 1,7 0,9 0,9 0,7 0,9 0,2 0,2 1,7 2,2 0,8 0,7 0,2 0,4 0,8 0,9 0,2 2,5

n 3 1 2 2 2 0 1 2 4 2 1 1 1 0 1 1 4

% 0,6 0,2 0,5 0,4 0,4 0,0 0,2 0,4 0,9 0,4 0,2 0,2 0,2 0,0 0,2 0,0 1,3

n 5 3 2 1 2 0 0 6 6 2 2 0 0 4 3 0 3

% 1,1 0,7 0,5 0,2 0,4 0,0 0,0 1,3 1,3 0,4 0,4 0,0 0,0 0,8 0,6 0,0 0,9

n 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1

% 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,2 0,0 0,0 0,0 0,3

n 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

n 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1

n 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

n 0 0 0 0 1 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0 0 3

n 5 3 2 2 2 1 1 5 3 2 2 0 1 1 4 1 4

n 3 1 2 1 1 0 0 3 6 1 1 0 0 3 0 0 0

Tabel 6.26: Overzicht van de aangetroffen overige ziekteverschijnselen, per geslacht en per leeftijdscategorie.

Ankylose Ankylose is de fusering van verschillende skeletelementen, en kan verschillende mogelijke oorzaken hebben 138. Ankylose werd bij 14 individuen aangetroffen. Hierbij waren in de meeste gevallen twee of meer wervels met elkaar gefuseerd (fig. 6.65). Andere fusies werden aangetroffen tussen twee ribben (fig. 6.66, 6.67 en 6.68), tussen een rib en een wervel, en tussen het heiligbeen en het ilium (fig. 6.69). Fig. 6.65: Ankylose van de tweede met de derde halswervel van Inv5199.

Fig. 6.66: Ankylose van de eerste met de tweede rechter rib van Inv5057, mogelijk het gevolg van trauma of een aangeboren afwijking.

138

Aufderheide & Rodríguez-Martín 1998; Ortner 2003.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 120 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.67: Beginnende ankylose van de eerste met de tweede rechter rib van Inv5259, mogelijk het gevolg van trauma of een aangeboren afwijking.

Fig. 6.68: Ankylose van de achtste met de negende rechter rib van Inv5013, mogelijk het gevolg van trauma of een aangeboren afwijking.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 121 van 263

Fig. 6.69: Beginnende ankylose van het heiligbeen en het rechter ilium bij Inv5013.

Mogelijke DISH DISH ofwel ‘Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis’ is een ziekte zonder duidelijke oorzaak, die soms in verband wordt gebracht met overgewicht of diabetes 139. Ze komt meestal voor bij individuen van 50 jaar en ouder. De aandoening wordt gekenmerkt door de verbening van entheses en marginale botvorming. Als een individu verbeningen van peesaanhechtingen vertoont in combinatie met een kenmerkende botbrug aan de rechterzijde van ten minste vier borstwervels kan dit wijzen op DISH. Omdat DISH soms wordt geassocieerd met diabetes of overgewicht wordt het ook wel een welvaartsziekte genoemd 140. Eén volwassen man (Inv5537) vertoonde meerdere entheseale verbeningen in combinatie met een beginnende botbrug aan de rechterzijde van de borstwervels. Bij dit individu waren slechts drie wervels met elkaar verbonden maar wegens de fragmentaire aard van het botmateriaal kan niet worden uitgesloten dat er oorspronkelijk meer dan drie borstwervels met elkaar verbonden waren (fig. 6.70). Bij enkele individuen werden vergelijkbare, maar onduidelijke veranderingen geobserveerd, die echter ook met verschillende andere aandoeningen verband kunnen houden (appendix 2.7).

139 140

Waldron 2009, 74. Baetsen 2001; Ortner 2003; Roberts & Manchester 2010.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 122 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.70: Botbrug aan de rechterzijde van drie borstwervels van Inv5537, een mogelijke indicatie van DISH.

Scoliose Scoliose is een aandoening waarbij de wervelkolom een zijwaartse buiging maakt. Scoliose kan uiteenlopende oorzaken hebben: het kan erfelijk zijn, maar kan ook veroorzaakt worden door rachitis (een tekort aan vitamine D), trauma of mechanische stress, osteoporose, tumoren, osteogenesis imperfecta of andere dysplasieën, infecties, of verlamming zoals poliomyelitis, enz. De aandoening kan ook geen duidelijke oorzaak hebben 141. Scoliose werd bij acht individuen aangetroffen, vanaf de leeftijdscategorie 25-50 jaar. De aandoening werd iets vaker bij vrouwen dan bij mannen gevonden. Bij één vrouwelijk individu wordt vermoed dat de scoliose het gevolg is van osteoporose (zie verder). Kyfose Kyfose is een voorwaartse kromming van de wervelkolom, eveneens met gevarieerde mogelijke oorzaken. Kyfose kan worden veroorzaakt door rachitis (een tekort aan vitamine D), infecties, trauma, osteoporose, mogelijke Scheuermann’s disease, of mechanische stress 142. Beperkte kyfose werd bij tien individuen aangetroffen vanaf de leeftijdscategorie 18-25 jaar (fig. 6.71). De aandoening werd evenals scoliose iets vaker bij vrouwelijke individuen geobserveerd. Bij één vrouwelijk individu wordt vermoed dat de kyfose het gevolg is van osteoporose (zie verder), bij twee vrouwelijke individuen wordt vermoed dat de kyfose een gevolg is van ‘mogelijk Scheuermann’s

141 142

Baetsen 2001; Ortner 2003. Ortner 2003, 465-7.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 123 van 263

disease’ (zie ook verder). Bij één mannelijk individu werd ook trauma in wervelkolom geobserveerd, dat mogelijk in de kyfose resulteerde. Fig. 6.71: Wigvorming in een borstwervel van Inv5518, die kan leiden tot kyfose.

Goedaardige bottumor (osteoom) Soms werden kleine, (meestal) onschuldige afgeronde botformaties waargenomen aan een bot zonder duidelijke oorzaak van trauma of infectie. Het betreft dan meestal een goedaardige bottumor. Goedaardige bottumoren zijn negen maal aangetroffen, vanaf een leeftijdscategorie van 18-25 jaar. Ze werden drie maal aangetroffen in een rib, één maal op het darmbeen van het bekken en vijf maal op de schedel (Button osteoma). Goedaardige bottumoren zijn iets vaker bij vrouwen dan bij mannen aangetroffen (5 : 3). Indruk calcificatie of cyste Calcificaties of cystes in het zachte weefsel zijn osteologisch zelden te achterhalen. In uitzonderlijke gevallen kan een cyste of calcificatie in het zachte weefsel het nabije bot in verdrukking brengen of een holte veroorzaken die waarneembaar is op het bot. Bij twee individuen werden afgeronde depressies geobserveerd die kunnen wijzen op de oorspronkelijke aanwezigheid van een abces, calcificatie of cyste. De letsels werden geregistreerd bij één jong individu in de leeftijdscategorie 6-11 jaar (Inv5129), met een afgeronde impressie in een rib, en bij één mannelijk individu in de leeftijdscategorie 25-50 jaar (Inv5695), met twee ronde impressies direct onder het rechter oog (fig. 6.72).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 124 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.72: Twee grote ronde impressies onder het rechter oog van Inv5695, die het gevolg kunnen zijn van een abces, cyste of calcificatie.

Vermoedelijke osteoporose Bij het ouder worden, na 25-30 jaar, daalt de densiteit van bot waardoor het risico op botbreuken verhoogt. Dit verschilt voor mannen en vrouwen, waarbij de botdensiteit bij vrouwen, zeker na de menopauze, sneller daalt. Andere factoren zijn dieet, levensstijl en activiteit. Typische locaties voor botbreuken als gevolg van osteoporose zijn de distale radius, de nek van de femur en de wervellichamen. De diagnose van osteoporose in archeologische populaties is moeilijk en er worden verschillende methoden gebruikt, zoals de dikte van de cortex van bepaalde beenderen, histologie en radiografie 143. Tafonomische factoren kunnen de diagnose ook bemoeilijken. Bij vier vrouwelijke individuen ouder dan 25 jaar, met de meeste individuen ouder dan 50 jaar, werd aan osteoporose gedacht op basis van een dunne cortex en poreuze beenderen. De observatie van scoliose in één individu en van kyfose in een ander individu als gevolg van het inzakken van wervellichamen, zou inderdaad kunnen wijzen op onderliggende osteoporose. Mogelijke ziekte van Scheuermann Bij vier individuen (drie vrouwelijke individuen en één mannelijk individu tussen 25-50 jaar) werden op één of meerdere borstwervels zowel Schmorlse noduli als een anterieure wigvorm geobserveerd. Dit kan op de ziekte van Scheuermann wijzen, een vervorming die ontstaat in adolescenten door een groeistoornis in de anterieure wervellichamen, als gevolg van een herniatie van de tussenwervelschijven 144. De vastgestelde veranderingen waren echter beperkt.

143 144

Waldron 2009, 118-122. Ortner 2003, 463-464.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 125 van 263

Mogelijke ziekte van Osgood-Schlatter Op Inv4959 en Inv5213 werden op de tuberositeit van een tibia respectievelijk een osteolytisch letsel en een osteofiet geregistreerd. Op deze locatie hecht het ligament voor de patella aan en het kan gaan om entheseale letsels, maar ook de ziekte van Osgood-Schlatter die wordt geassocieerd met avulsie of repetitief trauma, vooral in niet-volgroeide individuen145. Mogelijke aangezichtsverlamming Bij acht individuen werd een opvallend verschil in de gezondheidstoestand van het gebit tussen de linkerzijde en de rechterzijde van de kaak geobserveerd, met eenzijdige excessieve tandsteenvorming (fig. 6.73). Dit suggereert een mogelijk verschil in het gebruik of gevoel tussen beide helften van het aangezicht, wat tot de ophoping van vuil en calculus tussen en op de tanden aan één kant kan leiden, met mogelijk geassocieerde cariës en tandinfecties, en zou kunnen wijzen op aangezichtsverlamming 146. Aangezichtsverlamming kan meerdere oorzaken hebben, zoals trauma, kanker, een beroerte of een ontsteking of infectie 147. Mogelijke aangezichtsverlamming werd waargenomen vanaf de leeftijdscategorie 6-11 jaar en komt vrijwel gelijk voor onder mannelijke en vrouwelijke individuen.

Fig. 6.73: Excessieve tandsteenvorming en een abces in de rechter kaak, terwijl de linker kaak vrijwel geen tandsteen vertoont, wat mogelijk duidt op aangezichtsverlamming bij Inv5755.

Aufderheide & Rodríguez-Martín 1998, 85; Ortner 2003, 353. Rijpma & Maat 2005. 147 https://www.thuisarts.nl/aangezichtsverlamming-van-bell/ik-heb-aangezichtsverlamming-van-bell. 145 146

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 126 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Anomalieën/non-metrische kenmerken De meest voorkomende anomalieën werden geregistreerd en opgedeeld in drie categorieën: anomalieën op de schedel, in het postcraniale skelet en gebitsanomalieën. De gebitsanomalieën worden verder apart behandeld. De meeste anomalieën werden slechts enkele malen aangetroffen, waardoor statistische vergelijkingen niet relevant zijn. Allen’s fossa, Poirier’s facet, femoral plaque, spondylolysis, squatting facet, os acromiale en vastus notch worden in de literatuur vaak in verband gebracht met bepaalde activiteiten of mechanische stress 148. Het is echter niet mogelijk om deze verschijnselen aan één specifieke beweging of arbeid te koppelen. Met name Poirier’s facet en femoral plaque komen vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Mogelijk is dit te linken aan een activiteit die (voornamelijk) door mannelijke individuen werd uitgevoerd. Figuren 6.74 tot en met 6.84 geven enkele voorbeelden van aangetroffen anomalieën binnen dit onderzoek. Zie ook tabel 6.27. Fig. 6.74: Metopisme bij Inv5278.

148

Capasso et al. 1999.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 127 van 263

Fig. 6.75: Torus palatinus bij Inv4966.

Fig. 6.76: Sternal foramen bij Inv5316.

Fig. 6.77: Volledig gefuseerd borstbeen en ongefuseerd corpus sterni bij Inv4988.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 128 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.78: Allen’s fossa bij Inv5737.

Fig. 6.79: Lumbalisatie bij Inv5849.

Fig. 6.80: Sacralisatie bij Inv5694.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 129 van 263

Fig. 6.81: Segmentation failure in de tweede tot en met de vierde halswervel van Inv5789.

Fig. 6.82: Cleft neural arch in de eerste halswervel (C1) van Inv5126.

Fig. 6.83: Spina bifida occulta in het heiligbeen van Inv5624.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 130 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.84: Spondylolysis bij Inv5670.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 131 van 263

Inspecteerbaar Schedel Metopism Sagital wormian bones Lambdoid wormian bones r Lambdoid wormian bones l Ossicle at lambda Torus palatinus Sagittal craniosynostosis Extra sutuur os temporale Extra sutuur os zygomaticum Post-craniaal skelet Sternal foramen Septal aperture r Septal aperture l Allen's fossa r Allen's fossa l Poirier's facet r Poirier's facet l Plaque femoris r Plaque femoris l Hurkfacet tibia r Hurkfacet tibia l Vastus notch r Vastus notch l Os trigonum r Os trigonum l Os acromiale r Os acromiale l Sacralisatie Lumbalisatie Spina bifida occulta sacrum Supernumerary vertebrae (L) Cleft neural arch C1 Spondylolysis

Tot

N-A

1-5

6-11

12-17

18-25

25-50

>50

346 336 336 336 350 269 336 407 407

39 12 81 74 18 4 1 3 1

11,3 3,6 24,1 22,0 5,1 1,5 0,3 0,7 0,2

14 4 28 22 3 1 0 3 1

4,0 1,2 8,3 6,5 0,9 0,4 0,0 0,7 0,2

13 6 32 29 8 3 0 0 0

3,8 1,8 9,5 8,6 2,3 1,1 0,0 0,0 0,0

4 2 16 18 3 0 1 0 0

1,2 0,6 4,8 5,4 0,9 0,0 0,3 0,0 0,0

2 0 5 6 1 0 0 0 0

1 2 6 8 2 0 1 0 0

1 0 5 5 0 0 0 0 0

4 3 18 14 3 1 0 0 0

21 5 39 34 10 2 0 2 1

2 2 5 5 2 1 0 0 0

107 352 362 319 320 319 318 319 319 233 235 139 126 231 238 203 200 410 410 410 410 41 464

6 24 28 32 25 34 30 2 5 8 4 8 6 6 2 9 11 6 11 12 1 1 12

5,6 6,8 7,7 10,0 7,8 10,7 9,4 0,6 1,6 3,4 1,7 5,8 4,8 2,6 0,8 4,4 5,5 1,5 2,7 2,9 0,2 2,4 2,6

4 5 10 13 9 27 24 1 3 3 1 5 4 5 1 4 4 4 8 7 0 0 5

3,7 1,4 2,8 4,1 2,8 8,5 7,5 0,3 0,9 1,3 0,4 3,6 3,2 2,2 0,4 2,0 2,0 1,0 2,0 1,7 0,0 0,0 1,1

2 17 16 16 13 7 6 0 0 4 3 3 2 1 1 4 7 2 3 3 1 0 7

1,9 4,8 4,4 5,0 4,1 2,2 1,9 0,0 0,0 1,7 1,3 2,2 1,6 0,4 0,4 2,0 3,5 0,5 0,7 0,7 0,0 0,0 1,5

0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2 0 1 0

0,0 0,3 0,3 0,3 0,3 0,0 0,0 0,0 0,0 0,4 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,5 0,0 2,4 0,0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2 0 1 0

0 5 6 7 5 3 3 0 0 1 0 1 0 0 0 3 3 2 3 1 0 0 2

5 17 18 19 13 20 16 1 3 6 4 6 4 6 2 4 6 3 7 7 1 0 9

1 1 3 5 6 10 10 1 2 0 0 1 1 0 0 0 1 1 1 2 0 0 1

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 132 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inspecteerbaar Volledig gefuseerd borstbeen Ongefuseerd corpus sterni Gevorkte rib Dertiende rib Aangeboren heup-dysplasia Segmentation failure vertebrae cervicales Avian spur Symphalyngism Ongefuseerde processus styloidus ulna Bijkomend sacraal facet os coxale Segmentation failure rechter pols (MC3-os capitatum) Tarsal coalition l (talus-navicular-calcaneus) Extra gewrichtsvlak processus transversus L5-heiligbeen Mogelijk Stafne's defect Gebitsanomalieën 149

n 214 214 454 454 459 437 430 310 422 410 341 310 410 408 318

Tot n 8 1 2 1 1 1 7 1 2 1 1 2 1 1 20

M % 3,7 0,5 0,4 0,9 0,2 0,2 1,6 0,3 0,5 0,2 0,3 0,6 0,2 0,2 6,3

n 3 0 1 1 0 1 5 0 1 0 0 0 0 1 11

V % 1,4 0,0 0,2 0,7 0,0 0,2 1,2 0,0 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,2 50

n 4 0 1 0 1 0 2 1 1 1 1 2 1 0 9

N-A % 1,9 0,0 0,2 0,2 0,2 0,0 0,5 0,3 0,2 0,2 0,3 0,6 0,2 0,0 40,9

n 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

% 0,0 0,5 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0

1-5

6-11

12-17

18-25

25-50

>50

n 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

n 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

n 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

n 1 0 0 0 1 0 2 1 0 0 0 1 0 0 5

n 6 0 1 0 0 0 4 0 2 1 1 1 1 1 12

n 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 3

Tabel 6.27: Overzicht van de aangetroffen anomalieën, per geslacht en per leeftijdscategorie.

149

De gebitsanomalieën worden verder besproken. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 133 van 263

Uitzonderlijke observaties Bij Inv4907 (een mannelijk individu tussen 25-50 jaar) werd bij de beenderen een object of element met een uitzonderlijke vorm gevonden, dat geen deel uitmaakte van het skelet. Het werd bij de beenderen van de borstkas verzameld, maar op het terrein werd niet geregistreerd waar in het skelet dit object juist werd gevonden. Het object heeft een lengte van ca. 4 cm met drie ca. vlakke zijden met telkens een oppervlakkige cirkelvormige verdikking, en afgeronde randen (fig. 6.85). Het object is symmetrisch en zeer licht, met een glad en donkerbruin oppervlak. Het komt niet overeen met een mogelijk skeletelement of dierlijk botfragment en vertoont geen gelijkenissen met plantaardig materiaal. Op basis van de vorm kan het om een calcificatie of concretie gaan, zoals een gal- of niersteen. Een CT-scan van het object 150 toonde in de doorsnede een opbouw in concentrische lagen (fig. 6.86). Het object is niet hol, dus gaat het niet om een cyste. De regelmatige vorm met gladde oppervlakken, volle structuur en concentrische lagen suggereert een concretie of calculus, die kan ontstaan in lichaamsholten en kanalen. De vorm en interne opbouw vertonen gelijkenissen met mogelijke galstenen, die echter net zoals blaas- en nierstenen een zeer gevarieerd uiterlijk kunnen hebben en een concentrische opbouw. Voor een differentiële diagnose is een microscopische analyse en een analyse van de chemische samenstelling nodig. Helaas is de oorspronkelijke locatie van de steen niet gekend, waardoor een exacte diagnose wellicht niet meer mogelijk is 151. Fig. 6.85: Mogelijke concretie bij Inv4907.

150 151

Met dank aan Jonathan Brecko (KBIN). Steinbock 1989; Baud & Kramar 1991; Binder et al. 2016; Biehler-Gomez et al. 2019.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 134 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.86: CT-scan van de mogelijke concretie bij Inv4907 (illustratie Jonathan Brecko – KBIN).

Concreties zoals gal-, blaas- of nierstenen worden niet zo vaak geregistreerd in archeologische begravingen, terwijl ze in de huidige populaties relatief vaak voorkomen. Dit is vermoedelijk omdat ze vaak niet worden opgemerkt of omdat de inhoud van de borst- en buikholte, vaak door tijd-, plaatsen geldgebrek, niet wordt uitgezeefd 152. Bij Inv5410 (een mannelijk individu tussen 25-50 jaar) werd op de posterieure os parietale een grote, ruitvormige depressie geregistreerd van ca. 60 x 40 mm. De randen zijn duidelijk afgelijnd en afgerond en de depressie is ongeveer 3 mm diep, met centraal enkel een dunne laag bot (<0,5 mm) (fig. 6.87). In het midden is er een mogelijke post-mortem breuk. Het oppervlak is glad. Depressies in het externe schedeldak kunnen geassocieerd zijn met trauma, trepanatie, treponematosis, rachitis, artificiële vervorming en aangeboren afwijkingen. Omdat het om een gelokaliseerde verandering gaat met een regelmatig en glad oppervlak, centraal een zeer dunne en fragiele laag, en er op het interne schedeldak geen veranderingen werden geobserveerd, gaat het vermoedelijk over unilaterale ‘parietal thinning’. Dit wordt soms in verband gebracht met ouderdom en osteoporose, maar dit laatste is onduidelijk 153. Daarnaast wordt het ook in verband gebracht met een aangeboren afwijking in de vorming van de diploë 154.

McKinley & Roberts 1993. Ortner 2003, 214-215; Mann & Hunt 2012, 45. 154 Ortner 2003, 214-215; Barnes 2012, 146-148. 152 153

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 135 van 263

Fig. 6.87: Vermoedelijke unilaterale parietal thinning bij Inv5410.

Inv5920, een jong individu onder 1 jaar oud, vertoonde een aantal opvallende veranderingen in het axiale skelet. De verschillende onderdelen van de wervels waren door de jonge leeftijd nog niet gefuseerd. Een rechter wervelboog van een (vermoedelijke) borstwervel had een opvallend brede lamina, met een mogelijke horizontale lijn die een dubbele, gefuseerde wervelboog suggereert en een aangeboren fusie. De rang van de wervel is onduidelijk, mogelijk gaat het om de zevende hals- en eerste borstwervel. Aan de linkerkant werden geen vergelijkbare veranderingen geobserveerd, maar waren minder wervelbogen aanwezig. De aanwezige wervels kunnen niet aan elkaar gepast worden en zijn onvolledig. Gezien de afwijkende vorm van de wervelboog gaat het mogelijk om een congenitale variant, maar het is onduidelijk of het om fusie of bijvoorbeeld een extra wervel gaat. Daarnaast werd een vermoedelijk linker rib geregistreerd met een afwijkende vorm, die kleiner is met een dunne ronde schacht. De morfologie wijkt af van een eerste rib en is te robuust en afgerond om een twaalfde rib te zijn. Er werden 11 rechter en 11 linker ribben geregistreerd en de eerste, tweede, tiende, elfde en twaalfde rib zijn aan beide zijden aanwezig. Mogelijk gaat het een extra rib, zoals een cervicale of intra-thoracale rib; de morfologie vertoonde gelijkenissen met een voorbeeld bij Barnes 155. Volgens Lewis 156 kan een cervicale rib niet gedetermineerd worden onder 10 jaar oud, maar in de klinische literatuur is de aanwezigheid wel geassocieerd met een risico op overlijden. In het doctoraatsonderzoek van Partiot wordt echter gesteld dat het fenomeen wel kan gedetermineerd worden in jonge archeologische individuen157. De rang van de rib kan helaas niet bepaald worden en kan niet worden geassocieerd met een wervel, waardoor de determinatie dus onzeker blijft. Inv5769 vertoonde een opvallende ontwrichting van beide heupen, waarbij de heupkom in het bekken vrijwel niet gevormd of aanwezig was (fig. 6.88). Het betreft een vrouw in de leeftijdscategorie 18-25 Barnes 2012, 106. Lewis 2007, 32. 157 Partiot 2018. 155 156

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 136 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

jaar oud. Aangezien beide heupgewrichten zijn aangetast is de heupdislocatie hier vermoedelijk aangeboren (congenital hip dysplasia). Hierbij is het heupgewricht als baby misvormd, waardoor de heupen zeer gemakkelijk uit de kom raken. De oorzaak van congenital hip dysplasia is nog onbekend, maar wordt geassocieerd met stuitbevalling, weinig vruchtwater in de baarmoeder en genetische aanleg 158. Fig. 6.88: Congenital hip dysplasia bij Inv5769.

Inv5723 betreft een niet-volwassene waarbij de sagittale schedelnaad vroegtijdig is gefuseerd (sagittal craniosynostosis). Deze afwijking zorgt er voor dat de os parietale of wandbeenderen niet in de breedte maar enkel in de lengte kunnen groeien waardoor de schedel misvormd raakt (zeer langgerekt) en waardoor het hersenweefsel in de verdrukking kan komen. De afwijking kan aangeboren zijn, maar is soms ook een gevolg van metabolische stoornissen of andere aandoeningen 159. Inv5057 vertoonde twee gefuseerde ribben (ankylose). Het betreft de eerste en tweede rechter rib. Mogelijk fuseerden de ribben als gevolg van trauma, maar directe aanwijzingen voor trauma zijn niet meer zichtbaar (fig. 6.66).

6.3.6

Gebit

Tandgezondheid Voor de tanden werden voor volgroeide individuen indices berekend voor post-mortem tandverlies, ante-mortem tandverlies en DM(F) 160. Voor post-mortem tandverlies was de gemiddelde index 48,4 (n=322). Ante-mortem tandverlies kon worden geëvalueerd voor 331 individuen en werd geobserveerd bij 232 individuen. De AMTL-index varieerde tussen 3,1 en 100, met een gemiddelde van 19,3 ± 24,2. Bij volgroeide individuen steeg de gemiddelde index doorheen de leeftijdscategorieën (tabel 6.28 en fig.

Resnick & Kransdorf 2005.. Ortner 2003; Mann & Hunt 2012. 160 DM(F) = Decayed-Missing-(Filled). 158 159

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 137 van 263

6.89). Vrouwelijke individuen hadden algemeen en per leeftijdscategorie een hogere gemiddelde index, maar dit verschil tussen de geslachten is niet statistisch significant.

Fig. 6.89: Stijging van de gemiddelde AMTL-index doorheen de leeftijdscategorieën, voor beide geslachten.

Algemeen

Gemid. 19,3 ±24,2

n 331

Leeftijdscategorie

Geslacht M V

Algemeen Gemid. n 17,3 ±22,6 153 20,5 ±24,6 158

18-25 jaar Gemid. 6,2 ±14,5 18-25 jaar Gemid. 3,0 ±5,8 5,8 ±9,1

n 61 n 27 29

26-50 jaar Gemid. 16,4 ±19,0 26-50 jaar Gemid. 14,6 ±17,6 17,8±19,3

n 195 n 85 99

>50 jaar Gemid. n 35,0 ±28,1 53 >50 jaar Gemid. n 26,3 ±20,1 29 46,3 ±32,5 21

Tabel 6.28: Overzicht van de gemiddelde index voor AMTL, in totaal, per leeftijdscategorie en geslacht.

Cariës werd geobserveerd voor 165 individuen, bij zowel volgroeide als niet-volgroeide individuen. De DM(F)-index, die ook rekening houdt met ante-mortem tandverlies, werd enkel berekend voor volgroeide individuen, 330 in totaal. De index varieerde van 3,2 tot 100, met een gemiddelde van 37,3 ± 33,3. Ook de DM(F)-index steeg met de leeftijd (tabel 6.29 en fig. 6.90), dit werd geobserveerd voor zowel mannelijke als vrouwelijke individuen. Vrouwelijke individuen vertoonden ook hier algemeen een hogere gemiddelde index, eveneens geassocieerd met de hogere AMTL-index voor vrouwelijke individuen. Bij de niet-volgroeide individuen werd bij 8 van 71 individuen waarvoor tanden aanwezig waren cariës geobserveerd. Het ging om individuen vanaf 1-5 jaar, met één tot zes aangetaste tanden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 138 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.90: Stijging van de gemiddelde DM(F)-index doorheen de leeftijdscategorieën, voor beide geslachten.

Algemeen

Gemid. 37,3 ±33,3

n 330

Leeftijdscategorie

Geslacht M V

Algemeen Gemid. n 33,9 ±32,7 153 39,5 ±33,3 157

18-25 jaar Gemid. 15,7 ±22,4 18-25 jaar Gemid. 9,2 ±13,0 16,9 ±22,7

n 61 n 27 29

26-50 jaar Gemid. n 35,8 ±29,8 194 26-50 jaar Gemid. n 32,6 ±30,3 85 38,0 ±29,0 98

>50 jaar Gemid. 56,6 ±34,4 >50 jaar Gemid. 48,3 ±33,0 68,7 ±32,8

n 53 n 29 21

Tabel 6.29: Overzicht van de gemiddelde index voor DM(F), in totaal, per leeftijdscategorie en geslacht.

De aanwezigheid van peri-apicale letsels (fig. 6.91) of aanwijzingen voor tandinfectie konden geobserveerd worden voor 367 individuen, letsels werden geregistreerd bij 107 individuen (29,2%). Er werden tussen 1 en 9 openingen geregistreerd per individu, de meesten vertoonden 1 tot 3 letsels (97%). Letsels werden geobserveerd voor individuen vanaf 6 jaar, de proportie individuen met letsels steeg doorheen de leeftijdscategorieën (tabel 6.30), maar dit was niet significant. Een stijging met de leeftijd is niet ongewoon. Er was geen significant verschil tussen mannelijke (31,6%) en vrouwelijke (30,8%) individuen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 139 van 263

Fig. 6.91: Peri-apicaal letsel bij Inv5670.

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

107/367

29,2%

0/1 0/13 1/12 2/10 14/62 64/195 17/52 Totaal 48/152 49/159

0% 0% 8,3% 20,0% 22,6% 32,8% 32,7% 31,6% 30,8%

6/27 6/30

18-25 jaar 22,2% 20,0%

26-50 jaar 27/85 31,8% 34/99 34,3%

>50 jaar 11/28 39,3% 5/21 23,8%

Tabel 6.30: Overzicht van het voorkomen van peri-apicale letsels, algemeen, voor de leeftijdscategorieën en per geslacht.

De aanwezigheid van tandhypoplasie kon geobserveerd worden voor 357 individuen (fig. 6.92), en werd geregistreerd bij 71 individuen (19,9%). Negen individuen vertoonden meerdere, diepe lijnen met ernstige veranderingen, 62 individuen vertoonden lichtere veranderingen. Tandhypoplasie werd geobserveerd voor individuen vanaf 1 jaar (tabel 6.31). De aanwezigheid van tandhypoplasie stijgt met de leeftijd tot en met de categorie tussen 12-17 jaar en daalt dan in de hogere leeftijdscategorieën. Deze verschillen zijn niet significant. Niet-volgroeide individuen vertonen vaker hogere prevalenties van tandhypoplasie in archeologische populaties 161, dit kan gerelateerd zijn aan fragiliteit, waarbij individuen die tandhypoplasie ontwikkelden jonger stierven, en mogelijk ook deels omdat tandhypoplasie minder zichtbaar wordt bij het ouder worden door tandslijtage en verlies. Mannelijke individuen vertoonden vaker aanwijzingen voor tandhypoplasie (22,7%) dan vrouwelijke individuen (15,2%), maar dit was geen significant verschil (tabel 6.31). Het verschil was het opvallendst voor individuen ouder dan 25 jaar.

161

Lewis 2007, 104-106.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 140 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.92: Tandhypoplasie in de tweede molaar van Inv4982, waarbij ook het volledige kauwoppervlak is aangetast.

Totaal Leeftijdscategorie < 1 maand 1-12 maanden 1-5 jaar 6-11 jaar 12-17 jaar 18-25 jaar 26-50 jaar >50 jaar Geslacht M V

71/357

19,9%

0/2 0% 0/3 0% 4/26 15,4% 6/25 24,0% 5/15 33,3% 12/61 19,7% 38/175 21,7% 5/39 12,8% Totaal 30/132 22,7% 21/138 15,2%

5/27 6/30

18-25 jaar 18,5% 20,0%

26-50 jaar 20/76 26,3% 15/90 16,7%

>50 jaar 5/23 21,7% 0/14 0%

Tabel 6.31: Overzicht van het voorkomen van tandhypoplasie, algemeen, voor de leeftijdscategorieën en per geslacht.

Voor 42 individuen werd opvallende slijtage van de tanden geobserveerd, in de meeste gevallen gaat het om zeer sterke slijtage, bij zeven individuen ging het om halfronde slijtagefacetten. Dergelijke halfronde slijtagefacetten worden vaak met pijproken geassocieerd 162 maar deze individuen werden gedateerd vóór 1400 of 1599 AD, waardoor een determinatie als pijpfacetten niet correct of onwaarschijnlijk is. Vermoedelijk zijn de facetten afkomstig van het houden of schuren van een onbepaald voorwerp tussen de tanden. Alveolaire atrofie of terugtrekking van het tandbeen en calculus (tandplak) (fig. 6.93) werden ook regelmatig geobserveerd.

162

Capasso et al. 1999.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 141 van 263

Fig. 6.93: De onderkaak van Inv4966 met zeer veel tandsteen aan de achterzijde van de voortanden (en degeneratie in het kaakgewricht).

Inv5214 vertoonde een mogelijke ante-mortem breuk van een kies in de onderkaak en Inv5991 een wortelfragment in het kaakbeen en een afgebroken kies die ook op ante-mortem breuken kunnen wijzen. Enkele individuen vertoonden afgeronde afschilferingen op enkele tanden, mogelijk ook antemortem schade of trauma. Een bijzonder geval binnen dit onderzoek is Inv5310. Dit individu had een enorme holte in de linker onderkaak. Het betreft mogelijk een dentogene cyste of tumor waarbij de kaak volledig is uitgehold over een lengte van vier gebitselementen (fig. 6.94) 163. Fig. 6.94: Uitgebreide holte in de linker onderkaak van bij Inv5310 als gevolg van een cyste of tumor.

163

van der Waal 2009.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 142 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Verder vertoonde een onvolwassene van 12-17 jaar (Inv5454) opvallend tandverlies. Drie molaren in de onderkaak waren ante-mortem verloren, waarbij de tandholten nog aan het dichtgroeien waren. Het betreft de eerste molaar in de rechter onderkaak en de eerste en tweede molaar in de linker onderkaak. Het kaakbot in de dichtgroeiende holten in de linker onderkaak vertoont een laagje periosteaal nieuw bot. De derde molaren waren nog niet doorgekomen. De gebitselementen zelf waren niet bewaard en de linker onderkaak was afgebroken ter hoogte van de derde molaar. De kaakholte van de derde molaar vertoont ook een laagje periosteaal nieuw bot. Het is echter onduidelijk of de derde molaar links ante-mortem was verloren of post-mortem (fig. 6.95). Fig. 6.95: Laagje periosteaal nieuw bot in de dichtgroeiende holten in de linker onderkaak van Inv5454.

Ten slotte werd een onvolwassene van 1-5 jaar aangetroffen (Inv5631) die op die jonge leeftijd al vijf tanden met cariës en teruggetrokken kaakbeen vertoonde (fig. 6.96). Fig. 6.96: Niet-volwassene met op jonge leeftijd (1-5 jaar) al teruggetrokken tandvlees (Inv5631).

Gebitsanomalieën Er werden acht verschillende types aangeboren afwijkingen in het gebit geconstateerd (tabel 6.32), namelijk een vierde molaar; impactie of een afwijkende oriëntatie van een gebitselement waarbij dit gedeeltelijk of volledig in het kaakbeen groeit, bijvoorbeeld een horizontaal georiënteerde molaar die nooit is doorgekomen (fig. 6.97); hypodontie of de aangeboren afwezigheid van één of meerdere gebitselementen met uitzondering van de verstandskiezen (meestal betrof het de tweede snijtanden ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 143 van 263

en/of de tweede molaren); een vijfde knobbel in de derde molaar; een sterk onderontwikkelde derde molaar; een aangeboren aandoening waarbij er extra wortelpuntjes uit de kaak steken rondom de derde molaren; en de persistente aanwezigheid van melkkiezen (fig. 6.98), hier als gevolg van het ontbreken van de permanente premolaren (gevolg van hypodontie). Daarnaast werd ook rotatie of het overlappen van tanden geobserveerd.

Gebitsanomalie totaal 4de molaar Impactie Horizontaal in kaak Hypodontie M3 5de knobbel M3 onderontwikkeld Groeistoornis Persistente melkkiezen Emailparel

Inspecteerbaar n 318 318 318 318 318 318 318 318 318 318

Tot n 20 1 5 1 6 3 4 1 2 1

M % 6,3 0,3 1,6 0,3 1,6 0,9 1,3 0,3 0,6 0,3

n 11 1 2 1 2 2 2 1 1 1

V % 3,5 0,3 0,6 0,3 0,6 0,6 0,6 0,3 0,3 0,3

n 9 0 2 0 4 1 2 0 1 0

% 2,8 0,0 0,6 0,0 0,9 0,3 0,6 0,0 0,3 0,0

18-25 n 5 1 1 0 2 1 0 0 1 0

25-50 n 12 0 3 1 2 2 3 1 1 1

>50 n 3 0 1 0 2 0 0 0 0 0

Tabel 6.32: Overzicht van de aangetroffen gebitsanomalieën per geslacht en per leeftijdscategorie. Fig. 6.97: Horizontaal georiënteerde derde molaar die hierdoor nooit is doorgekomen bij Inv5590.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 144 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.98: Persistente aanwezigheid van de melkkiezen bij Inv4974 (in de linker onderkaak is de melkkies post-mortem verloren), als gevolg van de aangeboren afwezigheid van de tweede premolaren.

Inv5361 vertoonde impactie, waarbij een derde kies in de onderkaak naar voren was gericht. Bij Inv5029 werd tevens impactie waargenomen waarbij de derde kies in de rechterbovenkaak naar buiten was gericht. Bij Inv5423 was een premolaar in de onderkaak niet uitgekomen. Inv5649 vertoonde een emailparel op het worteloppervlak van een kies in de bovenkaak. Gebitsanomalieën konden geïnspecteerd worden bij 318 individuen en werden waargenomen bij 20 individuen vanaf een leeftijd van 18 jaar oud. Er werden geen opvallende verschillen waargenomen tussen de leeftijdscategorieën of tussen mannen en vrouwen.

6.4 GRAFRITUEEL Op basis van de data verzameld tijdens de opgraving (de informatie uit de ingevulde skeletfiches en de individuele skeletfoto’s) is een inventaris gemaakt van de kenmerken van de verschillende begravingen en hun archeologische context, om een overzicht te krijgen van graftypes, grafgebruik en afwijkende begravingen. In combinatie met het houtonderzoek van de grafkisten164 kon er een beeld worden geschetst van het grafritueel.

164

Haneca & De Groote in voorb.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 145 van 263

Fig. 6.99: Soort graf (n=500).

Er kwamen twee soorten graven voor: meervoudige en enkelvoudige graven (fig. 6.99). Vrijwel alle graven waren enkelvoudig. Twee individuen lagen duidelijk in één graf begraven. Het betrof een jonge volwassen vrouw met een pasgeboren baby op haar onderbenen (fig. 6.100). Van drie andere graven wordt vermoed dat het mogelijk om een meervoudig graf gaat: twee kleine kinderen waren zeer dicht op elkaar begraven bij een volwassene, wel elk afzonderlijk in een grafkist (fig. 6.101). Bijzonder hierbij was dat één van de kindjes een uitzonderlijk kleine foetus betreft van 4-5 maanden zwangerschap. Alle overige individuen uit het grafveld waren apart begraven.

Fig. 6.100: Inv5943 en Inv5945, een jong-volwassen vrouw begraven met een pasgeboren baby op haar onderbenen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 146 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.101: Meervoudig graf bestaande uit twee kleine kinderen en een volwassene die zeer dicht op elkaar begraven lagen, maar wel elk afzonderlijk in een grafkist (Inv5904 en Inv5939). Fig. 6.102: Graftype (n=500).

Het graftype (fig. 6.102) geeft aan waarin men begraven is: in een grafkist, in een kuil (fig. 6.103) of in een grafkelder. Bij het ontbreken van hout of een humeuze aflijning van een grafkist, of bij het ontbreken van kistnagels, was het moeilijk om vast te stellen of het individu in een grafkist was begraven of in een kuil in de grond. Daarom zijn sommige individuen in een ‘grafkuil?’ of ’grafkist?’ ingedeeld. Van zeven individuen werd vermoed dat ze in een grafkelder waren begraven. Dit was voor ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 147 van 263

6 individuen vrij zeker, maar van één individu was het muurwerk rondom het graf sterk verstoord, waardoor het niet uit te maken viel of dit een grafkelder betrof of muurwerk van een andere aard. In elke aangetroffen grafkelder is slechts één individu aangetroffen (fig. 6.104), met uitzondering van grafkelder 963 met 2 kisten boven elkaar. Er lijkt dus geen sprake te zijn geweest van familiegrafkelders. Het gebruik van grafkelders lijkt niet geslachtsspecifiek: van de zeven vermoedelijke grafkelderbegravingen waren drie individuen vrouwelijk en vier individuen mannelijk.

Fig. 6.103: Inv5391 begraven zonder grafkist in de volle grond.

Fig. 6.104: Inv5715 begraven in een grafkelder.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 148 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.105: Verschillende kistvormen (n=500).

Er waren drie globale grafkistvormen te onderscheiden (fig. 6.105): rechthoekig, trapezoïde en ruitvormig (fig. 6.106, 6.107 en 6.108). Van veel individuen was een deel van de grafkist nog bewaard gebleven, maar de mate van conservering varieerde sterk. Hierdoor was het in veel gevallen lastig om nog een kistvorm te achterhalen. Daarnaast kan de kistvorm vertekend zijn als gevolg van tafonomische processen. Bij het vergaan en inklappen van de kist, en onder invloed van grondwater, kunnen de planken indeuken, buigen en breken, waardoor de aflijning van een kist een vertekend beeld kan geven van de oorspronkelijke kistvorm (fig. 6.109). De meest voorkomende kistvormen waren trapezoïde en rechthoekig. Er waren geen trends zichtbaar in het gebruik van grafkistvorm. Alle aangetroffen kistvormen werden bij zowel mannen, vrouwen als kinderen toegepast en zowel in periode 1 als in periode 2.

Fig. 6.106: Inv5661 begraven in een rechthoekige grafkist.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 149 van 263

Fig. 6.107: Inv5769 begraven in een trapezoïde grafkist. De fel oranje verkleuringen zijn het gevolg van oxidatie van ijzer in de bodem.

Fig. 6.108: Inv5232 begraven in een ruitvormige grafkist.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 150 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.109: Voorbeeld van een door bodemprocessen vervormde grafkist van Inv5361. De oorspronkelijke vorm van de grafkist was trapezoïde. Fig. 6.110: Opbouw van de kistbodem (n=500).

Er waren twee verschillende bodemtypes te onderscheiden: een dichte bodem en een ladderbodem (fig. 6.110). De ladderbodem bestond uit enkele ronde staken onderin de kist (fig. 6.111). De dichte bodem bestond uit 1, 2 of 3 planken naast elkaar. De dichte bodem kwam het meest voor, ongeveer vier keer vaker dan een ladderbodem. Ook hierbij waren geen verschillen waar te nemen in gebruik tussen mannen, vrouwen en kinderen of per periode.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 151 van 263

Fig. 6.111: Inv5520 begraven in een trapezoïde grafkist met een ladderbodem. Fig. 6.112: Gebruik van een lijkwade (n=500).

Het gebruik van een inwikkeling in een lijkwade was veelal niet meer te achterhalen (fig. 6.112). Wanneer het individu zeer compact lag (de schouders zeer compact en de knieën tegen elkaar) kon er sprake zijn van deze begravingsvorm. Wanneer de benen parallel lagen is het mogelijk dat het individu niet in een lijkwade was gewikkeld. Van 50 individuen werd vermoed dat ze in een lijkwade waren begraven. Hiervan lag slechts één individu zó compact dat de interpretatie vrij zeker was (zie fig. 6.113).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 152 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.113: Inv5505, vermoedelijk gewikkeld in een lijkwade. Fig. 6.114: Lichaamshouding (n=500).

Bij de begraving was het lichaam meestal op de rug gelegd, met gestrekte benen. Slechts vijf individuen weken van deze positie af en waren op de buik begraven (fig. 6.114 en 6.115). Een buikbegraving wordt soms in verband gebracht met negativiteit en criminaliteit., maar een bewuste negatieve intentie bij de begraving kan zelden worden bewezen. Naast een afwijkende sociale achtergrond of omstandigheden van de dood, valt het in veel gevallen niet uit te sluiten dat een buikbegraving per ongeluk heeft plaatsgevonden, of door een haastige of clandestiene begraving 165. De buikbegravingen werden alleen bij volwassenen aangetroffen. Hiervan waren drie individuen vrouwelijk en twee individuen mannelijk. De buikbegravingen zijn verspreid over het opgravingsterrein aangetroffen. Een periodetoewijzing bleek niet meer mogelijk. Er waren geen directe aanwijzingen die in verband konden worden gebracht met negativiteit (bijvoorbeeld trauma).

165

Gilchrist & Sloane 2005, 153-154.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 153 van 263

Fig. 6.115: Inv5756, een volwassen vrouw, begraven op de buik en in een oost-west oriëntatie. Door het drijven van de beenderen (zie verder) is de oorspronkelijke lichaamshouding moeilijk zichtbaar, maar desondanks zeker gepositioneerd op de buik. Het rechter been ligt voor een groot deel nog in anatomisch verband, maar niet meer op de oorspronkelijke locatie van begraving. Het been in zijn geheel was vermoedelijk te zwaar om in een dergelijke positie terecht te zijn gekomen enkel door grondwater in de grafkist. Het lichaam is hier vermoedelijk niet alleen door grondwater uit verband geraakt, maar daarnaast verstoord ten tijde van de ontbinding van het lichaam, waardoor het bekken wel uiteen is gevallen maar het rechter been nog in anatomisch verband is gebleven. Fig. 6.116: Positie van de armen (n=500).

De positie van de armen varieerde sterk (fig. 6.116). Middeleeuwse grafvelden vertonen vaak variatie in de positie van de armen, waarbij soms patronen worden geobserveerd op basis van spatiale concentraties, associaties met sterfteleeftijd en geslacht of periodes, maar zonder eenduidige of ruimere trends 166. Bij de registratie van de positie van de armen moet rekening gehouden worden met tafonomische processen waardoor de oorspronkelijke positie van de armen kan veranderen. Een arm op de buik kan bijvoorbeeld makkelijk naar beneden glijden, waardoor de arm opeens gestrekt ligt. Omdat er zeer veel mogelijkheden zijn in de positie van de armen, werd dit kenmerk binnen dit onderzoek alleen in een categorie ingedeeld wanneer beide armen in dezelfde positie lagen, dus beide handen op de buik, beide handen op de borst of beide handen langs het lichaam. Ongeveer de helft van de individuen had de armen langs het lichaam liggen. Slechts twee individuen hadden de armen 166

Daniell 1997, 118; Gilchrist & Sloane 2005, 156.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 154 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

op de borst en ongeveer 10% had de handen op de buik. Verschillen tussen mannen, vrouwen en nonadulten of per periode zijn niet waargenomen. De positie van de benen was voor zover waarneembaar altijd gestrekt (fig. 6.117). Fig. 6.117: Positie van de benen (n=500).

Fig. 6.118: Anatomische positie van het lichaam (n=500).

De anatomische positie van het lichaam (fig. 6.118) kan iets zeggen over het grafritueel, maar ook over de mate van de invloed van tafonomische processen op het lichaam. Een veelvoorkomend verschijnsel was bijvoorbeeld de verplaatsing van beenderen binnen de holle ruimte van de grafkist (fig. 6.119 en 6.120, zie ook fig. 6.115). Als gevolg van grondwater of vrijgekomen lichaamsvocht als gevolg van de decompositie van het lichaam konden de beenderen gaan drijven en uit anatomisch verband raken. Dit kon echter alleen gebeuren indien het lichaam de ruimte had om te kunnen bewegen en het vocht voor een bepaalde periode binnen de open ruimte had kunnen blijven. Het drijven van de beenderen, ofwel ‘beweging in de open ruimte’ is een duidelijke indicator voor het gebruik van een grafkist, ook al zijn alle sporen van die grafkist zelf verdwenen. Ongeveer één derde van de individuen was in een zekere mate uit anatomisch verband geraakt als gevolg van vocht in de grafkist. Tijdens de opgraving bleek grondwater een groot probleem te zijn, wat tevens een verklaring geeft voor het hoge aantal individuen met beenderen die uit verband waren gedreven. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 155 van 263

Fig. 6.119: Inv4949 waarbij de beenderen sterk zijn verplaatst als gevolg van grondwater of vrijgekomen lichaamsvocht.

Fig. 6.120: Inv5187 waarbij alle beenderen na decompositie van het lichaam naar één zijde van de kist zijn geschoven, omdat de kistbodem niet vlak lag of is verzakt. Fig. 6.121: Oriëntatie van het graf (n=500).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 156 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Vrijwel alle individuen lagen begraven met het hoofd richting het westen en de voeten richting het oosten (west-oost oriëntatie), een oriëntatie die past binnen de christelijke traditie (fig. 6.121). Slechts twee individuen lagen andersom, namelijk in een oost-west oriëntatie. Een afwijkende oriëntatie kan, net zoals de lichaamshouding, geassocieerd zijn met de sociale achtergrond van een individu of de omstandigheden van de dood, maar kan ook onopzettelijk en per ongeluk zijn gebeurd, of een gevolg zijn van de lay-out van het kerkhof of de aanwezigheid van bovengrondse structuren. Begravingen volgens een oost-west oriëntatie worden vaak geïnterpreteerd als priesterbegravingen, omdat zij bij het Laatste Oordeel, dat zich aankondigt in het oosten, naar hun congregatie zouden gericht zijn. Mogelijk is dit echter eerder een gebruik van de post-middeleeuwse periode, aangezien bij studies van middeleeuwse grafvelden graven met objecten die wijzen op een geestelijke eveneens in een westoost oriëntatie worden teruggevonden167. Daarnaast worden ook vrouwelijke en niet-volgroeide individuen in een oost-west oriëntatie aangetroffen. In het grafveld in Ieper ging het om een vrouwelijk en een mannelijk individu. Bij deze laatste werden ook geen aanwijzingen gevonden die op een geestelijke zouden kunnen wijzen. De man was vermoedelijk in een trapezoïde grafkist begraven, wat een vergissing tussen hoofd- en voeteneinde onwaarschijnlijk maakt. Het vrouwelijk individu was op de buik begraven (fig. 6.115). Dit wijst eveneens op een non-normatieve begraving. Dit zou kunnen wijzen op een afwijkende sociale achtergrond of omstandigheden van de dood, maar het is eveneens mogelijk dat de oost-west oriëntatie per ongeluk was. Bij een rechthoekige kist is dit laatste de meest logische verklaring. Helaas was de vorm van de grafkist van deze vrouw niet meer te achterhalen.

167

Daniell 1997, 149; Gilchrist & Sloane 2005, 153.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 157 van 263

6.5 RUIMTELIJKE SPREIDING Op basis van de biologische gegevens onttrokken aan de individuele skeletten, en van de observaties van het grafritueel kan nagegaan worden of er zich ruimtelijke patronen aftekenen in het grafveld. Belangrijk daarbij is aan te stippen dat de geselecteerde skeletten uit alle opgegraven zones komen (fig. 6.122) maar dat de (op basis van de dendrochronologie) goed gedateerde graven voornamelijk in het zuidelijke deel van het grafveld geborgen zijn (zie hoofdstuk 5).

Fig. 6.122: Plan van het grafveld met alle grafkuilen en skeletten als achtergrond (lichtgrijs), en de 500 bestudeerde skeletten opgelicht.

Wanneer de skeletten opgedeeld worden in klassen van sterfteleeftijd, tekenen zich geen ruimtelijke patronen af (fig. 6.123, 6.124 en 6.125). Het grafveld kent dus bijvoorbeeld geen zones voorbehouden voor jonge kinderen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 158 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.123: De bestudeerde skeletten met inventarisnummer, opgedeeld in leeftijdsklassen (noordelijk deel van het grafveld).

Fig. 6.124: De bestudeerde skeletten met inventarisnummer, opgedeeld in leeftijdsklassen (centraal deel van het grafveld).

Fig. 6.125: De bestudeerde skeletten met inventarisnummer, opgedeeld in leeftijdsklassen (zuidelijk deel van het grafveld).

Ook wanneer de skeletpopulatie slechts in twee leeftijdsgroepen wordt opgedeeld (fig. 6.126) komt geen ruimtelijk patroon naar voor. Dit is evenmin het geval wanneer de populatie wordt opgedeeld per geslacht (fig. 6.127). Deze laatste vaststelling onderschrijft de eerder geuite veronderstelling dat er geen bewijs is voor de aanwezigheid van begravingen verbonden met het postmiddeleeuwse klooster. Er is in geen enkele zone binnen het grafveld een overwicht aan mannen en de locatie van een monastieke begraafplaats zou mogelijk ook een groter aandeel van de oudere leeftijdsklassen tonen. Begravingen uit periode 2 werden vooral aangetroffen in het zuidelijke deel van het grafveld (fig. 6.128). Deze observatie moet echter genuanceerd worden omdat de kans op een datering bij een groot aantal skeletten uit periode 1 sterk werd verhoogd door het gebruik van dendrochronologisch goed te plaatsen eikenhouten kisten. Het aantal met zekerheid in periode 2 gedateerde graven is dus laag en de categorie ‘periode 1 of 2’ blijft groot. In het algemeen moet nog eens benadrukt worden dat onomstootbaar bewijs voor begravingen daterend van na de stichting van de abdij niet is gevonden. Het is eerder reeds vermeld dat kistbegravingen veruit het dominante grafritueel vormden op het kerkhof. Sporen van kisten zijn verspreid over de ganse zone met begravingen (fig. 6.129). De goed dateerbare eikenhouten exemplaren werden evenwel vooral in het zuidelijk deel van de site aangetroffen, in en in de directe omgeving van de Sint-Niklaaskerk.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 162 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.126: De bestudeerde skeletten, opgedeeld in volgroeide (>18 jaar) en niet-volgroeide individuen (<18 jaar).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 163 van 263

Fig. 6.127: De bestudeerde skeletten, opgedeeld in mannen, vrouwen en kinderen. Bij deze laatste kon het geslacht niet achterhaald worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 164 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Fig. 6.128: De bestudeerde skeletten, opgedeeld per periode. Voor de categorie ‘geen’ is geen enkele chronologische aanwijzing voorhanden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 165 van 263

Fig. 6.129: De locaties van de kistbegravingen, opgedeeld in deze waar wel of niet een houtstaal van werd genomen, en met aanduiding of uit het graf nog een skelet kon geborgen worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 166 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

6.6 DISCUSSIE Van de in totaal 1075 individuen die werden opgegraven op de vroegere begraafplaats van de SintNiklaaskerk in Ieper zijn 500 individuen onderworpen aan een basisanalyse. De graven dateren voornamelijk van de 13de tot de 16de eeuw. Voor de meeste individuen werden aanwijzingen voor een grafkist geregistreerd. Er waren slechts enkele individuen met eerder ongewone grafgebruiken zoals een oriëntatie die afweek van de gangbare west-oost oriëntatie, een ongewone lichaamshouding, en het voorkomen van meervoudige graven of grafkelders. Het was dus niet mogelijk om op basis van grafgebruiken grotere groepen te onderscheiden. Van de selectie werden 155 individuen toegewezen aan periode 1 (1200-1350) en 44 aan periode 2 (1350-1598). Omdat een groot aantal individuen niet aan een bepaalde periode kon toegewezen worden, was het helaas niet mogelijk om significante of betekenisvolle chronologische verschillen binnen de populatie te bepalen. Daarvoor is het aantal individuen uit periode 2 te klein. Ook het aantal individuen per archeologische zone varieerde sterk en was in vele gevallen laag, wat een ruimtelijke analyse verhinderde. Gezien de spreiding leek er geen ruimtelijke organisatie op basis van leeftijd en geslacht te zijn. Omdat individuen vooral werden geselecteerd op basis van conservering, was de algemene bewaring binnen de bestudeerde collectie goed en waren de meeste individuen grotendeels volledig. Voor een aantal individuen ontbraken enkele skeletelementen door fouten bij de vondstverwerking (zie appendix 2.0). Bij de geslachtsbepaling bleek een ongeveer evenredig aantal mannelijke en vrouwelijke individuen aanwezig te zijn, met een man-vrouw ratio van 0,97 : 1. Er was een klein verschil tussen de perioden, met 0,92 : 1 in periode 1 en 1,19 : 1 in periode 2. Dit verschil was niet significant en kan een gevolg zijn van de kleine aantallen in periode 2. Algemeen waren individuen van alle leeftijdscategorieën aanwezig, met 93 niet-volgroeide en 407 volgroeide individuen. De individuen onder 1 jaar waren eerder ondervertegenwoordigd. Een laag aantal kinderskeletten wordt vaker geobserveerd in archeologische populaties, en kan geassocieerd zijn met het feit dat de beenderen brozer en kleiner zijn en hun kleinere graven mogelijk vaker werden verstoord 168. Daarnaast werd maar een deel van het kerkhof opgegraven en is het mogelijk dat kinderen oorspronkelijk geconcentreerd waren in bepaalde zones buiten het opgravingsgebied. Wel was in de collectie een zeer jong individu aanwezig, tussen 4,5 en 5 maanden sinds de verwekking, dat niettemin in een eigen kist bij een volwassene en een ander kind werd begraven. Kinderen tussen 1 en 12 jaar zijn het sterkst vertegenwoordigd onder de niet-volwassenen, slechts 3,4% van alle individuen waren 12 tot 17 jaar oud. Een dergelijk patroon komt overeen met de verwachtingen voor een zogenaamd natuurlijke sterfte 169. De onvolwassen-volwassen ratio was 0,23 : 1. Er waren slechts kleine verschillen tussen de perioden, met in periode 1 een ratio van 0,24 : 1 en 0,02 : 1 in periode 2. Voor periode 2 werden enkel individuen ouder dan 12 jaar geregistreerd. Dit verschil was significant, maar gezien de lage aantallen is dit niet noodzakelijk betekenisvol. Beide geslachten vertoonden kleine verschillen in de verdeling over leeftijdscategorieën, met vrouwen iets vaker vertegenwoordigd in leeftijdscategorieën onder 50 jaar en mannen iets vaker vertegenwoordigd boven 50 jaar, maar de verschillen waren beperkt en niet significant. De gemiddelde leeftijd van mannen was 38,1 jaar, van vrouwelijke individuen 36,1. Er waren geen duidelijke patronen die wijzen op verschillen in mortaliteit tussen mannen en vrouwen. De gemiddelde leeftijd bij overlijden was aan de relatief lage kant. In het karmelietenklooster van Aalst was dit voor mannen 39,9 jaar en voor vrouwen 35,7 jaar 170 en in Nieuwpoort lag de gemiddelde leeftijd bij overlijden voor mannen op 42,9 jaar en bij vrouwen op 42,7 jaar. Daniell 1997; Bello & Andrews 2006; Lewis 2007. Chamberlain 2006. 170 In het karmelietenklooster werden echter zowel kloosterlingen als burgers begraven (De Groote et al. 2011). 168 169

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 167 van 263

Algemeen kan de man-vrouw ratio sterk verschillen tussen sites, geassocieerd met de specifieke samenstelling van de levende bevolking of funeraire gebruiken in begraaflocatie. In het SintRomboutskerkhof in Mechelen varieerde de ratio bijvoorbeeld tussen 0,8 : 1 tot 3,5 : 1, met in de 15de18de-eeuwse lagen een sterke oververtegenwoordiging van mannen, wat geassocieerd wordt met de sociale achtergrond van de begraven populatie. In Aalst werd voor het een man-vrouw ratio van 1 : 0,5 geregistreerd, maar daar gaat het gedeeltelijk ook om een begraafplaats van monniken (in het kloosterareaal). In de kerk, waar vermoedelijk geen monniken begraven werden, was de verdeling 1 : 0,9, wat op een burgerpopulatie wijst. In Nieuwpoort was de ratio 1,6 : 1, met opnieuw een oververtegenwoordiging van mannen. Een verklaring voor dit patroon ligt niet voorhanden. In de basiliek van Tongeren bedroeg de ratio 2,3 : 1 in de laat- tot postmiddeleeuwse periode maar daar zijn mogelijk ook mannelijke geestelijken in de kerk begraven. De ongeveer gelijke ratio in Ieper suggereert dus een normale burgerpopulatie. De relatief lage onvolwassen-volwassen ratio in Ieper, met 18,6% onder 18 jaar, heeft voor een deel te maken met het lage aantal individuen onder 1 jaar. Vergeleken met andere studies van mortaliteit bij niet-volwassenen is het hogere aantal individuen tussen 1 en 12 jaar en het lage aantal individuen tussen 12 en 17 jaar dan weer niet ongewoon en komt dit overeen met de verwachte sterftepatronen voor pre-industriële populaties 171. Proporties van niet-volwassenen in pre-industriële kerkhoven kunnen echter sterk variëren. In Mechelen was 26,6% jonger dan 18 jaar, maar werd er wel een groot aantal individuen tussen 12 en 17 geregistreerd (19,8% van de individuen), en slechts 2,4% onder 1 jaar oud. Dit patroon wordt geassocieerd met de sociale achtergrond van de begraven populatie. In het karmelietenklooster van Aalst varieerde het aandeel niet-volwassenen tussen 8% in de kerk en 27% in de pandhof-sacristie, een verschil dat wellicht met de status van de begraven personen te maken heeft. In Nieuwpoort was 41% onvolwassen; hiervan vallen tussen 12 en 17 jaar 10,7% van de individuen, met in verhouding ook weinig individuen onder de 2 jaar. In Tongeren was 25% van de individuen uit de laat tot post-middeleeuwse periode non-adult, en werden voor deze periode geen individuen jonger dan 5 jaar geobserveerd. Algemeen kan voor Ieper gesteld worden dat er een ondervertegenwoordiging was van individuen onder 1 jaar, maar dat de overige verdeling over leeftijdsklassen overeenkomt met de verwachte natuurlijke sterftepatronen. Het groot aantal individuen tussen 26-50 jaar en het lagere aantal ouder dan 50 jaar komt eveneens overeen met verschillende archeologische populaties en is vermoedelijk deels geassocieerd met de methoden van leeftijdsbepaling 172. De gemiddelde mannelijke lichaamslengte was 170,2 ± 5,0 cm en de gemiddelde vrouwelijke lichaamslengte was 158,5 ± 5,8 cm. Er was een klein verschil tussen de perioden met een iets grotere lichaamslengte in periode 2, met een verschil van 2,1 cm voor mannelijke individuen en 1,5 cm voor vrouwelijke individuen, maar dit verschil was niet significant. Individuen die niet aan een periode konden worden toegeschreven kwamen gemiddeld lager uit dan zowel periode 1 als 2. De verschillen zijn dus vermoedelijk weinig betekenisvol. Wanneer de leeftijdscategorieën apart worden geanalyseerd, werd bij zowel mannen als vrouwen een stijging van de gemiddelde lichaamslengte in de oudere categorieën geobserveerd. Het zou geassocieerd kunnen zijn met de gezondheidstoestand en fragiliteit, en de invloed van leefomstandigheden op zowel lichaamslengte als mortaliteit. Dit is echter gebaseerd op beperkte aantallen, en het zou in de toekomst interessant kunnen zijn om gestalte en groeistoornissen te associëren. Wanneer de gemiddelde gestalte van de mannelijke individuen wordt vergeleken met een groter aantal observaties uit Vlaanderen en Nederland (appendix 3) 173, is die vergelijkbaar met andere middeleeuwse en postmiddeleeuwse sites. Voor vrouwelijke individuen is er minder beschikbare informatie maar de gemiddelde gestalten in Mechelen (159,3 cm), Nieuwpoort (159,8 cm), Tongeren

Lewis 2002. Chamberlain 2006. 173 Maat 2003; De Groote et al. 2011; Quintelier & Watzeels 2017. 171 172

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 168 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

(160 cm) en Aalst (160,3 cm) wijzen op een iets lagere gemiddelde gestalte te Ieper, zij het met beperkte verschillen. Metabolische en groeistoornissen kunnen informatie geven over leefomstandigheden zoals voeding en omgeving. Mogelijke tekorten aan vitamine D werden niet vaak geobserveerd, slechts voor 1,4%. Ook in andere sites is het voorkomen algemeen laag. Cribra orbitalia werd daarentegen wel vaker geregistreerd, voor 16,3%, al kan dit met uiteenlopende oorzaken geassocieerd zijn. Cribra orbitalia werd het vaakst geobserveerd tussen 1 en 11 jaar, met een significant verschil op basis van leeftijd. Porositeit in de oogkassen wordt algemeen vaker geobserveerd bij onvolwassenen 174. Vrouwelijke individuen vertoonden een hoger voorkomen (14,6%) dan mannen (8,7%), maar dit verschil was niet significant. Het algemene voorkomen was lager in Aalst (2%) en Mechelen (8,9%), meer vergelijkbaar met Nieuwpoort (11%) en zeker vergelijkbaar met Gent (15,6%). In Tongeren werden bij 11% van de gedateerde, volgroeide en 23% van de gedateerde, niet-volgroeide individuen cribra orbitalia vastgesteld, maar het gaat hier om een gecombineerde inschatting voor individuen uit zowel de vroegmiddeleeuwse als latere periode. Variaties tussen sites kunnen geassocieerd zijn met allerlei omgevingsfactoren, maar ook met een verschillende proportie van non-adulten in de populatie. Aangezien in rapporten vaak algemene percentages worden vermeld, kan het voorkomen per leeftijdscategorie vaak niet vergeleken worden. Tandhypoplasie werd in Ieper geregistreerd voor 19,9% van de individuen. Ook dit werd vaker geobserveerd bij jongere individuen, met het hoogste voorkomen tussen 12-17 jaar (maar dit patroon was statistisch niet significant). Het hogere voorkomen in jongere individuen wordt eveneens in andere archeologische studies waargenomen, en dit kan geassocieerd zijn met zowel fragiliteit als tandslijtage bij oudere individuen (die de hypoplasie maskeert) 175. In Ieper vertoonden mannelijke individuen een hoger voorkomen (22,7%) tegenover 15,2% bij vrouwen, een verschil dat vooral tussen 25-50 jaar werd geobserveerd maar niet significant was. In Mechelen werd tandhypoplasie geobserveerd voor 22,7% en ook vaker bij mannelijke individuen. Ook in Nieuwpoort werd een vergelijkbaar voorkomen van 20% geobserveerd. In Aalst werd het geregistreerd bij 46% van de volgroeide individuen, met ook hier een hoger voorkomen bij mannelijke individuen. In Gent werd de aandoening bij 55,1% van de volgroeide individuen geobserveerd. In Tongeren werd bij 26% van de gedateerde, volgroeide en 32% van de gedateerde, niet-volgroeide individuen cribra orbitalia vastgesteld, maar het gaat hier om individuen uit zowel de vroegmiddeleeuwse als latere periode. Algemeen kent het voorkomen van tandhypoplasie in Ieper dus een gemiddelde frequentie. Pathologische veranderingen zoals gewrichtsaandoeningen, entheseale letsels en trauma kunnen informatie geven over sociale achtergrond, culturele gebruiken en omgeving, onder andere door hun mogelijke associatie met activiteitspatronen. Daarnaast is het voorkomen ook sterk gerelateerd aan de leeftijd en zijn er eveneens genetische factoren die het ontstaan van bepaalde letsels kunnen beïnvloeden. Patronen of verschillen in het voorkomen tussen de geslachten en binnen bepaalde leeftijdscategorieën kunnen informatie geven over mogelijke verschillen in levensstijl. Veranderingen in de gewrichten vertoonden te Ieper algemeen significante verschillen op basis van leeftijd, met een hoger voorkomen in de oudere categorieën. Dit is vermoedelijk voornamelijk geassocieerd met een langere blootstelling aan risicofactoren en activiteit 176. In de ledematen werden in het algemeen bij 27,7% van de individuen degeneratieve veranderingen geobserveerd, die in 10,2% van de gevallen konden geassocieerd worden met osteoartrose. De aandoening werd het vaakst geobserveerd in de heupen en schouders, gevolgd door de ellebogen, zonder opvallende verschillen tussen links en rechts. Er waren geen significante verschillen tussen mannen en vrouwen in het algemene voorkomen, al was er wel een opvallend verschil in de categorie ouder dan 50 jaar. Per lichaamszone bekeken vertoonden mannen een hoger voorkomen in schouders, Brickley & Ives 2008, 57; Lewis 2018, 213-217. Lewis 2007. 176 Glencross & Sawchuk 2003. 174 175

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 169 van 263

ellebogen, knieën en voeten, terwijl vrouwen een hoger voorkomen vertoonden in de heupen en de kaak. Wat de wervels betreft, vertoonde 65,0% degeneratieve veranderingen in de wervelboog, wat in 27,2% met osteoartrose kon geassocieerd worden. Mannen vertoonden een significant hoger voorkomen dan vrouwen en ook hier was het verschil vooral opvallend boven 50 jaar. Mannelijke individuen vertoonden een hoger voorkomen van osteoartrose in de halswervels, bij vrouwelijke individuen vertoonden de lagere borstwervels het hoogste voorkomen van osteoartrose. Marginale botvorming aan de wervellichamen en degenerative disc disease vertoonden vergelijkbare patronen bij beide geslachten. Schmorlse noduli werden geobserveerd voor 46,2%, met het hoogste voorkomen tussen 25-50 jaar. Het verschijnsel werd vaker geobserveerd in mannelijke individuen (53,3%) dan vrouwelijke individuen (41,5%), eveneens met een opvallender verschil in de categorie ouder dan 50 jaar. De verschillen tussen de geslachten in de verspreiding van degeneratieve gewrichtsaandoeningen over het skelet kunnen verschillen in activiteitspatronen suggereren. Bij mannen werd voor verschillende gewrichten een hoger voorkomen geobserveerd, wat op meer mechanische stress zou kunnen wijzen. In Mechelen werd osteoartrose in de ledematen geobserveerd voor 24,8% in de bovenste ledematen, 17,8% in de onderste ledematen en 16,3% in de wervels. Hier werd osteoartrose vaker geobserveerd bij vrouwelijke individuen. Schmorlse noduli werden in Mechelen geobserveerd in 39,8% van de individuen, met een hoger voorkomen bij mannen. De lagere aantallen (dan in Ieper) kunnen geassocieerd zijn met het hogere aantal jongere individuen in Mechelen. In Aalst vertoonde 58% van de volgroeide individuen osteoartrose in de ledematen, met een hoger voorkomen in mannelijke individuen. Osteoartrose in de wervels werd in Aalst geobserveerd in 23% van de individuen. Degenerative disc disease werd in Aalst geobserveerd voor 43% van de individuen, met eveneens een hoger voorkomen in mannelijke individuen. In Nieuwpoort vertoonde 13,2% osteoartrose in de ledematen, 51% vertoonde degeneratieve veranderingen in de wervelkolom, waarvan 24% Schmorlse noduli, 28,3% degenerative disc disease en 11,3% osteoartrose in de wervelbogen. In Tongeren vertoonde 43% van de volgroeide individuen in de laat tot post-middeleeuwse periode osteoartrose in de wervels, met een iets hoger voorkomen in mannelijke individuen. Degenerative disc disease werd geobserveerd in 39%, maar met een iets hoger voorkomen in vrouwelijke individuen. Schmorlse noduli werden geobserveerd in 51%, met een hoger voorkomen in mannelijke individuen. Osteoartrose in de ledematen werd geobserveerd in 57%, met een iets hoger voorkomen in vrouwelijke individuen. Algemeen is het voorkomen in Ieper gemiddeld; het hogere voorkomen in mannelijke individuen werd ook geobserveerd in Aalst. Entheseale letsels werden geobserveerd voor 30,6% van de individuen, met een significante stijging met de leeftijd. Mannen vertoonden een significant hoger voorkomen (37,9%) tegenover vrouwen (22,3%). Ook hier was het verschil het grootst boven 50 jaar. Bij mannelijke individuen werd het vooral geobserveerd rond de schouder en enkel, bij vrouwen voornamelijk rond de schouder. De stijging met leeftijd heeft ook hier vermoedelijk te maken met een langere periode van blootstelling en activiteit. In Mechelen werden entheseale letsels geobserveerd voor 55,9% in de bovenste ledematen, en 33,8% in de onderste ledematen. Mannen vertoonden ook hier een hoger voorkomen. In Aalst werden entheseale letsels geobserveerd voor 41% van de volgroeide individuen, met een hoger voorkomen in mannelijke individuen. Entheseale letsels werden in Ieper dus relatief minder vaak geobserveerd. Voor Nieuwpoort zijn geen gegevens beschikbaar. Trauma werd geobserveerd bij 12,2%. Dit omvatte naast botbreuken ook gewrichtsdislocaties, osteochondritis dissecans en exostoses, waarbij de aantallen echter te laag waren om significante patronen te bepalen. Ante-mortem botbreuken werden geobserveerd in 10,6% van de skeletten, met een significante stijging in de hogere leeftijdscategorieën. Mannen vertoonden een significant hoger voorkomen (16,3%) tegenover vrouwen (8,3%). Ook hier was het verschil tussen mannen en vrouwen groter boven 50 jaar oud. Een hoger voorkomen bij mannelijke individuen wordt vaak geobserveerd in ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 170 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

middeleeuwse grafvelden177. Geheelde botbreuken werden het vaakst waargenomen in de wervels en ribben. Mannelijke individuen vertoonden een hoger voorkomen dan vrouwelijke individuen in de onderste ledematen en ribben. Voor wervels en de bovenste ledematen was het voorkomen eerder vergelijkbaar. Bij de schedel werden enkel voor mannelijke individuen breuken geobserveerd. Algemeen kunnen de letsels in de wervels voornamelijk geassocieerd zijn met mechanische stress en indirect trauma. Ook in de bovenste en onderste ledematen kunnen de meeste breuken geassocieerd zijn met een val. Breuken in de ribben zijn vooral geassocieerd met direct trauma op de borstkas en kunnen afkomstig zijn van een val of een slag. In de schedel kunnen de depressiebreuken op het schedeldak en de breuk van een os zygomaticum op een slag wijzen, al is een val ook mogelijk 178. Bij de niet-volgroeide individuen werden te weinig breuken geobserveerd om patronen te bepalen. Eén jong individu tussen 1-5 jaar oud vertoonde wel breuken in zowel meerdere ribben als de humerus. Gelokaliseerde periosteale nieuwe botvorming, die met trauma, een huidzweer of neoplasme geassocieerd kan zijn, werd eveneens vaker bij mannelijke individuen geobserveerd en volgt dus een vergelijkbaar patroon met de botbreuken. Bij drie individuen werden peri-mortem breuken geobserveerd. Bij één breuk in de schedel kan het wijzen op post-mortem manipulatie, bij een ander individu met schedelbreuk is de oorzaak onduidelijk. Een peri-mortem breuk in een tibia vertoonde sporen van ontsteking of infectie, en ontstond kort voor de dood, mogelijk door een val. In Mechelen werden geheelde breuken geobserveerd voor 43,1% van de skeletten, wat relatief hoog is. In Aalst werden botbreuken geobserveerd voor 9% van de volgroeide individuen. In Nieuwpoort werd het geobserveerd in 9% van de individuen. In Tongeren werden botbreuken geobserveerd bij 23% van de volgroeide individuen uit de laat tot post-middeleeuwse periode. Het voorkomen in Ieper was dus gemiddeld. Enkele verschillen in de verspreiding over regio’s in het skelet tussen mannen en vrouwen kunnen op verschillen in activiteiten en levensstijl wijzen. Periosteale nieuwe botvorming kan geassocieerd zijn met uiteenlopende ziekten en aandoeningen, en werd in Ieper geregistreerd voor 24,4% van de individuen. Bilaterale periosteale nieuwe botvorming op de pijpbeenderen van de onderste ledematen wordt vaak gebruikt om niet-specifieke fysiologische stress te bestuderen. Het werd in Ieper geregistreerd bij 10,7%, met een significant hoogste voorkomen tussen 18 en 25 jaar, maar zonder duidelijke patronen. Mannelijke individuen vertoonden algemeen een (niet-significant) hoger voorkomen (15,9%) dan vrouwen (10,0%), maar boven 50 jaar werd het vaker geobserveerd in vrouwen. Nieuwe botvorming aan de binnenkant van de ribben werd vastgesteld voor slechts 2,4% van de individuen, en werd iets vaker geobserveerd voor niet-volgroeide individuen, maar dit verschil was niet significant. Mannen vertoonden een iets hoger voorkomen (3,5%) dan vrouwen (1,1%) maar dit verschil was opnieuw niet significant. Periosteale nieuwe botvorming aan de binnenzijde van de ribben wordt vaak geassocieerd met infecties of ontstekingen van de borstholte. Ook sinusitis wordt geassocieerd met aandoeningen van de luchtwegen, en werd geregistreerd bij 12,1% van de individuen. Er waren geen duidelijke patronen op basis van leeftijd. Vrouwelijke individuen vertoonden een hoger voorkomen (18,3%) dan mannen (13,1%), maar dit verschil was niet significant en boven 50 jaar oud vertoonden mannen een hoger voorkomen. Er werden ook een aantal gevallen van specifieke infecties geregistreerd, waaronder osteomyelitis en vermoedelijke tuberculose. De aantallen waren te laag om patronen te bepalen, maar de aanwezigheid in de populatie kon wel gedetermineerd worden. De analyse van het voorkomen van ziekten en infecties in archeologische populaties wordt bemoeilijkt door het feit dat acute infecties vaak geen sporen nalaten op het skelet, onder andere omdat reacties pas na een paar weken zichtbaar zijn op het bot en wanneer mensen snel sterven of herstellen het bot geen tijd heeft om te reageren. Sommige ziekten resulteren ook enkel in een deel van de individuen in

177 178

Grauer & Roberts 1996; Connell et al. 2012. Ortner 2003; Lovell & Grauer 2019.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 171 van 263

letsels. Bovendien zijn de letsels vaak niet specifiek, waardoor de diagnose ruim blijft 179. Het voorkomen van ziekten en infecties in de Ieperse populatie is dus waarschijnlijk een onderschatting. Wel wijzen de vergelijkingen van enkele vaker voorkomende letsels, bijvoorbeeld op de ribben, niet op opvallend hogere prevalenties. In Mechelen werd periosteale nieuwe botvorming geobserveerd voor 49,2%, 16,2% vertoonde letsels in de onderbenen, 24,1% vertoonde letsels aan de binnenkant van de ribben. Beide werden vaker geobserveerd in jongere leeftijdscategorieën en in mannen. Sinusitis werd in Mechelen geobserveerd bij 15,2%, en vaker bij vrouwen. In Nieuwpoort werd periosteale nieuwe botvorming geregistreerd in 6%, enkel in de onderbenen. In Aalst werd periosteale nieuwe botvorming op de onderste ledematen geregistreerd voor 3%. In Gent werd periosteale nieuwe botvorming op de onderbenen geobserveerd voor 65,3%, nieuwe botvorming op de binnenkant van de ribben voor 9,4%, en sinusitis voor 61%. In Tongeren werd bij de volgroeide individuen uit de laat tot post-middeleeuwse periode voor 13% periosteale nieuwe botvorming op de lange beenderen geobserveerd, voornamelijk op de tibiae. Sinusitis werd geobserveerd voor 8% van de volgroeide individuen, met een hoger voorkomen in vrouwelijke individuen. Periosteale nieuwe botvorming op de binnenkant van de ribben werd voor 4% van het totale aantal volgroeide individuen geobserveerd. Het voorkomen in Ieper was dus niet opvallend laag of hoog, het hoger voorkomen van sinusitis in vrouwelijke individuen werd ook in Mechelen en Tongeren geobserveerd. Periosteale nieuwe botvorming op de binnenkant van de ribben was wel relatief laag te Ieper. Bij de studie van het gebit werd een hoge PMTL-index geobserveerd, wat met de manier van opgraven en fragmentatie kan geassocieerd zijn. De gemiddelde AMTL-index was 19,3 ± 24,2, en steeg significant met de leeftijd. De gemiddelde index was hoger voor vrouwen dan voor mannen, maar dit verschil was niet significant. Het verschil was het grootst boven 50 jaar. De gemiddelde DM(F)-index was 37,3 ± 33,3, ook hier steeg de index significant met de leeftijd en vertoonden vrouwen een hogere gemiddelde index. De stijging met de leeftijd is geassocieerd met een langere periode van blootstelling. De gemiddelde DM(F)-index in Mechelen was 29,6, en was ook hier hoger voor vrouwen. De gemiddelde AMTL-index in Nieuwpoort was 21,8 en voor DM(F)-index 33,5. In Tongeren was de AMTLindex voor volgroeide individuen in de laat tot post-middeleeuwse periode 19,9. Ook hier komen de observaties uit Ieper ongeveer overeen met de andere sites. Naast deze patronen in de vaak geobserveerde pathologische veranderingen werden ook meer uitzonderlijke letsels geobserveerd, waarvoor het voorkomen echter te laag is om patronen te observeren.

179

Roberts 2000; Ortner 2007.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 172 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

6.7 CONCLUSIE De basisanalyse van 500 skeletten opgegraven op de locatie ‘De Meersen’ in Ieper kan gebruikt worden om de demografische samenstelling van de begraven populatie te bestuderen en de gezondheidstoestand en sociale achtergrond in te schatten. Het was niet mogelijk om de grafcontext te gebruiken om sociale groepen te onderscheiden, maar geslacht en leeftijdscategorieën konden wel gebruikt worden om patronen te evalueren. Algemeen vertoonde de demografische samenstelling aanwijzingen voor een gelijke aanwezigheid van mannen en vrouwen en, op een mogelijke ondervertegenwoordiging van individuen onder 1 jaar oud na, op de verwachte sterftepatronen voor pre-industriële populaties. De gemiddelde gestalte was vergelijkbaar met gelijktijdige archeologische populaties uit Vlaanderen en vertoonde geen opvallende patronen binnen de populatie. Enkele beperkte verschillen tussen periode 1 en 2 zijn vermoedelijk weinig betekenisvol door de lage aantallen voor periode 2. Qua pathologische veranderingen werd vaak een stijging geobserveerd met de leeftijd, geassocieerd met een langere blootstelling aan risicofactoren, of was het hogere voorkomen van bijvoorbeeld cribra orbitalia en tandhypoplasie in jongere individuen gelijkaardig aan vaak geobserveerde patronen. Er waren dus te Ieper geen opvallende ziektepatronen op basis van leeftijd. Wat betreft geslacht vertoonden mannen algemeen een hoger voorkomen van letsels die met mechanische stress of trauma geassocieerd kunnen zijn, wat dus op een hogere blootstelling aan bepaalde activiteits- of risicofactoren zou kunnen wijzen. Bij een aantal aandoeningen was dit verschil tussen de geslachten vooral opvallend in de categorie ouder dan 50 jaar. Daarnaast werden er ook enkele verschillen in de verspreiding over het skelet geobserveerd tussen mannen en vrouwen, die verschillen in activiteitspatronen kunnen suggereren. Ook aanwijzingen voor groeistoornissen en ziekte werden vaker geobserveerd in mannen, op cribra orbitalia en sinusitis na. Deze laatste vertoonden echter geen uniform patroon voor alle leeftijdscategorieën. In vergelijking met andere sites werden geen opvallend hoge of lage prevalenties van de verschillende pathologische veranderingen geobserveerd. Er waren geen aanwijzingen voor een opvallend hogere of lagere sociale positie. Binnen de populatie konden ook geen duidelijke groepen worden onderscheiden. Naast de meer voorkomende pathologische veranderingen, waren er een aantal meer uitzonderlijke pathologische veranderingen die in meer detail bestudeerd kunnen worden. Ook een meer gedetailleerde studie van letsels geassocieerd met mechanische stress kan interessant zijn en zou meer gegevens kunnen opleveren over enkele verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke individuen. Daarnaast kunnen toekomstige biochemische analyses mogelijk wel patronen of verschillen in dieet of herkomst naar voren brengen. Wanneer meer individuen gedateerd kunnen worden, kunnen in een later stadium eventuele verschillen tussen periodes wel nog chronologische trends tonen. De grootte van dit bestudeerde ensemble zorgt ervoor dat dit een belangrijke referentiepopulatie is voor Vlaanderen. En alhoewel er geen duidelijke groepen of patronen geobserveerd werden, biedt dit op zichzelf ook belangrijke informatie over de samenstelling en achtergrond van de inwoners van de Sint-Niklaasparochie en de stad Ieper, en van een gemiddelde middeleeuwse stadsbevolking. Bovendien kunnen deze resultaten vergeleken worden met toekomstige studies van opgravingen in en rond Ieper waar de begravingen mogelijk andere sociale groepen vertegenwoordigen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 173 van 263

BIBLIOGRAFIE AUFDERHEIDE A.C. & RODRÍGUEZ-MARTÍN C. 1998: The Cambridge encyclopedia of human paleopathology, Cambridge. BAETSEN S. 2001: Graven in de Grote Kerk, het fysisch-antropologisch onderzoek van de graven in de St. Laurenskerk van Alkmaar, Rapporten over de Alkmaarse Monumentenzorg en Archeologie 8, Alkmaar. BAETSEN S. & WETERINGS-KORTHORST L. 2013: De menselijke overblijfselen. In: ARTS N. (ed.), Een knekelveld maakt geschiedenis. Het archeologisch onderzoek van het koor en het grafveld van de middeleeuwse Catharinakerk in Eindhoven, circa 1200-1850, Utrecht, 151-212. BARNES E. 2012: Atlas of developmental field anomalies of the human skeleton. A paleopathology perspective, Chichester. BAUD C.-A. & KRAMAR C. 1991: Soft tissue calcifications in paleopathology. In: ORTNER D.J. & AUFDERHEIDE A.C. (eds), Human paleopathology: Current syntheses and future options, Washington, 87-89. BELLO S. & ANDREWS P. 2006: The intrinsic pattern of preservation of human skeletons and its influence on the interpretation of funerary behaviours. In: GOWLAND R. & KNÜSEL C. (eds), Social archaeology of funerary remains, Oxford, 1-13. BIEHLER-GOMEZ L., MADERNA E., BRESCIA G., CAPPELLA A., RIZZI A. & CATTANEO C. 2019: “Aged” autopsy gallstones simulating dry bone context: A morphological, histological and SEM-EDS analysis, International Journal of Paleopathology 24, 60-65. BINDER M., BERNER M., KRAUSE H., KUCERA M. & PATZAK B. 2016: Scientific analysis of a calcified object from a postmedieval burial in Vienna, Austria, International Journal of Paleopathology 14, 24-30. BOT B. 2018: Archeologische Prospectie Ieper “De Meersen” (Prov. West-Vlaanderen). Basisrapport, Rapport 2018/10 Monument Vandekerckhove nv, Afdeling Archeologie, Ingelmunster. BREITINGER E. 1937: Zur Berechnung der Körperhöhe aus den langen Gliedmassenknochen, Anthropologische Anzeiger 14, 249-274. BRICKLEY M. & IVES R. 2008: The bioarchaeology of metabolic bones disease, Oxford. BRICKLEY M. & MCKINLEY J.I. 2004: Guidelines to the standards for recording human remains, IFA Paper 7, Southampton. BROCA P. 1875: Instructions craniologiques et craniométriques, Mémoires de la Société d’Anthropologie, Tome deuxième. Deuxième série, Paris. BROOKS S.T. & SUCHEY J.M. 1990: Skeletal age determination based on the os pubis: A comparison of the AscadiNemeskéri and Suchey-Brooks methods, Human Evolution 5, 227-228. BROTHWELL D. 1981: Digging up bones, Oxford. BRŮŽEK J., SANTOS F., DUTAILLY B., MURAIL P. & CUNHA E. 2017: Validation and reliability of the sex estimation of the human os coxae using freely available DSP2 software for bioarchaeology and forensic anthropology, American Journal of Physical Anthropology 164 (2), 440-449. BUCKBERRY J.L. & CHAMBERLAIN A.T. 2002: Age estimation from the auricular surface of the ilium: A revised method, American Journal of Physical Anthropology 119 (3), 231-239. BUIKSTRA J.E. & UBELAKER D.H. 1994: Standards for data collection from human skeletal remains, Arkansas Archeological Survey Research Series 44, Fayetteville. CAPASSO L., KENNEDY K.A.R. & WILCZAK C.A. 1999: Atlas of occupational markers on human remains, Journal of Paleontology. Monograph Publication 3, Teramo.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 175 van 263

CARNIER M. 1990: Het parochiewezen te Ieper tot 1300. In: MASURE D. & DE LILLE K.M. (red.), De SintMaartenskathedraal te Ieper: 60 jaar kerkwijding (1930-1990): een bundel studies, Ieper, 99-108. CHAMBERLAIN A.T. 2006: Demography in archaeology, Cambridge Manuals in Archaeology, Cambridge. CONNELL B., JONES A.G., REDFERN R. & WALKER D. 2012: A bioarchaeological study of medieval burials on the site of St. Mary Spital. Excavations at Spitalfields Market, London E1, 1991-2007, MOLA Monograph 60, London. CORNILLIE J. 1950: Ieper door de eeuwen heen, Ieper. DANIELL C. 1997: Death and burial in medieval England 1066-1550, London. DECORTE J. 2013: De Meersen – De Looie. Een cartografisch - archeologische insteek. Ongepubliceerde nota Archeo7, Ieper. DE COUSSEMAKER I. 1886: Notice sur la commanderie de St.-Antoine de Bailleul, Annales du Comité flamand de France XV / 1883-1886, 3-152. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k55097042/f72.item DE COUSSEMAKER I. 1888: L’abbaye de Saint-Jean-au-Mont du XVe au XVIIIe- siècle, Annales du Comité flamand de France XVII, 1-22. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k55096929/f24.item DE GROOTE K. 2018: De 13de-eeuwse occupatie. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 37-44. DE GROOTE K., DE MAEYER W., MOENS J., QUINTELIER K., VAN CLEVEN F., VANDEN BERGHE I. & VERNAEVE W. 2011: Het Karmelietenklooster van Aalst (prov. Oost-Vlaanderen) (1497-1797): het gebouwenbestand, de begravingen en het fysisch-antropologisch onderzoek, Relicta 8, 83-250. DE GRYSE J., EGGERMONT S. & PIJPELINK A. 2022: Archeologisch onderzoek in de Sint-Laurentiusparochie (Nieuwpoort, W.-Vl.), Brugge. DE LILLE K.M., MASURE D., MEIRLAEN J.-P. & VERHEYE S. 1997: De Stille kerktoren. Bijdragen over de Ieperse St.Niklaaskerk en -parochie, Ieper. DIEGERICK I.L.A. 1850: Analectes Yprois ou Receuil de documents inédits concernant la ville d’Ypres, Brugge. ERVYNCK A. 2018: Omgaan met menselijke resten bij archeologisch onderzoek in Vlaanderen - versie 1, Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed 7, Brussel. FAZEKAS I.G. & KOSÁ F. 1978: Forensic fetal osteology, Budapest. FEREMBACH D., SCHWIDETZKY I. & STOUKAL M. 1980: Recommendations for age and sex diagnosis of skeletons, Journal of Human Evolution 9, 517-549. GERNAY M.J.C. 2015: Health in urban late medieval north-west Europe: A bioarchaeological study of Caen, Canterbury and Ghent, PhD thesis Durham University, Durham. GILCHRIST R. & SLOANE B. 2005: Requiem. The medieval monastic cemetery in Britain, London. GLENCROSS B. 2011: Skeletal injury across the life course. In: AGARWAL S.C. & GLENCROSS B.A. (eds), Social bioarchaeology, Chichester, 390-409. GLENCROSS B. & SAWCHUK L. 2003: The person-years construct: Ageing and the prevalence of health related phenomena from skeletal samples, International Journal of Osteoarchaeology 13, 369-374. GLENCROSS B. & STUART-MACADAM P. 2000: Childhood trauma in the archaeological record, International Journal of Osteoarchaeology 10, 198-209. GOODMAN A.H. 1993: On the interpretation of health from skeletal remains, Current Anthropology 34 (3), 281288.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 176 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

GRAUER A.L. & ROBERTS C.A. 1996: Paleoepidemiology, healing and possible treatment of trauma in the medieval cemetery population of St. Helen-on-the-Walls, York, England, American Journal of Physical Anthropology 100, 531-544. GROEN W.J. & DE RIDDER T. 2007: Gat in de markt 01.101. Het menselijk botmateriaal uit de periode 1000-1050, Vlakverslag 15 (3), Vlaardingen GUNNELL D., ROGERS J. & DIEPPE P. 2001: Height and health: Predicting longevity from bone length in archaeological remains, Journal of Epidemiology and Community Health 55 (7), 505-507. HANECA K., DEWILDE M., ERVYNCK A., BOEREN I., BEECKMAN H., GOETGHEBEUR P. & WYFFELS F. 2009: De ‘houten eeuw’ van een Vlaamse stad. Archeologisch en dendrochronologisch onderzoek in Ieper (prov. West-Vlaanderen), Relicta 4, 99-134. HANECA K. & DE GROOTE K. (in voorbereiding): Ieper - De Meersen. Deel 2. Houten grafkisten, structuren en gebruiksvoorwerpen: dendrochronologie en houtonderzoek, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel. JANSSEN H.A.M. & MAAT G.J.R. 1999: Canons buried in the 'Stiftskapel' of the Saint Servaas basilica at Maastricht, 1070-1521 AD. A paleopathological study, Barge's Anthropologica 5, Leiden. HUYGHEBAERT N. 1960: Abbaye de Saint-Jean-au-Mont à Ypres. In: BERLIER U. & HUYGHEBAERT N. (eds), Monasticon belge, Tome III, Province de Flandre Occidentale, vol. 1, Liège, 17-48. JURMAIN R., CARDOSO F.A., HENDERSON C. & VILLOTTE S. 2012: Bioarchaeology's holy grail: The reconstruction of activity. In: GRAUER A.L. (ed.), A companion to paleopathology, Chichester, 531-552. KNÜSEL C. 2007: Activity-related skeletal change. In: FIORATO V., BOYLSTON A. & KNÜSEL C. (eds), Blood red roses: The archaeology of a mass grave from the battle of Towton AD 1461, Oxford, 103-118. LEWIS M. 2002: Impact of industrialization: Comparative study of child health in four sites from medieval and postmedieval England (AD 850-1859), American Journal of Physical Anthropology 119, 211-223. LEWIS M. 2007: The bioarchaeology of children. Perspectives from biological and forensic anthropology, Cambridge Studies in Biological and Evolutionary Anthropology 50, Cambridge. LEWIS M. 2018: Children in bioarchaeology: Methods and Interpretations. In: KATZENBERG M.A. & GRAUER A.L. (eds), Biological Anthropology of the Human Skeleton (3rd edition), New York, 117-144. LOE L. 2009: Perimortem trauma. In: BLAU S. & UBELAKER D.H. (eds), Handbook of forensic anthropology and archaeology, World Archaeology Congress research handbooks in archaeology, Walnut Creek, 263-283. LONNÉE H.A. & MAAT G.J.R. 1998: Inhumations in a Roman cemetery at Valkenburg-Marktveld (Zuid-Holland) in the Netherlands, Barge's Anthropologica 3, Leiden. LOVELL N.C. 1997: Trauma analysis in paleopathology, Yearbook of Physical Anthropology 40, 139-170. LOVELL N.C. & GRAUER A.L. 2019: Analysis and interpretation of trauma in skeletal remains. In: KATZENBERG M.A. & GRAUER A.L. (eds), Biological Anthropology of the Human Skeleton (3rd edition), New York, 335-383. MAAT G.J.R. 1981: Human remains from Dutch whaling stations on Spitsbergen. A physical anthropological study. In: VAN HOLK A.G.F., S'JACOB H.K. & TEMMINGH A.A.H.J. (eds), Early European exploitation of the Northern Atlantic 800-1700, Groningen, 153-201. MAAT G.J.R. 2001a: Diet and age-at-death determinations from molar attrition: A review related to the Low Countries, Journal for Forensic Odonto-Stomatology 19, 18-21. MAAT G.J.R. 2001b: Physical anthropological records of the Leiden cadaveric collection. Males born 1880-1932 AD and died 1947-1970 AD. N=100. Departmental database, Leiden. MAAT G.J.R. 2003: Male stature. A parameter of health and wealth in the Low Countries, 50-1997 AD. In: METZ W.H. (ed.), Wealth, health and human remains in archaeology, Amsterdam, 57-88.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 177 van 263

MAAT G.J.R. & MASTWIJK R.W. 2000: Avulsion injuries of vertebral endplates, International Journal of Osteoarchaeology 10, 142-152. MAAT G.J.R., MASTWIJK R.W. & JONKER M.A. 2002: Citizens buried in the 'Sint Janskerkhof' of the 'Sint Jans' Cathedral of 's-Hertogenbosch in the Netherlands ca. 1450 and 1830-1858, Barge’s Anthropologica 8, Leiden. MAAT G.J.R., MASTWIJK R.W. & SARFATIJ H. 1998: Een fysisch anthropologisch onderzoek van begravenen bij het Minderbroedersklooster te Dordrecht, circa 1275-1572 AD, ROB Rapportage Archeologische Monumentenzorg 67, Amersfoort. MAAT G.J.R., PANHUYSEN R.G.A.M. & MASTWIJK R.W. 1999: Manual for the physical anthropological report, Barge's Anthropologica 6, Leiden. MANN R.W. & HUNT D.R. 2012: Photographic regional atlas of bone disease. A guide to pathologic and normal variation in the human skeleton (3rd edition), Springfield. MCKINLEY J.I. & ROBERTS C. 1993: Excavation and post-excavation treatment of cremated and inhumated human remains, Institute of Field Archaeologists Technical Paper 13, Birmingham. MITCHELL P.D. & BRICKLEY M. (eds) 2017: Updated guidelines to the standards for recording human remains, Reading. MOERMAN M. 2010: Diepgaande analyse van twee Ieperse kaarten: het stadsplan van Thévelin-Destrée (1564) en de gravure over het beleg van Ieper van Guillaume du Tielt (1610), Masterproef neergelegd tot het behalen van de graad van Master in de geschiedenis. Academiejaar 2009-2010, UGent. MOORREES C.F.A., FANNING E.A. & HUNT E.E. 1963a: Age variation of formation stages for ten permanent teeth, Journal of Dental Research 42, 1490-1502. MOORREES C.F.A., FANNING E.A. & HUNT E.E. 1963b: Formation and resorption of three deciduous teeth in children, American Journal of Physical Anthropology 21, 205-213. MORAITIS K. & SPILIOPOULOU C. 2006: Identification and diagnosis of peri-mortem blunt force trauma in tubular long bones, Forensic Science, Medicine and Pathology 2 (4), 221-229. MURAIL P., BRUZEK J., HOUËT F. & CUNHA E. 2005: DSP: A tool for probabilistic sex diagnosis using worldwide variability in hip-bone measurements, Bulletins et Mémoires de la Société d'Anthropologie de Paris 17 (3-4), 167-176. MUS O. 1998: L’évolution de la ville d’Ypres depuis l’origine jusqu’à 1400. In: DEWILDE M., ERVYNCK A. & WIELEMANS A. (eds), Ypres and the medieval cloth industry in Flanders / Ieper en de middeleeuwse lakennijverheid in Vlaanderen, Archeologie in Vlaanderen Monografie 2, Zellik, 43-56. NEMESKÉRI J., HARSÁNYI R. & ACSÁDI G. 1960: Methoden zur Diagnose des lebensalters von Skeletfunden, Anthropologischer Anzeiger 24, 70-95. ONISTO N., MAAT G.J.R. & BULT E.J. 1998: Human remains from the infirmary “Oude en Nieuwe Gasthuis” of the City of Delft in the Netherlands 1265-1652 AD, Barge's Anthropologica 2, Leiden. ORTNER D.J. 2003: Identification of pathological conditions in human skeletal remains, San Diego. ORTNER D.J. 2007: Evidence of acute infectious disease in human skeletal paleopathology. In: SIGNOLI M., CHEVÉ D., ADALIAN P., BOËTSCH G. & DUTOUR O. (eds), Peste: Entre épidemies et sociétés, Florence, 103-109. ORTNER D.J. & PUTSCHAR W.J. 1981: Identification of pathological conditions in human skeletal remains, Washington D.C. PARTIOT C. 2018: Diversité biologique des enfants décédés en période périnatale et traitements funéraires au Kerma classique: Les exemples de la nécropole 8B-51 (Kerma classique, Nord Soudan) et des cimetières de Blandy-les-Tours (Xe-XIIe siècle, France) et de Provins (XIIIe-XVIIIe siècle, France), Bordeaux. PIJPELINK A. 2019: Selectierapport Ieper - De Meersen, ongepubliceerd rapport CRINA Fysische Antropologie.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 178 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

QUINTELIER K., VANDENBRUAENE M. & WATZEELS S. 2012: A capite ad calcem. Protocol voor het macroscopisch morfologisch en metrisch onderzoek van niet-verbrand, menselijk skeletmateriaal, aangehouden binnen het Agentschap Onroerend Erfgoed, Relicta 9, 263-283. QUINTELIER K. & WATZEELS S. 2017: De menselijke resten. In: ERVYNCK A. & VANDERHOEVEN A. (eds), Het archeologisch en bouwhistorisch onderzoek van de OLV-basiliek van Tongeren (1997-2013) - Deel 2: Studie van de vondsten, Relicta Monografiën 12, Brussel, 525-637. RESNICK D. & KRANSDORF M.J. 2005: Bone and Joint Imaging (3rd edition), Philadelphia. RIJPMA F.E. & MAAT G.J.R. 2005: A physical anthropological research of the Beguines of Breda 1267 to 1530 AD, Barge's Anthropologica 11, Leiden. ROBERTS C. 2000: Infectious disease in biocultural perspective: Past, present and future work in Britain. In: COX M. & MAYS S. (eds), Human osteology in archaeology and forensic science, Cambridge, 145-162. ROBERTS C. 2007: A bioarcheological study of maxillary sinusitis, American Journal of Physical Anthropology 133 (2), 792-807. ROBERTS C. 2009: Human remains in archaeology: a handbook, CBA Practical Handbook 19, York. ROBERTS C. & MANCHESTER K. 2010: The archaeology of disease (3rd edition), Stroud. ROGERS J. & WALDRON T. 1995: A field guide to joint disease in archaeology, Chichester. SANDERUS A. 1735: Flandria illustrata, sive Provinciae ac Comitatus hujus descriptio, Comitum, usque ad Carolum VI. Caesarem series Chronologica atque Historica; Urbium, Ecclesiarum, Abbatiarum, Monasteriorum Castellorumque Icones & Topographiae; Nec non Episcoporum, Prael, Vol. 2, Den Haag/Brussel. SCHEUER L. & BLACK S. 2000: Developmental juvenile osteology, London. SCHMITT A. 2005: Une nouvelle méthode pour estimer l'âge au décès des adultes à partir de la surface sacropelvienne iliaque, Bulletins et Mémoires de la Société d'Anthropologie de Paris 17 (1-2), 89-101. S.N. 2016: Bijzondere voorwaarden bij de vergunning voor een archeologische prospectie met ingreep in de bodem: Ieper, Site 'De Meersen', ongepubliceerd document agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel. S.N. 2017: Bijzondere voorwaarden bij de vergunning voor een archeologische opgraving: Ieper, SintNiklaasstraat, site De Meersen, ongepubliceerd document agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel. STEINBOCK R.T. 1989: Studies in ancient calcified soft tissues and organic concretions I: A review of structures, diseases and conditions, Journal of Palaeopathology 3, 35-38. STEWART T.D. 1979: Essentials of forensic anthropology, Springfield. TERMOTE J. 1990: De Sint-Maartenskerk en de vroegste stadsontwikkeling van Ieper. In: MASURE D. & DE LILLE K.M. (red.), De Sint-Maartenskathedraal te Ieper: 60 jaar kerkwijding (1930-1990): een bundel studies, Ieper, 81-94. TERMOTE J. 1992: De stadsverdediging van Ieper voor 1388. In: VAN ACKER J. (red.), Wevend aan het verleden. Liber amicorum O. Mus, Veurne, 219-232. TOMOS P., LACHANAS E., PAVLOPOULOS D., MICHAIL O.P. & KAFETZIS D.A. 2010: An Unexpected Cause of Bilateral Hemothorax, Respiration 79 (2), 152-152. TROTTER M. 1970: Estimation of stature from intact long bones. In: STEWART T.D. (ed.), Personal identification in mass disasters, Washington, 71-83. TROTTER M. & GLESER G.C. 1952: Estimation of stature from long bones of American Whites and Negroes, American Journal of Physical Anthropology 10, 463-514. UBELAKER D.H. 1989: Human skeletal remains (2nd edition), Washington D.C.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 179 van 263

VAN DER WAAL I. 2009: Dentogene cysten en tumoren. In: BAART J. A. & VAN DER WAAL I. (eds), Mondziekten, kaak-

en aangezichtschirurgie, Houten. VAN DE VIJVER K. 2017: The palaeodemographic and palaeopathological study of St. Rombout's cemetery, Mechelen, PhD thesis University of Leuven, Leuven. VAN DE VIJVER K. 2018: Past life and death in a Flemish town. An archaeo-anthropological study of burials from the medieval and post-medieval St. Rombout's cemetery in Mechelen, Belgium (10th–18th centuries CE), Journal of Archaeological Science: Reports 20, 524-555. VAN REMOORTER O. 2020: Archeologierapport opgraving Ieper, Appèlstraat 1-3, BAAC Vlaanderen Archeologierapport, Gent. VILLOTTE S., CASTEX D., COUALLIER V., DUTOUR O., KNÜSEL C.J. & HENRY-GAMBIER D. 2010: Enthesopathies as occupational stress markers: Evidence from the upper limb, American Journal of Physical Anthropology 142, 224-234. WALDRON T. 2009: Palaeopathology, Cambridge Manuals in Archaeology, Cambridge. WESTON D.A. 2012: Nonspecific infection in paleopathology: Interpreting periosteal reactions. In: GRAUER A.L. (ed.), A companion to paleopathology, Chichester, 492-512.

Internetbronnen https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/30540 (geraadpleegd op 14-02-2022). https://www.onroerenderfgoed.be/sites/default/files/2019-03/CGP_V4_geen_TC_20190322.pdf (geraadpleegd op 30-03-2022). https://www.makeupofthecity.com/?fbclid=IwAR39SoxbBzVnSYa7LBKlezyWvnNss08HAjx9d2NniC3Oa46KAkHY h2fyWe8 (geraadpleegd op 31-03-2022). https://www.thuisarts.nl/aangezichtsverlamming-van-bell/ik-heb-aangezichtsverlamming-van-bell (geraadpleegd op 31-03-2022). https://www.hln.be/ieper/500-skeletten-blootgelegd-op-de-meersen~a1d647c1/ (geraadpleegd op 30-032022). https://www.focus-wtv.be/nieuws/honderden-skeletten-opgegraven-ieper (geraadpleegd op 30-03-2022).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 180 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

APPENDICES Appendix 1: Inventaris van de overzichtsfoto’s per individu. De PDF met alle overzichtsfoto's per individu is te raadplegen via Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 181 van 263

Appendix 2.0: Onderzoeksresultaten per individu algemeen (TF: tandvorming, DL: maximum lengte van de diafyse, EF: mate van fusie van de verschillende elementen, AS: veranderingen op het auriculair oppervlak van het bekken, PS: veranderingen op de schaambeenvoeg (symphysis pubica) van het bekken, DW: slijtage van het tandoppervlak, CS: sluiting van de schedelnaden, EP: entheseale letsels, PNBF: periosteale nieuwe botvorming).

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

310 (diafyse)

femur

466

172,3

femur

432

160,8

1,27 (11)

x -0,67 (3) 1 (8) x

x -0,6 (5) 0,84 (19) -0,05 (19)

x M M

kop femur: ND femur en humerus kop femur: ND

240,5 (diafyse) x 458 468,5

x 170,4 172,9

1 (22)

1 (7)

0,69 (13)

x -0,96 (24)

x -1 (8)

x -0,7 (10)

femur en humerus

406

154,4

AS, CS AS, DW, CS, EF

F M

-0/71 (24) 1,25 (24)

-1 (8) 1,38 (8)

-1,06 (16) 1,18 (17)

x M

femur femur en humerus

x 404,5

x 157,7

25-50

AS, DW, CS

1 (24)

1,38 (8)

1 (16)

femur en humerus

431

164,0

18-25

AS, PB, DW, CS, EF

-0,79 (24)

-1 (8)

-1,11 (18)

femur

50-75

>50

AS, PB, DW, CS

0,92 (24)

1 (8)

1 (19)

femur

25-50

>75

>50

AS, PB

-1,26 (19)

femur

465

169,0

50-75 50-75

>75 >75

50-75 >75

6-11 25-50

TF, EP, DL AS, PB, DW, CS

x 0,45 (22)

x -0,13 (8)

x 0,92 (12)

>75

25-50

18-25

AS, PB, DW, CS, TF, EF

0,46 (24)

1 (8)

1,16 (19)

femur en humerus

459

170,7

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

-0,5 (16)

0,5 (8)

0,83 (18)

femur en humerus

460

170,9

4 2

>75 >75

50-75 >75

>75 >75

50-75 >75

>18 25-50

CS AS, PS, DW

M M

1,41 (17) 1,09 (22)

1 (8) 1,57 (7)

x 0,38 (16)

x M

x x

>75

18-25

AS, PB, DW, CS, TF, EF

-1,17 (24)

-1 (8)

-1,37 (19)

kop femur: M, kop humerus : ND femur

401,5

153,3

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

4889

3885

>75

6-11

TF, DL, EF

4891

3606

>75

>50

AS, DW, CS

0,46 (24)

1 (8)

1,47 (15)

4895

3994

>75

25-50

AS, PB, DW, CS

-0,63 (24)

-1 (8)

-1,05 (19)

4897

4133

50-75

<25

25-50

50-75

>75

>50

5 6 7 8 9

4902 4903 4904 4905 4906

3998 4323 4000 4007 4027

2 1 2 0 2

4 2 4 0 1

25-50 >75 50-75 >75 50-75

>75 50-75 <25 >75 0

25-50 >75 50-75 >75 <25

<25 >75 50-75 50-75 25-50

<25 >75 >75 <25 >75

Bekken en benen -

12-17 1-5 >18 18-25 18-25

TF, EF TF, DL, EF EF AS, PB, DW, EF EF, PS

F M M

-1 (16) -1 (2) 1,24 (24) x

4907

4038

>75

25-50

11 12

4909 4918

4095 3854

2 2

1 4

>75 >75

>75 25-50

6-11 25-50

TF, EF, DL AS, DW, CS

13 14

4919 4921

3830 3632

2 1

3 1

>75 >75

50-75 >75

>75 >75

>50 18-25

4923

3541

>75

4930

3607

>75

4931

3811

>75

50-75

>75

4935

4927

50-75

<25

25-50

19 20

4936 4938

4805 3526

2 2

3 3

>75 >75

50-75 >75

4940

3550

>75

4941

3659

23 24

4948 4950

4941 3927

2 3

4951

3682

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 182 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

mogelijke groeistoornis of aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF metabolische stoornis, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, EP metabolische stoornissen (?), gewrichtsaandoeningen, infectie gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aanwezigheid van een mogelijke concretie/calculi, miscellaneous aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

kop femur: M, kop humerus: M

472

173,7

F ND

femur en humerus femur en humerus

x x

-1 (17) 1,03 (32)

ND ND

femur en humerus -

x 436

x 165,2

x -0,63 (8)

-0,6 (10) -1,42 (19)

x F

femur femur en humerus

x 450,5

x 165,4

x x

-1 (12) x

x -

femur -

x -

1,1 (21)

1 (8)

0,73 (11)

humerus

AS, DW, CS, TF, EF

0,58 (24)

1 (8)

0,89 (19)

femur en humerus

428

163,3

25-50

AS, DW, CS

1 (18)

1 (8)

1,31 (16)

femur

484

176,6

>50

AS, PB, DW, CS

1 (24)

1 (8)

1,11 (19)

femur en humerus

485

176,8

>75 <25

>50 25-50

AS AS, DW, CS

M F

x -0,23 (22)

x -0,88 (8)

0,63 (8) -1,29 (14)

x F

femur

x x

50-75 >75

>50 25-50

AS AS, PB, DW, CS

F F

x -1,23 (13)

x -1 (8)

-1 (8) -1,28 (18)

x ND

femur

x x

25-50

50-75

>75

25-50

AS, PB

-1,16 (19)

femur

417

157,1

>75

50-75

>75

Bekken

>18

-0,86 (24)

-1 (8)

femur en humerus

>75

50-75

>75

50-75

25-50

AS, CS

-0,63 (19)

-1 (6)

-0,75 (12)

femur

>75

>50

AS, PB, CS

0,48 (21)

0,75 (8)

1,37 (19)

femur en humerus

>75

<25

50-75

>75

25-50

1,29 (17)

femur en humerus

449

168,3

3696 4255

2 2

>75 >75

50-75 >75

50-75 <25

12-17 25-50

TF, EF, DL AS, PB, DW, CS

0,82 (22)

x 1,38 (8)

1,16 (19)

x M

femur en humerus

3450

>75

<25

>50

AS, CS

0,71 (24)

1 (8)

1,25 (16)

femur

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

4957

3933

>75

50-75

>75

25-50

AS, DW

-1 (24)

-1 (8)

-1,21 (14)

4959

4011

>75

25-50

AS, PS, DW, CS

0,32 (22)

0,14 (7)

0,84 (19)

28 29

4960 4963

3860 4284

0 2

2 2

>75 >75

>75 <25

18-25 >50

AS, DW, CS AS, PB, CS

F F

-0,63 (24) -1,09 (23)

-1 (8) -1 (8)

-1,18 (17) -1,17 (18)

30 31

4966 4970

3714 3654

1 2

2 2

>75 >75

>50 >50

AS, DW AS, CS

F M

-0,83 (24) 1,46 (24)

-1 (8) -0,25 (8)

32 33

4973 4974

4490 3669

2 1

4 1

50-75 >75

<25 <25

25-50 >75

>75 >75

25-50 50-75

>50 25-50

AS AS, PB, DW

F F

x x

34 35

4979 4982

4492 4211

2 1

4 1

25-50 >75

<25 >75

<25 50-75

25-50 25-50

25-50 1-5

AS, EF TF, EF, DL

F -

4983

3778

>75

50-75

<25

25-50

AS, CS

4984

3868

>75

50-75

25-50

4987

4409

>75

50-75

4988

3242

>75

40 41

4990 4993

4500 4630

2 2

4 2

25-50 >75

<25 >75

42 43

4996 4998

3749 3595

2 1

3 3

50-75 >75

<25 >75

5005

3869

50-75

<25

5010

4349

>75

5012

3895

5013

3363

5014

3646

49 50

5015 5017

5019

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 183 van 263

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen, miscellaneous aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, EP, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen EP gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen,meta bolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

femur en humerus

416,5

157,0

femur en humerus

448

168,0

-0,74 (19)

femur en humerus

460

167,7

femur

426

162,8

1,125 (16) 1,125 (16) 1,16 (19)

femur en humerus

427,5

163,2

-1 (22)

-1 (8)

-1 (18)

F F M F F

-1,21 (24) -1,04 (24) 1,3 (10) x -0,4 (5)

-1 (8) -1,25 (8) 1 (6) x -1 (6)

-1 (18) -1,06 (16) 1 (3) -1,19 (16) -1,38 (8)

F x x x

femur en humerus -

x 409 x x x

x 155,1 x x x

AS, PB, DW, CS

-1,25 (24)

-1 (8)

-1,11 (19)

femur en humerus

398

152,4

25-50

1,33 (24)

1 (8)

1,25 (16)

femur en humerus

18-25 >50

AS, DW, CS, TF, EF AS, DW, CS

M F

0,96 (24) -0,63 (24)

1 (8) -0,5 (8)

1,16 (19) -0,8 (10)

M x

femur en humerus humerus

492,5 x

178,6 x

25-50

>50

AS, CS

1 (10)

1,38 (8)

1 (6)

25-50

<25

25-50

AS, DW, CS

1,08 (24)

1,38 (8)

1 (12)

femur

486

177,1

>75

25-50

AS, CS

-1,11 (18)

-1 (8)

-0,76 (17)

femur

429,5

50-75 >75

>75 50-75

6-11 18-25

TF, EF, DL AS, PB, DW, CS, TF, EF

x 0,63 (24)

x 1 (8)

0,89 (19)

x M

femur en humerus

464,5

172,0

>75

50-75

>75

12-17

TF, EF

>75

<25

>75

50-75

>75

>50

AS, PB

1,16 (19)

femur en humerus

448

168,0

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

-0,5 (24)

0,75 (8)

-1,05 (19)

femur

452

165,7

3693 3710

3 3

2 1

>75 >75

>75 <25

>75 >75

50-75 >75

25-50 >75

1-5 18-25

TF, EF, DL AS, PB, DW, EF

x x

x -1 (8)

x -1,11 (19)

femur en humerus

402

153,4

3736 3832

1 1

3 3

50-75 >75

>75 >75

50-75 50-75

25-50 >75

<25 50-75

25-50 1-5

AS, PB, DW, CS TF, EF, DL

F -

-0,9 (21) x

-1 (8) x

-1,3 (10) -

x x

femur -

414 -

156,4 -

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

5020

3975

>75

25-50

AS, PB, DW, CS

1 (21)

1,25 (8)

0,92 (12)

femur

5023

3367

>75

18-25

-0,42 (24)

-1 (8)

-1 (17)

5025

3872

>75

18-25

0,75 (24)

1 (8)

1,16 (19)

5028

4235

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS, TF, EF AS, PB, DW, CS, TF, EF AS, PB, DW, CS

-1,13 (24)

-1 (8)

5029

4024

>75

25-50

AS, DW, CS

0,87 (22)

1 (8)

5030

4206

>75

>50

AS, CS

1,17 (24)

1 (8)

5032

4003

50-75

<25

50-75

>75

18-25

AS, PB, EF

5038

4289

>75

25-50

AS, PB, CS

60 61 62 63 64

5039 5040 5048 5049 5054

4043 3587 4414 4445 3888

2 1 2 1 2

3 1 4 3 4

>75 >75 50-75 25-50 >75

>75 >75 >75 <25 50-75

>75 >75 <25 <25 25-50

>75 50-75 50-75 <25 50-75

>75 >75 25-50 <25 50-75

18-25 25-50 >18 25-50 >50

TF, EF AS, DW, CS CS AS AS, CS

5056

3909

>75

50-75

25-50

5057

3922

>75

50-75

67 68

5058 5062

4018 4311

1 2

1 3

>75 >75

>75 50-75

5072

5456

50-75

<25

5077

5486

50-75

>75

25-50

5078

3373

>75

72 73

5079 5085

3384 3620

1 1

>75 >75

5086

3624

5087

3637

5088

3640

77 78

5091 5092

79 80

5093 5095

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 184 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, EP, trauma gewrichtsaandoeningen, PNBF EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen trauma, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous EP -

Andere

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

femur en humerus femur en humerus

297 (diafyse) x x

x x

metabolische stoornis gewrichtsaandoeningen, EP -

femur

473

174,0

M x

femur -

450 x

168,5 x

1 (6) x 0,86 (14)

x ND

femur femur en humerus

x 447

x 167,8

-0,13 (8)

-0,88 (17)

femur

0,95 (19)

femur

447

167,8

x 0,83 (24)

x x 1,25 (8)

x 1 (8)

x x

AS, PS

0,42 (19)

kop femur: M

18-25

EF, AS, PS, DW, CS

0,64 (14)

1,14 (7)

0,11 (9)

Linker radius

25-50

PS, CS

0,67 (9)

0,71 (7)

25-50 >75

25-50 18-25

AS, CS AS, CS, EF

F ?

-1,46 (24) 0,05 (21)

-1 (8) 1 (3)

-1,19 (16) -0,43 (14)

x ND

femur en humerus

x 432

x -

50-75

>75

25-50

AS, CS

-1 (5)

-0,25 (12)

kop femur: F

25-50 >75 50-75 >75 >75

>75 >75 >75 >75 >75

<25 >75 25-50 25-50 <25

>18 25-50 18-25 25-50 18-25

CS AS, DW AS, PB, EF AS, DW, CS, TF, EF AS, DW, CS, TF, EF

M F F F M

1,14 (14) -1,13 (24) x -1 (21) 0,85 (13)

1 (8) -1,38 (8) x -1 (8) x

x -1,26 (19) -0,83 (18) -1,18 (17) 1,18 (17)

x ND ND ND M

femur femur femur en humerus femur en humerus

x x 444 x 440

x x 163,8 x 166,1

<25

50-75

25-50

AS, PB

-1 (7)

femur

>75

25-50

AS, PB, DW, CS, EF

0,94 (16)

0,38 (8)

1,21 (19)

femur

3 3

>75 >75

25-50 25-50

AS, PB, DW, CS AS, CS

M F

0 (12) -1,24 (21)

0,75 (8) -1 (8)

0,25 (16) -1,16 (19)

M ND

femur

x x

>75

25-50

AS, PB, CS

0,96 (24)

1,13 (8)

1,26 (19)

femur en humerus

456,5

170,1

316

>75

50-75

>75

18-25

AS, PB, DW, CS, EF

-1 (10)

-0,88 (8)

-1 (19)

femur en humerus

462

168,2

324

>75

50-75

>75

25-50

AS, PS, CS

-0,06 (17)

0,69 (16)

kop femur: ND, kop humerus: ND

437

165,4

gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF PNBF, miscellaneous metabolisch, PNBF gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF en infectie metabolisch metabolisch, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous gewrichtsaandoeningen metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

>75 >75 <25

>75 >75 50-75

5107

4667

50-75

<25

50-75

25-50

50-75

85 86

5113 5119

4812 3346

1 2

3 3

>75 >75

87 88 89

5121 5122 5123

3720 3754 3773

3 1 1

>75 >75 >75

<25 >75 >75

50-75 >75 >75

5126

3936

>75

5128

4069

50-75

92 93 94

5129 5130 5161

4232 4260 69

2 1 2

1 1 3

5163

103

5169

169

5172

98 99

DSP

Axiaal skelet

>75 >75 >75

Morfologie bekken

Schedel

>75 >75 25-50

Morfologie Mandibula

Totaal

2 2 2

Morfologie Cranium

Fragm.

2 1 1

Geslacht

Opp.-verwering

3905 4618 4627

Leeftijdsindicatoren

Spoornr.

5096 5101 5102

Geslachtsindicatoren

Leef tijd (jaar)

Inv.nr.

81 82 83

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

Middenrif, r arm en l been -

6-11 25-50 18-25

TF, DL, EF AS, DW DW, CS, TF, EF

F M

-1 (24) 1 (21)

-1 (8) 1 (8)

-0,81 (16) x

ND x

25-50

1,3 (16)

>75 >75

25-50 25-50

AS, PB, DW, CS AS, DW, CS

M M

1,13 (24) 1,04 (21)

1 (8) 1 (8)

1,11 (18) 1,33 (15)

50-75 >75 >75

50-75 50-75 50-75

18-25 6-11 18-25

AS, EF TF, EF, DL DW, CS, TF, EF

M M

x x 1,25 (24)

x x 1,38 (8)

50-75

>50

AS, CS

-1,13 (24)

50-75

25-50

>75

25-50

AS, CS

>75 >75 >75

>75 50-75 50-75

50-75 50-75 >75

50-75 50-75 50-75

6-11 1-5 >18

TF, EF, DL TF, EF, DL DW, CS

50-75

>75

25-50

>75

187

>75

25-50

50-75

5178 5182

267 299

2 1

3 1

>75 >75

50-75 >75

100

5184

322

>75

25-50

50-75

101 102 103 104 105

5186 5187 5190 5191 5192

367 375 383 386 388

2 2 2 1 1

4 3 2 2 1

50-75 >75 >75 >75 >75

>75 >75 50-75 >75 >75

106

5199

>75

107

5202

105

108 109

5204 5208

146 204

1 2

110

5209

229

111

5211

112

5213

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 185 van 263

Ziekteverschijnselen

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

kop femur: ND

x x

femur

1,31 (21) 1 (15) -

x x x

femur femur -

x x 490 -

x 178,0 -

-0,75 (8) -1 (8) -1 (8) 1 (8) -0,75 (8)

-1 (11) -1,13 (16) -1,29 (17) 0,83 (18) -1,17 (18)

x ND F M F

femur femur femur femur en humerus

x 363 429 x 413

x 143,8 160,1 x 156,1

-0,14 (22)

-0,63 (8)

1 (10)

femur

F M M

-0,67 (24) 0,64 (14) x

x 1 (2) x

-1,3 (10) 1 (8) 0,58 (12)

x x M

femur

x x x

AS, DW, CS AS, PB, CS AS, CS, TF, EF

F M ?

-0,21 (24) 0,78 (22) -0,24 (21)

-1 (8) 1,25 (8) 0,13 (8)

-0,94 (16) 1,39 (18) 1 (14)

F M F

femur en humerus femur en humerus

413 x x

156,1 x x

25-50

AS, CS

-0,63 (19)

-0,57 (7)

-0,92 (13)

25-50 >18 25-50

AS, PS, CS DW, CS AS, PB, CS

F M M

-1,13 (15) 0,83 (12) -0,24 (21)

0,17 (6) 0,63 (8) 0,63 (8)

-0,91 (11) x 1,21 (19)

ND x M

kop femur: ND, kop humerus: ND kop femur: F femur en humerus

385 x 450

149,2 x 168,5

>50 25-50

AS AS, PB, CS

F F

x -1,2 (15)

-1 (8) -1 (8)

-1,25 (12) -1,26 (19)

x ND

femur en humerus

x 424

x 158,8

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

113

5214

341

>75

25-50

AS, CS

0,07 (15)

-0,14 (7)

-0,36 (14)

114 115

5223 5226

370 385

2 1

2 3

>75 25-50

>75 >75

>75 25-50

<25 <25

12-17 >18

TF, EF CS

1 (12)

x 1 (8)

116 117 118 119

5230 5231 5232 5234

402 988 990 1004

2 1 1 2

2 3 3 2

>75 50-75 >75 >75

>75 <25 >75 >75

50-75 25-50 >75 >75

>75 >75 >75 >75

25-50 <25 >75 >75

Veldfoto is van een ander individu: Spoornr, 381 ipv 385 Linker been -

12-17 >50 >50 6-11

TF, EF AS, PB AS, DW TF, EF

M M -

x 1,45 (22) -

x 1,5 (8) x

120 121 122 123 124

5236 5237 5238 5241 5242

1010 1019 1021 1038 1039

1 1 1 2 1

3 1 1 3 1

>75 >75 >75 >75 >75

>75 25-50 25-50 50-75 >75

>50 18-25 18-25 25-50 18-25

AS, DW, CS AS, DW, TF, EF AS, DW, CS, TF, EF AS, PB, DW, CS AS, PB, DW, TF, EF

F F F M F

-0,79 (19) -1,08 (24) -1,14 (22) 0,71 (21) -0,92 (24)

125

5243

1043

>75

<25

>50

AS, DW, CS

126 127 128

5244 5246 5248

1056 1077 1102

2 1 2

3 4 3

>75 >75 >75

>75 >75 <25

>75 <25 50-75

>75 >75 >75

>75 50-75 >75

25-50 25-50 25-50

AS, DW, CS AS, CS AS

129 130 131

5249 5251 5252

1104 1133 1138

2 2 1

2 4 2

>75 >75 >75

25-50 25-50 18-25

132

5253

1146

>75

133 134 135

5257 5258 5259

1196 1199 1203

2 2 0

3 3 0

>75 >75 >75

>75 50-75 >75

>75 >75 >75

>75 50-75 >75

136 137

5260 5261

1216 1230

2 1

4 1

50-75 >75

<25 >75

50-75 >75

>75 >75

50-75 >75

138

5263

1234

25-50

<25

50-75

25-50

<25

139

5268

986

>75

140 141

5269 5270

992 993

2 1

4 1

>75 >75

50-75 >75

>75 25-50

142

5275

1023

>75

143 144

5276 5277

1025 1029

1 2

>75 >75

25-50 >75

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

Linker arm, bekken en benen -

>18

-1 (5)

-1 (3)

25-50

AS, DW, CS

-0,9 (21)

-0,75 (8)

-1,38 (8)

femur

>75 50-75

>50 25-50

AS, CS AS, DW, CS, EF

M? F

-0,64 (11) -0,75 (24)

-0,71 (7) -1 (8)

0,7 (10) -1 (18)

x ND

femur

x 459

x 167,5

>75

50-75

25-50

AS, PS, CS

-0,85 (20)

-0,86 (7)

-0,6 (10)

kop femur: F

>75 50-75

50-75 25-50

18-25 1-5

TF, EF TF, EF, DL

? -

x x

424 -

femur en humerus -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 186 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, miscellaneous aangeboren afwijkingen -

gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, trauma, aangeboren afwijkingen PNBF aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen EP, PNBF, miscellaneous PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, EP gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous metabolische stoornissen, gewrichtsaandoeningen, PNBF, miscellaneous -

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

145

5278

1058

>75

25-50

>75

50-75

>18

0,88 (24)

0,83 (6)

femur

146

5279

1070

>75

50-75

18-25

AS, CS, EF

-0,95 (19)

-1 (8)

-1 (16)

femur

450

165,3

147 148

5281 5282

1108 1110

2 1

3 2

>75 >75

>75 50-75

25-50 25-50

AS, DW, CS AS, DW

M M

1,21 (24) 1 (24)

1 (6) 1 (8)

1,25 (12) 1,2 (15)

x M

femur en humerus -

x x

149 150

5283 5285

1116 1131

2 1

4 2

50-75 >75

>75 >75

25-50 >75

50-75 >75

<25 >75

25-50 25-50

AS, CS AS, DW, CS

F F

-0,71 (14) -1,38 (24)

-1 (6) -1 (8)

-1 (8) -0.95 (19)

x ND

femur

x 395

x 151,7

151 152 153 154 155 156

5287 5288 5289 5291 5294 5295

1162 1167 1191 1214 1248 1250

1 2 1 2 2 2

1 2 3 3 4 3

>75 >75 <25 >75 50-75 25-50

>75 >75 <25 >75 >75 >75

>75 25-50 <25 50-75 25-50 50-75

>75 >75 25-50 50-75 >75 25-50

50-75 50-75 <25 50-75 >75 <25

6-11 25-50 >18 25-50 25-50 25-50

TF, EF, DL AS, DW, CS EF AS, CS AS, DW, CS AS, CS

F F M M F

-1,25 (24) x 1,05 (19) 1 (21) -0,79 (19)

x -1 (6) x 1 (8) 1 (8) -1 (8)

-1 (13) x 1,375 1 (12) -1 (14)

x F x x x ND

femur femur femur -

x x 439 x x

x x 165,9 x x

157 158 159 160

5300 5301 5303 5307

1289 389 1218 1585

1 2 2 2

2 2 3 3

>75 50-75 25-50 50-75

>75 <25 <25 >75

>75 >75 <25 25-50

>75 >75 25-50 25-50

50-75 <25 >75 50-75

>50 25-50 >18 25-50

AS, PB, CS AS EF AS, CS

M M F M

0,33 (24) x x 1 (3)

0,75 (8) 1 (8) x x

1,31 (16) 1,2 (15) -1 (3) 1 (14)

M M x x

femur

x x x x

161

5309

1606

>75

50-75

18-25

0,57 (7)

1 (8)

0,84 (19)

femur en humerus

162 163 164

5310 5311 5313

1608 1649 1664

2 2 1

4 3 0

>75 >75 >75

50-75 >75 >75

25-50 >75 >75

>75 >75 >75

>75 50-75 >75

>18 25-50 25-50

AS, PB, DW, CS, TF, EF CS AS, DW, CS AS, PB, DW

F F M

-1,15 (13) -0,38 (21) 1,04 (24)

-0,5 (8) -1 (8) 0,75 (8)

x -1,06 (16) 1,16 (19)

x F M

femur femur femur en humerus

x x 425,5

x x 162,7

165

5316

1716

>75

25-50

AS, PB, DW

1,21 (24)

1,38 (8)

1,11 (19)

femur

457,5

170,3

166 167

5318 5321

1734 1750

2 2

1 3

>75 >75

50-75 <25

50-75 50-75

>75 50-75

50-75 <25

18-25 25-50

AS, PB, CS, TF, EF AS

F M

-1 (7) x

-1 (8) -0,38 (8)

-1,26 (19) 0 (11)

F M

femur en humerus femur

410,5 x

155,5 x

168

5322

1755

2-4

>75

50-75

>75

25-50

AS, PS

0,07 (14)

169 170

5323 5327

1763 1786

1 2

1 3

50-75 >75

<25 >75

25-50 >75

50-75 >75

>75 >75

6-11 25-50

EF, DL AS, CS

-0,86 (22)

x -1 (7)

-0,5 (12)

x ND

171 172 173 174 175

5329 5332 5333 5334 5335

1802 1806 1811 1815 1819

0 1 1 0 2

0 3 2 1 1

>75 50-75 50-75 <25 >75

>75 50-75 <25 <25 >75

>75 25-50 25-50 <25 >75

25-50 50-75 >75 25-50 >75

1-5 25-50 18-25 6-11 18-25

TF, EF, DL AS, CS AS, PB, EF EF, DL EF, AS, PS, DW, CS

F M M

-1 (5) x -1 (8)

x x x x 0,14 (7)

-1,2 (10) 1,05 (19) 1,37 (19)

x x ND x M

kop femur: ND, kop humerus F femur femur kop femur: M, kop humerus: ND

x x 443,5

x x 167,0

176 177 178

5337 5338 5339

1837 1245 1390

1 1 1

1 1 3

>75 >75 >75

50-75 >75 50-75

>75 >75 >75

50-75 >75 >75

1-5 18-25 18-25

TF, EF, DL AS, PB, DW, CS, EF AS, DW, CS, EF

F F

x -1,33 (15) -1,05 (19)

x -0,75 (8) -1 (8)

x -1,22 (18) -1,35 (17)

F ND

femur en humerus femur

430 x

160,3 x

179

5340

1482

>75

<25

>75

>50

1 (15)

femur en humerus

503

181,1

Geslachtsindicatoren

Andere

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 187 van 263

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen aangeboren afwijkingen PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen metabolisch, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP metabolische stoornissen (?), gewrichtsaandoeningen, EP, trauma PNBF gewrichtsaandoeningen, metabolisch, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, miscellaneous

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

180

5341

1557

>75

25-50

50-75

>50

AS, PB

0,5 (24)

0,38 (8)

1 (19)

femur

468

172,8

181 182 183 184

5343 5344 5345 5346

1583 1589 1591 1629

2 2 2 3

4 4 4 3

>75 >75 >75 50-75

50-75 <25 >75 >75

50-75 25-50 >75 50-75

>75 50-75 >75 >75

>75 50-75 50-75 >75

25-50 25-50 >50 25-50

AS, DW, CS AS AS, CS AS, CS

M F F M

0,8 (10) x -1 (13) -0,14 (21)

1 (6) x x 1 (8)

1,15 (13) -0,7 (10) -1 (12) 0,75 (8)

ND x x x

femur femur femur -

x x x x

185

5347

1642

>75

25-50

AS, PB, DW, CS

1,33 (24)

1 (8)

1 (18)

186

5348

1677

25-50

<25

25-50

50-75

25-50

AS, PB

-0,11 (18)

187

5349

1689

>75

Middenrif, linker dijbeen -

25-50

AS, DW, CS

1 (3)

1 (6)

1,13 (15)

femur

188

5350

1724

>75

50-75

25-50

AS, DW, CS

-1 (24)

-1 (8)

-1,31 (16)

189 190

5353 5356

1753 1798

2 2

2 1

25-50 >75

<25 >75

50-75 >75

Handen?

>18 25-50

EF AS, PS, DW

F M

x 1,09 (22)

x 0,43 (7)

x 1,37 (19)

x M

kop femur: M, kop humerus: ND

x 461

x 171,1

191

5357

1801

>75

25-50

AS,PS, DW, CS

0,08 (13)

1 (7)

1,21 (19)

kop femur: M, kop humerus: M

439

165,9

192 193

5359 5360

1825 1826

1 1

1 2

>75 >75

<25 >75

25-50 <25

>75 >75

Deel van axiaal skelet

25-50 18-25

AS TF, EF, AS, PS, DW

F M

x 0,61 (18)

x -

-1 (16) 0,59 (17)

V ND

humerus -

426 -

159,3 -

194

5361

1145

>75

50-75

25-50

>75

Rechter arm

25-50

AS, PS, CS

0,88 (8)

0,86 (7)

0,67 (9)

195

5367

1300

>75

25-50

AS, PS

-0,55 (22)

-0,86 (7)

-0,86 (14)

196

5368

1321

>75

50-75

>75

1-5

TF, DL, EF

kop femur: F, kop humerus F -

193 (diafyse)

197

5369

1349

>75

<25

25-50

AS, PB, DW

-1,33 (24)

-1 (8)

-1,32 (19)

198

5375

1413

>75

50-75

>75

25-50

-1 (5)

-1,26 (19)

436,5

161,9

199 200

5376 5377

1416 1450

3 2

3 3

>75 >75

50-75 50-75

>75 >75

50-75 50-75

F -

-0,69 (16) -

0 (7) x

x -

ND x

418 -

157,3 -

201

5378

1466

>75

25-50 112m 6-11

AS, PB, DW, CS, TF, EF AS TF, EF, DL TF, EF, DL

202

5380

1541

>75

18-25

0,92 (24)

0,75 (8)

1,1 (19)

femur en humerus

481,5

176,0

203

5381

1545

25-50

>75

25-50

<25

Bekken en benen

204

5382

1548

>75

112m 18-25

AS, PB, DW, CS, TF, EF TF, EF AS, PB, DW, CS, TF, EF

-1,13 (24)

-1 (8)

-1,37 (19)

femur en humerus

417,5

157,2

205

5383

1559

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

-0,63 (24)

-1 (8)

-1,17 (18)

Geslachtsindicatoren

Andere

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

femur

femur en humerus kop femur: ND -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 188 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen metabolische stoornissen (?), gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, miscellaneous, aangeboren afwijkingen metabolische stoornissen, gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, miscellaneous metabolische stoornissen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen EP PNBF metabolisch, aangeboren afwijkingen metabolisch gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

femur x kop femur: ND, kop humerus: ND femur -

x x x 427

x x x 159,6

x x

kop femur: F, kop humerus F kop femur: F, kop humerus F

436,5

161,9

x 445

x 164,0

0,75 (8) 0,84 (19)

x M

femur kop femur: ND, kop humerus: ND

x 459,5

x 170,8

-0,43 (7)

-0,47 (19)

426

159,3

x x -1,14 (22) x

x x x -1 (8) x

x x -1,18 (16) x

x x -

kop femur: F, kop humerus F femur -

x -

0 (8)

0,67 (3)

1,23 (13)

kop femur: M

AS, DW, CS

1,36 (22)

1,43 (7)

0,79 (14)

kop humerus: ND

12-17 18-25 25-50

TF, EF, DL DW, CS, EF AS, PS

? M

0,21 (19) -0,14 (22)

x 1 (8) 0,29 (7)

x 0,69 (16)

x M

femur en humerus kop humerus: ND

425 x

6-11

TF, EF, DL

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

206

5385

1577

>75

<25

>75

50-75

25-50

1,39 (13)

207 208 209 210 211 212

5386 5387 5389 5391 5395 5396

1579 1600 1651 1698 1001 1278

2 2 1 1 3 2

3 2 2 1 4 1

>75 >75 >75 >75 >75 >75

>75 >75 >75 >75 50-75 >75

>75 50-75 >75 >75 50-75 >75

>75 <25 >75 >75 >75 >75

>75 50-75 >75 >75 >75 >75

Handen en voeten?

25-50 >50 6-11 12-17 25-50 25-50

AS, PB, CS AS, CS TF, EF, DL TF, EF, DL AS AS, DW

M F F F

1,5 (4) -1 (16) x -0,64 (14) -0,27 (22)

1 (8) -1 (8) x x 0,17 (6) -0,29 (7)

1,17 (12) -1,3 (10) x -0,58 (12) -0,85 (13)

ND x x x F

213 214

5397 5399

1305 1325

2 1

2 2

>75 25-50

>75 >75

50-75 <25

>75 25-50

50-75 50-75

25-50 >18

AS, DW, CS DW, CS

F F

-0,9 (22) -1,17 (24)

-1 (8) -0,75 (8)

-0,93 (15) x

F x

215

5400

1348

>75

50-75

>75

Rechter arm, bekken en rechter been -

25-50

-0,77 (22)

-0,43 (7)

-0,89 (19)

216 217

5401 5402

1398 1438

2 1

3 1

>75 >75

50-75 >75

25-50 >75

18-25 25-50

AS, CS, EF AS

F F

-1 (14) -0,45 (22)

x 0 (7)

-1 (17) -0,88 (16)

x F

218

5404

1513

50-75

>75

<25

25-50

AS, PB, CS

-1 (21)

-1 (8)

-1,33 (18)

219

5406

1536

50-75

>75

25-50

50-75

25-50

AS, DW

0,32 (22)

1 (7)

0,67 (12)

220 221

5409 5410

1602 1635

1 1

50-75 >75

25-50 >75

25-50 25-50

AS, CS AS, DW

M M

1 (5) 0,68 (22)

x 0,71 (7)

222

5413

1695

>75

Geen vermiste onderdelen, wel een tweede relatief volledig axiaal skelet bij in de doos, mogelijk individu vermeld in database als SP1630. Daarnaast nog beenderen van een derde individu. -

25-50

AS, PS

-0,41 (22)

223 224 225 226 227

5415 5417 5418 5419 5422

1747 1818 1831 1064 1227

2 2 1 2 2

2 1 1 4 2

>75 >75 >75 >75 >75

>75 <25 >75 50-75 >75

>75 50-75 >75 25-50 50-75

50-75 50-75 50-75 >75 50-75

6-11 <1m <1m >50 1-5

TF, EF, DL EF, DL TF, EF, DL AS, CS TF, EF, DL

F -

228

5423

1232

>75

50-75

>75

>50

AS, CS

229

5425

1317

>75

50-75

Rechter been

>50

230 231 232

5426 5429 5431

1327 1421 1563

1 1 2

0 1 1

50-75 >75 >75

>75 >75 >75

25-50 50-75 >75

50-75 >75 >75

25-50 >75 50-75

233

5433

1596

>75

50-75

>75

50-75

Geen vermiste onderdelen, wel een tweede rechter been. -

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

femur

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 189 van 263

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF PNBF

gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous metabolische stoornissen, gewrichtsaandoeningen, EP, traum, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen

gewrichtsaandoeningen, miscellaneous gewrichtsaandoeningen metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Andere

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

234

5436

1613

>75

50-75

25-50

50-75

25-50

AS, DW

-1,25 (8)

-1 (16)

femur en humerus

408

154,9

235 236

5438 5439

1633 1639

2 1

1 1

>75 >75

6-11 25-50

TF, EF, DL AS

0,09 (22)

x -0,71 (7)

-0,07 (14)

x ND

397

237

5440

1646

>75

25-50

AS, DW

-0,95 (22)

-0,86 (7)

-1,26 (19)

238 239 240

5443 5446 5448

1707 1068 1120

1 2 2

2 4 3

>75 50-75 >75

>75 >75 >75

50-75 <25 >75

50-75 25-50 >75

25-50 50-75 >75

<1m >18 >50

EF, DL CS AS, PB, CS

M M

x 1 (6) 1,04 (22)

x x 0,67 (6)

x x 1 (14)

x x

kop femur: F, kop humerus F kop femur: F, kop humerus F -

x x

241 242 243

5449 5450 5451

1126 1185 1188

1 2 3

5 2 2

25-50 50-75 >75

>75 >75 >75

50-75 50-75 >75

50-75 25-50 >75

<25 50-75 >75

25-50 25-50 18-25

AS, CS, TF AS, DW EF, AS, DW, CS

F F F

-1 (19) -0,59 (22) -0,90 (20)

-1,38 (8) 0,57 (7) x

-1,75 (8) -0,68 (19) -1,14 (14)

x F F

kop femur: ND kop femur: ND

x -

244

5453

1323

>75

50-75

>75

25-50

AS, PB, CS

-0,61 (18)

-0,75 (8)

0,59 (17)

femur

245

5454

1331

>75

50-75

12-17

TF, EF

246

5455

1366

>75

25-50

AS, DW, CS

-1,21 (24)

-1 (8)

-1,12 (17)

femur en humerus

403

153,6

247

5456

1394

>75

50-75

>50

AS, PB, DW

1,33 (24)

1,38 (8)

1 (19)

femur en humerus

248

5459

1623

>75

TF, EF, DL

249 250 251

5460 5465 5466

1626 2703 2735

1 2 2

1 3 2

>75 50-75 50-75

>75 <25 50-75

50-75 50-75 25-50

50-75 50-75 >75

25-50 50-75 <25

112m 18-25 1-5 1-5

gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF metabolisch, PNBF, aangeboren afwijkingen metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen -

AS, PB, DW, CS, EF EF, DL TF, EF, DL

M -

0,96 (24) x x

1,63 (8) x x

0,21 (19) x x

M -

femur en humerus -

474 -

174,2 -

gewrichtsaandoeningen, EP metabolisch

252

5469

2757

25-50

>75

50-75

<25

25-50

AS, DW, CS

-1,13 (24)

-0,38 (8)

-1 (12)

253

5476

3015

>75

50-75

>50

AS, CS

1,41 (24)

1,63 (8)

1,3 (10)

254

5477

3031

>75

25-50

AS, PB, CS

1,13 (24)

1 (8)

1,28 (18)

femur

255 256

5481 5485

3194 1836

1 1

0 0

>75 >75

25-50 >75

>75 >75

Middenrif -

25-50 25-50

AS, PB, DW AS, PB, DW

F F

-0,46 (24) -1 (23)

-0,63 (8) -1 (8)

-1,16 (19) -1,05 (19)

F F

femur en humerus femur en humerus

438 396,5

162,3 152,0

257

5487

1845

50-75

<25

50-75

25-50

50-75

18-25

1,11 (19)

femur en humerus

464

171,8

258

5488

1847

50-75

<25

25-50

50-75

>75

25-50

0,98 (16)

femur

430

163,8

259 260 261

5495 5496 5498

2 3 2

2 4 4

>75 >75 50-75

>75 50-75 <25

>75 50-75 25-50

50-75 >75 >75

>75 >75 50-75

25-50 18-25 >18

AS, PB, CS PB, CS, EF PB

M F F

0,86 (21) -0,7 (10) x

0,63 (8) -1 (6) -0,75 (8)

0,75 (16) -1,25 (12) -2 (2)

M x x

femur en humerus femur femur

443,5 x x

167,0 x x

262

5500

1880 1884 1900 (sk 1899 ) 1914

gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, aangeboren afwijkingen EP, PNBF gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, PNBF aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen

>75

50-75

>75

12-17

TF, EF

- (F)

-0,7 (10)

-1 (8)

femur

443

163,5

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

Middenrif, rechterbeen -

Geslachtsindicatoren

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 190 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

443,5

167,0

femur en humerus

-0,11 (19)

kop femur: M, kop humerus: M

473

174,0

0,5 (8)

1,15 (19)

femur en humerus

-0.83 (24) x

x -1 (8) x

-1,4 (15) 0,21 (19)

x x ND

x 441

x -

-0,25 (8)

-0,36 (14)

femur kop femur: ND, kop humerus: ND femur en humerus

384,5

-1,375 (8)

>50

AS, CS

-1,13 (24)

-1 (8)

-1,17 (12)

422

158,3

1-5 >50

TF, EF, DL AS, PB, CS

x 0,79 (24)

x 0,5 (8)

x 1,29 (17)

femur en humerus

466,5

172,4

>75 >75

18-25 25-50

AS, CS, EF AS, CS

F M

1,19 (16) 0 (22)

x 1 (7)

-0,44 (16) 0 (6)

F M

femur -

x -

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

0,67 (18)

1 (8)

0,63 (19)

femur en humerus

427,5

163,2

>75 >75 <25 >75

>75 >75 50-75 >75

25-50 18-25 >18 25-50

PS, CS EF, AS, DW CS AS, PB, DW, CS

M F M M

0,29 (7) -1 (22) 0,86 (14) -0,38 (24)

1 (5) 0 (7) 0,17 (6) 0,5 (8)

0,79 (19) -1,14 (14) x 1,21 (19)

M F x M

kop femur: M kop femur: F -

x x

>75

50-75

>75

25-50

AS, PB, DW

1,04 (24)

1 (8)

1 (19)

femur en humerus

435

164,9

>75

25-50

>75

18-25

0 (20)

-0,5 (8)

1 (19)

femur en humerus

424,5

162,4

5 1

50-75 >75

>75 >75

<25 0

>75 >75

25-50 >75

Axiaal skelet

>18 25-50

AS, PB, DW, CS, TF, EF CS AS, PS

M F

0,77 (13) -0,55 (22)

1 (2) -0,71 (7)

x -0,68 (19)

x F

x 404

x 153,9

>75

50-75

>75

25-50

AS, PB, DW, CS

1,04 (24)

1 (8)

0,95 (19)

kop femur: ND, kop humerus F -

2201 2246 2276

1 2 0

1 4 0

>75 50-75 >75

>75 25-50 >75

50-75 25-50 >75

1-5 6-11 25-50

TF, EF, DL TF, EF AS, PB, DW

x 1 (24)

x x 1,38 (8)

x 1,1 (19)

x M

femur en humerus

467,5

172,7

5555

2279

>75

50-75

25-50

AS, CS

1,25 (24)

1 (8)

1 (12)

femur

5558

2300

>75

50-75

12-17

TF, EF, DL

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

263

5501

1917

>75

50-75

18-25

AS, DW, CS, TF, EF

1,25 (20)

1 (8)

0,82 (17)

femur

264

5502

1920

>75

50-75

18-25

AS, PB, DW, CS, EF

0,68 (19)

1 (8)

1,38 (16)

265

5503

1922

>75

50-75

>75

25-50

AS, PS

-0,38 (16)

1 (1)

-1,60 (10)

266

5504

1931

>75

25-50

>75

Rechter arm en mogelijk onderkaak

25-50

AS, PS

-0,23 (22)

267

5505

1939

>75

25-50

AS, PB, CS

1,16 (19)

268 269 270

5508 5511 5513

1963 2000 2015

2 2 3

2 3 1

>75 >75 >75

<25 >75 0

>75 50-75 >75

>75 >75 >75

1-5 >50 25-50

EF, DL AS, CS AS, PS

F ?

271

5514

2027

>75

<25

>75

25-50

AS, DW

272

5518

2059

25-50

<25

25-50

<25

>50

273

5520

2109

>75

50-75

274 275

5523 5526

2168 2669

1 1

1 2

50-75 >75

25-50 50-75

276 277

5529 5530

1885 1894

1 2

2 3

>75 >75

50-75 >75

>75 >75

278

5532

2441

>75

279 280 281 282

5533 5534 5535 5537

1950 1924 1929 1959

4 3 2 1

3 2 4 2

>75 >75 50-75 >75

283

5539

1981

>75

284

5545

2085

285 286

5546 5547

2096 2099

3 1

287

5548

2146

288 289 290

5550 5553 5554

291 292

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 191 van 263

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen, metabolisch, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen metabolische stroornissen, gewrichtsaandoeningen, EP metabolische stoornissen, gewrichtsaandoeningen, trauma?, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen EP, miscellaneous PNBF gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen PNBF, aangeboren afwijkingen EP, trauma

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

293

5560

2309

>75

50-75

>75

50-75

25-50

AS, CS

-0,54 (24)

-1 (8)

-0,63 (8)

femur

294

5564

2359

>75

25-50

>50

AS, CS

-0,71 (24)

-1 (8)

295 296

5565 5566

2363 2365

2 1

3 1

50-75 50-75

<25 >75

25-50 >75

50-75 <25

>18 18-25

DW, EF AS, DW, EF

F F

x -1 (24)

-1,38 (8) -1 (8)

x -0,73 (15)

x F

humerus

x x

297 298

5567 5571

2521 1926

2 2

5 2

50-75 >75

>75 <25

25-50 25-50

<25 >75

1-5 25-50

EF AS

x x

x 0,5 (12)

femur

299

5573

1970

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

-1 (24)

-0,75 (8)

-1,26 (19)

femur en humerus

427,5

159,7

300

5576

2090

25-50

>75

25-50

301

5578

2116

>75

112m 18-25

gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, EP, trauma gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, PNBF -

EF, AS

-0,23 (22)

1,71 (7)

0,16 (19)

478

EP, PNBF, miscellaneous

302 303 304 305

5579 5580 5583 5584

2119 2124 2172 2180

1 1 2 2

1 1 1 2

50-75 50-75 >75 25-50

>75 >75 50-75 >75

50-75 >75 >75 50-75

>75 >75 >75 25-50

<25 <25 50-75 <25

1-5 25-50 1-5 >18

TF, EF, DL AS, DW TF, EF, DL DW, CS

F F

x -1,21 (24) x -1,13 (24)

-1 (8) x -1 (8)

x -0,88 (16) x x

F x

kop femur: M, kop humerus: ND humerus -

x x

306

5587

2220

>75

<25

>75

25-50

AS, PS

0,43 (7)

1,16 (19)

471,5

173,6

307

5588

2234

>75

50-75

>50

AS, PB, DW, CS

-1 (24)

-1 (8)

-0,95 (19)

kop femur: M, kop humerus: ND femur en humerus

PNBF trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP

308

5589

2260

>75

>50

AS, DW, CS

1 (17)

1 (8)

0,87 (15)

femur

309 310 311 312 313

5590 5591 5593 5595 5596

2265 2268 2297 2323 2327

3 2 2 1 1

3 4 4 1 3

>75 >75 >75 >75 >75

>75 >75 50-75 >75 50-75

50-75 50-75 50-75 >75 >75

>75 50-75 >75 >75 >75

>75 50-75 50-75 50-75 >75

Middenrif -

25-50 >50 25-50 25-50 18-25

AS, CS AS, CS AS, CS AS AS, DW, CS, TF, EF

M F M F F

1 (24) -1 (22) 1 (16) -1,13 (24) -0,87 (23)

1 (8) -1,38 (8) x -1 (8) -1 (8)

1,2 (15) -1,3 (10) 1 (8) -1,12 (17) -1,18 (17)

x x x F ND

humerus femur femur femur en humerus femur

x x x 378 460

x x x 147,5 167,7

314 315 316

5598 5600 5606

2333 2343 1965

3 1 3

3 1 4

50-75 >75 >75

>75 <25 >75

25-50 >75 >75

>75 50-75 >75

50-75 50-75 >75

>18 25-50 25-50

CS AS, PB AS, PB, CS

M F M

0,96 (24) x 1,14 (21)

0,4 (5) -1 (8) x

x -1,42 (19) 1,17 (18)

x F M

femur en humerus -

x 446 x

x 164,3 x

317

5607

2010

>75

25-50

AS, PS, DW

-0,82 (22)

-0,14 (7)

-1,11 (19)

kop femur: F, kop humerus F

422,5

158,5

318

5609

2032

>75

25-50

AS, PS, DW

-0,70 (20)

0,43 (7)

0,63 (19)

kop femur: ND, kop humerus: ND

449

168,3

319

5613

2185

>75

50-75

>75

12-17

TF, DL, EF

320 321 322

5614 5618 5619

2197 2254 2255

2 2 0

1 3 0

>75 >75 >75

>75 <25 >75

>75 25-50 >75

>75 >75 >75

<25 50-75 25-50

Linker arm, er was ook een bijkomende nietvolgroeide schedel -

1-5 18-25 6-11

TF, EF, DL EF TF, EF, DL

M -

x x -

x x x

x 1,19 (16) -

K (M) x

486 -

177,1 -

Geslachtsindicatoren

Andere

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

femur -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 192 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, EP, trauma gewrichtsaandoeningen, metabolisch, aangeboren afwijkingen EP, trauma aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF gewrichtsaandoeningen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen metabolische stoornissen, gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen metabolische stoornissen, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen metabolisch PNBF metabolisch, aangeboren afwijkingen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Andere

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

18-25

AS, DW, CS, TF, EF

0,81 (16)

1 (8(

0,5 (18)

femur en humerus

<25

Rechter arm

25-50

AS, DW, CS

-0,95 (22)

-1 (8)

0,07 (14)

50-75

>75

18-25

x (F?)

femur

25-50 50-75

50-75 >75

>75 50-75

Schedel en bekken, veldfoto is een ander individu: op foto veel slechtere bewaring -

25-50 25-50

AS, DW, CS AS, PB, CS

M F

1 (10) -1 (24)

1 (8) -1 (8)

1,29 (17) -1,17 (18)

M F

femur femur

x x

>75

25-50

AS, PB, DW, CS

1 (18)

1 (8)

1 (19)

femur en humerus

477

174,9

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

1,04 (24)

1 (8)

1 (19)

femur en humerus

467

172,6

2 1 4

>75 >75 50-75

50-75 >75 <25

50-75 >75 50-75

50-75 >75 25-50

1-5 1-5 25-50

EF, DL TF, EF, DL AS

x 0 (5)

x x 0 (2)

x -1,42 (12)

x x

kop femur: F

>75

50-75

>75

25-50

-1,09 (22)

0,29 (7)

-0,62 (13)

kop femur: ND

456

166,7

2281

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

-0,85 (24)

-1 (8)

-1,26 (19)

femur en humerus

431

160,6

5639

2372

>75

50-75

TF, EF, DL

336 337 338

5640 5642 5643

2384 2718 2741

1 2 3

2 3 2

>75 >75 >75

<25 <25 <25

>75 50-75 >75

>75 >75 >75

25-50 >75 >75

112m 25-50 25-50 25-50

aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen -

AS, DW AS AS, PS

M F F

x x x

1,63 (8) x -0,29 (7)

1,19 (16) -1,25 (12) -1,31 (16)

M F F

x x x

gewrichtsaandoeningen aangeboren afwijkingen

339 340 341 342

5646 5649 5652 5653

2866 2986 3174 3180

2 2 1 0

3 2 1 1

>75 >75 >75 >75

<25 >75 >75 <25

50-75 <25 >75 >75

>75 50-75 >75 >75

>75 >75 50-75 >75

Axiaal skelet -

25-50 25-50 6-11 25-50

AS, DW AS, PS, DW TF, EF, DL AS, PB, DW

M M M

x 0,67 (15) x x

1,25 (8) 1,71 (7) x 1,38 (8)

1,25 (12) 0,20 (10) x 1,16 (19)

ND M M

femur en humerus femur kop femur: F, kop humerus F femur kop femur: M femur en humerus

466 459 482,5

172,3 170,7 176,2

343

5654

3191

>75

25-50

AS, PB, DW, CS

0,25 (24)

-0,38 (8)

-1,26 (19)

humerus

344 345

5655 5657

3197 3216

1 1

1 0

>75 >75

6-11 25-50

TF, EF, DL AS, PB, DW, CS

-0,88 (24)

x 0,13 (8)

-0,95 (19)

x F

femur en humerus

454

166,2

346 347

5659 5661

3228 2522

2 1

1 1

>75 >75

<25 >75

>75 >75

6-11 >50

EF, DL AS, PB, DW, CS

x 1,21 (24)

x 1,38 (8)

x 1,16 (19)

femur en humerus

429

163,5

348 349 350

5662 5663 5665

2558 2570 2665

3 2 1

4 2 2

>75 50-75 >75

>75 <25 50-75

50-75 25-50 >75

>75 >75 >75

>50 >50 25-50

AS, CS AS AS, PB, DW

F F M

-1 (13) x 1 (7)

-1 (8) x 1 (8)

-1 (14) -1 (13) 0,90 (19)

x F M

femur femur femur

x 450 459

x 165,3 170,7

351

5667

2722

>75

25-50

>75

Rechter arm?

25-50

AS, PS, DW, CS

0 (22)

0,80 (5)

0,64 (14)

kop femur: M, kop humerus: ND

480

175,7

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

323

5620

2284

>75

50-75

25-50

324

5621

2306

25-50

>75

25-50

325

5622

2340

>75

<25

50-75

326 327

5624 5625

1263 1572

2 2

2 3

50-75 >75

>75 >75

328

5626

1617

>75

329

5627

1777

330 331 332

5629 5631 5635

1893 2122 2223

2 1 3

333

5636

2243

334

5637

335

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

Geslachtsindicatoren

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 193 van 263

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma

EP PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

462

171,4

gewrichtsaandoeningen, EP

455 376,5

166,5 147,1

femur humerus

x x

x x 458

x x 170,4

x x

femur en humerus

446

167,6

femur en humerus

439,5

166,0

-1,27 (11) -1,25 (12)

x ND

femur

x x

1,25 (8)

1,11 (18)

femur

448

168,0

0,13 (15)

1 (8)

- (F)

(0,43 (23)) 0,58

femur en humerus

446

167,6

AS, PB

1,26 (19)

femur en humerus

458

170,4

12-17 >50

TF, EF AS, DW, CS

- (F) M?

-1 (21) -0,42 (24)

-1 (8) -1 (8)

F x

femur -

25-50

-1,11 (19) 01,19 (16) -1,18

gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, metabolisch gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen miscellaneous gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen

femur en humerus

470

170,2

>75

25-50

AS, PB

-0,63 (24)

-1 (8)

-1 (19)

femur en humerus

404,5

154,0

>75

25-50

AS, PB

1,11 (19)

femur en humerus

441

166,4

>75

25-50

AS, CS

-1,2 (10)

-1 (8)

-1 (16)

humerus

413,5

156,2

>75 25-50 >75 >75

>75 >75 >75 >75

<25 >75 50-75 >75

6-11 25-50 >50 25-50

TF, EF, DL AS AS, DW, CS AS, PB, DW, CS

F M F

x x 0,71 (24) -0,79 (24)

x -0,83 (6) 1,38 (8) -1 (8)

x -1 (6) 1,21 (19) -1,21 (19)

x M F

femur femur en humerus femur en humerus

x 479 422

x 175,4 158,3

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

352

5668

2753

50-75

>75

50-75

>75

25-50

AS, PS

0,75 (12)

353 354

5669 5670

2759 2765

3 1

1 1

>75 >75

50-75 >75

25-50 25-50

AS, PB, DW AS, PB, DW

F F

-1 (24) -1 (24)

-1 (8) -1 (8)

-1 (19) -1,11 (19)

F F

kop femur: M, kop humerus: ND femur en humerus femur en humerus

355

5671

2780

>75

50-75

25-50

AS, PB, DW, CS

-0,90 (21)

-1 (8)

-1,33 (18)

356 357

5672 5674

2787 2799

2 2

3 3

>75 >75

25-50 >75

>75 >75

50-75 >75

25-50 25-50

AS, CS AS, CS

M M

1,1 (11) 0,76 (21)

0,75 (8) 0,67 (6)

1,3 (10) 0,75 (12)

x x

358 359 360

5676 5679 5683

2849 2874 2911

2 3 1

3 4 2

25-50 >75 >75

>75 >75 >75

25-50 50-75 >75

<25 >75 >75

<25 >75 50-75

Armen en benen -

25-50 25-50 25-50

AS, CS AS, DW, CS AS, PB, CS

F? F M

-1,25 (24) -1,23 (24) 1,2 (10)

-1 (8) -1 (6) 1 (8)

-0,4 (10) -1 (11) 1,19 (16)

x x ND

femur en humerus

361 362

5685 5688

2931 2992

1 2

3 2

50-75 >75

<25 >75

25-50 >75

25-50 50-75

25-50 25-50

AS AS, PS, DW

F M

x 0,82 (22)

x 1 (7)

-0,92 (12) 0,47 (19)

ND M

femur x

363

5694

2438

>75

50-75

>75

18-25

AS, PB, DW, CS, TF, EF

0,82 (17)

1,38 (8)

1,05 (19)

364

5695

2469

>75

25-50

AS, DW, CS

0,9 (21)

1,38 (8)

1,18 (17)

365 366

5696 5702

2525 3035

3 2

3 4

>75 >75

>75 50-75

50-75 50-75

>75 >75

>75 50-75

25-50 25-50

AS, PB, DW, CS AS, CS

F F

-1,32 (19) -1 (5)

-1 (8) x

367

5707

3093

>75

25-50

>50

AS, PB, CS

0,77 (22)

368

5708

3101

>75

50-75

12-17

TF, EF, DL

369

5710

3105

>75

<25

50-75

>75

50-75

18-25

AS, PB, EF

370

5715

2393

>75

<25

>75

25-50

371 372

5716 5717

2421 2430

1 1

2 3

>75 50-75

>75 >75

>75 50-75

>75 >75

>75 <25

373

5718

2433

>75

<25

>75

374

5721

2461

>75

375

5722

2505

>75

<25

>75

376

5723

2515

>75

377 378 379 380

5724 5727 5729 5731

2672 2889 2947 2977

2 2 1 1

2 4 1 0

>75 50-75 >75 >75

>75 <25 >75 >75

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

humerus

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 194 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen miscellaneous EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, miscellaneous, aangeboren afwijkingen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Andere

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

Rechter arm, middenrif -

>50

AS, PB, DW

-1,13 (24)

-1 (8)

-1,33 (18)

femur en humerus

433

161,1

gewrichtsaandoeningen

25-50 25-50

AS, PB, DW, CS AS, PB, DW, CS

F M

-0,84 (13) 0,88 (24)

-1 (6) 1 (8)

-0,95 (19) 1,16 (19)

ND M

femur femur en humerus

409 x

155,1 x

>75

25-50

1 (2)

0,94 (17)

femur en humerus

502

180,9

>75

>50

AS, PB, DW, CS

0,91 (24)

1 (8)

1,11 (19)

femur en humerus

428,5

163,4

>75 25-50 25-50 >75

>75 25-50 <25 >75

50-75 50-75 <25 >75

>50 18-25 1-5 >50

AS, DW, CS AS, EF TF, EF, DL AS, PB, CS

M M F

1,13 (24) x x -0,96 (24)

1 (8) x x -1 (8)

0,76 (17) 1,19 (16) x -1,26 (19)

M x F

femur en humerus femur en humerus humerus

483,5 x 405

176,5 x 154,1

>75 >75

50-75 >75

50-75 50-75

6-11 25-50

TF, EF, DL AS, PB, DW, CS, EF

x -1,29 (24)

x x

x -1,42 (19)

femur en humerus

427,5

159,7

50-75

<25

18-25

1,23 (13)

1,63 (8)

1,16 (19)

femur

50-75

<25

>75

50-75

<25

>50

AS, PB, DW, CS, TF, EF AS

1,19 (16)

femur en humerus

447

167,8

0 2 1

1 4 4

25-50 >75 50-75

<25 >75 <25

25-50 50-75 <25

<25 50-75 >75

<25 <25 50-75

18-25 25-50 >18

AS, PB, EF AS, DW, CS EF

M M F

x 0,45 (11) x

x -0,25 (8) x

1,11 (19) 1 (12) x

M x x

femur femur -

505 x x

181,6 x x

2592 2595

2 1

1 2

>75 >75

50-75 >75

18-25 18-25

AS, DW, CS, TF, EF AS, DW, CS, TF, EF

F M

-1 (24) 1 (21)

-1 (8) 1 ,38 (8)

-1,37 (19) 1,26 (19)

F M

humerus femur en humerus

386,5 x

149,6 x

5771

2602

>75

12-17

TF, EF, DL

0,47 (17)

1 (8)

400

5772

2616

>75

50-75

25-50

18-25

DW, CS, TF, EF

-1 (24)

-1 (8)

(1,17 (18)) -1,19 (16)

femur en humerus

401

5778

2944

>75

50-75

1-5

TF, EF, DL

402 403 404

5780 5781 5783

2972 2979 3044

2 2 2

3 4 4

>75 >75 >75

>75 50-75 50-75

50-75 50-75 25-50

25-50 >75 50-75

25-50 25-50 >50

AS, DW, CS AS, PB, CS AS, CS

M F F

0,96 (24) -1 (100 -1,14 (21)

1 (8) -1 (8) -1,38 (8)

0,5 (16) -1 (14) -1 (8)

M x x

x x x

405

5784

3062

>75

50-75

1-5

TF, EF, DL

406

5786

3072

>75

50-75

>75

25-50

AS, PB, CS

1,2 (10)

1 (5)

1,11 (19)

femur

407 408

5788 5789

3148 1295

1 0

2 0

>75 >75

50-75 >75

1-5 >50

EF, DL AS, PB, DW

x 1,21 (24)

x 0,75 (8)

x 0,84 (19)

femur en humerus

437,5

165,5

409

5792

2041

25-50

<25

>75

25-50

AS, PB

1 (19)

femur

463

171,6

gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, EP, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, metabolisch, EP, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen metabolisch, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, PNBF aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen metabolisch, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, aangeboren afwijkingen metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, miscellaneous metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen PNBF gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

381

5732

2983

50-75

>75

25-50

50-75

>75

382 383

5733 5735

2995 3003

2 1

>75 >75

50-75 >75

>75 >75

50-75 >75

384

5737

3028

>75

50-75

>75

385

5739

3069

>75

386 387 388 389

5740 5741 5743 5754

3075 3098 3121 2397

2 1 2 2

1 2 3 2

>75 50-75 25-50 >75

>75 <25 >75 >75

390 391

5755 5756

2402 2406

1 0

0 0

>75 >75

392

5758

2418

393

5759

2451

394 395 396

5760 5766 5767

2456 2513 2555

397 398

5769 5770

399

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

Geslachtsindicatoren

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 195 van 263

Ziekteverschijnselen

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Andere

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

410

5794

2392

>75

25-50

AS, PB, DW

-1 924)

-1 (8)

-1,11 (19)

femur en humerus

418

157,3

411 412

5796 5797

2428 2436

0 2

50-75 >75

<25 50-75

25-50 >75

50-75 >75

25-50 >75

18-25 25-50

AS, PB, EF AS, PB, CS

F M

x x

-1,26 (19) 1,11 (19)

F M

femur en humerus femur

405,5 488,5

154,3 177,7

413

5801

2600

>75

<25

>75

>50

AS, PB

1,21 (19)

femur

414

5803

2622

25-50

<25

25-50

<25

>18

415 416

5804 5805

2628 2631

3 3

4 3

>75 >75

<25 >75

50-75 >75

>75 50-75

50-75 50-75

Schedel, linker arm, bekken, linker been, rechter onderbeen -

25-50 25-50

AS AS, CS

F F

x -1,08 (24)

-1 (8) -1 (8)

-1,21 (14) -0,81 (16)

x F

femur -

x x

417 418

5806 5808

2644 2725

3 2

3 4

50-75 >75

<25 >75

25-50 50-75

>75 >75

50-75 50-75

18-25 >50

AS, EF AS, CS

F F

x -0,58 (24)

x -1 (8)

-0,79 (14) -0,85 (13)

ND ND

femur femur

x x

419

5811

2813

>75

18-25

AS, PB, DW, CS, TF, EF

0,79 (24)

1 (8)

0,73 (15)

femur

420

5812

3111

>75

50-75

18-25

0,25 (24)

1 (8)

0,89 (19)

femur en humerus

445,5

167,4

421

5813

3222

>75

50-75

>75

50-75

>50

AS, PB, DW, CS, TF, EF AS, CS

-1,13 (24)

-1,38 (8)

-1 (14)

humerus

422 423 424

5819 5821 5822

2507 2548 2549

1 2 2

1 2 3

50-75 50-75 >75

<25 <25 >75

25-50 25-50 >75

50-75 25-50 50-75

>75 50-75 50-75

18-25 6-11 25-50

AS, EF TF, EF, DL AS, DW, CS

F F

x x -0,77 (13)

x x -1 (8)

-1,18 (17) x -0,83 (12)

F x

femur -

409 x

155,1 x

425

5823

2552

>75

50-75

25-50

18-25

0,96 (24)

1 (8)

1,17

femur

426

5825

2638

50-75

<25

25-50

<25

>75

25-50

AS, PB, DW, CS, TF, EF AS

1 (16)

femur

475

174,5

427

5827

2659

>75

>50

AS, PB, DW, CS

1,11 (18)

0,75 (8)

1,17 (18)

428

5829

2682

50-75

>75

50-75

25-50

>50

AS, PB, CS

-0,76 (17)

-1,16 (19)

humerus

380

148,0

429 430

5834 5835

2763 2839

3 2

3 3

>75 >75

50-75 >75

25-50 >75

>75 >75

>50 18-25

AS, PB, DW, CS AS, CS, EF

F? F

-0,86 (21) -1,24 (21)

-1 (8) -1 (8)

-0,4 (10) -1,36 (14)

x x

femur en humerus

x x

431

5836

2842

>75

25-50

AS, CS

-0,69 (16)

-1 (8)

-0,64 (14)

femur

432

5839

2941

>75

50-75

>75

25-50

AS, PB, DW, CS

0,63 (19)

0,75 (8)

1 (14)

433

5842

3052

>75

50-75

25-50

50-75

>50

AS, DW, CS

0,95 (22)

0,75 (8)

1 (8)

femur en humerus

434 435

5843 5844

3053 3058

2 1

3 2

>75 50-75

>75 >75

>75 50-75

>75 25-50

>75 50-75

25-50 18-25

AS, DW, CS AS, PB, DW, CS, TF, EF

F M

-1,13 (24) 1,11 (18)

-1 (8) 1,25 (8)

-1,18 (17) 1,16 (19)

ND M

femur femur en humerus

x 445

x 167,3

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

Geslachtsindicatoren

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 196 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, miscellaneous aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen

gewrichtsaandoeningen trauma, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen PNBF gewrichtsaandoeningen, metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen EP, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, PNBF aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, trauma gewrichtsaandoeningen, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen gewrichtsaandoeningen, metabolisch, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP trauma, PNBF

Andere

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

femur en humerus

422

161,8

femur

418,5

157,5

femur

-0,5 (14)

kop femur: F

408

154,9

1,19 (16)

femur

462

171,4

F F

-1 (13) -1,38 (8)

-1 (8) -0,43 (7)

-1 (5) -1,05 (19)

x F

kop femur: F

x 399,5

x 152,8

AS, DW, CS

-1,21 (24)

-1 (8)

-1 (16)

femur

12-17 >18

TF, EF, DL EF, CS

- (F) M

x -0,14 (22)

x x

x 0,43 (14)

x M

1-5 25-50

EF, DL AS, DW, CS

x 0,27 (22)

x 1,71 (7)

x 0,93 (14)

kop femur: M

>75 >75

25-50 >50

AS, DW, CS AS, CS

? M

-0,68 (22) 1,11 (12)

0,29 (7) 1 (8)

0,15 (13) 1,25 (12)

ND x

kop femur: F femur

x x

50-75 50-75 >75

<25 >75 <25

18-25 1-5 >18

AS, DW, CS, TF, EF EF, DL EF

F F

1,17 (24) x x

-1 (8) x x

-1 (17) x x

ND x

femur femur

457 x

167,0 x

50-75 50-75

>75 25-50

<25 25-50

6-11 <1m

20-30 (diafyse)

>75 >75

105,5 (diafyse)

>75 >75 >75 >75

>75 <25 >75 >75

>75 25-50 >75 >75

50-75 50-75 >75 25-50

<1m 112m 1-5 12-17 <1m 1-5

TF, DL, EF DL (+ metingen Fazekas en Kosá) TF, DL, EF TF, DL, EF TF, EF, DL EF TF, EF, DL TF, DL, EF

x x -

74 (diafyse) 137 (diafyse)

50-75

<25

>75

25-50

1-5

DL, EF

>75

50-75

>75

50-75

>75

<1m

TF, EF, DL

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

5846

3139

>75

18-25

AS, PB, DW, CS, TF, EF

0,38 (24)

0,75 (8)

1 (19)

437 438

5847 5848

3145 3218

2 2

1 3

>75 >75

50-75 >75

<25 50-75

6-11 18-25

TF, EF, DL AS, CS, EF

x -1,08 (12)

x -1 (8)

x -1,32 (16)

439

5850

3702

>75

50-75

>50

AS, CS

0,83 (24)

1 (8)

0,86 (14)

440

5851

3388

>75

50-75

6-11

TF, EF, DL

441

5854

4394

50-75

25-50

50-75

25-50

442

5856

4412

>75

<25

50-75

>75

50-75

>50

443 444

5865 5868

4810 4819

3 1

5 2

>75 50-75

50-75 50-75

50-75 <25

50-75 0

50-75 >75

25-50 25-50

AS, CS AS, PS, DW, CS

445

5869

4821

>75

Axiaal skelet, bovenste ledematen en voeten ontbreken; er zijn verschillende beenderen van een mogelijk intrusief, bijkomend, nietvolgroeid individu -

25-50

446 447

5872 5879

4419 3745

2 3

4 2

50-75 >75

25-50 >75

50-75 >75

448 449

5885 5891

4167 3592

1 3

50-75 >75

<25 >75

25-50 >75

50-75 >75

25-50 >75

450 451

5892 5894

3547 3614

3 2

2 3

>75 >75

>75 50-75

>75 >75

452 453 454

5895 5897 5900

3734 4507 3581

2 2 3

50-75 50-75 50-75

>75 <25 <25

>75 50-75 25-50

455 456

5902 5904

3160 1090

1 2

3 4

50-75 50-75

>75 50-75

457 458

5905 5906

3011 2095

3 3

4 1

>75 >75

459 460 461 462

5909 5918 5920 5923

2447 2744 4343 4240

1 3 3 1

1 3 1 1

463

5926

4243

464

5932

1858

Leeftijdsindicatoren

Spoornr.

436

Leef tijd (jaar)

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 197 van 263

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, trauma, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen metabolisch, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, trauma, PNBF, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen miscellaneous

gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, PNBF, aangeboren afwijkingen (?) gewrichtsaandoeningen, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, EP gewrichtsaandoeningen, EP, trauma aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen metabolische stoornissen Zeer jong individu tussen 4,55 maanden sinds verwekking metabolisch miscellaneous metabolische stoornissen, trauma Bij de beenderen ook een mogelijk houten object (?), -

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

Andere

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

>18

-1 (8)

femur en humerus

<1m <1m 1-5 18-25

TF, DL, EF TF, EF, DL TF, DL, EF AS, PB, TF, EF

x -1 (2)

x -1 (6)

x -1,11 (19)

femur en humerus

x 134,5 (diafyse x

Nee, wel extra schedel

18-25 25-50

EF, AS AS, DW, CS

F M

x 0,74 19)

x 1,14 (7)

-1,36 (14 1,38 (13)

F ND

420,5 x

158,0 x

>75

25-50

-0,38 (8)

>75

>18

EF, DW, CS

0,38 (21)

0,57 (7)

0,38 (8)

>75

12-17

TF, DL, EF

>75

25-50

AS, PS, DW, CS

-0,45 (22)

-0,29 (7)

0,63 (19)

165,2

50-75

>75

50-75

<25

25-50

AS, CS

-0,1 (10)

-1,14 (7)

-1,08 (12)

kop femur: ND, kop humerus: ND kop humerus: ND

Ca. 370 (diafyse) 436

miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP (?) gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous -

1 3 1

>75 >75 >75

1-5 18-25 25-50

TF, DL, EF EF, AS, PS, DW, CS AS, DW

F F

-0,30 (20) -1,23 (22)

0,14 (7) -0,71 (7)

-0,79 (14) -1,05 (19)

ND F

195,5 (diafyse) x 415,5

x 156,7

>75

18-25

EF, AS, DW, CS

-1,05 (22)

-0,71 (7)

0 (14)

kop femur: ND kop femur: ND, kop humerus F kop femur: F

2189 1761

3 2

2 2

25-50 50-75

<25 >75

25-50 50-75

25-50 25-50

AS, DW AS, DW, CS

? F

0 (3) -0,36 (17

0 (1) -1 (7)

0,29 (7) -1 (10)

x x

5995

1943

>75

Schedel

25-50

AS, PS

-0,71 (7)

484

5996

3156

>75

25-50

AS, PS

0,29 (14)

kop femur: ND

450

485

5997

3186

>75

25-50

>75

Deel van axiaal skelet?

25-50

As, PS, DW

0,64 (22)

1,43 (7)

0,95 (19)

kop femur: ND, kop humerus: ND

465,5

172,2

486

5998

3177

>75

25-50

AS, CS

0,31 (16)

0,06 (16)

kop femur: M, kop humerus F

446,5

164,4

487

5999

2240

>75

25-50

AS, PS, CS

-1,18 (22)

-0,29 (7)

-1 (14)

kop femur: ND, kop humerus F

437

162,0

488

6000

2781

>75

50-75

>75

Linker femur en voeten; daarnaast was er een rechterbeen van een non-adult met vermoedelijk een fout nummer -

25-50

AS, DW, CS

0,29 17)

1,57 (7)

0,43 (14)

kop femur: M

Inv.nr.

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

465

5938

2706

25-50

<25

50-75

25-50

466 467 468 469

5939 5943 5944 5945

1092 258 1488 257

2 2 1 0

4 1 1 1

>75 >75 >75 >75

>75 >75 >75 50-75

50-75 >75 >75 50-75

>75 >75 >75 >75

50-75 50-75 >75 >75

470 471

5982 5983

2871 1679

2 1

2 4

50-75 >75

0 >75

25-50 >75

50-75 >75

>75 >75

472

5984

1769

50-75

25-50

473

5985

2963

>75

50-75

474

5986

2900

>75

<25

475

5987

1387

>75

476

5988

2510

477 478 479

5989 5990 5991

2113 1759 2453

2 2 2

480

5992

1287

481 482

5993 5994

483

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

Linker arm, middenrif, bekken, rechter been -

Geslachtsindicatoren

kop femur: F kop femur: M

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 198 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, miscellaneous metabolische stoornissen aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen metabolische stoornissen, PNBF, aangeboren afwijkingen miscellaneous gewrichtsveranderingen, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, PNBF, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, trauma gewrichtsaandoeningen, EP, trauma, aangeboren afwijkingen metabolische stoornissen, gewrichtsaandoeningen, EP, PNBF, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP

gewrichtsveranderingen, EP, aangeboren afwijkingen

Lengte femur (mm)

Gestalte (cm)

225 (diafyse)

-0,94 (18) -0,71 (14)

F F

femur kop femur: F

425 411

159,1 155,6

-0,67 (6)

-1 (9)

-0,82 (22)

-1 (8)

-1,35 (17)

F M

x 0,58 (24)

-1 (8) 1 (8)

-1,16 (19) 1,21 (14)

F x

femur en humerus femur

x x

F M

-0,50 (20) x x

-0,57 (7) x x

-0,84 (19) x 1,42 (12)

F ND

kop humerus: F x

x x

Spoornr.

Opp.-verwering

Fragm.

Totaal

Schedel

Axiaal skelet

Bovenste ledematen

Onderste ledematen

Leef tijd (jaar)

Leeftijdsindicatoren

Geslacht

Morfologie Cranium

Morfologie Mandibula

Morfologie bekken

DSP

489

6001

2491

>75

50-75

25-50

AS, PS, CS

-0,20 (10)

0,29 (7)

0,67 (9)

490

6002

3097

>75

1-5

TF, DL, EF

491

6009

2803

>75

25-50

AS, DW, CS

-0,79 (24)

-1 (8)

-1,21 (14)

492 493

6016 6021

2375 1031

2 1

2 2

50-75 >75

<25 >75

50-75 >75

>75 >75

50-75 >75

18-25 25-50

AS, PB, EF AS, PS, DW, CS

F F

x -0,41 (22)

x 0,43 (7)

494

6022

2728

>75

25-50

AS, CS

-0,06 (17)

495

6026

2387

50-75

>75

<25

25-50

AS, DW, CS

496 497

6028 6029

2562 2827

2 3

2 4

>75 >75

<25 >75

>75 50-75

>75 >75

50-75 25-50

25-50 25-50

AS AS, PB, DW, CS

498 499 500

6035 6043 6058

3078 3081 2064

1 1 1

1 0 3

50-75 >75 50-75

>75 >75 0

>75 >75 <25

>75 >75 25-50

25-50 >75 >75

25-50 6-11 25-50

AS, PS TF, EF, DL AS, PS

Andere

Inv.nr.

Geslachtsindicatoren

Vermiste skeletelementen

Volledigheid (%)

kop femur: M

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 199 van 263

Ziekteverschijnselen

gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous, aangeboren afwijkingen metabolische stoornissen, PNBF, miscellaneous gewrichtsaandoeningen, trauma, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP, miscellaneous, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen trauma gewrichtsaandoeningen, aangeboren afwijkingen gewrichtsaandoeningen, EP metabolisch EP (?), aangeboren afwijkingen

Appendix 2.1: Overzicht van de verschillende observaties voor de gebitsgezondheid.

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

Aantal tanden

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

1 2

4889 4891

3885 3606

6-11 >50

1 1

15 (wisselend gebit) 25

13,8

0,0

4,0

0 2

+ 0

4895

3994

25-50

19,4

3,1

7,7

4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24

4897 4902 4903 4904 4905 4906 4907 4909 4918 4919 4921 4923 4930 4931 4935 4936 4938 4940 4941 4948 4950

4133 3998 4323 4000 4007 4027 4038 4095 3854 3830 3632 3541 3607 3811 4927 4805 3526 3550 3659 4941 3927

>50 12-17 1-5 >18 18-25 18-25 25-50 6-11 25-50 >50 18-25 25-50 18-25 >50 >50 6-11 25-50 18-25 25-50 >18 25-50

M F M M M F F M M F M F M M M M M

0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1

x 6 8 (wisselend gebit) 0 16 6 14 8 9 29 26 21 12 x 8 15 29 21 6 13

x x 100,0 48,4 53,8 x 63,6 50,0 0,0 13,3 30,0 0,0 x x 40,0 3,3 32,3 40,0 56,7

x x 50,0 3,1 18,8 x 8,3 25,0 3,3 6,3 0,0 25,0 x x 16,7 0,0 3,1 28,6 3,2

x x 100,0 5,9 55,6 x 40,0 46,7 3,3 17,9 4,8 31,3 x x 30,0 0,0 4,5 40,0 7,1

x 0 0 1 0 2 0 1 1 0 0 0 0 x 0 1 0 0 0 2

x + + x 0 0 0 0 0 0 0 + + x 0 0 0 + 0 +

Andere

Gebitsanomalieen: E13 is maar deels doorgekomen en E18 moet nog doorkomen, terwijl wel volwassen E14 is gedraaid, de voortanden in de onderkaak staan extreem ver naar voren; gebitsanomalie: E38 en E48 hebben een 5de occlusaal vlak (E46 ook, maar dit is niet gebruikelijk bij M3, wel bij M1) Opvallende slijtage anterieure tanden Opvallende veel slijtage in de kiezen Vermoedelijk pijprokersgat rechtsonder Opvallende slijtage links onder Rotatie 3,3

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 200 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 25 26 27 28 29 30 31 32 33

4951 4957 4959 4960 4963 4966 4970 4973 4974

3682 3933 4011 3860 4284 3714 3654 4490 3669

18-25 25-50 25-50 18-25 >50 >50 >50 >50 25-50

F F M F F F M F F

1 1 1 1 0 1 1 0 1

12 22 10 9 0 14 8 x 12

58,6 29,0 61,5 50,0 x 46,2 60,0 x 20,0

6,5 3,1 18,8 14,3 100,0 7,1 25,9 x 6,3

14,3 4,3 43,8 33,3 100,0 12,5 46,7 x 7,7

0 0 9 0 0 0 3 x 0

0 0 x 0 x 0 + x 0

34 35 36 37 38 39

4979 4982 4983 4984 4987 4988

4492 4211 3778 3868 4409 3242

25-50 1-5 25-50 25-50 25-50 >50

F M M M M

0 1 0 1 1 1

x 8 0 25 14 26

x x 100,0 10,7 12,5 10,3

x x 87,5 6,7 0,0 9,4

x x 100,0 11,1 14,3 10,3

x 0 0 0 0 3

x ++ x 0 ++ 0

40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53

4990 4993 4996 4998 5005 5010 5012 5013 5014 5015 5017 5019 5020 5023

4500 4630 3749 3595 3869 4349 3895 3363 3646 3696 4255 3450 3975 3367

>50 25-50 >50 25-50 25-50 >18 25-50 >50 25-50 12-17 25-50 >50 25-50 18-25

M F F F F F F M M M M M F

0 1 0 1 0 1 1 1 0 0 1 1 1 1

x 6 x 14 x 7 12 11 x x 15 17 21 23

x 60,0 x 6,7 x 70,8 7,7 42,1 x x 6,3 19,1 32,3 28,1

x 6,3 x 16,7 x 14,3 27,8 40,6 x x 0,0 25,0 0,0 0,0

x 14,3 x 17,7 x 45,5 29,4 66,7 x x 6,7 37,5 0,0 4,3

x 0 x 0 x 0 0 0 x x 0 1 0 0

x 0 x 0 x 0 0 0 x 0 0 0 + +

Andere

Sterke slijtage en mogelijke pijpfacetten; Extreem veel tandsteen Gebitsanomalie: E35 en 45 zijn aangeboren afwezig en bestaan uit DP 75 en 85; DP75 is kort geleden am verloren (2 dichtgroeiende holtes) en DP85 is nog aanwezig) Kiezen zijn opvallend sterk gesleten; kauwvlak van de incisors onder is iets kartelig (AM trauma's) Van E27 is een wortelfragment in de kaak achtergebleven -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 201 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 54 55 56

5025 5028 5029

3872 4235 4024

18-25 25-50 25-50

M F M

1 1 1

11 31 20

56,0 3,1 28,6

21,9 0,0 0,0

50,0 0,0 0,0

0 0 0

0 + 0

57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72

5030 5032 5038 5039 5040 5048 5049 5054 5056 5057 5058 5062 5072 5077 5078 5079

4206 4003 4289 4043 3587 4414 4445 3888 3909 3922 4018 4311 5456 5486 3373 3384

>50 18-25 25-50 18-25 25-50 >18 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 >50 >50 25-50 25-50 6-11

M M F F F M F F F M M F M M ? -

1 0 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 0 1 1 0

8 x 4 15 17 0 x 1 17 14 20 15 0 21 12 x

50,0 x 69,2 x 34,6 100,0 x 80,0 29,2 46,2 31,0 42,3 100,0 34,4 25,0 x

23,8 x 35,0 x 7,1 27,3 x 37,5 14,3 16,1 0,0 13,3 21,4 0,0 20,0 x

46,2 x 72,7 x 42,1 100,0 x 75,0 23,8 31,6 0,0 42,1 100,0 0,0 25,0 x

0 x 0 3 0 0 x 0 2 0 0 1 0 0 0 x

+ x 0 0 + x x 0 0 0 0 0 x 0 0 ++

73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83

5085 5086 5087 5088 5091 5092 5093 5095 5096 5101 5102

3620 3624 3637 3640 3693 3710 3736 3832 3905 4618 4627

18-25 12-17 >50 25-50 1-5 18-25 25-50 1-5 6-11 25-50 18-25

M M F F F F M

1 0 0 1 1 1 1 0 1 1 1

26 x x 19 2 14 15 x 8 (wisselend gebit) 14 21

10,3 x x 24,0 x 12,5 28,6 x 17,7 32,3

3,3 x x 21,9 x 0,0 8,7 x 0,0 0,0

3,7 x x 26,9 x 0,0 11,8 x 0,0 0,0

0 x x 0 0 0 0 x 0 0 0

0 0 x 0 0 0 + 0 + 0 0

Andere

Gebitsanomalie: E18 zit horizontaal in de kaak met het kauwvlak aan de buccale zijde Am kort voor de dood, veel caries voor de leeftijd Mogelijk pijprokersgaten, E24 is een kwartslag gedraaid E15 is een kwarslag gedraaid Veel slijtage gebit voor kind, incisors lijken slijtage als bijten op hard materiaal, maar niet goed zichtbaar door oa vuil Rotatie 3,3 en overlap enkele tanden Bruine verkleuring op E11 is vermoedelijk gevolg trauma

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 202 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 84 85 86 87 88 89

5107 5113 5119 5121 5122 5123

4667 4812 3346 3720 3754 3773

25-50 25-50 25-50 18-25 6-11 18-25

M M M M M

0 1 1 0 1 1

x 20 10 x 9 25

x 28,6 61,5 x x 16,7

x 6,7 13,3 x x 6,3

x 13,6 35,7 x x 11,1

x 0 0 x 0 0

90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110

5126 5128 5129 5130 5161 5163 5169 5172 5178 5182 5184 5186 5187 5190 5191 5192 5199 5202 5204 5208 5209

3936 4069 4232 4260 69 103 169 187 267 299 322 367 375 383 386 388 72 105 146 204 229

>50 25-50 6-11 1-5 >18 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25 25-50 >18 25-50 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50

F M M M M M F ? F? M F F F M F M M F M

1 0 1 0 1 0 1 1 1 0 0 0 1 0 1 1 0 1 1 0 1

9 x 14 x 12 17 9 3 0 0 22 x 19 28 x 6 8 0 20

46,0 x x x 47,8 0,0 30,8 66,7 0,0 100,0 24,1 x 20,8 12,5 x 57,1 42,9 100,0 31,0

10,7 x x x 14,8 0,0 18,8 64,0 100,0 91,3 0,0 x 14,3 0,0 x 0,0 12,5 50,0 6,5

25,0 x x x 25,0 0,0 41,7 89,5 100,0 100,0 0,0 x 43,5 0,0 x 16,7 40,0 100,0 9,1

0 x 0 x 2 0 1 0 0 1 0 x 2 0 x 0 2 0 0

0 x 0 0 0 + 0 0 x x 0 x 0 0 x 0 + x 0

111 112 113

5211 5213 5214

316 324 341

18-25 25-50 25-50

F M? ?

1 0 1

8 5

33,3 64,3

20,0 6,7

36,4 33,3

0 0

Andere

Onderste incisors zijn deels overlappend doorgekomen (zeer scheef gebit) Gebitsanomalie: E15 is een permanente kies ipv premolaar (geen melkkiesje, dus rechts boven zijn 4 kiezen!) Zeer sterke slijtage, flinke tandvleesontsteking in linkeronderkaak Halfcirkelvormige facetten Halfcirkelvormige facetten; Rotatie 3,5 E15 is een kwartslag gedraaid E18 is zeer klein Vooraan geen, naar achter sterke, soort afglijdende slijtage; ontstoken gehemelte 4,6 mogelijk AM trauma; 4,3 rotatie

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 203 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 114 115 116 117 118 119 120 121 122

5223 5226 5230 5231 5232 5234 5236 5237 5238

370 385 402 988 990 1004 1010 1019 1021

12-17 >18 12-17 >50 >50 6-11 >50 18-25 18-25

M M M F F F

0 1 1 0 1 0 1 1 1

x 4 21 x 9 x 5 9 21

x 73,3 x 25,0 x 44,4 66,7 27,6

x 6,3 x 14,3 x 30,8 3,6 0,0

x 60,0 x 36,4 x 66,7 20,0 14,3

x 0 1 x 0 x 1 0 0

0 0 0 x 0 0 0 0 +

123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144

5241 5242 5243 5244 5246 5248 5249 5251 5252 5253 5257 5258 5259 5260 5261 5263 5268 5269 5270 5275 5276 5277

1038 1039 1043 1056 1077 1102 1104 1133 1138 1146 1196 1199 1203 1216 1230 1234 986 992 993 1023 1025 1029

25-50 18-25 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 >18 25-50 >50 25-50 >18 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 1-5

M F M F M M F M ? F F M M F F F F M? F F ? -

1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 1 0 0

22 18 2 26 0 x 9 6 8 8 4 24 11 0 6 0 7 0 23 2 x x

21,4 40,0 55,6 18,8 100,0 x 52,6 66,7 63,6 57,9 81,0 17,2 26,7 x 72,7 100,0 41,7 100,0 23,3 84,6 x x

9,7 6,3 35,7 0,0 40,0 x 0,0 5,3 21,4 24,0 0,0 3,3 21,1 100,0 18,5 66,7 25,0 85,7 6,3 13,3 x x

32,0 10,0 55,6 3,8 100,0 x 22,2 14,3 64,3 64,3 50,0 8,0 26,7 100,0 63,6 100,0 36,4 100,0 12,0 100,0 x x

0 1 0 1 1 x 0 0 3 4 0 0 0 0 1 1 0 0 0 1 x x

0 0 0 0 x x 0 0 0 0 0 0 0 x 0 x + x 0 0 0 0

Andere

Cariës E36, 46 en 47 vertonen am trauma, verm. gevolg bijten op hard object, onduidelijk caries gevolg of oorzaak Gebitsanomalie: mist in de bovenkaak de .4 of .5 aangeboren Gebitsanomalie: E23 zit nog in de kaak, wel volwassen individu -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 204 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

0 1 21 23 0 13 x 9 x 3 2 8 0 2 x x 22 0 7 15 27 3 3 x 0 x x x x 10 2

DEH (x/0/+/++)

Aanwezigheid gebit (1/0) 0 1 1 1 0 1 0 1 0 1 1 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 1 0 0 0 0 1 1

Peri-apicale holtes (n)

Geslacht M F M M F F F F M M F M M F M M F F M M F M M F F M M -

DMF-index

Leeftijd >18 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 6-11 25-50 >18 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 >18 25-50 18-25 >18 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 6-11 25-50 1-5 25-50 18-25 6-11 18-25 1-5

AMTL-index

Spoornr. 1058 1070 1108 1110 1116 1131 1162 1167 1191 1214 1248 1250 1289 389 1218 1585 1606 1608 1649 1664 1716 1734 1750 1755 1763 1786 1802 1806 1811 1815 1819 1837

PMTL-index

Inv.nr. 5278 5279 5281 5282 5283 5285 5287 5288 5289 5291 5294 5295 5300 5301 5303 5307 5309 5310 5311 5313 5316 5318 5321 5322 5323 5327 5329 5332 5333 5334 5335 5337

Aantal tanden

ID 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176

100,0 90,9 25,0 11,5 100,0 53,6 x 43,8 x 40,0 87,5 57,9 100,0 75,0 x x 26,7 100,0 63,2 34,8 12,9 40,0 40,0 x 100,0 x x x x 23,1 x

81,3 31,3 0,0 13,3 62,5 6,7 x 0,0 x 28,6 42,9 13,6 84,4 50,0 x x 0,0 75,0 5,0 4,2 0,0 28,6 37,5 x 35,7 x x x x 18,8 x

100,0 100,0 0,0 18,5 100,0 26,7 x 0,0 x 40,0 100,0 36,4 100,0 80,0 x x 22,7 100,0 25,0 50,0 0,0 40,0 50,0 x 100,0 x x x x 30,8 x

0 2 1 0 0 2 x 0 x 0 0 0 0 1 x x 1 1 0 3 0 0 0 x 1 x x x x 2 x

x 0 0 0 x 0 0 0 x + 0 0 x 0 x x + x 0 + 0 0 0 x x 0 x x x + 0

Andere

Flinke diagonale slijtage E34, maar zou als gevolg van am verlies kunnen zijn Heeft een enorme cyste in de l onderkaak van E32 t/m E35 Mogelijk pijprokersgat -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 205 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202

5338 5339 5340 5341 5343 5344 5345 5346 5347 5348 5349 5350 5353 5356 5357 5359 5360 5361 5367 5368 5369 5375 5376 5377 5378 5380

1245 1390 1482 1557 1583 1589 1591 1629 1642 1677 1689 1724 1753 1798 1801 1825 1826 1145 1300 1321 1349 1413 1416 1450 1466 1541

18-25 18-25 >50 >50 25-50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 >18 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 1-5 25-50 25-50 25-50 1-12m 6-11 18-25

F F M M M F F M M M M F F M M F M M F F F F M

1 1 0 1 1 0 0 1 1 0 1 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1

14 22 x 3 4 x x 2 13 x 10 8 x 20 10 x 24 7 24 6 (wisselend gebit) 15 4 16 x x 13

33,3 21,4 x 82,4 20,0 x x 75,0 43,5 x 37,5 63,6 x 31,0 47,4 x 14,3 46,2 14,3 37,5 20,0 15,0 x x 51,9

16,0 0,0 x 39,3 0,0 x x 63,6 28,1 x 11,1 24,1 x 9,4 9,5 x 0,0 18,8 6,7 14,3 0,0 25,9 x x 3,6

27,8 0,0 x 78,6 0,0 x x 87,5 45,5 x 16,7 53,3 x 30,4 33,3 x 0,0 40,0 23,1 31,6 0,0 54,2 x x 14,3

1 0 x 1 0 x x 0 4 x 0 0 x 2 3 x 0 0 3 0 0 0 4 x x 1

0 0 x 0 0 x x 0 0 x 0 0 x 0 0 x 0 0 0 0 0 0 ++ x 0 0

203 204

5381 5382

1545 1548

1-12m 18-25

0 1

x 25

x 3,9

x 0,0

x 0

x +

205

5383

1559

25-50

26,3

36,7

52,0

Andere

Non-metrisch kenmerk 2,2 Non-metrische kenmerken 1,2, 2,2, 1,3, 2,3; Rotatie 3,5 Impactie 4,8 Non-metrische kenmerken 1,1 en 2,1; Rotatie 1,5 en 2,4 E13, 14 en 25 zijn gedraaid tov oorspronkelijke anatomische positie, gebitsanomalie: E24 lijkt aangeboren te ontbreken; E45 en vermoedelijk E35 zijn (permanente) melktanden E14 is een kwartslag gedraaid, gebitsanomalie: mist aangeboren verstandskiezen en 2e snijtanden bovenkaak -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 206 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 206 207 208

5385 5386 5387

1577 1579 1600

25-50 25-50 >50

M M F

0 1 1

x 1 2

x 75,0 77,8

x 33,3 40,0

x 66,7 87,5

x 0 0

209 210 211 212 213 214

5389 5391 5395 5396 5397 5399

1651 1698 1001 1278 1305 1325

6-11 12-17 25-50 25-50 25-50 >18

F F F F

0 1 1 1 1 1

x 22 7 14 2 27

x x 56,3 53,3 92,0 12,9

x x 0,0 3,2 10,7 0,0

x x 14,3 6,7 60,0 0,0

x 0 1 0 0 0

0 + 0 0 0 0

215 216

5400 5401

1348 1398

25-50 18-25

F F

1 1

14 7

41,7 12,5

14,3 0,0

38,9 0,0

2 0

0 0

217 218 219

5402 5404 5406

1438 1513 1536

25-50 25-50 25-50

F F M

1 1 1

4 2 10

80,0 87,5 52,4

16,7 20,0 34,4

62,5 66,7 66,7

5 0 4

0 x +

220 221 222 223 224 225 226 227 228 229 230 231 232 233 234

5409 5410 5413 5415 5417 5418 5419 5422 5423 5425 5426 5429 5431 5433 5436

1602 1635 1695 1747 1818 1831 1064 1227 1232 1317 1327 1421 1563 1596 1613

25-50 25-50 25-50 6-11 <1m <1m >50 1-5 >50 >50 12-17 18-25 25-50 6-11 25-50

M M F F M M ? M F

0 1 1 0 0 0 0 1 1 1 0 1 1 0 1

x 19 24 x x x 0 9 1 19 x 19 2 x 14

x 26,9 16,7 x x x 100,0 x 66,7 34,5 x 32,1 89,5 x 30,0

x 18,8 6,3 x x x 81,3 x 50,0 9,4 x 6,7 40,6 x 4,8

x 68,0 25,9 x x x 100,0 x 75,0 18,2 x 33,3 86,7 x 13,3

x 2 3 x x x 0 x 0 0 x 0 6 x 0

x x 0 ++ x x x 0 x 0 0 + 0 0 0

Andere

E13 heeft opvallende slijtage: linguale zijde bijna volledig weg gesleten, buccale zijde intact, gebitsanomalie: E12 aangeboren afwezig Eerste incisors onderkaak staan in het midden iets naar binnen toe gedraaid, gebitsanomalie: E28 is een stompje ipv een volwaardige molaar Onregelmatige facetten Zeer veel gaten in de voortanden, maar ziet er niet als rotting/caries uit, vermoedelijk pm breuken/beschadigingen Sterke alveolaire atrofie Halfcirkelvormige facetten; 2,3 vertoonde mesiaal en distaal een groef op het bijtoppervlak, onduidelijk of onregelmatige sijtage of AM afschilferingen. Zeer sterke slijtage, mogelijk normale variatie Non-metrische kenmerken 1,2 en 2,2 3,4 aanwezig in kaakbeen, maar niet bovengekomen Anterieure tanden vertoonden buccaal sterkere slijtage, mogelijk variatie -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 207 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 235 236 237 238 239 240 241 242

5438 5439 5440 5443 5446 5448 5449 5450

1633 1639 1646 1707 1068 1120 1126 1185

6-11 25-50 25-50 <1m >18 >50 25-50 25-50

? F M M F F

0 1 1 0 1 0 1 1

x 10 11 x 4 0 10 13

x 60,0 62,1 x 50,0 100,0 23,1 43,5

x 10,7 9,4 x 0,0 48,0 18,8 28,1

x 23,1 50,0 x 25,0 100,0 23,1 50,0

x 0 2 x 1 1 0 2

0 + 0 x 0 x + 0

243 244 245 246

5451 5453 5454 5455

1188 1323 1331 1366

18-25 25-50 12-17 25-50

F M? F

1 0 0 1

2 0 x 11

75,0 100,0 x 54,2

0,0 56,3 x 7,7

0,0 100,0 x 15,4

0 0 x 0

0 x x 0

247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261

5456 5459 5460 5465 5466 5469 5476 5477 5481 5485 5487 5488 5495 5496 5498

>50 1-12m 18-25 1-5 1-5 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25 >18

M M F M M F F M M M F F

1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 0

18 x 28 x 4 9 6 1 25 12 x x 7 3 0

25,0 x 0,0 x x 35,7 62,5 92,3 21,9 53,9 x x 58,8 70,0 x

14,3 x 12,5 x x 12,5 46,7 55,2 0,0 10,3 x x 15,0 0,0 100,0

27,3 x 0,0 x x 18,2 75,0 94,1 0,0 20,0 x x 50,0 0,0 100,0

0 x 0 x x 0 x 2 0 1 x x 0 0 0

0 0 0 x 0 0 0 x 0 0 x x + 0 x

262 263

5500 5501

1394 1623 1626 2703 2735 2757 3015 3031 3194 1836 1845 1847 1880 1884 1900 (sk1899) 1914 1917

12-17 18-25

- (F) M

1 1

8 8

38,5 50,0

7,1 0,0

22,2 25,0

0 1

0 0

Andere

3,7 en 2,3 vertoonden oneven slijtage, mogelijk variatie 2,7, 4,5, 4,7 oneven slijtage; 2,6 is mesiaal georienteerd, 2,8 mogelijk impactie met anterieure orientatie Periosteal lesions in l onderkaak in tandkas van E37-38 Abnormaal veel slijtage van de kiezen tov de leeftijd, gebitsanomalie: mist E25 en 35 aangeboren Sterke onregelmatige slijtage E25 iets gedraaid Sterke slijtage voor de jonge leeftijd Onregelmatig, maar sterke slijtage Wortelpuntontsteking in E46 is waarschijnlijk doorgezet in ontsteking van de buitenzijde van de onderkaak: oppervlakkige pusholte met microporositeit

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 208 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283

5502 5503 5504 5505 5508 5511 5513 5514 5518 5520 5523 5526 5529 5530 5532 5533 5534 5535 5537 5539

1920 1922 1931 1939 1963 2000 2015 2027 2059 2109 2168 2669 1885 1894 2441 1950 1924 1929 1959 1981

18-25 25-50 25-50 25-50 1-5 >50 25-50 25-50 >50 >50 1-5 >50 18-25 25-50 25-50 25-50 18-25 >18 25-50 25-50

M F M M F ? ? F F M F M M M F M M M

1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 0 1 1

8 0 8 13 x 9 13 x 2 2 0 1 11 12 22 9 0 26 5

71,4 x 42,9 43,5 x 52,6 7,1 x 86,7 x 100,0 80,0 50,0 25,0 26,7 64,0 x 16,1 79,2

0,0 100,0 22,2 28,1 x 17,4 0,0 x 44,4 x 53,6 0,0 9,7 0,0 0,0 0,0 100,0 3,1 17,2

0,0 100,0 58,3 40,9 x 46,2 15,4 x 92,9 x 100,0 0,0 35,7 0,0 0,0 0,0 100,0 3,7 70,0

0 0 2 0 x 0 0 x 1 x 1 0 1 0 1 0 0 1 0

0 x 0 0 x 0 0 x 0 0 x 0 + 0 0 0 x 0 +

284 285 286 287 288 289 290

5545 5546 5547 5548 5550 5553 5554

2085 2096 2099 2146 2201 2246 2276

18-25 >18 25-50 25-50 1-5 6-11 25-50

M M F M M

1 0 1 1 0 1 1

12 0 10 16 x 6 21

60,0 x 44,4 36,0 x x 30,0

6,3 100,0 43,8 10,7 x x 0,0

21,4 100,0 62,5 21,1 x x 0,0

0 0 2 1 x x 0

0 x 0 + 0 0 0

291 292

5555 5558

2279 2300

25-50 12-17

M -

1 0

8 x

57,9 x

34,5 x

66,7 x

0 x

+ 0

Andere

E25 is een kwartslag gedraaid Non-metrische kenmerken 1,2 en 2,2 Opvallend sterke slijtage van de kiezen Mogelijke halfronde slijtage in de vorm van een geul in postinf tanden Afschilferingen mesio-linguale hoek 4,6, onduidelijk of AM-schade Iets donkere verkleuring op kiezen, zou mogelijk rokersaanslag kunnen zijn? Pijp niet goed waarneembaar ivm vele pm Halfcirkelvormige slijtagefacetten; oneven slijtage 3,5; Rotatie 3,5 Gebitsanomalie: op de plek van E18 en E48 zitten 2 kleine scherpe puntjes email, maar is geen tandwortel oid; waarschijnlijk defect in ontwikkeling van de kies -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 209 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 293

5560

2309

25-50

86,4

12,0

50,0

294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307

5564 5565 5566 5567 5571 5573 5576 5578 5579 5580 5583 5584 5587 5588

2359 2363 2365 2521 1926 1970 2090 2116 2119 2124 2172 2180 2220 2234

>50 >18 18-25 1-5 25-50 25-50 1-12m 18-25 1-5 25-50 1-5 >18 25-50 >50

F F F M F ? F F M F

1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1

3 0 18 0 x 22 x 28 5 22 5 25 14 24

70,0 100,0 41,9 x x 29,0 x 3,4 x 8,3 x 16,7 0,0 17,2

65,5 37,5 3,1 x x 0,0 x 0,0 x 11,1 x 0,0 12,5 6,5

86,4 100,0 21,1 x x 9,1 x 21,4 x 24,0 x 4,0 14,3 7,7

0 1 0 x x 0 x 1 0 0 0 0 0 2

0 x 0 x x 0 x 0 0 0 0 0 + 0

308

5589

2260

>50

33,3

14,3

25,0

309 310 311 312 313 314 315 316

5590 5591 5593 5595 5596 5598 5600 5606

2265 2268 2297 2323 2327 2333 2343 1965

25-50 >50 25-50 25-50 18-25 >18 25-50 25-50

M F M F F M F M

1 0 1 1 1 0 1 1

13 0 4 14 3 0 10 1

31,6 100,0 20,0 36,4 80,0 x 9,1 0,0

5,0 62,5 37,5 29,0 0,0 100,0 21,4 0,0

7,1 100,0 42,9 43,5 0,0 100,0 38,5 0,0

0 0 0 0 0 0 0 0

0 x 0 + 0 x 0 0

317 318 319 320 321

5607 5609 5613 5614 5618

2010 2032 2185 2197 2254

25-50 25-50 12-17 1-5 18-25

F M M

1 1 1 1 0

2 2 28 8 x

75,0 83,3 x x

65,2 14,3 x x

100,0 50,0 x x

0 0 0 x x

0 x 0 0 x

Andere

E14 en 15 gedraaid, gebitsanomalie: achter E12 (linguale zijde) is een tand zichtbaar welke niet is doorgekomen, terwijl het individu wel volwassen is Gebitsanomalie: E18 en E28 zijn onderontwikkeld Non-metrische kenmerken 1,2 en 2,2 Sterke slijtage tanden en kiezen, zeker voor jonge leeftijd. Slijtage is zeer schuin naar voren met name op de snijtanden onder Diagonale slijtage hoektanden onder, maar geen pijprokersgaten, E34 is een kwartslag naar rechts gedraaid Gebitsanomalie: E48 groeit horizontaal in de kaak richting de kin, ipv vertikaal Sterke slijtage bovenkaak; E14 en 24 zijn enkel nog een wortels De hoektanden zijn iets naar buiten gedraaid Gebitsanomalie: E28 is een klein stompje wat diagonaal in de kaak steekt (slechts zeer klein deel steekt uit de kaak) Overlap anterieure tanden -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 210 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 322 323

5619 5620

2255 2284

6-11 18-25

0 1

x 6

x 14,3

x 0,0

x 0

++ 0

324 325 326 327 328 329

5621 5622 5624 5625 5626 5627

2306 2340 1263 1572 1617 1777

25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50

F? F M F M M

1 0 1 1 1 1

26 x 8 9 19 12

18,8 x 42,9 62,5 40,6 50,0

0,0 x 0,0 14,3 0,0 11,1

0,0 x 25,0 76,9 10,5 33,3

0 x 0 1 0 2

+ x + 0 0 0

330 331 332 333 334 335 336 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347

5629 5631 5635 5636 5637 5639 5640 5642 5643 5646 5649 5652 5653 5654 5655 5657 5659 5661

1893 2122 2223 2243 2281 2372 2384 2718 2741 2866 2986 3174 3180 3191 3197 3216 3228 2522

1-5 1-5 25-50 25-50 25-50 1-12m 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 6-11 25-50 25-50 6-11 25-50 6-11 >50

F F F M F F M M M F F M

0 0 1 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 1

x x 1 8 13 x 6 x 16 14 23 13 17 14 x 16 x 23

x x 80,0 57,9 48,0 x 50,0 x 0,0 33,3 28,1 x 15,0 36,4 x 44,8 x 23,3

x x 28,6 40,6 16,7 x 25,0 x 0,0 0,0 0,0 x 0,0 31,3 x 9,4 x 3,2

x x 66,7 76,2 33,3 x 60,0 x 6,3 0,0 43,5 x 0,0 41,7 x 15,8 x 8,3

x x 0 4 0 x 0 x 1 0 1 x 0 0 x 0 x 0

x + 0 0 0 0 0 x 0 0 0 0 0 0 ++ 0 x 0

348 349 350

5662 5663 5665

2558 2570 2665

>50 >50 25-50

F F M

1 0 1

2 x 8

50,0 x 50,0

69,2 x 0,0

81,8 x 0,0

0 x 0

x x 0

Andere

Extra botvorming aan binnenzijde tandwortel E37, verm, gevolg hevige tandvleesontsteking E22 opvallend gekromd naar binnen Gebitsanomalie: E38 heeft 5e occlusale vlak (bij .6 normaal, maar opvallend voor .8) Opvallend, kind met veel caries en zo jong al terugwijkend tandvlees 3,3 vertoont mogelijk halcirkelvormig facet, maar onduidelijk Non-metrisch kenmerken 1,3 en 2,3; Emailparel 2,8 E25 iets naar links gedraaid in de kaak Donkere aanslag op tanden en kiezen, zou rokersaanslag kunnen zijn, maar geen pijp en zowel aan binnen- en buitenzijde, dus zal verm. eerder tafonomisch zijn -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 211 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 351 352 353

5667 5668 5669

2722 2753 2759

25-50 25-50 25-50

M M F

1 0 1

9 18

60,9 30,8

0,0 7,1

0,0 10,0

0 0

354

5670

2765

25-50

40,7

15,6

38,1

355 356 357 358 359 360 361 362 363

5671 5672 5674 5676 5679 5683 5685 5688 5694

2780 2787 2799 2849 2874 2911 2931 2992 2438

25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 18-25

F M M F? F M F M M

1 0 0 1 1 1 0 1 1

7 0 0 7 8 4 x 16 20

75,9 100,0 100,0 74,1 50,0 63,6 x 40,7 35,5

0,0 66,7 23,1 10,0 0,0 31,3 x 6,9 3,1

14,3 100,0 100,0 60,0 0,0 66,7 x 22,2 28,6

0 1 0 2 2 0 x 0 1

0 x x 0 0 + x 0 0

364 365 366 367 368 369 370 371 372 373 374

5695 5696 5702 5707 5708 5710 5715 5716 5717 5718 5721

2469 2525 3035 3093 3101 3105 2393 2421 2430 2433 2461

25-50 25-50 25-50 >50 12-17 18-25 25-50 12-17 >50 25-50 25-50

M F F M M M - (F) M? F F

1 1 0 1 1 0 0 1 1 0 1

26 19 x 7 8 x x 25 11 x 7

7,1 36,7 x 46,2 x x x 7,4 38,9 x 68,2

6,7 0,0 x 38,1 x x x 0,0 33,3 x 24,1

7,1 5,3 x 53,3 x x x 0,0 45,0 x 50,0

0 0 x 0 0 x x 0 0 x 2

0 0 x 0 + x x + 0 x +

375 376 377 378

5722 5723 5724 5727

2505 2515 2672 2889

25-50 25-50 6-11 25-50

M F F

0 1 1 0

x 12 4 0

x 36,8 x 100,0

x 36,7 x 0,0

x 60,9 x x

x 2 x 0

x ++ 0 x

Andere

Rotatie 1,4 Dunne kaken zowel onder als boven; E33 naar links gedraaid in de kas, E31, 32 en 33 overlappen elkaar gedeeltelijk; In de linkeronderkaak is een deel kaak rondom de wortels van E36 en 37 verdwenen, geen mooie ronde holte, vermoedelijk twee samengevloeide abcessen Gebitsanomalie: E38 en 48 hebben een 5e occlusale vlak (niet veel voorkomend bij M3 Sterke slijtage voorzijde ondertanden en achterzijde boventanden: overbeet Trauma tanden: E43 am stuk afgebroken naar E44 toe en E22 stuk afgebroken naar E23 toe Sterke slijtage, E12 am trauma -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 212 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

16 25 23 4 18 x 4 19 x 8 3 x 8 9 x x 6 x 13 8 12 23 8 14 3 0 6 1 x 18 x 22

DEH (x/0/+/++)

Aanwezigheid gebit (1/0) 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 0 1 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 0 1

Peri-apicale holtes (n)

Geslacht M F F F M M M M M F F M M M M F F M F M F F M M M F

DMF-index

Leeftijd >50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 >50 >50 18-25 1-5 >50 6-11 25-50 18-25 >50 18-25 25-50 >18 18-25 18-25 12-17 18-25 1-5 25-50 25-50 >50 1-5 25-50 1-5 >50 25-50 25-50

AMTL-index

Spoornr. 2947 2977 2983 2995 3003 3028 3069 3075 3098 3121 2397 2402 2406 2418 2451 2456 2513 2555 2592 2595 2602 2616 2944 2972 2979 3044 3062 3072 3148 1295 2041 2392

PMTL-index

Inv.nr. 5729 5731 5732 5733 5735 5737 5739 5740 5741 5743 5754 5755 5756 5758 5759 5760 5766 5767 5769 5770 5771 5772 5778 5780 5781 5783 5784 5786 5788 5789 5792 5794

Aantal tanden

ID 379 380 381 382 383 384 385 386 387 388 389 390 391 392 393 394 395 396 397 398 399 400 401 402 403 404 405 406 407 408 409 410

38,5 13,8 20,7 33,3 33,3 x 71,4 32,1 x x 66,7 x 42,9 0,0 x x 60,0 x 53,6 73,3 x 23,3 x 46,2 87,0 x x 50,0 x 37,9 x 21,4

7,1 9,4 9,4 40,0 3,6 x 56,3 12,5 x x 65,4 x 12,5 0,0 x x 6,3 x 0,0 0,0 x 0,0 x 3,7 20,7 100,0 x 0,0 x 3,3 x 0,0

16,7 14,3 11,5 50,0 5,3 x 81,8 17,4 x x 90,0 x 30,0 0,0 x x 14,3 x 23,1 0,0 x 8,7 x 20,0 77,8 100,0 x 0,0 x 5,3 x 4,5

0 2 0 0 0 x 0 1 x 0 0 1 0 0 x x 0 x 0 0 1 0 x 0 0 0 x 0 x 1 x 0

+ 0 0 0 + x 0 0 x 0 0 0 0 + x x 0 x 0 0 0 0 + 0 0 x 0 0 x 0 x 0

Andere

Gebitsanomalie: E18 onderontwikeld E17 is kwartslag gedraaid Kiezen onderkaak sterke slijtage, bovenkaak 'normaal' voor de leeftijd Zeer sterke slijtage Sterke slijtage kiezen voor de jonge leeftijd

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 213 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 411 412 413 414 415 416

5796 5797 5801 5803 5804 5805

2428 2436 2600 2622 2628 2631

18-25 25-50 >50 >18 25-50 25-50

F M M F F F

0 0 0 0 1 1

x x x x 6 16

x x x x 53,9 33,3

x x x x 18,8 0,0

x x x x 33,3 12,5

x x x x 0 0

417 418 419 420 421 422 423 424 425 426 427 428 429 430 431 432 433 434 435

5806 5808 5811 5812 5813 5819 5821 5822 5823 5825 5827 5829 5834 5835 5836 5839 5842 5843 5844

2644 2725 2813 3111 3222 2507 2548 2549 2552 2638 2659 2682 2763 2839 2842 2941 3052 3053 3058

18-25 >50 18-25 18-25 >50 18-25 6-11 25-50 18-25 25-50 >50 >50 >50 18-25 25-50 25-50 >50 25-50 18-25

F F M M F F F M M M F F? F F M M F M

0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1

x 2 13 24 0 x 3 9 16 x 15 x 25 18 5 14 9 11 15

x 90,9 50,0 14,3 100,0 x x 43,8 20,0 x 46,4 x 16,7 21,7 64,3 41,7 35,7 56,0 31,8

x 18,5 0,0 0,0 68,8 x x 0,0 0,0 x 9,7 x 3,2 4,2 12,5 7,7 12,5 16,7 0,0

x 71,4 7,7 4,2 100,0 x x 11,1 18,8 x 16,7 x 7,7 5,3 28,6 18,8 18,2 37,5 0,0

x 0 1 0 0 x 0 0 0 x 2 x 1 4 0 0 0 0 0

x 0 0 0 x x 0 + 0 x 0 x 0 0 + 0 0 0 +

436 437 438 439 440

5846 5847 5848 5850 5851

3139 3145 3218 3702 3388

18-25 6-11 18-25 >50 6-11

M F M -

1 1 1 0 1

26 7 3 0 3

10,3 x 76,9 100,0 x

0,0 x 18,8 31,3 x

0,0 x 50,0 100,0 x

0 0 0 0 0

0 0 0 x 0

Andere

Gebitsanomalie: E43 groeit iets scheef, daardoor niet kunnen doorkomen en daardoor is E42 getordeerd doorgekomen (een kwartslag gedraaid) Sterke diagonale slijtage in E22 (zeker geen pijp) Sterke slijtage tanden en kiezen voor de jonge leeftijd. Slijtage is zeer schuin naar voren met name op de snijtanden onder -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 214 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Aanwezigheid gebit (1/0)

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++)

Aantal tanden

ID 441 442 443 444 445 446 447 448 449 450

5854 5856 5865 5868 5869 5872 5879 5885 5891 5892

4394 4412 4810 4819 4821 4419 3745 4167 3592 3547

25-50 >50 25-50 25-50 25-50 12-17 >18 1-5 25-50 25-50

F M F F F - (F) M M ?

0 0 1 1 1 1 1 1 1 1

x 14 19 29 12 7 1 23 19

x 46,2 20,8 6,5 x 77,8 x 17,9 26,9

x 7,1 14,3 3,1 x 10,0 x 0,0 18,8

x 25,0 21,7 6,7 x 12,5 x 0,0 44,0

x 0 2 0 0 2 x 0 2

x 0 + 0 0 0 0 + +

451 452

5894 5895

3614 3734

>50 18-25

M F

1 1

5 22

66,7 18,5

6,3 3,6

50,0 4,3

0 0

0 +

453 454 455 456

5897 5900 5902 5904

4507 3581 3160 1090

1-5 >18 6-11 <1m

F -

0 0 1 1

x x -

x x 0 -

457

5905

3011

<1m

458

5906

2095

1-12m

459 460 461

5909 5918 5920

2447 2744 4343

1-5 12-17 <1m

1 0 1

x x -

0 x -

0 x 0

462 463

5923 5926

4240 4243

1-5 1-5

1 1

0 0

0 x

464 465

5932 5938

1858 2706

<1m >18

0 1

x x 9 (wisselend gebit) niet of aan het bovenkomen niet of aan het bovenkomen niet of aan het bovenkomen 4 x niet of aan het bovenkomen 11 (wisselend gebit) nog niet bovengekomen x 16

Onregelmatige slijtage 2,1, 2,3, 3, 1-2-3, 4,1 Kleine afschilferingen op 3,5-7-8 en 4,8 en 2,6, kan AM schade zijn Anterieure tanen vertoonden sterke slijtage; 1,2 vertoonde sterkere slijtage dan omliggen de tanden Flinke tandvleesontsteking tpv E36 en E37 (mogelijk gevolg vh verlies van E35, welke tandkas nog niet volledig dichtgegroeid is) -

x 0,0

x 0

Andere

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 215 van 263

Aanwezigheid gebit (1/0)

Aantal tanden

PMTL-index

AMTL-index

DMF-index

Peri-apicale holtes (n)

DEH (x/0/+/++) 0

x 14,3 52,6 76,9 59,1 71,4 23,5 25,9

x 0,0 0,0 53,6 24,1 34,4 0,0 15,6

x 16,7 55,6 94,4 75,0 82,4 0,0 32,0

x 0 0 0 2 0 4 3 0 0 1

x 0 0 x + ++ 0 0 0 + +

F ? F

1 1 1

5 3 12

80,8 25,0 25,0

13,3 0,0 27,3

55,6 33,3 38,9

1 0 1

0 0 +

25-50 25-50 25-50

F ? M

0 0 1

0,0

3,2

25-50 25-50 25-50 25-50 1-5 25-50

F F M M? F

1 1 1 1 1 1

2 16 8 0 11 (wisselend gebit) 6

0,0 42,9 72,4 100,0 77,8

75,0 12,5 3,3 81,8 10,0

75,0 50,0 20,0 100,0 44,4

0 0 3 0 0 1

x 0 + x 0 0

Ernstige calculus Rotatie 2,4 en 2,5 Overlap anterieure tanden; rotatie 1,3 en 1,7; 1,8 mogelijk hypoplastisch 2,4 oneven slijtage; 1,2 vertoont een wortelfragment in het kaakbeen en1,3 vertoont breuk kroon, maar het is onduidelijk of het post-mortem schade kan zijn; 2,3 vertoonde rotatie en was niet bovengekomen, 2,2 mogelijk migratie door veranderingen 2,3 Anterieure orientatie 4,8, door impactie of door AMTL 4,7? 3,6 opvallend sterke slijtage en alveolaire atrofie 3,1 en 4,1 anterieur gericht; 1,6 lager, mogelijk uitgezakt door AMTL mandibulaire kiezen Mogelijke halfcirkelvormige facetten; Kleine afschilferingen op anterieure tanden; Non-metrische kenmerken 1,1 en 2,1; Opening tussen 1,5 en 1,6 (diastema?) 3,8 opvallend veel calculus -

Geslacht

Leeftijd

Spoornr.

Inv.nr.

0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1

niet of aan het bovenkomen x 3 (wisselend gebit) 6 9 3 10 9 6 13 (wisselend gebit) 13 20

466

5939

1092

<1m

467 468 469 470 471 472 473 474 475 476 477 478 479

5943 5944 5945 5982 5983 5984 5985 5986 5987 5988 5989 5990 5991

258 1488 257 2871 1679 1769 2963 2900 1387 2510 2113 1759 2453

<1m 1-5 18-25 18-25 25-50 25-50 >18 12-17 25-50 25-50 1-5 18-25 25-50

F F M ? ? M F F F

480 481 482

5992 5993 5994

1287 2189 1761

18-25 25-50 25-50

483 484 485

5995 5996 5997

1943 3156 3186

486 487 488 489 490 491

5998 5999 6000 6001 6002 6009

3177 2240 2781 2491 3097 2803

Andere

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 216 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

x 9 0 21 5 21 0 6 -

DEH (x/0/+/++)

Aanwezigheid gebit (1/0) 0 1 1 1 1 1 1 1 0

Peri-apicale holtes (n)

Geslacht F F F F? F M F M

DMF-index

Leeftijd 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 6-11 25-50

AMTL-index

Spoornr. 2375 1031 2728 2387 2562 2827 3078 3081 2064

PMTL-index

Inv.nr. 6016 6021 6022 6026 6028 6029 6035 6043 6058

Aantal tanden

ID 492 493 494 495 496 497 498 499 500

x 64,0 100,0 27,6 44,4 34,4 100,0 x -

x 19,4 87,5 0,0 10,0 0,0 37,5 x -

x 53,3 100,0 14,3 16,7 0,0 100,0 x -

x 5 0 1 0 0 0 0 -

x 0 x 0 0 0 x 0 -

Andere

Mogelijk persistente melktand 2,2, maar enkel kleine alveolaire ruimte -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 217 van 263

Appendix 2.2: Overzicht van de aanwijzingen voor mogelijke metabolische stoornissen.

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

1 3 6 9 12 35

4889 4895 4903 4906 4918 4982

3885 3994 4323 4027 3854 4211

6-11 25-50 1-5 18-25 25-50 1-5

F M F -

37 50 73 74 76 81 93 98 99 109 119 125 139 142 164 175 178 184 190 193 196 201 202 217 227 245 246 251 258 264 265 266 299 308 317 319 320 322 357 360 380 385 389 390 399

4984 5017 5085 5086 5088 5096 5130 5178 5182 5208 5234 5243 5268 5275 5313 5335 5339 5346 5356 5360 5368 5378 5380 5402 5422 5454 5455 5466 5488 5502 5503 5504 5573 5589 5607 5613 5614 5619 5674 5683 5731 5739 5754 5755 5771

3868 4255 3620 3624 3640 3905 4260 267 299 204 1004 1043 986 1023 1664 1819 1390 1629 1798 1826 1321 1466 1541 1438 1227 1331 1366 2735 1847 1920 1922 1931 1970 2260 2010 2185 2197 2255 2799 2911 2977 3069 2397 2402 2602

25-50 25-50 18-25 12-17 25-50 6-11 1-5 25-50 18-25 25-50 6-11 >50 25-50 25-50 25-50 18-25 18-25 25-50 25-50 18-25 1-5 6-11 18-25 25-50 1-5 12-17 25-50 1-5 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 12-17 1-5 6-11 25-50 25-50 25-50 >50 >50 6-11 12-17

M M M F F ? F M F F M M F M M M M F F M M F M F M F M M F M F -

Deficiëntie cribra orbitalia, mogelijke cribra femoris cribra orbitalia cribra orbitalia mogelijk cribra femoris cribra orbitalia flinke rachitis in de gehele beentjes, met name femora flinke kromming achterwaarts lichte cribra orbitalia l niet r cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia rachitis: femora flinke kromming achterwaards lichte cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia rachitis: zeer lichte buiging r onderbeen, cribra orbitalia cribra orbitalia rachitis: lichte buiging onderbenen, met name links cribra orbitalia cribra orbitalia, cribra femora Mogelijk cribra femoris flinke cribra orbitalia cribra orbitalia Mogelijk cribra femoris cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia verm. cribra femora cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia rachitis: l femur zeer sterk naar achter gekromd flinke cribra femora cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia, mogelijke cribra femoris cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia rachitis: lichte kromming onderbenen cribra orbitalia rachitis: lichte kromming onderbenen cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 218 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

400 401 405 418 421 430 440 455 459 462 477 480 486 490 499

5772 5778 5784 5808 5813 5835 5851 5902 5909 5923 5989 5992 5998 6002 6043

2616 2944 3062 2725 3222 2839 3388 3160 2447 4240 2113 1287 3177 3097 3081

18-25 1-5 1-5 >50 >50 18-25 6-11 6-11 1-5 1-5 1-5 18-25 25-50 1-5 6-11

F F F F F F -

Deficiëntie cribra orbitalia cribra orbitalia, porotic hyperostosis cribra orbitalia cribra femora l+r cribra orbitalia cribra orbitalia l (r=x) en verm ook cribra femora l+r cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia (verwijding van de diploë en spicules) cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia cribra orbitalia

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 219 van 263

Appendix 2.3: Overzicht van pathologische veranderingen op en rond de gewrichten.

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

2 3

4891 4895

3606 3994

>50 25-50

M F

4897

4133

>50

8 12 13

4905 4918 4919

4007 3854 3830

18-25 25-50 >50

M F F

4921

3632

18-25

15 16 17

4923 4930 4931

3541 3607 3811

25-50 18-25 >50

M F M

18 20

4935 4938

4927 3526

>50 25-50

F M

21 22 23 25 26 29

4940 4941 4948 4951 4957 4963

3550 3659 4941 3682 3933 4284

18-25 25-50 >18 18-25 25-50 >50

M M M F F F

4966

3714

>50

4970

3654

>50

32 33

4973 4974

4490 3669

>50 25-50

F F

4983

3778

25-50

37 38

4984 4987

3868 4409

25-50 25-50

M M

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

Opmerkingen

artrose C7 (vervorming en uitstulping) costo-vertebrale artrose, beginnende uitloping van enkele gewrichtvlakjes aan de proxi ribben l+r 2e phalange grote teen links; auriculair vlak

artrose wervellichamen T10-T11 (of T9-T10) met ontstekingsholte in het distale wervellichaam van T10

distale metacarpale rechter duim TMJ l (r=x) artrose wervellichamen C5 t/m C7, osteofyten T6 t/m T8 (rest borst- en lendenwervels niet inspecteerbaar op osteofyten) artrose wervellichamen C4 t/m C7; osteofyten in T3 t/m T11 (hevig in T10-T11) osteofyten L4

in T7 in T5 t/m T12

schmol's in T6 t/m T8 met herniae in T6 in T7 en 8

ellebogen, met name botreactie in de radial tuberosity l+r

licht beginnende artrose wervellichamen C4; osteofyten L4 beginnende osteofyten L3 beginnende artrose wervellichamen C6-C7, osteofyten in L4

beginnend in beide heupen

lichte vervorming wervelichamen T6 t/m12 osteofyten basis atlas met draaier

proximale opperarm l (r=x)

in T7 t/m T10, L1 in T4 t/m L2 in T6 t/m 11 in T5

costo-vertebrale artrose radial tuberosity, licht in schouders (rimming langs dist schouderblad), zeer licht in l heup (r=x), costo-vertebrale artrose TMJ l+r (l heviger met porositeit, r alleen lichte vervorming), distale sleutelbeenderen l+r met flinke macroporositeit; r heup (vergroting, macroporositeit en eburnatie gewrichtskom bekken en proxi femur, met botreactie rondom de bekkenkom, costo-vertebrale artrose l+r 9e t/m 11e met macroporositeit

atrose wervellichamen C6-C7, T4-T5, L4 -L5; osteofyten in T2 t/m L2 artrose facetgewrichtjes C3-4 l+r vervorming met pitting en eburnatie; C6-7 links iets pitting artrose pitting, vervorming C3 t/m5, L4-5

in T8 t/m T11

artrose wervellichamen zelf C3 t/m C7 (C6-7 met extreme macroporositeit), T6 t/m 9 met vervorming en macroporsiteit en L3-4 met macroporositeit en eburnatie; osteofyten T4 t/m L5 artrose wervellichamen C5-6, osteofyten T10 tm12 in T11 en 12

r elleboog (l =0) TMJ l+r, costo-vertebrale in onderste ribben l+r, proxi sleutelbeen rechts (l=x): lichte macroporositeit en botreactie

C4 t/m C6 r met macroporositeit en eburnatie; T1 t/m T5 l+r macoporositeit; T12-L1 rechts, zonder porositeit, met eburnatie

beginnende artrose wervellichamen C6-7 (vervorming, nog geen pitting) artrose wervellichaam C6-7 hevig: vervorming, en veel macroporositeit, osteofyten T10 t/m L5

in T5 t/m T8 in T5 t/m L4

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 220 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

4988

3242

>50

41 42 43

4993 4996 4998

4630 3749 3595

25-50 >50 25-50

F F F

44 45

5005 5010

3869 4349

25-50 >18

F F

5012

3895

25-50

5013

3363

>50

48 50 51

5014 5017 5019

3646 4255 3450

25-50 25-50 >50

M M M

52 53 55

5020 5023 5028

3975 3367 4235

25-50 18-25 25-50

M F F

56 57

5029 5030

4024 4206

25-50 >50

M M

5032

4003

18-25

5038

4289

25-50

63 64 65

5049 5054 5056

4445 3888 3909

25-50 >50 25-50

F F F

5062

4311

>50

5072

5456

>50

5077

5486

25-50

5078

3373

25-50

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

dist sleutelbeen l+r met macroporositeit en vervorming; distale schouderbladen: lipping langs de rand van de gewrichtskom; l in het acromion tussen het os acromiale macroporositeit en vervorming; borstbeen in het nieuw gevormde gewricht in het midden van het lichaam macroporositeit met vervorming; handen: distale metacarpale van de duimen; in beude heupen: beginnende extra botvorming en iets verwijding van de gewrichtskom, costo-vertebrale artrose in 6 t/m 8 r+l

C2-3 rechts vervorming met eburnatie en T1 t/m 12 l+r lichte vervorming met af en toe macroporositeit; C4-5 links vervorming met iets pitting

artrose wervellichamen hevig met macroporsiteit en vervorming C3 t/m T1 en T7 beginnend en L5-S1 macroporositeit; lichte osteofyten in T4 t/m 10 en flink in L1 t/m S1

in T9

in T10 beginnend in r heup lichte costo-vertebrale artrose

artrose wervellichamen C5-C6; osteofyten L5S1 osteofyten T11 en 12 (beginnend) osteofyten in T4 t/m11

costo-vertebrale artrose, mogelijk l auriculair vlak: macroporositeit in contrast met leeftijd TMJ l+r; auriculair vlak, proxi- en distale sleutelbeenderen, T4 rechts beginnend schouders, beginnend ellebogen, duim rechts: metacarpale met 1e phalange klein eburnatie plekje; beginnend heupen;

in T7 t/m L4, waarvan extreem in T11 en 12; in T12 bovenzijde wervellichaam richting zenuwbaar ook gebroken (trauma)

osteofyten (beginnend) in T3 t/m5 artrose wervellichamen in C4 t/m C7, osteofyten in C4 t/m L6; wedging T4

in T8 t/m 12 in T10 t/m L3 schouders en ellebogen (lichte rimming rondom dist schouderblad gewricht en botreactie in de radial tuberosity l+r (met name rechts met macroporositeit en lipping)); costovertebrale artrose

osteofyten T4 t/m L2

osteofyten in T5 t/m T12 osteofyten in T8 t/m T12

costo-vertebrale artrose 5e rib links, rest is schoon; iets artrose in proxi r sleutelbeen: lipping rond de rand van het proxi gewricht (l=x)

in T6 t/m T12 en L4 in T6 t/m 11 en L2 t/m L4 in T4 t/m T6 en T8 t/m T12, compressiefractuur in T12 en L1

osteofyten zeer licht nog T4, 5 en 6 in T5 t/m L2; in T7 t/m L3, compressiefractuur in T12 distaal

costo-vertebrale artrose; flink in beide heupen (flinke extra botvorming rondom de bekkenkom; vermoedelijk licht in beide schouders: lichte rimming rondom dist schouderblad gewricht auriculair vlak r (l=x)

beginnende costo-vertebrale artrose, distale sleutelbeenderen (pitting); TMJ r kaakgewricht (l=0); vermoedelijk beginnend in heupen

proxi sleutelbeen l (r=0), vermoedelijk beginnend in beide heupen

L4-5 met eburnatie rechts

osteofyten C1/2 en C4 t-m L5 (met beginnende fusie/ankylose T7-T8); artrose wervellichamen L5-S1 lichte osteofyten L1 artrose wervellichamen T7 t/m 10 artrose wervellichamen C6-7, osteofyten in T7 in T5 t/m L2 t/m T11 artrose wervellichamen C3 t/m T2; osteofyten in T7 en T10 t/m 12; lichte T2 t/m L5 wigvorming T11 (kyfose), compressiefractuur T7 en T11 artrose wervellichamen C3 t/m C6 en L5; osteofyten C3-C4 in T10 t/m L3, compressiefractuur L1 artrose wervellichamen C3 t/m C6; osteofyten in T4 t/m T10 T4 t/m L3

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 221 van 263

Opmerkingen

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

73 75

5085 5087

3620 3637

18-25 >50

M M

5088

3640

25-50

78 82 84

5092 5101 5107

3710 4618 4667

18-25 25-50 25-50

F F M

85 86 87 90

5113 5119 5121 5126

4812 3346 3720 3936

25-50 25-50 18-25 >50

M M M F

91 94

5128 5161

4069 69

25-50 >18

M M

96 97 100 101

5169 5172 5184 5186

169 187 322 367

18-25 25-50 25-50 >18

M M F? M

103 105 106

5190 5192 5199

383 388 72

18-25 18-25 25-50

F M F

107 108

5202 5204

105 146

25-50 25-50

M M

110

5209

229

25-50

111 112 113 116 117

5211 5213 5214 5230 5231

316 324 341 402 988

18-25 25-50 25-50 12-17 >50

F M? ? M

118 119 122 125

5232 5234 5238 5243

990 1004 1021 1043

>50 6-11 18-25 >50

M F M

126 127 128

5244 5246 5248

1056 1077 1102

25-50 25-50 25-50

F M M

129

5249

1104

25-50

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

proxi en dist sleutelbeen l+r; beginnend r elleboog (l =x); r hand: dist matacarpale duim eburnatie en proxi matacarpale duim met 1e phalange lichte extra botvorming; flink in beide grote teen matatarsales met 1e phalange (l met excessieve extra botvorming, r minder extra botvorming, maar wel eburnatie) licht in beide schouders (lipping in beide distale schouderbladen)

T2 t/m T4, T6 (T5-6 is gefuseerd) (l+r)

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

Opmerkingen

osteofyten in C5-6; T1-2, T6 t/m 10 osteofyten C4 t/m L5

in T6 tm L1 in T6 t/m T9 en T12 t/m L5, lichte compressiefractuur T11 en compressiefractuur in L4

osteofyten C3 t/m T12

zeer licht in heupen: iets vervormin/uitloping gewrichtskommen/koppen costo-vertebrale artrose: haakjes aan proxi ribben l+r beginnend in heupen en sacra-auriculair gewricht

C3-C4 rechts met lichte eburnatie en L3 t/, l5 l+r met beginnende eburnatie

l pols: zeer klein eburnatieplekje in metacarpale; licht in proxi sleutelbeenderen en dist sleutelbeen l (r=x); zeer licht in schouders (lichte rimming in schouderblad); radial trochanter lichte extra botvorming; beginnend in beide heupen, TMJ l kaakgewricht

C3-4 links en T2-3 l+r

osteofyten in T7 t/m 10 beginnende osteofyten in T6 t/m 8 flinke osteofyten T6 t/m T11 en L2-3

in T7 in T9 t/m 12 in T6 t/m T10

osteofyten T4 tm 10

in T5 t/m T8 in T4 in T10-T11 en L1

artrose dens axis (C1-C2), osteofyten in T4 t/m T9 en L2-L3 beginnende osteofyten T8 t/m12 lichte in T11 en 12 artrose wervellichamen zelf in C5 t/m C7 en L45; osteofyten in C5 t/m C7

T1-6, T7-12 DJC (L); OA (C) L artrose wervellichamen C2 t/m C5, osteofyten in C3 t/m C5

beginnend heup l+r

beginnende artrose wervellichamen C4 t/m C6 en L5-S1, beginnende osteofyten in T2 t/m T7 lichte osteofyten in T1 t/m T9

in T6 t/m L1 in T6, 7 en 8 T6 t/m T8 in T8

beginnende artrose proxi sleutelbeenderen; distale metatarsale grote teen rechts polijsting, costo-vertebrale T12 l en r

OA (R&L schouder) Sterno-claviculaire gewrichtsoppervlakken

DJC (C); OA (costo-vert)

r heup (l=x), ellebogen en polsen (l meer als r), schaambeen l+r;

artrose facetgewricht L5heiligbeen links

VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (C, T1-6, T7-12)

en lichte vervorming in T10 en 11 en L1 (T12 ontbreekt) in T6 t/m L1 T7-12 T7-12 T1-6, T7-12

artrose C6

beginnend in r hand (dist metacarpale duim)

C4 t/m 6 met vervorming eburnatie C3 links

osteofyten in T10-11

in T7 in T 6 t/m 8 in T10-11

beginnende osteofytvorming C7 (proxi) artrtose wervellichamen C2, osteofyten S1 osteofyten T 7 t/m T10 en L5; artrose wervellichamen L5-S1 osteofyten in T9-T10

lichte in T9 t/m L4

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 222 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

DJC-OA perifere gewrichten

130

5251

1133

25-50

proxi en dist sleutelbeen l (r=x)

131 132 133 135 136

5252 5253 5257 5259 5260

1138 1146 1196 1203 1216

18-25 25-50 25-50 25-50 >50

? F F M F

137

5261

1230

25-50

138 139 140

5263 5268 5269

1234 986 992

>18 25-50 >50

F F M?

141 142 145

5270 5275 5278

993 1023 1058

25-50 25-50 >18

F F M

147 148 149

5281 5282 5283

1108 1110 1116

25-50 25-50 25-50

M M F

150

5285

1131

25-50

154 156

5291 5295

1214 1250

25-50 25-50

M F

157 161

5300 5309

1289 1606

>50 18-25

M M

162

5310

1608

>18

165

5316

1716

25-50

167

5321

1750

25-50

168 170 175 178 179

5322 5327 5335 5339 5340

1755 1786 1819 1390 1482

25-50 25-50 18-25 18-25 >50

M F M F M

DJC (R elleboog, R&L heup, R knie, R voet), OA (L schouder) DJC (R&L TMJ)

180

5341

1557

>50

l+r schouder: acromion met dist sleutelbeen pitting; borst:r proxi sleutelbeen met borstbeen (l =x)

182 183 184 185 186

5344 5345 5346 5347 5348

1589 1591 1629 1642 1677

25-50 >50 25-50 25-50 25-50

F F M M M

DJC-OA Wervelbogen

Sterno-claviculaire gewrichtsoppervlakken DJC (R schouder, R&L heup, L knie) costo-vertebrale artrose beide heupgewrichten: verwijding gewrichtskom bekken l+r en lipping/mushrooming langs de rand van de proxi femur gewrichten

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

artrose wervellichaam C5; osteofyten T5 t/m 10 artrose in C7-T1

in C7-T1 en T9 t/m12

DJC (C, T1-6, T7-12, costo-vert) DJC (C, T1-6), OA (costo-vert) VOP (T1-6, T7-12à) onderste borstwervels maar amper inspecteerbaar

artrose wervellichamen (beginnend C2 t/m4); osteofyten L4-5 rtrose wervellichamen C6-C7; osteofyten in T5 t/m T12

in T10 t/m L1 in T7 t/m L1

ellebogen (rimming langs proxi ulna en radius), l talis en 1e en 2e phalange grote teen r

proxi sleutelbeenderen zeer; en héél beginnend heupen, vermoedelijk TMJ

C3 t/m C5 (l+r met eburnatie)

DJC (costo-vert) C2 en 3 met eburnatie

TMJ l+r

VOP (T7-12) wervellichamen zelf C3, osteofyten T6 (nummer onzeker) osteofyten in T8-T10 osteofyten onderste borstwervel(s); artrose wervellichamen L5-S1 osteofyten in T3 t/m T12 en L3

costo-vertebrale artrose, zeer lichte beginnend in proxi sleutelbeenderen lichte TMJ l+r, costo-vertebrale artrose

artrose wervellichamen C6-7 artrose wervellichamen C3 t/m C5, osteofyten in T3 t/m T12

C4-5, T2, T6 t/m T9 macroporositeit, uitlopen en eburnatie

dist sleutelbeenderen

l metatarsale grote teen (flinke extra botvorming aan buitenzijde en lichte macroporositeit

DJC (T7-12); OA (costo-vert) DJC (T1-6, T7-12)

costo vertebrale artrose T1, sleutelbeenderen met borstbeen

in T10 in T7 T7-12, L

in T7 t/m T9 in T7 t/m 12

in T6 t/m T8

artrose wervellichamen C4 t/m C6 artrose wervellichamen C4 t/m 7, osteofyten in in T10 (en T8 en T12), T12 compressiefractuur in T8 en T12 in T8, 9, T11 t/m L4 in T4 t/m L3 (flink en nog onvolwassen), lichte wigvorming T8 (beginnende kyfose) artrose wervellichamen C4 t/m C7, osteofyten in T3 t/m T12 in T3 t/m T12 artrose wervellichamen C6-7, osteofyten C6-7 en T6 t/m 10 in T6, T8 t/m10 (rest T ontbreekt) VOP (C, T7-12, L), DDD (C) VOP (T7-12) T7-12, L L in L1 artrose wervellichamen C5-6, osteofyten en wedging T9 vervorming T3 t/m12; artrose wervellichamen C3 t/m 6 pitting en eburatie, osteofyten C3, 4 en T5 t/m 11 en L2 t/m L4 in T10 t/m L5

licht r proxi sleutelbeen r (l=0), lichte costo-vertebrale artrose T1 t/m 3 pitting en polijsting

beginnende artrose wervellichaam C3/4 C4 t/m 6 wervellichamen pitting en vervorming

r pols

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 223 van 263

Opmerkingen

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

187

5349

1689

25-50

188

5350

1724

25-50

190 191 193 194 195 197

5356 5357 5360 5361 5367 5369

1798 1801 1826 1145 1300 1349

25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50

M M M M F F

198

5375

1413

25-50

204 205

5382 5383

1548 1559

18-25 25-50

F F

206 207 208 211 212 215 217

5385 5386 5387 5395 5396 5400 5402

1577 1579 1600 1001 1278 1348 1438

25-50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50

M M F F F F F

218

5404

1513

25-50

219 220 221

5406 5409 5410

1536 1602 1635

25-50 25-50 25-50

M M M

222 226

5413 5419

1695 1064

25-50 >50

F F

228

5423

1232

>50

229

5425

1317

>50

232

5431

1563

25-50

234 236 237 240

5436 5439 5440 5448

1613 1639 1646 1120

25-50 25-50 25-50 >50

F ? F M

242 243 244

5450 5451 5453

1185 1188 1323

25-50 18-25 25-50

F F M?

DJC-OA perifere gewrichten

l enkel (matatarsale maanbeentje) lichte botuitsteeksels (r=x), TMJ l+r DJC (R&L schouder) DJC (R&L schouder)

DJC-OA Wervelbogen

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

beginnende osteofyten T8 t/m10 L3-L4 rechts

osteofyten in T5 t/m L1

DJC (C); OA (costo-vert) DJC (C, T7-12, L, costo-vert)

VOP (T1-6, T7-12, L) VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (C)

in T12, lichte wedging T6 en T7: beginnende kyfose T1-6, T7-12 T1-6, T7-12 T1-6

DJC (R schouder, L heup, L voet), OA (R heup) R sternoclaviculair beginnend schouders (lichte rimming schouderbladen); beginnend in beide heupen (lichte rimming bekkenkom) zeer licht beginnend r heup (iets vervorming gewrichtskop en lichte botreactie in de gewrichtskom (l=0)

DJC (C, T7-12, costo-vert) VOP (C, T7-12), DDD (C, T7-12) DJC (T1-6, T7-12, L, costo-vert) VOP (T1-6, 7-12) artrose wervellichamen C3-C4 en T9-T10; osteofyten in T3 t/m L1

Flink in r schouder: excessieve botgroei rondom gewrichtskop (l=x), licht in beide ellebogen; beginnend heupen l+r

C4 t/m C7 l+r

licht radial tuberosity r (l=x) dist sleutelbeenderen licht proxi sleutelbeen DJC (R schouder, L heup) DJC (R&L TMJ) DJC (L schouder, R elleboog, R&L heup, R&L knie), OA (R schouder) TMJ l+r

DJC (T1-6, L, costo-vert) DJC (T7-12, L), OA (costo-vert) DJC (T1-6, T7-12, L, costo-vert)

R sterno-claviculair

DJC (C, costo-vert), OA (T1-6)

C4-C6 rechts met eburnatie

Opmerkingen

T7-12

in T4 t/m 6 beginnende osteofyten in T4 t/m T8 en heviger L2 en L3 hebben een lichte in L2 t/m L5 zijwaardse wedging: lichte scoliose lichte in T9 t/m T11 osteofyten L5, rest vrijwel niet inspecteerbaar lichte osteofyten T2 t/m T6 T7-12, L T1-6, T7-12, L VOP (T7-12)

artrose wervellichamen C1-C2, osteoften in T3 t/m T12 (hevig in T11) en L4 t/m S1 VOP (T1-6, T7-12)

DJC (R&L TMJ, L elleboog, R hand, R heup, R&L knie, L voet), OA DJC (T7-12), OA (C, T1-6, costo- VOP (T7-12) (bij enkele geassocieerd met (R&L schouder, R elleboog, R&L pols, L heup) vert) anterieure porositeit maar onduidelijk of DDD) DJC (costo-vert) proxi sleutelbeen r (l=x) en licht in beide calcanea's beginnende artrose wervellichamen C2 (dens axis) en 4 t/m C6; osteofyten in (ca) T7 t/m T9 en L3-L4 DJC (R schouder, R&L elleboog, L pols, L hand), OA (L schouder, DJC (costo-vert), OA (T1-6) VOP (T7-12, L) R&L heup) DJC (R&L elleboog, R&L pols, R&L heup, L knie, L voet), OA (R&L DJC (C, T1-6, T7-12, L, costoVOP (C, T1-6, T7-12, L) schouder, R&L hand, R voet) vert) DJC (R schouder, L pols, R&L hand, L knie, R voet), OA (L DJC (T7-12, costo-vert), OA (C) VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (T7-12) schouder, R&L heup) TMJ r (l=0) artrose wervellichamen C4-5 DJC (C, L) VOP (T1-6, T7-12)

in T5 t/m T11 T7-12 in L4 T1-6, T7-12 T1-6, T7-12, L

T1-6

T1-6, T7-12, L TMJ rechts (l=x), beginnend r elleboog en heupen

C3-4 rechts

DJC (R&L TMJ, R schouder)

DJC (T7-12), OA (costo-vert) DJC (costo-vert) C2-C3 (en ook naar C4) en C7T1 allen links in de vorm van vervorming en lichte pitting

costo-vertebrale artrose

artrose wervellichamen C1, C3-4, C6 (in C6 hevig met flinke macroporositeit) VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (C, L) artrose wervellichamen C2-C3 en C7, lichte osteofyten L1 t/m L3; lichte vervorming wervellichamen T4 t/m T12 (nog geen artrose te noemen, maar beginnende staat voor osteofytvorming)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 224 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

247

5456

1394

>50

249 252

5460 5469

1626 2757

18-25 25-50

M F

253

5476

3015

>50

254 256

5477 5485

3031 1836

25-50 25-50

M F

258 261

5488 5498

25-50 >18

M F

263 264

5501 5502

1847 1900 (sk 1899) 1917 1920

18-25 18-25

M M

265

5503

1922

25-50

266 267

5504 5505

1931 1939

25-50 25-50

M M

269

5511

2000

>50

270 271

5513 5514

2015 2027

25-50 25-50

? ?

272

5518

2059

>50

273

5520

2109

>50

275

5526

2669

>50

277 278

5530 5532

1894 2441

25-50 25-50

M M

281 282

5535 5537

1929 1959

>18 25-50

M M

283 284

5539 5545

1981 2085

25-50 18-25

M M

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

TMJ onderkaak rechts, costo-vertebrale artrose l+r midden, artrose r 3e phalange grote teen, met vermoedelijke ontsteking: er lijkt een abcesholte te zijn costo-vertebrale artrose l+r in het midden beginnend in l elleboog (lichte extra botvorming l ulna) (r=x)

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli fractuur in T11 distaal

lichte beginnende vervorming T7 t/m 10 in T8 t/m L4; beginnende POA in l elleboog (lichte extra botvorming l ulna) (r=x) in T9 t/m L3

TMJ in l kaakgewricht, beginnende vervorming met macroporositeit, in l proxi humerus met zeer veel macroporositeit en beginnende vervorming; elleboog l (l proxi ulna) beginnende botreactie; beide heupen macroporositeit en vergroting gewrichtskom bekken; macroporositeit en mushrooming proxi femora;

T4 rechts met vervorming en pitting

artrose wervellichaam C6; osteofyten in T4 (?) en T9 t/m T12, L3

TMJ l+r met porositeit, nog geen vervorming, proxi sleutelbeen links beginnende lipping (r niet), l metacarpake van de duim, distaal: iets lipping beginnend in r elleboog TMJ r kaakgewricht (r=x), costo-vertebrale artrose, beginnend in l elleboog (r=x)

C2-3 rechts en T1 t/m 5 rechts (alleen lichte uitloop/vervorming)

T4 t/m 10 hele lichte vervorming wervellichamen

C1-C3 en C5 (flinke uitloping en macroporositeit)

DJC (R schouder, L hand)

DJC (C); OA (T16, T7-12, L, costo-vert) DJC (costo-vert)

artrose (flink) wervellichamen C1- C3, C5, C7, L5-S1; osteofyten C5, C7, T9-T10, T12 t/m L3, L5-S1 vervorming in T5, en T7 t/m L1 in T5, T7 t/m L2 C3-6 artrose wervellichamen zelf, osteofyten in in T7 T6 t/m T8 VOP (C, T1-6, T7-12, L)

in T6

TMJ l+r kaakgewricht, costo-vertebrale artrose onderste 2 ribben rechts DJC (L voet) proxi sleutelbeen r iets lipping; l heup: mushrooming femur en beginnende pitting, bekkenkom uitgerekt en extra gewrichtsvorming aan boven-achterzijde dijbeenhalsbekkenkom, costo-vertebrale artrose bijna alle ribben l+r

costo-vertebr artrose rechts gevolg scoliose, ten minste 5 ribben

OA (costo-vert)

flinke osteofyten T12 t/m L3 (rest niet inspecteerbaar)

in T12-L1, wigvorming L1

artrose wervellichamen in C3-4, 6-7; osteofyten in L2 t/m L5

mogelijke compressiefractuur in T11 proximaal: breuk en verdieping van het proximale oppervlakte van het wervellichaam; T7-12

T2 t/m L3

artrose facetgewrichtjes T4 rechts macroporositeit met vervorming en eburnatie proxi sleutelbeen r iets lipping (niet l); dist r sleutelbeen met pitting, lijkt ook l te zijn, maar door erosie niet goed zichtbaar, artrose in costo-vertebrale gewrichtjes l+r, beginnend, enkel vervorming, TMJ r kaakgewricht, niet l costa-vertebrale gewrichtjes in 3e en 4e rib l en r (beginnend)

DDD (T7-12) T1-6, T7-12 wervellichamen van T8 t/m 11 zijn iets vervormd beginnende artrose wervellichamen C3 t/m C5; osteofyten T5 t/m T7 VOP (C, T7-12, L) T7-12, L osteofyten T4 t/m T12

vervorming facet gewrichtje C2-3

T5 rechts (heel beginnend)

VOP (T7-12, L) osteofyten T8-9; schmorl's in T12

osteofyten in T7-T8; artrose werevllichaam L5 in T7 osteofyt proxi draaier aan dens axis, osteofyten in T4 t/m12 in T7 t/m L5, met wervelbrug in T7 t/m T9

osteofyten inT12 en L4 beginnende vervorming borstwervels (T4 t/m T9)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 225 van 263

Opmerkingen

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

285 286 287 290 293 294

5546 5547 5548 5554 5560 5564

2096 2099 2146 2276 2309 2359

>18 25-50 25-50 25-50 25-50 >50

M F M M F F

295 296

5565 5566

2363 2365

>18 18-25

F F

298 299 306 307

5571 5573 5587 5588

1926 1970 2220 2234

25-50 25-50 25-50 >50

M F M F

308 313 314 316 317

5589 5596 5598 5606 5607

2260 2327 2333 1965 2010

>50 18-25 >18 25-50 25-50

M F M M F

318 323 324 325 327 328 329 332 333 334 336 342

5609 5620 5621 5622 5625 5626 5627 5635 5636 5637 5640 5653

2032 2284 2306 2340 1572 1617 1777 2223 2243 2281 2384 3180

25-50 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50

M M F? F F M M F F F M M

343

5654

3191

25-50

345 347

5657 5661

3216 2522

25-50 >50

F M

348 350 351 352 353 354

5662 5665 5667 5668 5669 5670

2558 2665 2722 2753 2759 2765

>50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50

F M M M F F

355 357

5671 5674

2780 2799

25-50 25-50

F M

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

Opmerkingen

licht beginnende artrose wervellichaam C3/4 DJC (L TMJ, R elleboog, R&L heup) osteofyten in T3 t/m T5 en T11 t/m L3 proxi sleutelbeen r, iets macroporositeit beginnend r elleboog: iets lipping rondom dist humerus en proxi ulna en schouder rechts, 1e rib-borstbeen r+l

in T5-T6 in T5 t/m T12 in T4 t/m 10

beginnende wedging T11: wervellichaam wordt naar binnen toe smaller en lichte osteofyt vorming artrose wervellichamen C5 t/m C7 in T4-5, T8 t/m T12, (compressie) fractuur in T4: halve wervellichaam is een noduli beginnende in T9 en L3 t/m L5

costo-vertebrale artrose r (niet l), beginnend met iets porositeit DJC (costo-vert) costo-vertebrale gewrichtjes 4e t/m 6e l+r

T1-6, T7-12, L osteofyten C3 t/m C6, T5-6 en L2 t/m5, artrose in T 6 t/m 9 en T11 (fractuur) wervellichamen C5-6 in T8 t/m 10 osteofyten in T8-9 (flink, maar alleen daar) in T5 t/m L1

radial tuberosity rechts DJC (L elleboog, L pols, L heup) OA (R&L schouder, R heup) DJC (R&L pols, L knie, L enkel) lichtelijk artrose TMJ (r=x);

DJC (L), OA (C, T1-6, T7-12, costo-vert) OA (costo-vert)

T1-6, T7-12, L

osteofyten T12, L1 in T8 t/m 10 en T12 t/m L4 TMJ l+r; beginnend in proxi sleutelbeen r (l=x) lichte uitloping van de costo-vertebrale gewrichtjes osteofyten in T5 t/m 12 OA (R&L heup)

OA (T1-6,T7-12, costo-vert)

in T6-7 en 9-10 T7-12

VOP (C), DDD (C) in T6-7 en 10-11 en L2-3 in T11-T12

TMJ r onderkaak (l=0)

artrose wervellichamen C5-6; osteofyten C5-7 en T10-11 osteofyten C4 t/m 7, T1 t/m 4; T8 t/m 11; L 3 t/m 5 (gehele wervelkolom bijna); artrose wervellichamen C5-6, L5-S1; osteofyten (zeer beginnend) in T8 t/m T10 osteofyten dens axis

botreactie distale 3e phalange grote teen rechts: onregelmatige extra botvorming

artrose wervellichamen C3 t/m C6 osteofyten in T 7 t/m T9 OA (costo-vert) DJC (costo-vert) TMJ in l kaakgewricht, beide schouders (macroporositeit schouderbladen en iets extra bot)

in T5, 7-8, T10, T12

in T6 t/m L1 in T7 t-m 10, T12 T7-12 in T8, T11 en L 2-4

osteofyten C5-6 en L5

artrose wervellichamen C5-6, osteofyten in T6 t/m T10 en L2 t/m L4

in T7-8 en T9-10 in T5 t/m T7

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 226 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

359

5679

2874

25-50

360 362 363

5683 5688 5694

2911 2992 2438

25-50 25-50 18-25

M M M

364 366 367

5695 5702 5707

2469 3035 3093

25-50 25-50 >50

M F M

368 369 370 372

5708 5710 5715 5717

3101 3105 2393 2430

12-17 18-25 25-50 >50

M M M?

373

5718

2433

25-50

374 375

5721 5722

2461 2505

25-50 25-50

F M

376 380 381

5723 5731 5732

2515 2977 2983

25-50 25-50 >50

F F F

382 383 384

5733 5735 5737

2995 3003 3028

25-50 25-50 25-50

F M M

385

5739

3069

>50

proxi hum l en r en zeer beginnend in de l hand: lichte 'uitloop' van de gewrichtjes van de matacarpale en phalanges (niet r hand); en beginnend in heupen

386

5740

3075

>50

389

5754

2397

>50

beginnend beide heupen (lichte extra botvorming in beide bekkenkommen beginnend r proxi sleutelbeen, costo-vertebrale artrose l+r

artrose wervellichamen C3 t/m C7 en L5-S1; osteofyten in T4 t/m T10 en L2 t/m 5 lichte osteofyten en vervorming wervellichamen T2 t/m L4

391 392 393

5756 5758 5759

2406 2418 2451

25-50 18-25 >50

F M M

lichte costo-vertebrale artrose

395

5766

2513

25-50

396 398

5767 5770

2555 2595

>18 18-25

F M

osteofyten in T7 t/m T10 osteofyten L3-L4 osteofyten in T8 t/m L4, lichte beginnende wedging in T11 lichte osteofyten C2-4 en T5? (ergens in bovenste 3-6) osteofyten in T11 t/m L4 osteofyten (beginnend, meer uitlopen eigenlijk) in T3 t/m T12

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

VOP-DDD Wervellichamen

DJC (costo-vert)

VOP (C, T7-12) osteofyten in T10 t/m T12

Schmorlse noduli

beginnend in beide heupen (lichte pitting in heupkom (l) en iets extra bot in proxi fem (r)

artrose wervellichamen C6-7, osteofyten beginnend in T4 t/m 12

osteofyten beginnend in T9 t-mT12 artrose wervellichamen C5 t/m C7; osteofyten in T7 t/m T10 en L2 t/m L4

TMJ l kaakgewricht (r=x), beginnend in ellebogen l+r: extra bot in proxi ulna's en beginnend in heupen: lichte riming rondom gewrichtskommen bekken, costo-vertebrale artrose lichte costo-vertebrale artose eerste rib met T1 l+r

in T8 t-m 10 T1-6, T7-12, L in T5 t/m T11, kleine compressiefractuur onderzijde proximale wervellichaam T12 zeer kleine in T7-8 in L3 t/m L5 lichte in T11-12 in T6 t/m T9 lichte in T11 en 12 in T11 in L3

artrose wervellichaam C7; hele lichte osteofyten T8 t/m 10

TMJ in l+r kaakgewricht in T4 en T6 t/m T9, zeer lichte compressiefractuur T3 onderzijde wervellichaam in T8 T6 t/m 10 TMJ l+r, verm beginnend in l dist metacarpale-1e phalange l duim; heupen, l beginnend, r hevig met rimming, pitting en eburnatie; r voet: metatarsale met 1e phalange grote teen rechts osteofyten T3-4 osteofyten (licht) in T8 t/m 12 beginnend proxi sleutelbeenderen

beginnend beide proxi fem

beginnend in r elleboog (lichte botreactie r proxi ulna) (l=x) TMJ l (r=x), proxi metatarsale l grote teen

hevig in C7-T1 (articulatiegewricht rechts pitting met eburnatie) en beginnend in gehele borstwervels en matig in lendenwervels

hevige artrose wervellichamen C1 t-m 7 en T5 t/m T10 met pitting en vervorming in alle halswervels en eburnatie in C1-C2 ; osteofyten in T5 t/m L5

in T7 in T10-12 met compressiefractuur T11 in T7, T11-12

in T8 compressiefractuur wervelkolom p:roxi T12 (T11 helaas niet aanwezig) heeft aan zijde zenuwbaan een flinke depressie (maar geen schmorl's) in T9,-10 en T12 in T7 t/m T9 in T4 t/m L4 in T12 en L1 in T10-T11

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 227 van 263

Opmerkingen

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

400 402 404

5772 5780 5783

2616 2972 3044

18-25 25-50 >50

F M F

406

5786

3072

25-50

408 409 410 412 413

5789 5792 5794 5797 5801

1295 2041 2392 2436 2600

>50 25-50 25-50 25-50 >50

M M F M M

414 415 418

5803 5804 5808

2622 2628 2725

>18 25-50 >50

F F F

419 421

5811 5813

2813 3222

18-25 >50

M F

424 425 426 427

5822 5823 5825 5827

2549 2552 2638 2659

25-50 18-25 25-50 >50

F M M M

428 429 430

5829 5834 5835

2682 2763 2839

>50 >50 18-25

F F? F

431 432 433

5836 5839 5842

2842 2941 3052

25-50 25-50 >50

F M M

434

5843

3053

25-50

436

5846

3139

18-25

438

5848

3218

18-25

439 441 442

5850 5854 5856

3702 4394 4412

>50 25-50 >50

M F M

445 447 449 450

5869 5879 5891 5892

4821 3745 3592 3547

25-50 >18 25-50 25-50

F M M ?

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

costo-vertebrale artrose, r heup (flinke extra botvorming onder het proxi femur gewricht) beginnend C4-C5 (lichte uitloping facetgewrichtjes l+r)

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

Opmerkingen

osteofyten in T12 t/m L2 (klein alleen r zijde) in T7 artrose wervellichamen C5-7 artrose wervellichamen (hevig) in C5 t/m C7 en in T8-T9 L5-S1, osteofyten in T8, L3 t/m L5; in T6 t/m T12

TMJ l kaak (r=0) osteofyten L5

osteofyten in T6 t/m T2;

osteofyten in T8 beginnend in r heup (l=0)

in T6-7 en L2-3 in T11-12 in T6 t/m T12, volledig verbrijzelde/ingeklapte T5 (het wervellichaam lijkt niet meer te bestaan) met als gevolg kyfose en ankylose van T4 t/m T6 en lichte reactie van de ribben in T8 in T6

artrose wervellichamen C3 t/m C6 en onderste borstwervels (niet exact meer vast te stellen welke) in T6 t/m T12

beide heupen (lichte extra botvorming ín- en rondom het heupgewricht)

osteofyten C5, T10 (flink), L3 t/m L5

artrose wervellichamen C3 t/m C7, osteofyten L2 t/m L4 costo-vertebrale artrose TMJ l+r

in T8, 9 en T1 in T3 t/m T12 in L1 t/m L4 lichte in T7

T4-5 osteofyten van T5 t/m L5

osteofyten in C6-C7, T6 t/m T9 en T11 t/m L4 artrose wervellichamen C6-C7 artrose wervellichamen C6-C7, lichte osteofyten in T10-12 en L4-5 artrose wervellichamen C4 t/m C7 en L5-S1; osteofyten T 8 t/m T10, L3-S1

costo-vertebrale artrose

OA (R&L heup)

OA (L) L10-11 links (uitlopen met pitting)

TMJ l+r DJC (R schouder, R heup) DJC (R heup)

osteofyten in T10 VOP (T7-12, L), DDD (L) osteofyten in T6 t/m L5; artrose wervellichamen C7 en L1 t/m S1 zeer lichte osteofyten in T4 t/m T12 VOP (T7-12)

DJC (C, T1-6, T7-12) DJC (C, T1-6, T7-12, costo-vert) VOP (C), DDD (C)

in T4-5, T11 en L1 t/m L4 (vermoedelijk alle wervels tussen T4 en L4, maar de rest is niet meer aanwezig) in T9 en T11 t/m L3 in L2

zeer hevige in T6 t/m L3 (in L minder erg) in T6 en L1 (rest zeer slecht inspecteerbaar door sterke fragmentatie) in T10 T7-12, L

in T9 T1-6, T7-12, L T1-6, T7-12, L T7-12

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 228 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

451

5894

3614

>50

TMJ l+r, beginnend in l heup (vergroting van de bekkenkom en 'uitloop'van de proxi fem (l=x), vermoedelijk jicht grote teen links (metatarsale)

454

5900

3581

>18

proxi sleutelbeenderen, vermoedelijk beginnend in heupen

C3-4

artrose wervellichamen C2 t/m C4, osteofyten in T9 t/m T12

471 472 473 475

5983 5984 5985 5987

1679 1769 2963 1387

25-50 25-50 >18 25-50

M ? ? M

DJC (L heup, R voet), OA (L voet)

VOP (T7-12) VOP (C, T7-12), DDD (C, T7-12) VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (C)

476 479

5988 5991

2510 2453

25-50 25-50

F F

482 483 484 485 486 487 488 489

5994 5995 5996 5997 5998 5999 6000 6001

1761 1943 3156 3186 3177 2240 2781 2491

25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50

F F ? M F F M M?

DJC (L) DJC (T7-12), OA (C, T1-6, L) DJC (C, T1-6, L), OA (costovert) DJC (costo-vert) DJC (C, T1-6, T7-12, L), OA (costo-vert) DJC (C, costo-vert), OA (L)

491 493 494

6009 6021 6022

2803 1031 2728

25-50 25-50 25-50

F F F

495 496 497

6026 6028 6029

2387 2562 2827

25-50 25-50 25-50

F? F M

498

6035

3078

25-50

DJC-OA perifere gewrichten

DJC-OA Wervelbogen

VOP-DDD Wervellichamen

Schmorlse noduli

Opmerkingen

in T 10 t/m T12, compressiefractuur in C4 (zijwaartse uitstulping) (nog geen artrose vorming) in T6 t/m T12 T1-6, T7-12

DJC (L schouder, L elleboog, R&L heup), OA (R elleboog, L voet) DJC (R&L TMJ) DJC (R&L heup)

DJC (R&L elleboog, R&L heup, R&L knie), OA (R&L schouder)

OA (R&L schouder, R&L heup) DJC (R&L TMJ, R schouder, R&L elleboog, R hand, R heup, DJC (R&L heup), OA (R schouder) DJC (R TMJ), OA (R&L heup)

DJC (T7-12, L, costo-vert) DJC (C, T1-6) DJC (C, L), OA (costo-vert) OA (C, T1-6, costo-vert) DJC (costo-vert) OA (C, T1-6, T7-12, L, costovert)

T7-12

VOP (T1-6, T7-12) VOP (T1-6, T7-12, L)

T1-6, T7-12, L

VOP (T1-6, T7-12) VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (C)

T7-12, L T1-6, T7-12 L T7-12 T1-6, T7-12 T1-6, T7-12 T7-12, L T1-6, T7-12, L

VOP (C, L), DDD (C, L) VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (C, T1-6, T7-12, L) VOP (C, T7-12), DDD (C) VOP (C, T1-6, T7-12, L), DDD (C

DJC onbepaalde proximale hand falanx

in T11 (compressiefractuur) DJC (C, T1-6), OA (costo-vert) OA (C, T1-6, T7-12, L, costovert)

DJC (R schouder), OA (L schouder)

DJC (C), OA (L, costo-vert)

VOP (T7-12) VOP (C, T1-6, T7-12), DDD (C, T1-6, T7-12) beginnende osteofyten T5 t/m L3 en L5-S1

beginnende in T10 t/m T12

osteofyten C5 t/m C7; beginnende artrose wervellichamen C7 VOP (T7-12, L), DDD (C, T7-12, L)

in T7 t/m T12 De distale R &L radius en -ulna vertoonden ernstige vernieling, met ook diepe holtes met overhangende randen. De R radius en -ulna vertoonden daarnaast ook marginale botvorming en de L radius en ulna eburnatie. De distale radii vertonen anterieur ook mogelijke lamellaire PNBF. Verschillende os metacarpale vertoonden proximaal ook ernstige vernieling van de gewrichtsoppervlakken met holtes. De R os coxale vertoonde ernstige vernieling, holtes en marginale botvorming, met geassocieerde veranderingen in de kop van de femur. De linker os coxale vertoonde vergelijkbare, maar minder uitgebreide veranderingen. Vermoedelijk een erosieve artropathie. Mogelijk zijn verschillende andere gewrichtsveranderingen geassocieerd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 229 van 263

Appendix 2.4: Overzicht van het voorkomen van entheseale veranderingen.

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Entheseale letsels

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

1 2 7 8 10 14 15 17 18 21 22 24 27 29 30 33 37 38 39 40 45 52 54 56 57 59 68 71 79

4889 4891 4904 4905 4907 4921 4923 4931 4935 4940 4941 4950 4959 4963 4966 4974 4984 4987 4988 4990 5010 5020 5025 5029 5030 5038 5062 5078 5093

3885 3606 4000 4007 4038 3632 3541 3811 4927 3550 3659 3927 4011 4284 3714 3669 3868 4409 3242 4500 4349 3975 3872 4024 4206 4289 4311 3373 3736

6-11 >50 >18 18-25 25-50 18-25 25-50 >50 >50 18-25 25-50 25-50 25-50 >50 >50 25-50 25-50 25-50 >50 >50 >18 25-50 18-25 25-50 >50 25-50 >50 25-50 25-50

M F M M M M M F M M M M F F F M M M M F M M M M F F ? F

EP? (Cost clav R&L) Entesopathien zitbeen l+r, iets rondom gewrichtskom bekken, patella r (l=x), calcaneum r (l=x) R schouder, indet ilium fragment Foramen obturatum r (l=x) L schouder, R&L heup, R enkel Rand vh darmbeen (voor- en achterzijde), rhomboid fossa l+r Distale calcanea Darmbeen en zitbeen Darmbeen licht en calcanea´s Obturator foramen l+r, rhomboid fossa l+r Rhomboid fossa l+r R schouder; L elleboog; kleine osteofiet linea aspera L femur, mogelijk geen pathologisch letsel? Rhomboid fossa, achterzijde darmbeen L+r ulna (klein); darmbeen l+r lipping langs de rand Calcanea's Rhomboid fossa l+r Patella l Rhomboid fossa l+r, calcanea l+r; knieschijf r (l=x) Patella l (r=x) Rhomboid fossa r Rhomboid fossa l+r Rhomboid fossa l+r, calcanea l+r; knieschijf l+r Hiel l+r, rhomboid fossa alleen r, l=x R foramen obturatum (l=x) Patella's en calcaneum r (l=x), proxi ulna's =x Rhomboid fossa r (l=0) Achterzijde darmbeen; calcaneum l+r R bekkenblad onder het auriculair vlak

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 230 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Entheseale letsels

82 85 86 87 95 96 97 112 123 125 129 130 133 137 139 150 164 165 168 170 175 180 190 191 193 194 199 206 207 212 215 217 221 228

5101 5113 5119 5121 5163 5169 5172 5213 5241 5243 5249 5251 5257 5261 5268 5285 5313 5316 5322 5327 5335 5341 5356 5357 5360 5361 5376 5385 5386 5396 5400 5402 5410 5423

4618 4812 3346 3720 103 169 187 324 1038 1043 1104 1133 1196 1230 986 1131 1664 1716 1755 1786 1819 1557 1798 1801 1826 1145 1416 1577 1579 1278 1348 1438 1635 1232

25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 18-25 >50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 >50

F M M M M M M F? M M F M F F F F M M M F M M M M M M F M M F F F M M

Rhomboid fossa l+r Rhomboid fossa r (l=0) Licht aan knieschijven Licht in foramen obturatum r+l en calcanea l+r R&L schouder, R&L elleboog, R&L heup; Osteofieten op drie distale hand falanges, onduidelijk of EP; botvorming op rechter MC2, onduidelijk of EP R schouder R&L schouder R&L elleboog, R&L heup Proxi ulna's Rhomboid fossa l+r Achterzijde darmbeen l+r Knieschijf l (r =x) R elleboog, R&L knie Sleutelbeenderen kleine haakjes Calcaneum Darmbeen achterzijde en obturator foramen en calcanea's Rhomboid fossa l+r Patella en calcaneum R elleboog, R&L heup, R&L knie, R&L enkel R schouder R&L schouder Elleboog, enkel L elleboog, R&L enkel; osteofiet R&L processus mastoideus, processus spinoidea T6, L3 R&L schouder, processus spinoidea C2 R schouder, mogelijk anterieure R os calcaneus L schouder, R elleboog R schouder Proxi ulna l+r Rhomboid fossa r (l=0) L heup R&L schouder, L elleboog L elleboog R&L schouder, R&L elleboog, R&L heup, R enkel; Osteofiet op tuberculum L MT5 L elleboog

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 231 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

229 232 236 240 242 243 249 255

5425 5431 5439 5448 5450 5451 5460 5481

1317 1563 1639 1120 1185 1188 1626 3194

>50 25-50 25-50 >50 25-50 18-25 18-25 25-50

M M ? M F F M F

265 267 270 271 275 277 279 282 286 290 292 293 295 296 301 306 307 309 317 340 342 352 356 362 363

5503 5505 5513 5514 5526 5530 5533 5537 5547 5554 5558 5560 5565 5566 5578 5587 5588 5590 5607 5649 5653 5668 5672 5688 5694

1922 1939 2015 2027 2669 1894 1950 1959 2099 2276 2300 2309 2363 2365 2116 2220 2234 2265 2010 2986 3180 2753 2787 2992 2438

25-50 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 12-17 25-50 >18 18-25 18-25 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 18-25

F M ? ? M M M M F M F F F ? M F M F M M M M M M

Entheseale letsels R&L schouder, R&L elleboog, R&L heup, L knie, L enkel R&L schouder, R&L heup R schouder, R&L heup, R&L enkel Calcaneum r (l=x) R elleboog, R heup; Mogelijke osteofiet op antero-superieure R clavicula R schouder Rhomboid fossa l (r=x) Beide bekkenhelften aan de buitenzijde van het schaambeen l+r; ook puntige botuitsteeksels in retro-auriculair vlak; mogelijk beiden zwangerschapsgerelateerd R schouder, R&L elleboog Knieschijven l+r R schouder, R&L heup L calcaneum r=0, achterzijde darmbeen l+r Elleboog links (r=0) L heup, L enkel R&L schouder R schouderblad (niet l); calcaneum r (l=x), zitbeen r+l onder gewrichtskom (l minder als r) L elleboog Foramen obturatum heel licht; calcanea's l+r iets Rhomboid fossa rechts Rhomboid fossa alleen links Rhomboid fossa r (l=x) Rhomboid fossa l+r R&L schouder Osteofiet proximale falanx linker hand Rhomboid fossa l+r Rhomboid fossa l+r (r heviger als l) R&L schouder, R elleboog, R&L heup, R&L knie R&L schouder, R heup Proxi ulna's; patella l+r; calcanea's, rhomboid fossa r (l=0) R schouder Rhomboid fossa l (r=x) R&L heup Rhomboid fossa l+r

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 232 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

375 379 384 385 386 389 406 408 420 425 433 434 441 450 451 471 472

5722 5729 5737 5739 5740 5754 5786 5789 5812 5823 5842 5843 5854 5892 5894 5983 5984

2505 2947 3028 3069 3075 2397 3072 1295 3111 2552 3052 3053 4394 3547 3614 1679 1769

25-50 >50 25-50 >50 >50 >50 25-50 >50 18-25 18-25 >50 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 25-50

M M M M M F M M M M M F F ? M M ?

473

5985

2963

>18

475 483

5987 5995

1387 1943

25-50 25-50

M F

484 485 486 487 488 489 493 494 498 500

5996 5997 5998 5999 6000 6001 6021 6022 6035 6058

3156 3186 3177 2240 2781 2491 1031 2728 3078 2064

25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50

? M F F M M? F F F M

Entheseale letsels Rhomboid fossa l+r, calcanea's Rhomboid fossa l+r, patella l (r=x); proxi ulna's Rhomboid fossa l+r Licht in calcanea's en patella r Rhomboid fossa l+r Rhomboid fossa r (l=0) Lichte verbeningen zitbeen en calcanea's Schouders, bekken, borstbeen, calcanea's Rhomboid fossa l+r Rhomboid fossa sleutelbeen l (r=0) Rhomboid fossa l+r (r heviger als l) Rhomboid fossa r sleutelbeen (r=0), elleboog l (r=x); patella l (r=x), calcanea's R&L heup R enkel; mogelijke osteofiet op wervelboog C6 Rhomboid fossa l+r Aan de rand van het proximale gewrichtsoppervlak van de linkertibia kan een osteofiet op een mogelijke verbening van een ligament wijzen. Distale metafyses van recter MT1 en linekr MT1 vertoonden een kleine osteofiet, onduidelijk of het ook entheseale letsels zijn of geassocieerd met gewrichtsveranderingen R&L enkel; Distale L fibula vertoonde op oppervlak voor tibia onregelmatige nieuwe botvorming, mogelijk geassocieerd met de distale verbinding tussen tibia en fibula R schouder, R&L elleboog L schouder, R elleboog, L heup; Op R radius op aanhechting pronator teres ook opvallende botgroei; R&L os coxale marginale botgroei aan auriculair oppervlak; Onbepaald iliumfragment vertoont osteofieten aan de kam Mogelijke osteofiet op superieuroppervlak rechter 2e rib, mogelijk exostose geassocieerd aan trauma clavicula R&L schouder R&L schouder, R heup; Kleine osteofieten op anterieure oppervlak L2-3-4-5 mogelijke geassocieerd met verbeningen ligamenten? R&L schouder,R elleboog R schouder L elleboog, R heup L schouder R elleboog R schouder, R heup Op wervelboog van S1 is er rechts naast het superieure facet een osteofiet, maar het is onduidelijk of het om een entheseaal letsel kan gaan

. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 233 van 263

Appendix 2.5: Overzicht van het voorkomen van traumatische letsels.

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

4897

4133

>50

4921

3632

18-25

22 24 26

4941 5950 4957

3659 3927 3933

25-50 25-50 25-50

M M F

31 45

4970 5010

3654 4349

>50 >18

M F

5013

3363

>50

5019

3450

>50

5020

3975

25-50

55 58 64

5028 5032 5054

4235 4003 3888

25-50 18-25 >50

F M F

66 68 70 73

5057 5062 5077 5085

3922 4311 5486 3620

25-50 >50 25-50 18-25

M F M M

5087

3637

>50

76 105

5088 5192

3640 388

25-50 18-25

F M

110 118 119 131 135

5209 5232 5234 5252 5259

229 990 1004 1138 1203

25-50 >50 6-11 18-25 25-50

M M ? M

140 147

5269 5281

992 1108

>50 25-50

M? M

Ante-mortem breuken

Peri-mortem botbreuken

Osteochondritis dissecans

Exostose

Dislocatie gewricht

Geheelde ribbreuken ca 5e en 6e rib rechts, met beginnende gewrichtsvorming tussen beide ribben Oppervlakkige depressie in de r femur diafyse voorzijde, vermoedelijk geheelde verwonding (amper zichtbaar, eerder voelbaar) Geheelde ribbreuk links, vermoedelijk 9e rib Breuk van een linker rib Geheelde breuk wervelboog L5: boog staat niet symmetrisch op het wervellichaam Eén geheelde breuk rib rechts (ca 4e-8e) T12 bovenzijde wervellichaam richting zenuwbaar ook gebroken (trauma) Geheelde breuk 8e en 9e rib rechts met de vorming van een gewrichtsvlak tussen beide ribben; compressiefractuur T4 (?) en L1 2 gebroken ribben links (tussen ergens tussen 7e en 10e), de delen zijn nog niet terug aan elkaar gegroeid Geheelde breuk r schouderblad (scheef geheeld) Compressiefractuur in T12 en L1 Compressiefractuur in T12 distaal Ten minste 2 geheelde ribbreuken rechts (tussen 9e en 12e rib) Compressiefractuur in wervellichaam T12 Compressiefractuur T7 en T11 Compressiefractuur L1 Twee geheelde of helende verwondingen schedel, ongeheelde breuk van 1 rib (botreactie, maar non-fusion) Lichte compressiefractuur T11 en compressiefractuur in L4, helende ribbreuken links: 10e rib halverwege en distaal en vermoedelijk 9e rib alleen distaal (wel 2 maal) Distaal borstbeen vertoont zeer onregelmatige botvorming, mogelijk gerelateerd aan de trauma in de 2 linker ribben; 3 geheelde ribbreuken links (2e t/m 4e rib) Mogelijk geheelde breuk in l rib, ergens tussen 4e en 6e rib, oppervlakkige verwonding r sleutelbeen 1 of 2 geheelde rib breuken Geheelde breuk l femur Geheelde breuk 1e 2 rechter ribben, met fusie/extra gewrichtsvlak als gevolg -

Osteochondritis dissecans talis l Osteochondritis dissecans l distale humerus

Exostose fibula r -

Osteochondritis dissecans r calcaneum -

Exostose 2e middenvoetsbeentje rechts (naast grote teen)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 234 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

156

5295

1250

25-50

158

5301

389

25-50

168

5322

1755

25-50

175

5335

1819

18-25

178

5339

1390

18-25

179

5340

1482

>50

188

5350

1724

25-50

190

5356

1798

25-50

191

5357

1801

25-50

193 198

5360 5375

1826 1413

18-25 25-50

M F

217 244 247 253

5402 5453 5456 5476

1438 1323 1394 3015

25-50 25-50 >50 >50

F M? M M

254

5477

3031

25-50

256

5485

1836

25-50

257

5487

1845

18-25

264

5502

1920

18-25

266 275

5504 5526

1931 2669

25-50 >50

M M

283

5539

1981

25-50

Geheelde verwonding achterzijde r femur diafyse Mogelijke breuk os hyoide Mogelijke compressiefractuur in T11 proximaal: breuk en verdieping van het proximale oppervlakte van het wervellichaam; -

292 294

5558 5564

2300 2359

12-17 >50

296

5566

2365

18-25

Compressiefractuur in T4: halve wervellichaam is een schmorl's noduli

Ante-mortem breuken

Peri-mortem botbreuken

Osteochondritis dissecans

Exostose

Dislocatie gewricht

Compressiefractuur in T8 en T12, beide distaal, met breuk richting de zenuwbaan in T12 -

Schuine breuk van de rechtertibia, met lichte overlap Intra-articulaire of epifyseale breuk distale linkertibia; trauma wervellichamen T8-9-10-1112, L1-2. SN mogelijk geassocieerd. Bevat 2 'compacted' halswervels (C5-C6?) vermoedelijk als gevolg van trauma scheef aan elkaar gefuseerd. De fusie is dermate scheef dat dit gevolgen moet hebben gehad op de zenuwbaan. Vermoedelijk plaatselijke oppervlakkige verwonding r tibia -

R bekkenkom iets uitgerekt (trauma), vermoedelijk half uit de kom getrokken, waarbij een deel van de heupkom is gebroken en terug is aangegroeid -

Rechter os zygomaticum en zygomatische boog, met hoek Depressiebreuk Os occipitale; mogelijke breuk distale linkerradius -

Schuine breuk met secundaire ontsteking Linkertibia en vermoedelijk ook linkerfibula -

Kleine exostose in matacarpale ringvinger rechts -

Linkerfemur, linea aspera

Lijkt op perimortem snede in C7 aan linkerzijde, maar T2 en T4 hebben een vergelijkbare beschadiging, maar dan recent ogend, dus vermoedelijk is de C7 snede ook recent -

Superieur gewrichtsoppervlak L os talus -

OD in proxi metatarsale grote teen rechts -

Geheelde breuk of oppervlakkige verwonding 5e rib rechts -

Kleine exostose bovenzijde 1e phalange duim rechts (vermoedelijk gevolg oppervlakkige trauma) -

Exostose aan de achterzijde van de l femur diafyse -

Osteochondritis dissecans in beide distle humerii en proxi metatarsale van de grote teen links Osteochondritis dissecans r femur proxi -

Exostoses rib r

Dislocatie l heupgewricht: heup uit de kom en nieuwe gewrichtsvorming aan de achterzijde van het l bekkenblad met extra botvorming en macroporositeit, vermoedelijk ook eburnatie -

Wervellichaam T11 Geheelde verwonding l schouderblad Schmorl's fractuur in T11 distaal Geheelde breuk l sleutelbeen, daardoor waarschijnlijk ook POA in l schouder Geheelde oppervlakkige verwonding 2e rib links

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 235 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

305

5584

2180

>18

307

5588

2234

>50

309

5590

2265

25-50

325 329

5622 5627

2340 1777

18-25 25-50

F M

362 363

5688 5694

2992 2438

25-50 18-25

M M

366 373

5702 5718

3035 2433

25-50 25-50

F F

375

5722

2505

25-50

384

5737

3028

25-50

385

5739

3069

>50

389

5754

2397

>50

399

5771

2602

12-17

413 416

5801 5805

2600 2631

>50 25-50

M F

427

5827

2659

>50

430

5835

2839

18-25

435

5844

3058

18-25

436

5846

3139

18-25

Ante-mortem breuken

Peri-mortem botbreuken

Osteochondritis dissecans

Exostose

Dislocatie gewricht

Mogelijk geheelde breuk r sleutelbeen: plaatselijke zwelling, alleen rechts, niet links, maar geen breuklijn te zien. Geheelde breuk l onderarm: l ulna en radius diafyse vertonen een onregelmatig oppervlakte en iets verdikking, ulna ook lichtelijk mogelijk ook ontstoken met zwelling, compressiefractuur wervellichaam T11: deel van het wervellichaam is richting de zenuwbaan gebroken; vermoedelijk compressie fractuur l dist femur: zeer onregelmatig oppervlakte in het distale gewricht, de proximale tibia lijkt intact Geheelde oppervlakkige verwonding r humerus diafyse (Scheef) geheelde breuk r radius diafyse Asymmetrische kin met afgerond uitsteeksel aan onderzijde, vermoedelijk geheelde breuk/verwonding (duidelijk geen osteoom) Wervellichamen T11 en T12 Helende ribbreuk rechts 10e rib en vermoedelijk geheelde ribbreuk links 11e rib; kleine compressiefractuur onderzijde proximale wervellichaam T12 Geheelde breuk in l sleutelbeen -

Zeer lichte compressiefractuur T3 onderzijde wervellichaam Geheelde ribbreuk rechts (ergens in het midden ca 6e-8e); compressiefractuur T11 Geheelde breuk/verwonding r heup (proxi femur (trochanter major) en pelvis nét boven de gewrichtkom) en Geheelde verwonding r matacarpale pink Compressiefractuur wervelkolom p:roxi T12 (T11 helaas niet aanwezig) heeft aan zijde zenuwbaan een flinke depressie (maar geen schmorl's) Geheelde breuk l onderarm: ulna en radius diafyse vertonen een verdikking gepaard met een kromming Trauma T5 -

Osteochondritis dissecans r distale femur (l=0) en r talis -

Ontwrichting l heup: beginnende nieuwe gewrichtsvorming achterzijde l bekkenblad; l been is in zijn geheel iets geslonken tov het r been als gevolg van onbruik -

Geheelde ribbreuk rechts (ergens tussen 5e-7e rib) Rond gat op de top van de schedel, vermoedelijk perimortem Helende breuk in 3 ribben rechts (ca 8-10) met onregelmatige botvorming Perimortem trauma: deel vd schedel (top) ontbreekt, lijkt door een klap vlak boven het linker oor te zijn veroorzaakt. Geen heling zichtbaar, vermoedelijk na de dood

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 236 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

442

5856

4412

>50

451

5894

3614

>50

462

5923

4240

1-5

483

5995

1943

25-50

484

5996

3156

25-50

485 491

5997 6009

3186 2803

25-50 25-50

M F

496

6028

2562

25-50

Ante-mortem breuken

Peri-mortem botbreuken

Osteochondritis dissecans

Exostose

Dislocatie gewricht

3-4 geheelde ribbreuken links, ergens tussen de7e en 10e (1-2x direct onder de proximale gewrichtskop, van één rib niet zeker), vermoedelijk helende trauma in l proxi humerus, is helaas vlak daarboven afgebroken, dus niet goed inspecteerbaar, maar er is onregelmatige botformatie zichtbaar direct onder de proximale gewrichtskop Compressiefractuur in C4 (zijwaardse uitstulping) Breuk van de proximale linkerhumerus (schuine of roterende breuk) waarbij de fragmenten in een hoek geheeld waren; Twee linker ribframenten met callus die op een onvolledige breuk wijzen; een ander linker ribfragment vertoont een verdikking op interne oppervlak dat mogelijk ook een geheelde breuk kan zijn Schuine breuk van de rechtertibia en fibula, waarbij de fragmenten in een hoek aan elkaar groeiden Breuk van R clavicula met uitgebreide botvorming en pseudo-artrose tussen de 2 fragmenten, die een hoek vormden; De rechterradius vertoont een mogelijk geassocieerde breuk van de distale diafyse met angulatie (Collesfractuur) Compressiefractuur in T11, waarbij een deel van het wervellichaam richting de zenuwbaan is verplaatst Geheelde ribbreuk rechts (ca 5e of 6e rib)

Mogelijke OD op distale linker humerus -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 237 van 263

Appendix 2.6: Overzicht van het voorkomen van periosteale nieuwe botvormingen en aanwijzingen voor mogelijke infectie.

Inv.Nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

3 4 6 9

4895 4897 4903 4906

3994 4133 4323 4027

25-50 >50 1-5 18-25

F M M

10 14 15 16

4907 4921 4923 4930

4038 3632 3541 3607

25-50 18-25 25-50 18-25

M M M F

20 21 27 36 39 45 46 53 58 66 69 73 75 84 86 91 92

4938 4940 4959 4983 4988 5010 5012 5023 5032 5057 5072 5085 5087 5107 5119 5128 5129

3526 3550 4011 3778 3242 4349 3895 3367 4003 3922 5456 3620 3637 4667 3346 4069 4232

25-50 18-25 25-50 25-50 >50 >18 25-50 18-25 18-25 25-50 >50 18-25 >50 25-50 25-50 25-50 6-11

M M M M M F F F M M M M M M M M -

5130

4260

1-5

Periosteale nieuwe botvorming Actieve nieuwe botvorming in beide onderbenen Ontstekingsholte in het distale wervellichaam van T10: mogelijk TBC of overgeslagen infectie van de ribbreuk L tibia; Mogelijk PNBF endocraniaal Ernstige vernieling van wervellichamen met kyfose, PNBF, osteolytische letsels en fusering in wervelbogen (ziekte van Pott's) en destructieve letsels in rechter en linker os coxale, mogelijk geassocieerd met tuberculose. Ext. opp. os frontale mogelijk periosteale reactie Sinusitis l+r Geheelde beenvliesontsteking l+r onderbenen Ontsteking in l fibula: distale helft licht gezwollen en aanzienlijk dikker als de rechter fibula, maar nog geen apicale holtes of periostitis zichtbaar; tibia onaangetast Lichte sinusitis Actieve nieuwe botvorming in r femur (l=x) Lamellaire nieuwe botvorming intern opp. enkele R & L ribben Sinusitis l (r=x) Actieve nieuwe botvorming in r tibia Sinusitis rechts, l=x Palatinitus Actieve nieuwe botvorming in beide benen Geheelde beenvliesontsteking in beide onderbenen (r iets meer als l) Actieve nieuwe botvorming tibia's en licht femora Lichte periosteal reactie aan de rechterzijde van de gewrichtskop van de r femur en botreactie in de trochantor minor Geheelde of helende nieuwe botvorming aan buitenzijde van de onderkaak Plaatselijke zwellingen femur diafyses l+r met actieve periosteal lesions distale femora en distale tibia's (vermoedelijk is een deel weg gewassen) Actieve beenvliesontsteking in l onderbeen (met name fibula en licht tibia) Palatinitus Geheelde beenvliesontsteking in onderbenen Destructieve ontsteking r kaakgewricht: gehele TMJ gewricht rechts is weggevreten door de ontsteking, ook ronde depressies in het botoppervlakte aan de buitenzijde vd kaak met lichte porositeit (ontstekingsreactie). De schedel zelf lijkt niet aangetast te zijn, ook het linker kaakgewricht is intact Hersenvliesontsteking

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 238 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.Nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

5169

169

18-25

5172

187

25-50

99 100 110 111 120 123 124 128 131 135 142 146 148

5182 5184 5209 5211 5236 5241 5242 5248 5252 5259 5275 5279 5282

299 322 229 316 1010 1038 1039 1102 1138 1203 1023 1070 1110

18-25 25-50 25-50 18-25 >50 25-50 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25 25-50

? F? M F F M F M ? M F F M

160 161 164 177

5307 5309 5313 5338

1585 1606 1664 1245

25-50 18-25 25-50 18-25

M M M F

179

5340

1482

>50

180 184

5341 5346

1557 1629

>50 25-50

M M

188 190 193 200 204 212 214

5350 5356 5360 5377 5382 5396 5399

1724 1798 1826 1450 1548 1278 1325

25-50 25-50 18-25 1-12m 18-25 25-50 >18

F M M F F F

Periosteale nieuwe botvorming R clavicula, R&L humerus, R&L radius, R&L ulna, R MC1-2-3, R&L os oxale, R&L femur, R&L tibia, R&L fibula, R os calcaneus, R MT2-5, L MT 4-5, 2 indet MT, Mogelijk ook PNBF op manubrium en sternum R&L clavicula en L fibula ernstige PNBF en op fibula destructieve letsels die met osteomyelitis geassocieerd zijn. PNBF R scapula en L tibia; Periosteale reactie linkerrib en drie onbepaalde fragmenten. Zwelling r proxi tibia diafyse, plaatselijke ontsteking, iets striea, genezen of genezende; r fibula ook heel iets aangetast C1 vertoont periosteale reactie en oppervlaktevernieling, mogelijk geassocieerd met infectie Iets ontstoken gehemelte Femoral plaque l+r Geheelde beenvliesontsteking onderbenen Sinusitis l+r Sinusitis rechts, links niet! Verm gerelateerd aan abces in r bovenkaak, palatinitus Ronde inkeping in het l distale sleutelbeen, mogelijke ontsteking in de l schouder Beenvliesontsteking l tibia licht, r tibia flink als gevolg volledige ontsteking tibia, fibula niet aangetast Geheelde beenvliesontsteking onderbenen PNBF proximale hand falanx Beenvliesontsteking tibia's en femora Osteomyelitis in diverse plekken in het lichaam, mogelijk geassocieerd met TBC: r humerus distaal en proxi ulna r; 11e rib links distaal en beide tibia's, waarbij l erger als r. Periostitis in beide tibia's en iets in proxi fibula's eb 11e rib links Lichte geheelde beenvliesontsteking tibia's Periostitis in l onderbeen (tibia en fibula onregelmatig oppervlakte en lichte zwelling) (r=x) Palatinitus Hevige periostitis in onderlichaam: heiligbeen, femora (met distale zwelling), tibia's en fibula's (links overal iets erger als rechts) en metatarsale kleine teen l+r: vermoedelijk een niet verder te specificeren infectieziekte Flinke actieve periostitis met plaatselijk extra botvorming in r tibia en fibula, iets in l tibia, vermoedelijk als gevolg van een plaatselijke oppervlakkige verwonding r tibia Geheelde periostitis beide tibia's Periosteal bone lesions op l bekkenblad met pusgat (osteomyelitis); door sterke fragmentatie is de aard niet volledig duidelijk. De femur lijkt niet te zijn aangetast voor zover zichtbaar (dus geen ontwrichting) Sinusitis l (r=x) Periosteale reactie linkertibia, geassocieerd met peri-mortem breuk Gelokaliseerde PNBF rechter MT2-3-4 Periosteal lesions in oogkassen; verm ook porositeit in elleboogjes, maar niet zeker ivm decompositie botmateriaal Lichte periostitis in beide tibia's (actief) R & L maxillaire sinus Periostitis in l onderbeen (r=x)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 239 van 263

Inv.Nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

217 221 228 229 234 244 245 247 253 255 256 258 263 264 267 270 275 280 287 291 293 294 298 299 301 303

5402 5410 5423 5425 5436 5453 5454 5456 5476 5481 5485 5488 5501 5502 5505 5513 5526 5534 5548 5555 5560 5564 5571 5573 5578 5580

1438 1635 1232 1317 1613 1323 1331 1394 3015 3194 1836 1847 1917 1920 1939 2015 2669 1924 2146 2279 2309 2359 1926 1970 2116 2124

25-50 25-50 >50 >50 25-50 25-50 12-17 >50 >50 25-50 25-50 25-50 18-25 18-25 25-50 25-50 >50 18-25 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 25-50

F M M M F M? M M F F M M M M ? M F M M F F M F ? F

305 313 317 319 321

5584 5596 5607 5613 5618

2180 2327 2010 2185 2254

>18 18-25 25-50 12-17 18-25

F F F M

328

5626

1617

25-50

Periosteale nieuwe botvorming Gelokaliseerde PNBF R&L femur, Linker MT3 en rechter MT4 PNBF op L tibia en fibula; PNBF op binnenkant van een onbepaald ribfragment PNBF op R&L tibia en fibula R&L maxillaire sinus, Mogelijke periosteale reactie ectocraniaal oppervlak (onduidelijk); PNBF op L tibia Palatinitus Geheelde periostitis l tibia (r=x) Periosteal lesions in l onderkaak in tandkas van E37-38 (echt laagje bot, geen gewone tandvleesontsteking) Actieve periostitis r tibia (l=x), palatinitus Palatinitus Lichte plaatselijke periostitis in r tibia en fibula (niet l) Geheelde periostitis in r tibia (alleen r) Lichte plaatselijke periostitis in l+r tibia diafyse (midden) anterior met zwelling in de linker tibia Ontsteking buitenzijde r onderkaak Helende beenvliesontsteking l+r been (ook femora) Geheelde periostitis in gehele benen Mogelijke periosteale reactie R&L femur, gelokaliseerde PNBF op L tibia Vermoedelijk periostitis in een linker rib: iets periosteaal weefsel en onregelmatig oppervlakte binnenzijde rib links, verm 10e rib L maxillaire sinus, PNBF op binnenkant van 1 onbepaalde rechter- en 1 onbepaalde linkerrib Plaatselijke periostitis in l tibia diafyse Palatinitus Geheelde beenvliesontsteking beide tibia's Sinusitis l+r, palatinitus, actieve beenvliesontsteking l femur, tibia en fibula (r=x) Geheelde periostitis in tibia's Geheelde periostitis in onderbenen en femora Gelokaliseerde PNBF extern oppervlak rechter os zygomaticum Vermoedelijk TBC: destructieve veranderingen in de wervelkolom (T5 t/m7, T10, L2 en L4 en ribben: 2e-3e rechts en 1e en 2e links; iets periostitis humerii; bekkenkom destructie Lichte sinusitis l+r Lokale actieve periostitis r tibia diafyse (rechterzijde) met beginnende ankylose fibula aan het proximale articulatiegwricht R&L maxillaire sinus R&L maxillaire sinus, PNBF op binnenkant van acht rechter ribben Depressies in alle aanwezige wervellichamen (T6 t/m L5), maar ook in zijkant lichamen, zijn onregelmatiger als normale schmorl's: ik vermoed TBC (ribben vertonen wel geen indicatoren voor een longweginfectie), periostitis in r tibia Palatinitus

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 240 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.Nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

341

5652

3174

6-11

347 350 362 369 375 384

5661 5665 5688 5710 5722 5737

2522 2665 2992 3105 2505 3028

>50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50

M M M M M M

385 389 396 399 406 407

5739 5754 5767 5771 5786 5788

3069 2397 2555 2602 3072 3148

>50 >50 >18 12-17 25-50 1-5

M F F M -

413 416

5801 5805

2600 2631

>50 25-50

M F

417 419 421 424 435 442 447 449 471 480 482 483

5806 5811 5813 5822 5844 5856 5879 5891 5983 5992 5994 5995

2644 2813 3222 2549 3058 4412 3745 3592 1679 1287 1761 1943

18-25 18-25 >50 25-50 18-25 >50 >18 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50

F M F F M M M M M F F F

486 490

5998 6002

3177 3097

25-50 1-5

F -

Periosteale nieuwe botvorming Lichte periosteal lesions ribben links (op 1e en 10-12e (1 van die 3) het beste zichtbaar); vermoedelijk is het meeste er al af gewassen; rechts niets zichtbaar. Palatinitus Periostitis r tibia met zwelling PNBF op L tibia Lichte actieve beenvliesontsteking in gehele benen Verm. geheelde periostitis onderbenen Periosteal lesions in alle pijpbeenderen, hand en voeten, achterzijde darmbeen (licht) en binnenzijde ribben rechts (5 ribben in het midden). In ribben mogelijk als gevolg van ribbreuk Geheelde periostitis in gehele benen Geheelde periostitis in beide gehele benen Geheelde periostitis l tibia (r=x) Klein plekje actieve periostitis op r tibia diafyse binnenzijde (het kan zijn dat er meer op de onderbenen is geweest maar dat het is weg gewassen) Geheelde periostitis beide onderbenen Periosteal bone lesions pijpbeenderen (deels van af gewassen, maar op l femur duidelijk nog deels een laag óp het bot te zien en zeer duidelijk op proxi ulna's; ook licht waar te nemen op humerus en íetsje op tibia's) Vermoedelijke abces holtein proximale 5e rib rechts met articalatie T5 Vermoedelijk degeneratie in de wervelkolom als gevolg van TBC? Vervormingen en degeneratie vh bot in C4 t/m C6 en L3-L4 (met name ernstig in L3); door de sterke erosie vh volledige skelet zullen alle sporen van periostitis vermoedelijk zijn verdwenen Vermoedelijk geheelde beenvliesontsteking in beide tibia´s, maar door erosie oppervlakte bot slecht inspecteerbaar Geheelde periostitis gehele benen en klein plekje actieve periostitis in r tibia diafyse rechts Licht actieve periostitis in beide tibia's (denk genezende) Actieve beenvliesontsteking beide tibia's Kleine plek periosteal lesions boven l knie binnezijde (vermoedelijk plaatselijke ontstoken verwonding in het soft tissue) Geheeld periostitis plekje r tibia diafyse R maxillaire sinus R maxillaire sinus PNBF L tibia en fibula Mogelijke endocraniale letsels; R&L maxillaire sinus; PNBF op R&L tibia en R fibula R&L maxillaire sinus PNBF op rechtertibia (mogelijk geassocieerd met trauma); Periosteale reactie op R&L femur, R&L MT5, C1-2-3, T10-11, L5 en L fragmenten, sacrum en mogelijk ook T6-7-8-9-12, op enkele beenderen is er mogelijk geassocieerde vernieling die op een infectie zou kunnen wijzen. PNBF op binnenkant van 2 rechterribben en mogelijk ook één linkerrib PNBF op binnenkant van een rechter- en een linkerrib

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 241 van 263

Appendix 2.7: Overzicht van het voorkomen van overige ziekteverschijnselen.

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

4889

3885

6-11

10 24 27

4907 4950 4959

4038 3927 4011

25-50 25-50 25-50

M M M

29 33 37 43 47 58 66 68 71 75 78 89 92 95

4963 4974 4984 4998 5013 5032 5057 5062 5078 5087 5092 5123 5129 5163

4284 3669 3868 3595 3363 4003 3922 4311 3373 3637 3710 3773 4232 103

>50 25-50 25-50 25-50 >50 18-25 25-50 >50 25-50 >50 18-25 18-25 6-11 25-50

F F M F M M M F ? M F M M

100 106

5184 5199

322 72

25-50 25-50

F? F

Miscellaneous Bij de bepaling van sterfteleeftijd werden afwijkingen geobserveerd in de eruptie van de tanden, waarbij een aantal melktanden niet waren verloren, maar verschillende permanente tanden wel waren bovengekomen (dit kan op persistente melktanden wijzen). Tussen de vorming van de tanden (sterfteleeftijd tussen 10-12 jaar), de lengte van de diafysen (sterfteleeftijd tussen 6-9 jaar) en vergroeiing van de epifysen (sterfteleeftijd tussen 5-8 jaar) was er afwijking in de mate van groei. Dit suggereert aangeboren afwijkingen of een mogelijke groeistoornis. Op de veldfoto lijken de beenderen bij elkaar te horen, maar mogelijk gaat het ook om een tafonomische verstoring Aanwezigheid van een mogelijke concretie/calculi; Verbening kraakbeen tussen ribben en borstbeen; Gedeeltelijke os trigonum of onvolledig breuk (?) Verbeend sterno-costaal kraakbeen Mogelijke ziekte van Osgood-Schlatter; Op een proximale hand falanx werd op het proximale gewrichtsoppervlak een lijn geregistreerd (breuklijn of spleet) door de mediale/laterale helft. Het fragment vertoont een lichte hoek en in de spleet werd beperkte nieuwe botvorming geobserveerd. Het is onduidelijk of het over een intra-articulaire breuk gaat of een 'sagital cleft' en mogelijke aangeboren afwijking in de vorming. De eerste os metacarpale is afwezig; Mogelijk verbeend kraakbeen Lichte scoliose T3-T6 (kromming naar rechts); hierdoor ook extra kromming van de 3e t/m 6e rib links Goedaardig gezwel op de 2e rib links Gevorkte 5e rib links Spondylolisis L5 Ankylose heiligbeen met bekkenblad rechts; Ankylose C3-C4, beginnende kyfose: wedging T4 Beginnende ankylose r bekkenblad met heiligbeen Ankylose: 1e en 2e rib rechts zijn gefuseerd Lichte wigvorming T11 (kyfose) Beginnende ankylose rib links (ergens tussen 6e en 9e rib) Ankylose van T4-T5 Foramen olecrani l (r=0), fossa van Allen l+r, volledig gefuseerd borstbeen Vermoedelijk goedaardig gezwel aan de voorzijde van het l darmbeen Indruk calcificatie of cyste in 8e rib links T4 en 5 zijn gefuseerd via gewrichtsoppervlakken van de wervelboog, mogelijk door marginale botvorming. In het vertebrale foramen is er sterke ossificatie van de posterieure ligamenten in T4-5-6-7. T6 vertoonde ook osteofieten op het externe oppervlak van de processus spinosus. De sterke ossificatie van de ligamenten had mogelijk een effect op de ruggemerg. T6-7 hadden een lichte anterieure wigvorm, het is onduidelijk of dit geassocieerd is. Marginale botvorming aan auriculair oppervlak R&L ilium, onduidelijk of EP of andere aandoening Ankylose C2-C3

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 242 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

107 112

5202 5213

105 324

25-50 25-50

M M?

113

5214

341

25-50

123 135 141 142 161 179 185 188 190 191

5241 5259 5270 5275 5309 5340 5347 5350 5356 5357

1038 1203 993 1023 1606 1482 1642 1724 1798 1801

25-50 25-50 25-50 25-50 18-25 >50 25-50 25-50 25-50 25-50

M M F F M M M F M M

194

5361

1145

25-50

195 197 205 215

5367 5369 5383 5400

1300 1349 1559 1348

25-50 25-50 25-50 25-50

F F F F

217

5402

1438

25-50

221 222

5410 5413

1635 1695

25-50 25-50

M F

Miscellaneous Mogelijk aangezichtsverlamming rechts Mogelijke ziekte van Osgood-Schlatter; Het sacrum vertoonde een sterke anterieure hoek ter hoogte van S3, met anterieur een mogelijke oppervlakkige verdikking. Het posterieure oppervlak van S3 vertoonde een mogelijke exostose en horizontale richel. Het is onduidelijk of het om pathologische verandering gaat, zoals een aangeboren variatie of afwijking of mogelijk trauma; Verbeend kraakbeen hals en costo-sternaal T11-12 vertoonden een onregelmatige depressie op het gewrichtsoppervlak van de lichamen, het is onduidelijk of het met trauma of gewrichtsziekten geassocieerd kan zijn. Os acromiale l (r=0) Mogelijk jicht tarsale grote teen rechts Septel aperture r (l=x) Button osteoma linker os parietale Kyfose: lichte wigvorming T8 Kyfose: wedging T9 Mogelijk aangezichtsverlamming rechts Beginnende kyfose: lichte wedging T6 en T7 T11 vertoonde een onregelmatige depressie en vernieling op gewrichtsoppervlak wervellichaam, onduidelijk of trauma of gewrichtsziekte De R & L clavicula vertoonden een vergroot tuberculum conoide, met op de rechterclavicula mogeljke facetvorming dat een abnormaal contact met de scapula suggereert. Op de scapula werd echter geen geassocieerd facet geobserveerd. L2 en L3 zijn gefuseerd via de gewrichtsoppervlakken van de wervelboog, mogelijk door marginale botvorming. Links is er op en aan de binnenkant van de wervelbogen uitgebreide botvorming in het vertebrale kanaal. Aan de binnenkant van de linkerboog van L3 en L4 is ook uitgebreide botvorming, met de vorming van een pseudogewrichtsoppervlak tussen beide wervels in de linkerboog en de processus spinosus. L4 en vertoonden gelijkaardige veranderingen in de rechterboog. De gewrichtsoppervlakken in de wervelbogen vertoonden marginale botvorming. Mogelijk gaat het over de verbening van ligamenten, dat met verschillende aandoeningen geassocieerd kan zijn, zoals gewrichtsaandoeningen of botvormende ziekten. De botgroei aan de binnenkant van het vertebrale foramen had mogelijk een effect op de ruggemerg. Verbeend halskraakbeen Osteochondroom boven/rechtsachter het rechter mastoid Scoliose: L2 en L3 hebben een lichte zijwaardse wedging Op het superieur oppervlak van de dens van C2 werd een ovalen osteolytisch letsel met afgeronde randen geregistreerd, het is onduidelijk of het om variatie of een corticaal letsel door bijvoorbeeld een enthesopathie kan gaan. Het botoppervlak posterieur aan het auriculair oppervlak van de R en L os coxale heeft een poreus uitzicht, het is onduidelijk of het om een tafonomische verandering gaat of een pathologische verandering, zoals een periosteale reactie; Kleine fragmenten verbeend kraakbeen bij schedel Mogelijke unilaterale 'parietal thinning'; Verbeend halskraakbeen Op de rechter os talus werd bovenaan het anterieure gewrichtsoppervlak botvorming met anterieur een poreus oppervlak geregistreerd. Het is onduidelijk of het om een gewrichtsziekte of trauma gaat, of een aangeboren variatie zoals een onvolledige talo-naviculaire brug; Op de linker os talus werd aan de tuberositeit een breuklijn geobserveerd, het is onduidelijk of het om onvolledige os trigonum of trauma kan gaan.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 243 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

228

5423

1232

>50

229

5425

1317

>50

237 240 243

5440 5448 5451

1646 1120 1188

25-50 >50 18-25

F M F

267 270

5505 5513

1939 2015

25-50 25-50

M ?

272 273

5518 5520

2059 2109

>50 >50

F F

277 279 286 294 301 317

5530 5533 5547 5564 5578 5607

1894 1950 2099 2359 2116 2010

25-50 25-50 25-50 >50 18-25 25-50

M M F F ? F

318 319 323 327 362

5609 5613 5620 5625 5688

2032 2185 2284 1572 2992

25-50 12-17 18-25 25-50 25-50

M M F M

Miscellaneous C7 en T1 vertoonden een onregelmatig oppervlak, vorm en mogelijke verdikking in de processus spinosus, maar het is onduidelijk of het om callusvorming kan gaan; T7, 8, 9, 11, 12 en L1 vertoonden poreuze depressies op gewrichtsoppervlakken van de wervellichamen, maar het is onduidelijk of het om een gewrichtsaandoening of trauma kan gaan; Verbeend sterno-costaal kraakbeen Het rechter os lunate van de hand certoonde OA en de vorming van benige spicules naast gewrichtsoppervlakken, hetzlefde werd geobserveerd voor de linker laterale en mediale os cuneiforme. De linker MC2 en os trapezoide zijn gefuseerd, met rondom nieuwe botvorming en OA in de gewrichtsoppervlakken met peri-articulaire erosie. de meeste wervels vertoonden marginale botvorming in de wervellichamen met soms grote osteofieten die vertrekken vanaf het anterieure oppervlak van de lichamen en die op de verbening van ligamenten kunnen wijzen. Aan het auriculair oppervlak van de rechter os coxale werd een grote osteofiet geregistreerd, het linker os coxale en het sacrum zijn gefuseerd aan de hand van de verbening van de ligamenten. De erosieve letsels, ilio-sacrale fusie, de verbening van verschillende ligamenten kunnen wijzen op een erosieve arthropathie of, gezien de verschillende EP mogelijk ook op een botvormende ziekte zoals (vroege) DISH; Verbeend halskraakbeen en sterno-costaal kraakbeen Mogelijke ziekte van Scheuermann Mogelijk osteoporose In de postero-mediale hoek van de rechter os parietale werd een kleine ronde duidelijk afgelijnde depressie met een poreus oppervlak geregistreerd. Het is onduidelijk of het om een pathologische verandering en mogelijk variatie of trauma kan gaan. Ankylose: 9e en 10 rib l inks zijn proximaal gefuseerd Op de rechter MC5 werd op het mediale oppervlak een afgeronde botuitstulping geregistreerd en ook de tuberositeit op het mediale oppervlak van de proximale metafyse is sterk gerpononceerd. Het is onduidelijk of het om variatie of een robuuste spieraanhechting kan gaan, of om een traumatisch letsel; Verbeend sterno-costaal kraakbeen Kyfose: wigvorming L1 Vermoedelijk osteoporose met als mogelijk gevolg scoliose: zeer sterke zijwaardse kromming en ankylose: vergroeiing T4 t/m T12 in een hoek van <90 graden en 2 gefuseerde ca 4e en 5e Mogelijke ziekte van Scheuermann Onregelmatige depressie op gewrichtsoppervlak wervellichaam T12, onduidelijk of trauma kan zijn of post-mortem schade Button osteoma rechter os parietale en rechter os parietale Mogelijk osteoporose: zeer lichte en broze botten Porositeit anterieure wervellichamen, dat soms in verband wordt gebracht met mogelijke tuberculose, maar ook met groei. T2, 5, 6, 8 en L2 vertoonden (poreuze) depressies op gewrichtsoppervlakken van de wervellichamen, het is onduidelijk of het geassocieerd is met gewrichtsaandoeningen of trauma. Bij T6 en 8 is het geassocieerd met een beperkte wigvorm; T11 vertoonde posterieur op de inferieure processen van de wervelboog kleine osteolytische letsels, het is onduidelijk of het geassocieerd kan zijn met de gewrichtsopervlakken. Verbeend halskraakbeen Porositeit anterieure wervellichamen, dat soms in verband wordt gebracht met mogelijke tuberculose, maar ook met groei. Kleine osteochondroom bovenzijde os frontale (botton osteoma) Vermoedelijk osteoporose: beenderen zijn erg licht van gewicht en erg broos Fragment verbeend kraakbeen

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 244 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

364 365 377 380 390 393 404 410 413 416

5695 5696 5724 5731 5755 5759 5783 5794 5801 5805

2469 2525 2672 2977 2402 2451 3044 2392 2600 2631

25-50 25-50 6-11 25-50 6-11 >50 >50 25-50 >50 25-50

M F F M F F M F

420 428

5812 5829

3111 2682

18-25 >50

M F

441 444

5854 5868

4394 4819

25-50 25-50

F F

449 461

5891 5920

3592 4343

M -

469 471

5945 5983

257 1679

25-50 <1 maand 18-25 25-50

473

5985

2963

>18

475 476 481

5987 5988 5993

1387 2510 2189

25-50 25-50 25-50

M F ?

F M

Miscellaneous Twee grote ronde impressies onder het rechter oogmoeglijk het gevolg van een abces, cyste of calcificatie Ankylose C2-3 Sagittale te vroeg gefuseerd (sagittal craniosynostosis) Osteoom distale 1e rib links Mogelijk aangezichtsverlamming rechts: zéér veel tandsteen rechts, niet links; voor kind zeker opvallend Osteoom distale 10e of 11e rib rechts Vermoedelijk osteoporose: beenderen zeer broos en licht van gewicht Ankylose: heiligbeen gefuseerd met r auriculair vlak Ankylose T4 t/m T6, kyfose T5 Vermoedelijk hebben de 1e en 2e rib links gearticuleert (er lijkt een gewrichtsvlaktje te zijn gevormd), maar door sterke erosie van het bot is dit niet met zekerheid meer te zeggen Mogelijk aangezichtsverlamming: links veel tandsteen en rechts niet Hevige scoliose onderrug: T12 t/m L4, met zijwaardse wigvorming wervellichamen en waarbij ten minste de wervelbogen van L1 t/m L4 zijn gefuseerd (ankylose), vermoedelijk ook in in het midden van de wervelkolom een brug, maar daar is slechts één wervelboog van bewaard gebleven, vervorming ribben als gevolg van de s-vorming van de wervelkolom; mogelijk osteoporose: beenderen zeer licht in gewicht en broos Mogelijke ziekte van Scheuermann Fragmenten van de rechterfibula vertoonden een relatief glad en afgeschuind breukvlak met enkele afschilferingen eneen vergelijkbare, iets donkerdere verkleuring als het externe oppervlak. Het is onduidelijk of het om een peri-mortem breuk kan gaan, maar mogelijk gaat het ook om een oudere post-mortem breuk. Kleine osteofiet op linea aspera rechter femur, onduidelijk of een entheseaal letsel of exostose kan zijn Mogelijke extra rib (cervicaal of intra-thoracaal) en mogelijke aangeboren fusie van twee wervels (C7 en T1?) Mogelijk aangezichtsverlamming: rechts veel tandsteen en links niet Op het mediale oppervlak van de proximale diafyse van de linkertibia werd een ageronde verdikking geobserveerd. Mogelijk gaat het om een exostose, variatie of osteochondroma. Op de proximale diafyse van de linkerfemur werd net onder de trochanter minor een depositie van lamellair bot, met duidelijke aflijning, geobserveerd. Op de linkerfemur werd op de distale metafyse op het superieure oppervlak van de laterale condyle een depositie van lamellair bot geregistreerd. Het is onduidelijk of het om exostoses gaat, of mogelijk neoplasmen. Verbeend sterno-costaal kraakbeen Mogelijke ziekte van Scheuermann; Verbeend sterno-costaal kraakbeen Op het posterieure oppervlak van de linkerfemur werd op de distale diafyse een gelokaliseerde zwelling geobserveerd, die geassocieerd kan zijn met periosteale nieuwe botvorming, trauma, een neoplasme of bepaalde stofwisselingsziekten; Op een onbepaald rib fragment werd op het interne oppervlak van een uiteinde een vergroot oppervlak en onregematig oppervlak geobserveerd. Het is onduidelijk of het om trauma kan gaan door de fragmentatie.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 245 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

483

5995

1943

25-50

489 490

6001 6002

2491 3097

25-50 1-5

M? -

493

6021

1031

25-50

494

6022

2728

25-50

Miscellaneous Op de rechter MT3 en linker MT4 werd op de diafyse een depositie een lamellair bot geobserveerd, het is onduidelijk of dit geassocieerd is met trauma, periosteale nieuwe botvorming of variatie; De linker proximale 1e voet falanx vertoonde op het distale gewrichtsoppervlak ernstige vernieling en osteolytische letsels op de mediale helft, maar het is door post-mortem schade en de afwezigheid van deandere falangen onduidelijk of het om een gewrichtsaandoening of mogelijke infectie kan gaan; Verbeend sterno-costaal kraakbeen Verbeend halskraakbeen Op de rechterhumerus werd op het anterieure oppervlak van de proximale metafyse een kleine osteofiet geobserveerd, het is onduidelijk of het om een entheseopathie kan gaan. Op het mediale gewrichtsoppervlak van de rechter en linker clavicula werd een afgeschuinde, poreuze depressie geobserveerd, het is onduidelijk of dit met een gewrichtsaandoening geassocieerd kan zijn. T6 en7 vertoonden gelokaliseerde porositeit en vernieling op gewrichstoppervlakken van het wervellichaam, het is onduidelijk of het met gewrichtsaandoeningen of trauma geassocieerd kan zijn; T11 vertoonde mogelijke osteolytische letsels op de gewrichtsoppervlakken van het lichaam, het is onduidelijk of het met gewrichtsaandoeningen of post-mortem schade geassocieerd kan zijn.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 246 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Appendix 2.8: Overzicht van het voorkomen van anomalieën op de beenderen.

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Anomalieën

De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675

2 3 11 12 15 17 18 21 25 27 28 29 35 36 38 39 41 43 44 45 46 47 48 49 50 54 56 59 60

4891 4895 4909 4918 4923 4931 4935 4940 4951 4959 4960 4963 4982 4983 4987 4988 4993 4998 5005 5010 5012 5013 5014 5015 5017 5025 5029 5038 5039

3606 3994 4095 3854 3541 3811 4927 3550 3682 4011 3860 4284 4211 3778 4409 3242 4630 3595 3869 4349 3895 3363 3646 3696 4255 3872 4024 4289 4043

>50 25-50 6-11 25-50 25-50 >50 >50 18-25 18-25 25-50 18-25 >50 1-5 25-50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 >18 25-50 >50 25-50 12-17 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25

M F F M M F M F M F F M M M F F F F F M M M M M F F

Lambdoid wormian bones l+r, femoral plaque l+r Metopism Klein sutuur eilandje overgang lambdoid met saggitale Septal aperture r (l=x) Metopism Spur l opperarm diafyse, lichte femoral plaque l+r Fossa van Allen l+r Lambdoid wormian bones l+r, metopism, vastus notch r (l=x) Sacralisatie, metopism Spina bifida S1&2; Afijkende vorm wervelboog L5, congenitale afwijking; Lambdoid wormian bones l+r, spur l opperarm diafyse Obturator foramen l humerus (r=0) Lambdoid wormian bones l+r Septal aperture l+r Metopism Os acromiale l (r=x), volledig gefuseerd borstbeen met tweedeling in het midden van het lichaam, poirier's facet l+r Septal aperture l+r Lambdoid en sagitale wormian bones Vastus notch l+r Os acromiale r (l=x), lambdoid wormian bones, metopism Metopism, spina bifida occulta Lumbalisatie; 13 rib rechts, metopism Foramen olecrani l (r=0) Femoral plaque Os trigonum r (l=x) Femoral plaque Fossa van Allen l (r=x), lambdoid wormian bones l (r=x) Foramen olecrani l (r=x) Lambdoid wormian bones, os acromiale l (r=x)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 247 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Anomalieën

61 62 65 66 67 69 70 71 72 73 74 75 76 84 89 90 94 99 106 109 114 119 121 124 125 131 132 135 137 145 146 150 158

5040 5048 5056 5057 5058 5072 5077 5078 5079 5085 5086 5087 5088 5107 5123 5126 5161 5182 5199 5208 5223 5234 5237 5242 5243 5252 5253 5259 5261 5278 5279 5285 5301

3587 4414 3909 3922 4018 5456 5486 3373 3384 3620 3624 3637 3640 4667 3773 3936 69 299 72 204 370 1004 1019 1039 1043 1138 1146 1203 1230 1058 1070 1131 389

25-50 >18 25-50 25-50 18-25 >50 25-50 25-50 6-11 18-25 12-17 >50 25-50 25-50 18-25 >50 >18 18-25 25-50 25-50 12-17 6-11 18-25 18-25 >50 18-25 25-50 25-50 25-50 >18 18-25 25-50 25-50

F M F M M M M ? M M F M M F M ? F F F F M ? F M F M F F M

Lambdoid wormian bones Lambdoid wormian bones r (l=x) Spondylolysis in L5, Allen's fossa l+r, ossicle at lambda Spondylolysis L5, femoral plaque l+r Metopism Os inca Os acromiale r (l=x) Lambdoid wormian bones l+r Lambdoid wormian bones l+r Lambdoid wormian bones l+r, 13e rib, spondylolisis L5 Septal aperture l+r Femoral plaque l+r Ankylose heiligbeen met r bekkenblad Flinke spur l humerus diafyse (r=x) Spur r humerus diafyse (l=x) Sacralisatie, spina bifida C1 Sutura metopica, vastus notch l (r=x) Button osteoma linker frontale Septal aperture r (l=x) Lambdoid wormian bones l+r Lambdoid wormian bones l+r Metopism Lambdoid wormian bones l+r 13de rib Sagittal wormian bone Lambdoid wormian bones l+r Extra sacraal facet op rechter os coxale Femoral plaque l+r Femoral plaque, os inca Metopism Lambdoid en saggital wormian bones l+r Volledig gefuseerd borstbeen Sternal foramen

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 248 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

160 164 165 166 167 168 178 180 181 184 185 187 188 191 196 197 198 201 204 206 209 210 217 218 219

5307 5313 5316 5318 5321 5322 5339 5341 5343 5346 5347 5349 5350 5357 5368 5369 5375 5378 5382 5385 5389 5391 5402 5404 5406

1585 1664 1716 1734 1750 1755 1390 1557 1583 1629 1642 1689 1724 1801 1321 1349 1413 1466 1548 1577 1651 1698 1438 1513 1536

25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 1-5 25-50 25-50 6-11 18-25 25-50 6-11 12-17 25-50 25-50 25-50

M M M F M M F M M M M M F M F F F M F F M

221 227 232

5410 5422 5431

1635 1227 1563

25-50 1-5 25-50

M M

236 239 241 243

5439 5446 5449 5451

1639 1068 1126 1188

25-50 >18 25-50 18-25

? M F F

Anomalieën Foramen olecrani l (r=x) Zygomatic bestaat uit 2 delen: orbital en malar deel (oogkas en kaak deel) (incomplete ossification of zygomatic bone), lambdoid wormian bones l+r Sternal foramen Lambdoid wormian bones l+r Femoral plaque r (l=x) Spondylolysis L5 Septal aperture l (r=0), fossa van Allen l+r (r met porositeit, l alleen depressie) Femoral plaque r (l=x) Septal aperture alleen l Lambdoid wormian bones l+r Saggital wormian bone Femoral plaque Os acromiale l (r=x) Sacralisatie L5; Mogelijke wigvorm in T6 en 7 (normale variatie?) Mogelijke aangeboren fusie van twee borstwervels Saggital wormian bone, fossa van Allen l (r=x) Spondylolysis L4 (niet 5) Lambdoid wormian bones l+r, manubrium borstbeen bestaat uit 2 delen Septal aperture (alleen rechts) Fossa van Allen r (l=x) Lambdoid wormian bones l+r Lambdoid wormian bones l+r Bijkomend ossificatiecerntrum rechter MC3, met os styloideus gefuseerd aan os capitate Foramen olecrani l+r C1 en C2, open foraminae transversa; C2&3 block vertebrae; Scoliose in de hogere borstwervels als gevolg van een mogelijke hypoplastische of hemivertebra voor T4, met geassocieerde veranderingen in de ribben en de omliggende wervels. R&L bijkomend sacraal facet op os coxale Metopism Sacralisatie L5; Bijkomend sacraal facet rechter os coxale; Kleine exostose op een onbepaalde rib (sternaal uiteinde), mogelijk onvolledige brug of tuberculum? Bijkomend sacraal facet linker os coxale Lambdoid wormian bones l+r Metopism Spina bifida S1, assymmetrie L5

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 249 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

245 246 247 252 253 254 256 257 259 264 266 267 271 275 278 282 284 287 290 291 293 298 305 308 312 315 316 318 319

5454 5455 5456 5469 5476 5477 5485 5487 5495 5502 5504 5505 5514 5526 5532 5537 5545 5548 5554 5555 5560 5571 5584 5589 5595 5600 5606 5609 5613

1331 1366 1394 2757 3015 3031 1836 1845 1880 1920 1931 1939 2027 2669 2441 1959 2085 2146 2276 2279 2309 1926 2180 2260 2323 2343 1965 2032 2185

12-17 25-50 >50 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 >18 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 12-17

F M F M M F M M M M M ? M M M M M M M F M F M F F M M -

322 323 324

5619 5620 5621

2255 2284 2306

6-11 18-25 25-50

M F?

Anomalieën Metopism, lambdoid wormian bones l+r Metopism, lambdoid wormian bones r (l=0), femoral plaque l+r Femoral plaque r (l=x), spondylolisis L5 Fossa van Allen l (r=x) Rhomboid fossa l +r Vastus notch Lambdoid wormian bone rechts (niet l) Lichte actieve periostitis in onderbenen Metopism Septal aperture l+r, lambdoid wormian bones l+r Gedeeltelijke lumbarisatie S1 of sacralisatie L6 Femoral plaque l+r Volledig gefuseerd borstbeen Spina bifida occulta, spur l humeris diafyse Spondylolysis L5, femoral plaque l+r Vastus notch l+r, septal aperture l (niet r), maar wel heel klein, sternal foramen Lambdoid wormian bones r (l=x), 13e rib rechts (l=x) Septal aperture r (l=x) 1 groot lambdoid wormian bone rechts, lumbalisatie, femoral plaque Ossicle at lambda Lambdoid wormian bones l+r Femoral plaque l+r Volledig gefuseerd borstbeen Sinusitis l (r=x), femoral plaque l (r=x), ossicle at lambda Septal aperture l (niet r) Halve spondylolysis L5 rechts (l boog nog vast, rechts los), spina bifida occulta heiligbeen, volledig gefuseerd borstbeen Metopism Aanwezigheid van een 6e lendenwervel met sacralisatie Spina bifida S3-4; Linkercondyle os occipitale is ontdubbeld en lateraal naast de condyle is er een botuitsulping die articuleert met een botuitstulping op de linker processus transversus van C1, mogelijk een unilaterale paracondylaire processus geassocieerd met een 'bordershift tussen cranium en C1; C1 wervelboog is niet gefuseerd, spina bifida of hypoplasie wervelbogen. Os inca Femoral plaque l Lambdoid wormian bones l+r

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 250 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

326 328 329 331 332 333

5624 5626 5627 5631 5635 5636

1263 1617 1777 2122 2223 2243

25-50 25-50 25-50 1-5 25-50 25-50

M M M F F

334 338

5637 5643

2281 2741

25-50 25-50

F F

342 343 344 345 347 349 350 354 355 356 357 362 363 364 367 368 369 370 371 373 374 376 379 380

5653 5654 5655 5657 5661 5663 5665 5670 5671 5672 5674 5688 5694 5695 5707 5708 5710 5715 5716 5718 5721 5723 5729 5731

3180 3191 3197 3216 2522 2570 2665 2765 2780 2787 2799 2992 2438 2469 3093 3101 3105 2393 2421 2433 2461 2515 2947 2977

25-50 25-50 6-11 25-50 >50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 >50 12-17 18-25 25-50 12-17 25-50 25-50 25-50 >50 25-50

M F F M F M F F M M M M M M M M - (F) F F F M F

Anomalieën Lambdoid wormian bones l, spina bifida (volledig in heiligbeen) Foramen olecrani l+r, lambdoid wormian bones rechts, spur l dist humerus diafyse buitenzijde Lambdoid wormian bones l+r, fossa van Allen r (l=x) Lambdoid wormian bones l+r Schedelnaadbeenderen T8 en T9 zijn gefuseerd aan het lichaam en de boog, met gladde oppervlakken die een mogelijk aangeboren afwijking suggereren zoals block vertebrae, tussen de lichamen en de rechterbogen is wel beperkte ruimte bewaard0. Lambdoid wormian bones l+r, sagittal wormian bones Rechter en linker os naviculare vertoonden een pseudofacet op het infero-lateraal oppervlak, mogelijk geassocieerd met een fibro-cartilage brug tussen os naviculare en os calcaneus (zgn. Tarsal coalition) Fossa van Allen r (l=0), femoral plaque l+r, os trigonum l+r Metopism Ossicle at lambda (2 grote wormians in lambdoid midden en links, rechts=0) Spina bifida (volledig), fossa van Allen l (r=0) Femoral plaque l+r Femoral plaque l+r Femoral plaque l+r, foramen olecrani l (r=0) Os acromoiale l+r, spondylolysis L4 én L5 Kleine spur l humerus Fossa van Allen l (r=0) Vastus notch r (l=x), os trigonum r (l=x) Vermoedelijke gedeeltelijke sacralisatie L5 Sacralisatie Metopism Lambdoid wormian bones l+r, femoral plaque l+r Lambdoid wormian bones l+r, verm Fossa van Allen l+r, maar slecht inspecteerbaar Volledig gefuseerd borstbeen Volledig gefuseerd borstbeen, lumbalisatie Fossa van Allen l+r Os acromiale l+r, septal aperture r (l=0), fossa van Allen (l+r) Fossa van Allen r (l=0), foramen olecrani r (l-0), lambdoid wormian bonesa l+r Volledig gefuseerd boratbeen Lambdoid wormian bone r (l=0) Femoral plaque r (l=0)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 251 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

383 384 385 389 391 392 397

5735 5737 5739 5754 5756 5758 5769

3003 3028 3069 2397 2406 2418 2592

25-50 25-50 >50 >50 25-50 18-25 18-25

M M M F F M F

398 399 400 401 405 406 408

5770 5771 5772 5778 5784 5786 5789

2595 2602 2616 2944 3062 3072 1295

18-25 12-17 18-25 1-5 1-5 25-50 >50

M F M M

409 411 412 413 416 418 419 420 422 424 425 426 428 430 431 432 433 436

5792 5796 5797 5801 5805 5808 5811 5812 5819 5822 5823 5825 5829 5835 5836 5839 5842 5846

2041 2428 2436 2600 2631 2725 2813 3111 2507 2549 2552 2638 2682 2839 2842 2941 3052 3139

25-50 18-25 25-50 >50 25-50 >50 18-25 18-25 18-25 25-50 18-25 25-50 >50 18-25 25-50 25-50 >50 18-25

M F M M F F M M F F M M F F F M M M

Anomalieën Lambdoid wormian bones l+r, volledige spina bifida heiligbeen, femoral plaque l+r Fossa van Allen, femoral plaque Vastus notch l+r, kleine fossa van Allen L+r Foramen olecrani l+r Fossa van Allen l+r Femoral plaque l+r Congenital hip dysplasia: beide ascetabula's zijn vrijwel volledig dichtgegroeid en proxi femora volledig vervormd en de volledige benen zijn zeer dun (diameter diafyse femur is gelijk aan die vd humerus) Fossa van Allen l+r (l veel heviger als r) Spina bifida Lambdoid wormian bones l+r Metopism Lambdoid wormian bones l+r Femoral plaque r (l=x) Segmentation failure of aplasia C2 t/m C4: wervelboog C3 is open, hierdoor fusie wervelboog van C3 met C2, waardoor fusie van het linker gewrichtsvlakje van C2-3 en soort nieuw articulatievlak van C2-C4 Fossa van Allen l+r Foramen olecrali r (l=x) Volledig gefuseerd borstbeen, femoral plaque l+r, spur r humerus diafyse Femoral plaque l+r Metopism, lambdoid wormian bones l (r=0) Metopism Lambdoid wormian bones l+r Metopism Spondylolysis L5 Lambdoid wormian bones l+r Os acromiale r=0 Lumbalisatie, spina bifida (S1 heiligbeen is de wervelboog wel volgroeid (het lumbalisatie deel), rest is open, flinke fossa van Allen r (l=x) Fossa van Allen l+r Foramen olecrani l+r Volledig gefuseerd borstbeen Lambdoid wormian bones l+r, metopism Fossa van Allen l+r Lumbalisatie, metopism, sagital wormian bones

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 252 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

437 438 439 440 442 443 445 446 447 452 454 469 471 478

5847 5848 5850 5851 5856 5865 5869 5872 5879 5895 5900 5945 5983 5990

3145 3218 3702 3388 4412 4810 4821 4419 3745 3734 3581 257 1679 1759

6-11 18-25 >50 6-11 >50 25-50 25-50 12-17 >18 18-25 >18 18-25 25-50 18-25

F M M F F - (F) M F F F M F

480 482 483 485 486 488 489 491 493 494

5992 5994 5995 5997 5998 6000 6001 6009 6021 6022

1287 1761 1943 3186 3177 2781 2491 2803 1031 2728

18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50

F F F M F M M? F F F

495 497 500

6026 6029 6058

2387 2827 2064

25-50 25-50 25-50

F? M M

Anomalieën Lambdoid wormian bones l+r Os acromiale l+r Sagital wormian bones Lambdoid wormian bones l+r Flinke fossa van Allen l+r, septal aperture l (r=0) Metopism Foramen olecrani l+r Lambdoid wormian bones l+r Bijkomende sutura door R&L processus mastoideus? Lumbalisatie, lambdoid wormian bones l+r Femoral plaque Lumbalisatie Mogelijk bijkomende sutura op het rechter- en linker os occipitale Vorming van pseudo-gewrichtsoppervlakken voor articulatie/fibro-cartilage brug tussen linker os calcaneus en os naviculare. Op het os naviculare is er ook een mogelijk psuedo-gewrichtsoppervlak voor het os cuboide Symphalyngisme Zesde lendenwervel (geen lumbalisatie) Spondylolysis L5; Os styloideus R MT3 Spina bifida S1, Korte bijkomende sutura R&L os temporale Inferieur oppervlak linker processus transversus L5 vertoont pseudo-gewrichtsoppervlak, mogelijk voor sacrum? R&L processus mastoideus vertonen een gedeeltelijke sutura (?); Anterieur gewrichtsoppervlak voor talus op os calcaneus is afwezig Rechter mandibula Stafne's defect Lambdoid wormian bone l (eentje) Bijkomend sacraal facet op linker os coxale C2 en C3 zijn gefuseerdaan de rechter gewrichtsoppervlakken in de wervelboog met een glad oppervlak en geen opvallen ruimte tussen de oppervlakken, mogelijk een aangeboren variant (~block vertebrae?) Metopism Septal aperture l (r=x), femoral plaque r (l=x) Spina bifida sacrum; Linker MC3 bijkomend ossificatiecentrum processus styloideus

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 253 van 263

Appendix 3: Tabel met vergelijkingen van de maximumlengte van het dijbeen en gestalteberekening voor mannelijke individuen uit verschillende middeleeuwse en post-middeleeuwse skeletpopulaties uit Vlaanderen en Nederland (o.b.v. De Groote et al. 2011: tabel 7, p. 173; en Maat 2003: tabel 2). De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675 Gestalte (cm)

SD (cm)

stedelingen walvisvaarders stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen kannuniken inheems inheems

/ 166,0 166,7 168,9 169,6 169,7 170,5 170,6 171,3 173,9 175,9 177,7

/ 6,9 9,3 3,4 4,4 3,8 4,6 3,8 4,4 3,9 6,2 3,3

/ 41 102 19 82 11 25 80 19 23 10 7

/ in situ gemeten in situ gemeten Breitinger 1937 Breitinger 1937 Breitinger 1937 Breitinger 1937 Breitinger 1937 Breitinger 1937 Breitinger 1937 Trotter & Gleser 1958 Trotter 1970

stedelingen & kloosterlingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen stedelingen

169,8

5,7

Trotter 1970

177,0 173,0 170,0 170,8 168,5 169,4 169,7 170,2

5,6 6,5 5,1 6,3 5,4 6,1 3,9 5,0

16 10 44 27 44 39 36 84

Trotter 1970 Trotter 1970 Trotter 1970 Trotter 1970 Trotter 1970 Trotter 1970 Trotter 1970 Trotter 1970

Site

Datering AD

Populatie

Leiden Spitsbergen Leiden Delft s-Hertogenbosch Gorinchem Delft Dordrecht Breda Maastricht Valkenburg Vlaardingen

1947-1970 1642-1800 1650-1800 1433-1652 1830-1858 1455-1572 1265-1433 1275-1572 1600-1824 1070-1521 50-225 100-1050

Aalst - Hopmarkt

1497-1797

Tongeren O.L.V Basiliek Tongeren O.L.V Basiliek Tongeren O.L.V Basiliek Mechelen St. Rombouts Mechelen St. Rombouts Mechelen St. Rombouts Nieuwpoort St. Laurentiuskerkhof Ieper De Meersen

Vroege middeleeuwen Volle middeleeuwen Late/postmiddeleeuwen 12de-14de eeuw 15de-16de eeuw 17de-18de eeuw 1290-1390 13de-16de eeuw

Methode

Femur lengte (cm) 45,9 47,1 46,3 45,5 45,7 45,7 46,0 46,2 47,5 48,7 50,3 47,7

SD (cm)

2,7 3,0 2,3 1,9 2,5 2,6 2,6 2,5 2,6 2,0 1,5 2,6

100 38 12 16 67 11 20 59 14 17 3 6

Maat 2001b Maat 1981 Maat 1981 Onisto et al. 1998 Maat et al. 2002 Maat & Mastwijk 2000 Onisto et al. 1998 Maat et al. 1998 Maat & Mastwijk 2000 Janssen & Maat 1999 Lonnée & Maat 1998 Groen & de Ridder 2007

45,6

2,4

De Groote et al. 2011

48,6 46,9 45,8 46,0 45,0 45,4 45,5 45,7

2,4 2,7 2,1 2,7 2,2 2,5 1,5 2,1

16 10 44 27 44 39 36 84

Quintelier & Watzeels 2017 Quintelier & Watzeels 2017 Quintelier & Watzeels 2017 Van de Vijver 2017 Van de Vijver 2017 Van de Vijver 2017 De Gryse et al. 2022 Deze studie

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 254 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Appendix 4: Overzicht van de kenmerken van de grafcontext per individu. De originele tabel in excel is te raadplegen op Zenodo: https://doi.org/10.5281/zenodo.6966675 ID

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53

4889 4891 4895 4897 4902 4903 4904 4905 4906 4907 4909 4918 4919 4921 4923 4930 4931 4935 4936 4938 4940 4941 4948 4950 4951 4957 4959 4960 4963 4966 4970 4973 4974 4979 4982 4983 4984 4987 4988 4990 4993 4996 4998 5005 5010 5012 5013 5014 5015 5017 5019 5020 5023

3885 3606 3994 4133 3998 4323 4000 4007 4027 4038 4095 3854 3830 3632 3541 3607 3811 4927 4805 3526 3550 3659 4941 3927 3682 3933 4011 3860 4284 3714 3654 4490 3669 4492 4211 3778 3868 4409 3242 4500 4630 3749 3595 3869 4349 3895 3363 3646 3696 4255 3450 3975 3367

6-11 >50 25-50 >50 12-17 1-5 >18 18-25 18-25 25-50 6-11 25-50 >50 18-25 25-50 18-25 >50 >50 6-11 25-50 18-25 25-50 >18 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25 >50 >50 >50 >50 25-50 25-50 1-5 25-50 25-50 25-50 >50 >50 25-50 >50 25-50 25-50 >18 25-50 >50 25-50 12-17 25-50 >50 25-50 18-25

M F M F M M M F F M M F M F M M M M M F F M F F F M F F F M M M M M F F F F F F M M M M M F

enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig

kist kist kist kist kist kist kist? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist kuil? kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kelder met kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist

trapezium rechthoek ruit? trapezium ruit/trapezium trapezium ? rechthoek rechthoek? ruit? trapezium trapezium? rechthoek/trapezium trapezium trapezium trapezium rechthoek/trapezium rechthoek rechthoek rechthoek rechthoek trapezium ruit/trapezium trapezium trapezium ? rechthoek ruit/trapezium rechthoek? rechthoek trapezium ? ? ? trapezium rechthoek? ? ? trapezium ? ? rechthoek? rechthoek trapezium ruit? trapezium? trapezium trapezium rechthoek ? trapezium? trapezium rechthoek?

ladder ladder dicht ladder? ? ladder ? ladder ladder dicht ladder dicht ? ? ? dicht ? ? dicht? dicht dicht dicht ? dicht (2 pl) dicht (2 pl) ? dicht dicht dicht dicht ? dicht dicht ? dicht dicht ? ? dicht ? ? dicht dicht dicht (2 pl) dicht ? dicht ladder dicht ? ? dicht (2 pl) ladder

dak/afgetopt dak/afgetopt rhk dak/afgetopt rhk rhk? ? rhk dak/punt -

nee nee nee nee ja? nee ja? nee ? nee nee nee nee nee ja? nee ? nee nee nee nee nee nee nee nee ? nee nee nee nee nee nee nee nee nee ? nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee ? ? nee nee nee

rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug buik rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug

in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband drijven in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband ? drijven in verband in verband ? in verband drijven drijven

w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o

langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam

gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt

nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee stro nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 255 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110

5025 5028 5029 5030 5032 5038 5039 5040 5048 5049 5054 5056 5057 5058 5062 5072 5077 5078 5079 5085 5086 5087 5088 5091 5092 5093 5095 5096 5101 5102 5107 5113 5119 5121 5122 5123 5126 5128 5129 5130 5161 5163 5169 5172 5178 5182 5184 5186 5187 5190 5191 5192 5199 5202 5204 5208 5209

3872 4235 4024 4206 4003 4289 4043 3587 4414 4445 3888 3909 3922 4018 4311 5456 5486 3373 3384 3620 3624 3637 3640 3693 3710 3736 3832 3905 4618 4627 4667 4812 3346 3720 3754 3773 3936 4069 4232 4260 69 103 169 187 267 299 322 367 375 383 386 388 72 105 146 204 229

18-25 25-50 25-50 >50 18-25 25-50 18-25 25-50 >18 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 >50 >50 25-50 25-50 6-11 18-25 12-17 >50 25-50 1-5 18-25 25-50 1-5 6-11 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 18-25 6-11 18-25 >50 25-50 6-11 1-5 >18 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25 25-50 >18 25-50 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50

M F M M M F F F M F F F M M F M M ? M M F F F F M M M M M M F M M M M M F ? F? M F F F M F M M F M

kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? ? kist kist kist ? ? kist kist ? ? kist kist ? kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kelder kuil ? ? kist kist kist kist

trapezium rechthoek trapezium ? rechthoek? rechthoek trapezium? trapezium rechthoek ? trapezium? ? trapezium trapezium rechthoek ? rechthoek? rechthoek? rechthoek? trapezium ruit/trapezium trapezium? trapezium? trapezium? rechthoek ? ? rechthoek ruit/trapezium ruit/trapezium ? rechthoek trapezium ruit? ? ? rechthoek trapezium ? rechthoek? ruit/trapezium rechthoek? rechthoek? trapezium ? ? trapezium rechthoek trapezium ? onr ? ? trapezium ? trapezium trapezium

ladder dicht dicht ? dicht dicht ? dicht (2 pl) dicht ? ? ? ? ladder dicht ? ? dicht ? dicht dicht ? ? ? ? ? ? ? dicht ? ? ? dicht (2 pl) dicht ? ? ladder dicht ? ladder dicht dicht dicht dicht dicht ? dicht dicht dicht ? ? ? dicht ? dicht dicht

rhk dak/afgetopt ? rhk rhk dak/punt dak/afgetopt -

nee ? nee nee nee ? ? nee nee ? nee nee nee nee nee ? nee nee nee nee nee nee nee nee nee ja? ? nee nee nee nee nee nee nee ? ja? nee nee nee nee ? ? ? nee ? ja? nee nee nee ? nee ? nee ? ja? nee ?

rug rug rug rug rug rug rug rug rug ? rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug buik rug rug rug rug rug rug

in verband drijven in verband in verband in verband drijven ? in verband in verband ? in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband drijven in verband drijven ? ? drijven in verband ? ? in verband drijven drijven in verband in verband drijven drijven ? in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband

w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o

langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam ? langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik buik buik langs lichaam buik buik buik buik buik buik buik buik

nee nee nee nee nee nee hersenen nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 256 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167

5211 5213 5214 5223 5226 5230 5231 5232 5234 5236 5237 5238 5241 5242 5243 5244 5246 5248 5249 5251 5252 5253 5257 5258 5259 5260 5261 5263 5268 5269 5270 5275 5276 5277 5278 5279 5281 5282 5283 5285 5287 5288 5289 5291 5294 5295 5300 5301 5303 5307 5309 5310 5311 5313 5316 5318 5321

316 324 341 370 385 402 988 990 1004 1010 1019 1021 1038 1039 1043 1056 1077 1102 1104 1133 1138 1146 1196 1199 1203 1216 1230 1234 986 992 993 1023 1025 1029 1058 1070 1108 1110 1116 1131 1162 1167 1191 1214 1248 1250 1289 389 1218 1585 1606 1608 1649 1664 1716 1734 1750

18-25 25-50 25-50 12-17 >18 12-17 >50 >50 6-11 >50 18-25 18-25 25-50 18-25 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 >18 25-50 >50 25-50 >18 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 1-5 >18 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 6-11 25-50 >18 25-50 25-50 25-50 >50 25-50 >18 25-50 18-25 >18 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50

F M? ? M M M F F F M F M F M M F M ? F F M M F F F F M? F F ? M F M M F F F F M M F M M F M M F F M M F M

enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig meervoudig? enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig

? kist kist ? ? kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist ? ? ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kelder met kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist ? kist kist kist ? kist?

? trapezium trapezium ? ? trapezium ? ruit? rechthoek ruit? ? rechthoek ruit ruit? trapezium trapezium ? trapezium trapezium trapezium trapezium ruit? rechthoek ? ruit? ? ? ? trapezium ? trapezium trapezium ? rechthoek ruit? rechthoek ruit? ? trapezium ruit trapezium ruit? rechthoek ? trapezium ruit trapezium rechthoek trapezium ? trapezium ? ? trapezium trapezium ? ?

? dicht ? ? ? ? ? dicht dicht dicht ? ? dicht dicht dicht dicht ? dicht dicht dicht dicht dicht dicht ? dicht ? ? ? dicht ? dicht dicht ? dicht dicht dicht dicht ? dicht dicht ? dicht dicht ? ? dicht (3pl) dicht (2 pl) ? ? ? ? ? ? dicht ladder ? ?

dak/punt rhk ? rhk ? rhk? dak/afgetopt rhk? dak/punt -

? nee nee ja? nee nee ja? nee ja? nee nee nee nee ? nee ? ? nee nee nee nee nee ja? nee nee nee nee ? nee nee ? ? nee nee nee ? nee ? nee nee ja? nee nee nee nee ? ? ? nee ? ja? nee nee nee ? nee nee

rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug

in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband drijven drijven drijven drijven drijven in verband in verband drijven drijven in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband ? drijven drijven in verband drijven drijven in verband drijven drijven drijven in verband in verband ? in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband

w-o w-o w-o ? w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? ? w-o ? ? w-o ? w-o ? w-o ? ? w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o? w-o w-o w-o w-o

langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik buik buik buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam buik borst buik langs lichaam langs lichaam buik buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik

nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 257 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224

5322 5323 5327 5329 5332 5333 5334 5335 5337 5338 5339 5340 5341 5343 5344 5345 5346 5347 5348 5349 5350 5353 5356 5357 5359 5360 5361 5367 5368 5369 5375 5376 5377 5378 5380 5381 5382 5383 5385 5386 5387 5389 5391 5395 5396 5397 5399 5400 5401 5402 5404 5406 5409 5410 5413 5415 5417

1755 1763 1786 1802 1806 1811 1815 1819 1837 1245 1390 1482 1557 1583 1589 1591 1629 1642 1677 1689 1724 1753 1798 1801 1825 1826 1145 1300 1321 1349 1413 1416 1450 1466 1541 1545 1548 1559 1577 1579 1600 1651 1698 1001 1278 1305 1325 1348 1398 1438 1513 1536 1602 1635 1695 1747 1818

25-50 6-11 25-50 1-5 25-50 18-25 6-11 18-25 1-5 18-25 18-25 >50 >50 25-50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 >18 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 1-5 25-50 25-50 25-50 1-12m 6-11 18-25 1-12m 18-25 25-50 25-50 25-50 >50 6-11 12-17 25-50 25-50 25-50 >18 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 6-11 <1m

M F F M M F F M M M F F M M M M F F M M F M M F F F F M F F M M F F F F F F F F F M M M F -

enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig meervoudig? enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig

kist kist ? kist ? kist ? ? ? ? kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist ? ? kist kist kist kist kist ? ? kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kuil kist kist kist kist kist ? kist kist kist ? kist kist kist kist

trapezium ? ? trapezium ? trapezium ? ? ? ? ruit/trapezium trapezium trapezium ? ? ? trapezium trapezium ? ? trapezium trapezium trapezium ? ? rechthoek trapezium trapezium trapezium ruit/rechthoek ? ? rechthoek ? rechthoek trapezium trapezium rechthoek ruit? ? rechthoek rechthoek trapezium trapezium trapezium? rechthoek trapezium ? rechthoek rechthoek ? ? rechthoek trapezium trapezium rechthoek

dicht (2 pl) ? ? ladder ? ladder ? ? ? ? dicht dicht dicht ? ? ? dicht dicht dicht dicht dicht dicht dicht ? ? dicht dicht dicht (2 pl) dicht dicht ? ? ladder ? dicht ladder dicht (2 pl) dicht (2 pl) ? ? ? ladder dicht dicht (2 pl) dicht dicht dicht ? dicht (3 pl) dicht dicht ? dicht ladder ? ladder

dak/indet rhk rhk dak/punt dak/punt ? dak/punt dak/afgetopt dak/afgetopt rhk rhk ? dak/punt rhk rhk? -

nee ? nee nee nee nee ? ja? nee ja? nee nee ja? ja? nee ja? nee ? nee nee ja? nee nee ? ja? nee ? ja? ja? nee nee nee ? nee ? nee ja? nee nee nee nee ? nee nee nee ja? ja? nee ? nee ? ? ? ja? nee ? nee

drijven drijven in verband drijven in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven drijven in verband drijven in verband in verband drijven in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven drijven in verband drijven drijven drijven in verband in verband in verband in verband drijven

w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ?

langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam buik buik langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam buik buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 258 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

225 226 227 228 229 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261

5418 5419 5422 5423 5425 5426 5429 5431 5433 5436 5438 5439 5440 5443 5446 5448 5449 5450 5451 5453 5454 5455 5456 5459 5460 5465 5466 5469 5476 5477 5481 5485 5487 5488 5495 5496 5498

<1m >50 1-5 >50 >50 12-17 18-25 25-50 6-11 25-50 6-11 25-50 25-50 <1m >18 >50 25-50 25-50 18-25 25-50 12-17 25-50 >50 1-12m 18-25 1-5 1-5 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 18-25 >18

F M M ? M F ? F M M F F F M? F M M F M M F F M M M F F

kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist ?

trapezium trapezium rechthoek ? trapezium trapezium trapezium trapezium trapezium ruit/trapezium trapezium rechthoek ruit/trapezium rechthoek ruit? trapezium ? trapezium trapezium trapezium trapezium trapezium trapezium rechthoek ? ? rechthoek rechthoek ruit? trapezium trapezium trapezium rechthoek trapezium ? trapezium ?

dicht dicht ? ? dicht (2 pl) dicht ? dicht dicht ladder dicht ladder dicht dicht dicht dicht dicht dicht dicht dicht dicht dicht dicht ladder ? ? ? dicht dicht dicht ladder dicht dicht dicht ? dicht ?

dak/afgetopt dak/afgetopt dak/afgetopt rhk ? dak/punt dak/indet dak/punt rhk ? dak/afgetopt ? ? -

nee ? nee ? nee ? nee nee nee nee nee ja? ? nee nee ? nee ? nee nee ja? nee nee nee ? nee nee ? nee? nee nee nee nee nee ja? nee ?

rug rug rug rug rug ? rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug ?

in verband drijven drijven in verband drijven drijven in verband drijven in verband in verband drijven in verband drijven in verband drijven drijven drijven drijven drijven in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband drijven in verband drijven drijven in verband drijven drijven in verband in verband in verband ?

w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ?

langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik buik langs lichaam ?

nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee ?

262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280

5500 5501 5502 5503 5504 5505 5508 5511 5513 5514 5518 5520 5523 5526 5529 5530 5532 5533 5534

1831 1064 1227 1232 1317 1327 1421 1563 1596 1613 1633 1639 1646 1707 1068 1120 1126 1185 1188 1323 1331 1366 1394 1623 1626 2703 2735 2757 3015 3031 3194 1836 1845 1847 1880 1884 1900 (sk 1899) 1914 1917 1920 1922 1931 1939 1963 2000 2015 2027 2059 2109 2168 2669 1885 1894 2441 1950 1924

12-17 18-25 18-25 25-50 25-50 25-50 1-5 >50 25-50 25-50 >50 >50 1-5 >50 18-25 25-50 25-50 25-50 18-25

- (F) M M F M M F ? ? F F M F M M M F

? kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist

? rechthoek rechthoek trapezium trapezium ? rechthoek ruit/rechthoek rechthoek trapezium ? trapezium trapezium? rechthoek trapezium ? rechthoek trapezium trapezium

? ? ? ? ladder ? dicht dicht ladder dicht ? ladder ? ladder dicht ? ladder dicht dicht

rhk ? rhk ? -

? nee nee nee nee ja nee nee nee ja? nee nee nee ? nee ja? ? nee ?

rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug

? drijven in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband drijven in verband in verband drijven drijven

w-o w-o w-o w-o o-w ? w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o

langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam -

gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt

nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 259 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 332 333 334 335 336 337

5535 5537 5539 5545 5546 5547 5548 5550 5553 5554 5555 5558 5560 5564 5565 5566 5567 5571 5573 5576 5578 5579 5580 5583 5584 5587 5588 5589 5590 5591 5593 5595 5596 5598 5600 5606 5607 5609 5613 5614 5618 5619 5620 5621 5622 5624 5625 5626 5627 5629 5631 5635 5636 5637 5639 5640 5642

1929 1959 1981 2085 2096 2099 2146 2201 2246 2276 2279 2300 2309 2359 2363 2365 2521 1926 1970 2090 2116 2119 2124 2172 2180 2220 2234 2260 2265 2268 2297 2323 2327 2333 2343 1965 2010 2032 2185 2197 2254 2255 2284 2306 2340 1263 1572 1617 1777 1893 2122 2223 2243 2281 2372 2384 2718

>18 25-50 25-50 18-25 >18 25-50 25-50 1-5 6-11 25-50 25-50 12-17 25-50 >50 >18 18-25 1-5 25-50 25-50 1-12m 18-25 1-5 25-50 1-5 >18 25-50 >50 >50 25-50 >50 25-50 25-50 18-25 >18 25-50 25-50 25-50 25-50 12-17 1-5 18-25 6-11 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 1-5 1-5 25-50 25-50 25-50 1-12m 25-50 25-50

M M M M M F M M M F F F F M F ? F F M F M M F M F F M F M F M M M F? F M F M M F F F M F

kist kist kist kist kist kist kelder? met kist kist kist kist ? kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist k kist kist kist ? kist ? kist kist kist ? kist kist kist kist kist

trapezium trapezium trapezium trapezium rechthoek? trapezium trapezium trapezium? trapezium trapezium ? rechthoek ruit rechthoek rechthoek? ? rechthoek? trapezium rechthoek trapezium? trapezium rechthoek? rechthoek? trapezium rechthoek trapezium rechthoek ? ruit? ruit? ? ? trapezium ? ? trapezium rechthoek rechthoek? ruit? rechthoek? ? trapezium? ? rechthoek ? ? ruit? ? trapezium trapezium rechthoek ? rechthoek rechthoek rechthoek rechthoek rechthoek

ladder dicht (3 pl) dicht dicht ? dicht dicht ladder? dicht dicht ? ladder dicht ? ? ? ladder dicht ladder ? dicht ? ? ladder dicht dicht dicht ? dicht dicht ? ? dicht dicht ? dicht dicht dicht ladder ladder dicht ladder dicht ? ? ? ladder ? ladder dicht ladder ? dicht dicht ladder? ? dicht

dak/afgetopt rhk rhk rhk rhk? ? -

nee ? nee ? ja? nee nee nee ? nee ja? ? nee nee ? nee nee nee nee ? ? ? ? nee ? nee nee ? nee nee nee nee nee nee ? nee ? nee ja? ? ja? nee ? ? nee ? nee ja? nee ? nee ? nee nee nee nee nee

rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug buik rug rug rug rug rug rug rug rug rug

in verband drijven in verband drijven in verband in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband

w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o

langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 260 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 349 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379 380 381 382 383 384 385 386 387 388 389 390 391 392 393 394

5643 5646 5649 5652 5653 5654 5655 5657 5659 5661 5662 5663 5665 5667 5668 5669 5670 5671 5672 5674 5676 5679 5683 5685 5688 5694 5695 5696 5702 5707 5708 5710 5715 5716 5717 5718 5721 5722 5723 5724 5727 5729 5731 5732 5733 5735 5737 5739 5740 5741 5743 5754 5755 5756 5758 5759 5760

2741 2866 2986 3174 3180 3191 3197 3216 3228 2522 2558 2570 2665 2722 2753 2759 2765 2780 2787 2799 2849 2874 2911 2931 2992 2438 2469 2525 3035 3093 3101 3105 2393 2421 2430 2433 2461 2505 2515 2672 2889 2947 2977 2983 2995 3003 3028 3069 3075 3098 3121 2397 2402 2406 2418 2451 2456

25-50 25-50 25-50 6-11 25-50 25-50 6-11 25-50 6-11 >50 >50 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 >50 12-17 18-25 25-50 12-17 >50 25-50 25-50 25-50 25-50 6-11 25-50 >50 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 >50 >50 18-25 1-5 >50 6-11 25-50 18-25 >50 18-25

F M M M F F M F F M M M F F F M M F? F M F M M M F F M M M - (F) M? F F M F F M F F F M M M M M F F M M M

kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kuil? kist kist kist kist kist ? kelder met kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist

? trapezium ruit/trapezium rechthoek rechthoek trapezium trapezium trapezium trapezium rechthoek ? trapezium/ruit trapezium trapezium rechthoek trapezium rechthoek trapezium rechthoek? trapezium trapezium trapezium ? ? rechthoek ? trapezium trapezium trapezium rechthoek rechthoek? ? trapezium trapezium rechthoek ruit trapezium rechthoek ? rechthoek ruit? rechthoek trapezium ruit? ruit? trapezium trapezium trapezium? trapezium ruit ? trapezium ruit/trapezium ? rechthoek? rechthoek rechthoek

dicht ? dicht dicht dicht ladder dicht dicht ladder dicht ? ? dicht dicht (2 pl) dicht ladder ladder dicht ? dicht dicht (2 pl) dicht ? dicht ? ? dicht dicht ? dicht (2 pl) dicht ? dicht (2 pl) dicht dicht dicht (3 pl) ladder en dicht? dicht ? ? dicht dicht dicht ladder? dicht ? dicht dicht ladder? dicht ? ? dicht ? ladder ? dicht

rhk rhk ? dak/punt ? rhk? dak/afgetopt dak/afgetopt ? ? ?

nee ja? nee nee nee nee ? nee nee nee ? nee ? ? nee nee nee ? nee ? ja? nee ja? nee nee nee nee nee nee nee ja? ja? nee ? nee nee ? nee ja? ? nee ? nee nee nee nee nee nee nee nee ? nee ? nee nee ? nee

in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband drijven in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband in verband in verband ? in verband in verband drijven in verband in verband in verband

w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o o-w w-o w-o w-o

langs lichaam buik buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam anders: l schouder buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam -

nee nee nee nee nee nee nee nee stro nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 261 van 263

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

395 396 397 398 399 400 401 402 403 404 405 406 407 408 409 410 411 412 413 414 415 416 417 418 419 420 421 422 423 424 425 426 427 428 429 430 431 432 433 434 435 436 437 438 439 440 441 442 443 444 445 446 447 448 449 450 451

5766 5767 5769 5770 5771 5772 5778 5780 5781 5783 5784 5786 5788 5789 5792 5794 5796 5797 5801 5803 5804 5805 5806 5808 5811 5812 5813 5819 5821 5822 5823 5825 5827 5829 5834 5835 5836 5839 5842 5843 5844 5846 5847 5848 5850 5851 5854 5856 5865 5868 5869 5872 5879 5885 5891 5892 5894

2513 2555 2592 2595 2602 2616 2944 2972 2979 3044 3062 3072 3148 1295 2041 2392 2428 2436 2600 2622 2628 2631 2644 2725 2813 3111 3222 2507 2548 2549 2552 2638 2659 2682 2763 2839 2842 2941 3052 3053 3058 3139 3145 3218 3702 3388 4394 4412 4810 4819 4821 4419 3745 4167 3592 3547 3614

25-50 >18 18-25 18-25 12-17 18-25 1-5 25-50 25-50 >50 1-5 25-50 1-5 >50 25-50 25-50 18-25 25-50 >50 >18 25-50 25-50 18-25 >50 18-25 18-25 >50 18-25 6-11 25-50 18-25 25-50 >50 >50 >50 18-25 25-50 25-50 >50 25-50 18-25 18-25 6-11 18-25 >50 6-11 25-50 >50 25-50 25-50 25-50 12-17 >18 1-5 25-50 25-50 >50

M F F M F M F F M M M F F M M F F F F F M M F F F M M M F F? F F M M F M M F M F M F F F - (F) M M ? M

kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist? kelder met kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist

ruit? rechthoek trapezium trapezium trapezium? trapezium trapezium rechthoek? ruit trapezium? trapezium? ? ? trapezium trapezium trapezium rechthoek ? rechthoek ruit? ruit? trapezium trapezium/ruit rechthoek/trapezium trapezium rechthoek rechthoek ? ? rechthoek ? trapezium/ruit rechthoek ? rechthoek trapezium ? trapezium trapezium ruit rechthoek trapezium ruit ? rechthoek trapezium? trapezium rechthoek ? rechthoek? trapezium? rechthoek trapezium rechthoek? ? rechthoek? ruit

dicht dicht dicht ladder dicht dicht dicht dicht ladder dicht dicht ? dicht (2 pl) dicht ladder dicht ? dicht dicht dicht dicht dicht ladder dicht dicht dicht dicht dicht dicht ? ? ladder ? ladder dicht dicht dicht dicht (2 pl) dicht ? dicht dicht ? dicht? ladder ladder ladder ? ? dicht ? dicht ? dicht ? dicht

dak/afgetopt rhk dak/punt dak/afgetopt rhk ? dak/punt ? dak/punt ?

? nee ? ja? nee nee nee nee nee nee ja? nee nee ? nee nee nee nee ? nee nee nee ? nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee ja? nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee ? nee ? nee

in verband drijven drijven drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband drijven drijven drijven drijven drijven in verband in verband drijven in verband drijven in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband drijven in verband in verband drijven drijven in verband in verband in verband

w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o

langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam -

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 262 van 263

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

2022

Inv.nr.

Spoornr.

Leeftijd

Geslacht

Graf

Graftype

Kistvorm

Bodem kist

Korte zijde

Lijkwade

Lichaamspositie

Lichaam

Orientatie

Armen

Benen

Bijvondsten

452 453 454 455 456 457 458 459 460 461 462 463 464 465 466 467

5895 5897 5900 5902 5904 5905 5906 5909 5918 5920 5923 5926 5932 5938 5939 5943

3734 4507 3581 3160 1090 3011 2095 2447 2744 4343 4240 4243 1858 2706 1092 258

18-25 1-5 >18 6-11 <1m <1m 1-12m 1-5 12-17 <1m 1-5 1-5 <1m >18 <1m <1m

F F F -

enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig meervoudig? enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig meervoudig? meervoudig

kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist ?

rechthoek ? rechthoek ? rechthoek trapezium trapezium rechthoek trapezium? trapezium trapezium rechthoek? ? rechthoek? rechthoek ?

dicht ? dicht dicht dicht dicht ladder ladder dicht ladder ladder ladder? ? ladder dicht ?

rhk rhk rhk -

nee ? nee ? ? nee nee nee nee nee nee nee nee nee ? ?

rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug

in verband ? in verband drijven drijven in verband in verband drijven drijven drijven in verband drijven in verband in verband drijven in verband

w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o

langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam drijven langs lichaam langs lichaam langs lichaam ?

gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt gestrekt

468 469 470 471 472 473 474 475 476 477 478 479 480 481 482 483 484 485 486 487 488 489 490 491 492 493 494 495 496 497 498 499 500

5944 5945 5982 5983 5984 5985 5986 5987 5988 5989 5990 5991 5992 5993 5994 5995 5996 5997 5998 5999 6000 6001 6002 6009 6016 6021 6022 6026 6028 6029 6035 6043 6058

1488 257 2871 1679 1769 2963 2900 1387 2510 2113 1759 2453 1287 2189 1761 1943 3156 3186 3177 2240 2781 2491 3097 2803 2375 1031 2728 2387 2562 2827 3078 3081 2064

1-5 18-25 18-25 25-50 25-50 >18 12-17 25-50 25-50 1-5 18-25 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 1-5 25-50 18-25 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 25-50 6-11 25-50

F F M ? ? M F F F F ? F F ? M F F M M? F F F F F? F M F M

enkelvoudig meervoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig enkelvoudig

kist ? kist ? ? kist kist kist ? kist ? kelder met kist kist kist kist kist kist? kist kist ? kist ? ? kist kist kist kist kist kist kist kist kist kist

rechthoek rechthoek? rechthoek? ? ? rechthoek trapezium trapezium ? trapezium ? trapezium trapezium ? rechthoek trapezium ? trapezium? ruit? ? rechthoek? ? ? rechthoek? trapezium rechthoek trapezium rechthoek trapezium trapezium? rechthoek trapezium? ?

ladder ? dicht ? ? dicht dicht ladder? ? ladder ? dicht (2 pl) dicht (3 pl) dicht ladder dicht ? dicht ? ? dicht ? ? dicht ladder dicht (2 pl) ? ? dicht dicht ladder ladder ?

? rhk dak/punt dak/indet rhk dak/punt? -

nee ? nee ja? nee nee nee ? ? nee nee ? nee nee nee nee ? nee ? ja? nee ja? ? nee nee nee nee ? nee ja? nee nee nee

rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug rug

in verband in verband in verband in verband in verband drijven drijven in verband in verband drijven in verband drijven drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven in verband ? drijven in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband in verband drijven

w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o ? w-o w-o w-o w-o ?

langs lichaam buik buik langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik ? langs lichaam langs lichaam langs lichaam buik buik langs lichaam langs lichaam buik

nee nee nee nee nee nee nee nee nee stro nee nee nee nee nee op benen van volwassen vrouw nee baby op benen nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee nee

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Ieper - De Meersen. Deel 1: Studie van de begravingen

pagina 263 van 263