AKOE011-001-gecomprimeerd.pdf by Vlaanderen-be

Afwegingskader Booronderzoeken Vooronderzoek naar artefactensites uit de steentijd: methodiek en afwegingen

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Booronderzoeken Vooronderzoek naar artefactensites uit de steentijd: methodiek en afwegingen REEKS Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed nr. 11 AUTEURS Marijn Van Gils & Erwin Meylemans JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Gonda Callaert LEDEN KLANKBORDGROEP Annick Arts, Jan Bastiaens, Philippe Crombé, Marc De Bie, Sofie Debruyne, Izabel Devriendt, Ferdi Geerts, René Isarin, Ine Léonard, Gunther Noens, Yves Perdaen, Marnix Pieters, Caroline Ryssaert, Joris Sergant, Ann Van Baelen, Ingrid Vanderhoydonck, Marjolein Van der Waa, Nick Van Liefferinge, Bart Vanmontfort, Philip Van Peer, Alde Verhaert, Jeroen Verhegge, Mark Willems, Inger Woltinge OMSLAGILLUSTRATIE Landschappelijk booronderzoek In de Sigma cluster Kalkense Meersen (2009) Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Annelies Storme agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/SRER8557 ISSNà2565-697X D/2022/3241/141 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2

Booronderzoeken

2022

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

BOORONDERZOEKEN VOORONDERZOEK NAAR ARTEFACTENSITES UIT DE STEENTIJD:

METHODIEK EN AFWEGINGEN

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

MARIJN VAN GILS & ERWIN MEYLEMANS

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 3

INHOUD 1 2

INLEIDING .................................................................................................................... 6 BUREAUONDERZOEK ................................................................................................... 8

2.1 2.2

INLEIDING ................................................................................................................................ 8 BRONNEN................................................................................................................................. 9

2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 2.2.6 2.2.7

BODEMKAARTEN .........................................................................................................................................9 QUARTAIRGEOLOGISCHE KAARTEN ................................................................................................................10 GEOMORFOLOGISCHE KAARTEN ....................................................................................................................12 DIGITALE HOOGTEMODELLEN OP BASIS VAN LASERALTIMETRIE ............................................................................13 DE DATABANK ONDERGROND VLAANDEREN (DOV) .........................................................................................18 BRONNEN VOOR HET INSCHATTEN VAN DE IMPACT VAN HISTORISCH EN RECENT LANDGEBRUIK ..................................19 EROSIEKAARTEN ........................................................................................................................................27

2.3 HET BEPALEN VAN EEN ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING TEN AANZIEN VAN STEENTIJDSITES ..................................................................................................................................... 29 2.3.1 2.3.2 2.3.3

ARCHEOLOGIE VAN PREHISTORISCHE JAGER-VERZAMELAARS: ENKELE ALGEMENE BEDENKINGEN .................................29 VERWACHTINGSMODELLEN ..........................................................................................................................33 HET ‘BEWARINGSPOTENTIEEL’ VOOR STEENTIJD ARTEFACTENSITES .......................................................................37

2.4

OVERZICHT PER ARCHEOREGIO ............................................................................................. 38

2.4.1 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6

INLEIDING ................................................................................................................................................38 HET DEKZANDGEBIED (ARCHEOREGIO’S KEMPEN EN ZANDSTREEK) .......................................................................40 RIVIER- EN BEEKVALLEIEN ............................................................................................................................75 DE ZANDLEEM- EN LEEMSTREEK ..................................................................................................................108 DE POLDERGEBIEDEN, KUSTZONE EN DE NOORDZEE ........................................................................................118 DE MAASVALLEI EN MAASTERRASSEN ..........................................................................................................128 HET MIDDENPALEOLITHICUM .....................................................................................................................142

2.5

BESLUIT ................................................................................................................................ 148

LANDSCHAPPELIJK BODEMONDERZOEK ................................................................. 149

3.1 3.2

INLEIDING ............................................................................................................................ 149 TECHNIEKEN......................................................................................................................... 151

3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4

LANDSCHAPPELIJK BOORONDERZOEK ...........................................................................................................151 LANDSCHAPPELIJKE PROFIELPUTTEN .............................................................................................................158 SONDERINGEN (CPT) ...............................................................................................................................162 GEOFYSISCHE TECHNIEKEN .........................................................................................................................164

3.3

STRATEGIE............................................................................................................................ 165

3.3.1 3.3.2 3.3.3

PLAATSING .............................................................................................................................................165 DIEPTE ..................................................................................................................................................167 NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK .....................................................................................................167

3.4

INTERPRETATIE .................................................................................................................... 168

PROSPECTIE ............................................................................................................. 171

4.1 4.2

INLEIDING ............................................................................................................................ 171 TECHNIEKEN......................................................................................................................... 172

4.2.1 4.2.2 4.2.3

VELDKARTERING ......................................................................................................................................172 ARCHEOLOGISCH BOORONDERZOEK .............................................................................................................173 PROSPECTIE MET PROEFPUTTEN ..................................................................................................................198

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4

Booronderzoeken

2022

WAARDERING.......................................................................................................... 199

5.1 5.2

INLEIDING ............................................................................................................................ 199 TECHNIEKEN ........................................................................................................................ 200

5.2.1 5.2.2

5.3

ADVISERING NAAR VERVOLGONDERZOEK: WAT IS OPGRAVINGSWAARDIG? .................... 216

FASERING ................................................................................................................ 218

6.1 6.2 6.3

FASERING VAN STEENTIJDONDERZOEK ............................................................................... 218 FASERING TEGENOVER ANDER ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK .......................................... 219 STEENTIJD IN ANDERE FASEN .............................................................................................. 220

6.3.1 6.3.2

ONVERWACHTE (PALEO)BODEMS IN PROEFSLEUVEN EN OPGRAVINGEN............................................................... 220 ONVERWACHTE STEENTIJDVONDSTEN IN PROEFSLEUVEN EN OPGRAVINGEN ......................................................... 221

7 8

BESLUIT ................................................................................................................... 224 LITERATUUR ............................................................................................................ 225

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 5

1 INLEIDING Bij de opmaak van een toelatingsaanvraag of archeologienota wordt steeds de afweging gemaakt of een vooronderzoek op het terrein moet uitgevoerd worden. Dit kan uiteraard afhankelijk zijn van allerlei factoren, bijvoorbeeld de mate van verstoring van een projectgebied, de geomorfologische context, enz. Op die manier wordt steeds, voor alle archeologische periodes, een inschatting gemaakt van het potentieel van de aanwezigheid van archeologische sites, sporen en vondsten, en het ‘kennispotentieel’ hiervan bij het uitvoeren van verder onderzoek. Dit proces doorloopt verschillende stappen, gaande van een bureauonderzoek, naar een eventueel landschappelijk (bodem)onderzoek, tot prospectie met ingreep in de bodem. Dit laatste kan bestaan uit archeologisch booronderzoek en/of proefputten in functie van steentijdarcheologie, en proefsleuven en kijkvensters in functie van alle recentere perioden. Bij steentijdsites wordt de prospectie vaak opgedeeld in twee fasen: de eigenlijke prospectie en, indien deze positief is, waardering. De aanzet van een dergelijk traject is het bepalen van een ‘verwachting’ ten aanzien van de aanwezigheid van steentijdsites. De huidige praktijk wijkt hier immers af van vooronderzoek naar zogenaamde ‘sporensites’. Bij deze laatsten wordt steeds geredeneerd vanuit de verwachting van de afwezigheid van een potentieel op kenniswinst: er wordt geen verder onderzoek verricht wanneer de vermoedelijke afwezigheid van een site met hoge waarschijnlijkheid kan aangetoond worden, of de potentiële kenniswinst ervan niet opweegt tegen de onderzoekskosten. Voor steentijd artefactensites is de redenering in de huidige praktijk doorgaans omgekeerd: er wordt meestal alleen een specifiek steentijdtraject opgestart wanneer de verwachting naar de aanwezigheid van sites met potentieel op kenniswinst hoog is. Het bepalen van die verwachting naar de aanwezigheid van steentijdsites is echter niet eenvoudig. Het samenspel tussen de archeologische en antropologische aspecten enerzijds, en de landschappelijke context anderzijds, biedt een zeer grote variatie aan mogelijke situaties. Een recent onderzoek naar de huidige praktijk terzake in de preventieve archeologie wees dan ook op een grote diversiteit in aanpak en gebruik van selectiecriteria1. Naast de problematiek van het onderzoek van prehistorische jagerverzamelaarsgemeenschappen en de specifieke economische, sociale, en culturele aspecten hieromtrent, speelt ook de (paleo)landschappelijke context een grote rol. De landschappen en bodems zijn sinds de prehistorie immers vaak ingrijpend veranderd. Daarom eist steentijdarcheologie een zeer specifieke expertise en ervaring. Een goed inzicht in de landschappelijke processen is daarbij heel belangrijk, enerzijds voor het ‘lezen’ van het landschap en de plaats van de prehistorische mens hierin, anderzijds voor het inschatten van de aard en impact van tafonomische processen op het bodemarchief (erosie, sedimentatie, bodemvorming, …). In dit afwegingskader komt dit aspect dan ook ruim aan bod, onderverdeeld naar de verschillende archeoregio’s. Verder biedt dit afwegingskader een overzicht van de methoden die kunnen ingezet worden bij vooronderzoek naar steentijd artefactensites, geordend per onderzoeksfase. Booronderzoek komt hierbij ruim aan bod, maar ook de andere mogelijke technieken zoals profielen proefputten. De Code van Goede Praktijk (CGP) omschrijft de doelstellingen van deze onderzoeken en de middelen die er minimaal voor moeten aangewend worden. Hier vullen we dit aan met een inzicht in het waarom

Van Baelen et al. 2022.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6

Booronderzoeken

2022

hierachter, wat we verklaren vanuit de aard van de sites, het landschap, en de mogelijkheden en beperkingen van de verschillende methoden. Daarnaast bevat dit document meer details over de praktische uitvoeringwijze. Hieruit kan je putten om de beste onderzoeksstrategie samen te stellen voor jouw projecten, die je natuurlijk steeds aanpast aan de specifieke onderzoeksvragen, landschappelijke context en praktische omstandigheden. Dit afwegingskader reflecteert de huidige praktijk. Naast de effectiviteit van de verschillende methoden wordt ook rekening gehouden met het kostenplaatje en de efficiëntie. We blijven ook binnen het huidige beheers- en beleidskader. Dit document is dan ook geen manifest over de ideale werkwijze, maar wil vooral de archeoloog helpen om binnen de huidige praktijk goede keuzes te maken. De klankbordgroep formuleerde heel wat opmerkingen die verband houden met zowel de context van de huidige praktijk als de stand van zaken van het methodologisch onderzoek. Deze opmerkingen konden niet binnen het opzet van dit afwegingskader opgenomen worden, maar tonen dat sommige keuzes binnen de huidige praktijk een ideale werkwijze verhinderen, en dat de methodiek in de toekomst zeker verder moet verfijnd en beter onderbouwd worden. Onder invloed van voortschrijdend inzicht of bij uitzonderlijke omstandigheden kan dan ook van dit document afgeweken worden, uiteraard in zoverre de CGP dit toelaat.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 7

2 BUREAUONDERZOEK 2.1 INLEIDING Het bureauonderzoek is steeds de eerste stap in het preventieve archeologische traject, en is uiteraard ook de fase waarin bepaald wordt welke verdere stappen gezet worden. In het algemeen wordt overgegaan tot de volgende stap, landschappelijk booronderzoek, indien uit bureauonderzoek de volgende vraagstellingen naar voor komen: • •

Het bewaringspotentieel voor steentijdsites: zijn er niveaus aanwezig die steentijdsites kunnen bevatten, bijvoorbeeld natuurlijke (paleo)bodems, die door de geplande werken bedreigd worden? Wat is hun bewaringstoestand? De reconstructie van het paleolandschap of de geomorfologie, indien het gaat om complexe contexten.

In de huidige praktijk wordt prospectie naar steentijdsites ingezet wanneer blijkt dat het bewaringspotentieel voor steentijdsites voldoende is, en wanneer er een zekere verwachting is t.a.v. de aanwezigheid van steentijdsites. In de fase van het bureauonderzoek moet je dus telkens de afweging maken of deze vraagstellingen aan de orde zijn. Hiervoor kunnen verschillende bronnen gebruikt worden: digitale hoogtemodellen, bodemkaarten, geomorfologische en quartairgeologische kaarten, luchtfoto’s, enz. Het meest complexe aspect van dergelijk onderzoek is de bepaling van de archeologische verwachting t.a.v. de aanwezigheid en bewaring van steentijdsites. Daarom wordt in de volgende hoofdstukken hier ruim aandacht aan besteed. Na enkele meer beschouwende hoofdstukken over deze aspecten doen we dit via overzichten per archeoregio, en met een specifiek hoofdstukje aangaande rivieren beekvalleien. We wijden ook een apart hoofdstuk aan het vroeg- en middenpaleolithicum.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8

Booronderzoeken

2022

2.2 BRONNEN 2.2.1 Bodemkaarten De kartering van de Belgische bodemkaart werd uitgevoerd van 1947 tot de jaren ’70 van de 20ste eeuw. Hierbij werden vlakdekkend (met uitzondering van de bebouwde zones die als bodemserie ‘OB’ zijn aangeduid) twee boringen per hectare uitgevoerd tot ca. 1,2m diepte2. Op basis daarvan werd het hele grondgebied van België bodemkundig in kaart gebracht. In Vlaanderen zijn met uitzondering van de Polders per zone substraat, textuurklasse, drainageklasse, profielontwikkeling, fase en variante aan de hand van een uniforme legende aangegeven. Voor de Polders is een andere legende gebruikt die de geomorfologische eigenschappen (substraat, serie, subserie, subtype en variante) in rekening brengt3. De gedrukte analoge bodemkaart op schaal 1:20.000 is ook online beschikbaar via de ‘bodemverkenner’ van de Databank Ondergrond Vlaanderen (DOV; zie 2.2.5)4. Via dit platform kan verder doorgeklikt worden naar een beschrijving met foto’s van referentiebodems, naar de verklarende ‘bodemboekjes’, en ook naar de oorspronkelijke ‘basiskaarten’ met de Popp-kaarten als achtergrond op schaal 1:5.000 (Fig. 1). Afgeleid van deze bodemkaart zijn o.a. ook de ‘bodemassociatiekaart’ op schaal 1:500.000, die een aantal bodemkenmerken groepeert, en de bodemkaart van België naar de ‘World Reference Soil Units’ (schalen 1:40.000 en 1:250.000; World Reference Base of WRB kaart)5. Deze kaarten en afgeleiden ervan zijn ook te raadplegen via wfs6. Uiteraard zijn de meest gedetailleerde bronnen, met name de oorspronkelijke ‘basiskaarten’ op schaal 1:5.000, het nuttigst om te gebruiken in het kader van concrete dossiers. De toepassingen hiervan kunnen velerlei zijn: aanduiding van stuifzanden, alluvium, colluvium, plaggenbodems, kreekruggronden (polders), veen, vergraven bodems, enz. Hier komen we verder op terug bij de bespreking van de verschillende archeoregio’s. Wat betreft de kartering van bodems vermelden we ten slotte het project ‘waardevolle bodems’ uit 20067. Dit project omvatte de kartering en beschrijving van een aantal zones waarin specifieke goed bewaarde bodemkundige situaties (bijv. het voorkomen van Usselo paleobodems; zie 2.4.1.3.4) voorkomen. Dit is geen exhaustieve, vlakdekkende kartering voor Vlaanderen, maar biedt middels het rapport8 een aantal goede referentiebeschrijvingen voor diverse types bodems en hun genese. Aan de hand van de criteria bepaald in dit project, werd een GIS-laag opgemaakt met ‘bodemkundig erfgoed’. Per zone kan je een fiche met beschrijving raadplegen. Deze laag is eveneens beschikbaar via de wfs service van DOV9.

Van Ranst (red.) 2006. Cf. Van Ranst & Sys 2000. 4 Cf. https://www.dov.vlaanderen.be/page/bodemkaarten. 5 Ook via https://www.dov.vlaanderen.be/page/bodemkaarten te raadplegen. 6 https://www.dov.vlaanderen.be/geoserver/wfs? 7 https://www.vlaanderen.be/publicaties/project-waardevolle-bodems-in-vlaanderen 8 Ampe et al. 2006. 9 https://www.dov.vlaanderen.be/geoserver/wfs. 2 3

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 9

Fig. 1: Voorbeeld van een basiskaart van de bodemkaart op schaal 1:5000.

2.2.2 Quartairgeologische kaarten Voor Vlaanderen werden per kaartblad vlakdekkend quartairgeologische kaarten gemaakt op schaal 1:50.000, die telkens worden begeleid door een rapport. Zowel de kaarten als deze rapporten kunnen eveneens via DOV geraadpleegd worden10. Deze kaarten werden gebundeld in een ‘samengestelde quartairprofieltypekaart Vlaanderen’ op schaal 1:50.000, die als een vector GIS bestand (shapefile) ook weer via de reeds genoemde wfs service van DOV kan opgehaald worden. Voor een groot aantal van de afgebakende zones kan via deze laag doorgeklikt worden naar een fiche over het aanwezige profieltype (Fig. 2: Voorbeeld van een fiche van een profieltype.Fig. 2). Deze quartairgeologische kaarten zijn uiteraard veel minder precies qua afbakening dan pakweg de bodemkaarten, en moeten dus begrepen worden als een algemeen kader. Meer precieze gegevens op lokaal niveau zijn indien beschikbaar raadpleegbaar via de boringen en sonderingen op DOV. De quartairgeologische kaarten bakenen dus ‘profieltypes’ af, die de opeenvolging van verschillende quartairgeologische afzettingen in een bepaalde zone beschrijven. In die zin kunnen ze nuttig zijn om de kans in te schatten op de aanwezigheid van sedimenten met welbepaalde archeologische relevantie, bijvoorbeeld de aanwezigheid van laatglaciale duinzanden, of oudere quartaire afzettingen, die van belang zijn voor de mogelijke aanwezigheid van paleolithische sites.

Cf. https://www.dov.vlaanderen.be/page/quartairgeologische-kaart-150000.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10

Booronderzoeken

2022

Afgeleid van de boorgegevens gebruikt voor de opmaak van de quartairgeologische kaarten, zijn er eveneens enkele andere producten beschikbaar. Qua regionale en lokale resolutie en precisie zijn ze steeds, zoals de kaarten zelf, afhankelijk van de hoeveelheid boorgegevens in het gebied. Dit zijn o.a. de isospachenkaarten van het quartair (die dus de dikte weergeven van het quartair dek in een gebied; Fig. 3), en de isohypsenkaarten van de top en basis van dit quartair. Samen kunnen deze gegevens bijvoorbeeld een indicatie bieden voor de diepte(s) onder het huidige maaiveld waarop een zeker potentieel voor de aanwezigheid van vroeg- en middenpaleolithische sites kan verwacht worden. Ook deze kaarten en bestanden zijn beschikbaar via DOV Vlaanderen en diens bodemverkenner en wfs service. Met betrekking specifiek tot het voorkomen, de dikte en diepte van afzettingen van de Vlaamse vallei zijn de bestanden (isohypsen en isospachen) van de “voorkomensgrenzen van de formaties van Rozebeke, Kruishoutem, Meulebeke, Melle, Adegem, Oostwinkel, Eeklo, Oostende en Herzele”11 van belang (zie 2.4.6). Ook deze bestanden zijn via de DOV wfs service raadpleegbaar.

Fig. 2: Voorbeeld van een fiche van een profieltype.

https://data.gov.be/nl/dataset/https-www-dov-vlaanderen-bedataset4116fe47-3150-4a5b-bee8-1be430347882-0.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 11

Fig. 3: Afgeleide isospachenkaarten van het quartair dek.

2.2.3 Geomorfologische kaarten Geomorfologische kaarten beschrijven en delen het landschap in naar de morfologie en genese van de oppervlaktebegrenzende afzettingen12. Deze indeling houdt dus steeds een combinatie in van eigenschappen van ‘reliëfvorm’ (bijv. ‘vlakte’ – ‘rug’ – ‘dal’ -…) en genetische achtergrond (bijv. dekzandrug – stuifzandrug). Voor Vlaanderen is geen vlakdekkende geomorfologische kartering beschikbaar. Voor de kustvlakte werd er wel een dergelijke kartering uitgevoerd op schaal 1:50.00013 (zie 2.4.4.1.2). Hetzelfde geldt voor het kaartblad Lokeren14. Enkele andere geomorfologische kaarten werden opgemaakt in het kader van academisch onderzoek, o.a. voor de Noorderkempen15. Ook hier verwijzen we weer naar de bespreking per archeoregio voor enkele voorbeelden van concreet gebruik van deze kaarten. Voor een deelgebied van de Kempen werd in het verleden een zekere verwachting naar ‘bewaringspotentieel’ opgebouwd o.a. aan de hand van geomorfologische kenmerken16.

Cf. bijv. Berendsen 2004. De Moor 1990; De Moor et al. 1993. 14 Heyse & De Moor 1995. 15 Haest 1985. 16 Meylemans et al. 2006. 12 13

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12

Booronderzoeken

2022

2.2.4 Digitale Hoogtemodellen op basis van laseraltimetrie 2.2.4.1

Beschikbare producten

De bijzonder grote mogelijkheden van laseraltimetrie (beter gekend als Airborne Laser Scanning (ALS) of Light Detection and Ranging (LiDAR) voor het in kaart brengen van landschappen en historisch en archeologisch erfgoed zijn ondertussen genoegzaam bekend17. Voor Vlaanderen werd in 2004 een eerste vlakdekkend Digitaal Hoogtemodel (DHM) gefinaliseerd18. In 2015 werd een nieuw dergelijk model afgewerkt, en algemeen beschikbaar gesteld als rasters met een 1m resolutie19. Van beide Digitale Hoogtemodellen zijn diverse rasters vrij beschikbaar, alsook de geklasseerde puntenwolken20. Van deze producten kan, o.a. aan de hand van vrij beschikbare Open Source Software (zoals QuantumGis, Fugrovieuwer, LAStools, …) een grote waaier aan afgeleide visualisaties en modellen afgeleid worden21. Systematisch onderzoek van deze producten en dergelijke afgeleide visualisaties hebben de laatste jaren geleid tot de ontdekking van diverse archeologische en cultuurhistorische relicten22. Hoewel de algemeen beschikbare 1m resolutie rasters al bijzonder veel potentieel bieden voor het karteren van landschappen en het herkennen van (archeologische) structuren, werden in 2019 in samenwerking tussen het Agentschap Informatie Vlaanderen en het agentschap Onroerend Erfgoed op basis van de puntenwolken van de scan van het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II zeer hoge resolutie (0,25m raster resolutie) visualisaties gemaakt, namelijk een multidirectional hillshade en een sky view factor verwerking. Dit laat naast het identificeren en karteren van landschapselementen en relicten ook toe om de fysieke toestand van deze elementen in bijzonder grote mate van detail te beoordelen, bijvoorbeeld de impact van bosbeheer op archeologische en cultuurhistorische relicten23. Beide producten zijn beschikbaar via verschillende online GIS-portalen24 en het ‘Open Lidar’ portaal van Informatie Vlaanderen25, en kunnen in een eigen GIS omgeving worden geraadpleegd via WMTS services26. In de loop van 2020 werd in samenwerking tussen het Agentschap Natuur en Bos (ANB) en het Agentschap GIS Vlaanderen ook een 1m resolutie DTM (Digitaal Terreinmodel) raster gemaakt op basis van de puntdata van de eerste versie van het DHM Vlaanderen van 200527. Dit laat bijvoorbeeld toe om reliëfwijzigingen te detecteren die zijn ontstaan tussen de opnames van de eerste en tweede versie van het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen. Dit product wordt beheerd door het Agentschap Natuur en Bos, en is echter nog niet algemeen beschikbaar.

Bijv. Devereux et al. 2005; Doneus et al. 2008. De Man et al. 2005. 19 Meylemans et al. 2017; referentie: Informatie Vlaanderen, Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II, DTM, raster, 1 m, afgeleid van LiDAR-hoogtegegevens, 2013-2015. 20 Deze producten zijn beschikbaar via https://overheid.vlaanderen.be/informatie-vlaanderen/producten-diensten/digitaalhoogtemodel-dhmv. 21 Cf. Kokalj & Hesse 2017; Meylemans & Petermans 2017. 22 Cf. overzichten in Meylemans et al. 2017; Meylemans & Petermans 2017. 23 Bijv. Meylemans et al. 2021. 24 Bijv.https://geo.onroerenderfgoed.be; https://www.geopunt.be 25 https://remotesensing.vlaanderen.be/apps/openlidar/ 26 https://geoservices.beta.informatievlaanderen.be/raadpleegdiensten/DHMV/wms. 27 Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen I, DTM, raster, 1 m. 17 18

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 13

2.2.4.2

Gebruik

Met de diverse beschikbare producten en de grote variatie aan mogelijke modelleringen visualisatietechnieken bieden de digitale hoogtemodellen gebruiksmogelijkheden op diverse schaalniveaus. In het kader van het bepalen van een verwachting naar de aanwezigheid en bewaring van steentijdsites zijn interpretatie in functie van het in kaart brengen van de geomorfologie van het landschap en het ‘bewaringspotentieel’ van dat landschap voor sites uit de prehistorie het belangrijkst. Reeds in 2006 werd een voorbeeld hiervan op basis van het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen I uitgewerkt28. Een aantal concrete mogelijkheden van gebruik van deze modellen, bijvoorbeeld het in kaart brengen van laatglaciale duinruggen, stuifzandgebieden, alluviale zones, komen verder aan bod bij de bespreking van de verschillende archeoregio’s (zie 0). We illustreren hieronder kort enkele van dergelijke mogelijkheden en benaderingswijzen, maar dit omvat het volledige areaal aan toepassingsmogelijkheden en vraagstellingen niet. Een breed areaal aan mogelijke toepassingen is immers ondertussen beschikbaar in de (inter)nationale wetenschappelijke literatuur. Een eerste aspect dat daarbij benadrukt dient te worden, is dat het geschikte schaalniveau waarop de DHM’s gebruikt worden uiteraard van groot belang is. Dit is sterk afhankelijk van de vraagstellingen en het type landschap waarin een projectgebied zich bevindt In het algemeen wordt elk projectgebied daarom steeds best bekeken met verschillende schaalniveaus, waarbij afhankelijk hiervan het perspectief op de geomorfologische positie van het gebied enorm kan variëren (Fig. 4). Een andere mogelijke benadering van het gebruik van de Digitale Hoogtemodellen is deze te vergelijken met historische (of recentere) topografische kaarten. Hier kan soms uit blijken dat ten aanzien van de historische situatie aanzienlijke verschillen in de topografie zijn opgetreden, waaruit kan worden afgeleid dat het oorspronkelijke reliëf bijvoorbeeld sterk is afgetopt (Fig. 5). De hoge resolutie en precisie van het DHM Vlaanderen en diens afgeleide producten laten ook toe om in complexe gebieden, en in combinatie met andere bronnen zoals bodemkaarten, in enige mate de geomorfologische dynamiek en zo de landschappelijke ‘gelaagdheid’ van landschappen te onderzoeken. Op basis hiervan kunnen gerichte vraagstellingen voor het landschappelijk booronderzoek worden bepaald. Als een illustratie hiervan Fig. 6. Op dit beeld van de 0,25m resolutie multidirectional hillshade verwerking is een landschap te zien waarbij een mogelijk oudere dekzand(?)rug (1 op Fig. 6) overdekt wordt door een sterk ontwikkelde stuifzandrug (2 op Fig. 6). Mogelijk dekt dit stuifzandpakket dus nog een goed bewaard ouder niveau af. In de zone tussen de ‘armen’ van de stuifzandrug bevindt zich vermoedelijk een deflatiezone, waar de ronde stuifzandduintjes (3 op Fig. 6) mogelijk een restant zijn van het vroegere oppervlak, en waar er dus mogelijk een deel van het oorspronkelijke oppervlak is verdwenen, en slechts heel plaatselijk bewaard is. Dit soort landschapsgenetische hypothesen moet uiteraard steeds verder worden onderzocht door landschappelijk bodemonderzoek (zie 3).

Meylemans et al. 2006.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14

Booronderzoeken

2022

Fig. 4: Een kwestie van schaalniveau: hetzelfde (fictieve) studiegebied op het DHM Vlaanderen II, 1m resolutie (grijsschaal verwerking). Op het bovenste beeld ligt het studiegebied schijnbaar niet in een interessante zone, met bijvoorbeeld geen nabijheid van waterlopen. Op het onderste beeld is echter duidelijk dat de zone zich situeert vlakbij een laatglaciale meanderbocht van de Durme.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 15

Fig. 5: Duincomplex van Uitbergen (Berlare, Oost-Vlaanderen) op de topografische kaart van ca. 1890 (boven) en een verwerking van het DHM Vlaanderen I (onder). De vergelijkding tussen beide toont aan dat er belangrijke niveauverschillen zijn opgetreden in het gebied tussen de opnames van beide kaarten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16

Booronderzoeken

2022

Fig. 6: Zone met een zichtbaar complexe morfologie (Opglabbekerzavel, gemeente Genk). 1: flauwe ZW-NO gerichte duinrug; 2: paraboolduin met grillige stuifzandmorfologie; 3 deflatiezone met kopjesduinen en stuifzandrugjes.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 17

2.2.5 De Databank Ondergrond Vlaanderen (DOV) In diverse andere hoofdstukken is al verwezen naar bestanden die beschikbaar worden gesteld in de ‘Databank Ondergrond Vlaanderen’ en diens wfs29 en wms30. De toegang tot de diverse gegevens en bestanden wordt ook voorzien middels de DOV website31, en de DOV ‘verkenner’, een online GISservice32. Voor een uitgebreide beschrijving van alle gegevensbestanden van DOV kan je terecht op de DOV website, waar een pagina met een uitgebreide reeks handleidingen beschikbaar is33. We willen hier wel enkele mogelijkheden van de uitgebreide beschikbare data aanhalen, en meer bepaald de gegevens van de vele beschikbare boringen en sonderingen. Deze laten toe om in enige mate van detail de geologische opbouw, en bijvoorbeeld de quartairgeologie van een gebied, te reconstrueren, en daarmee ook het paleolandschap relevant voor steentijdonderzoek34. Zoals onder andere wordt aangehaald in het hoofdstuk van de Vlaamse Vallei (zie 2.4.6.2) bezitten ook de vele isohypsen en isospachen bestanden een belangrijke indicatieve waarde. Om een synthese te genereren van de opbouw van de ondergrond op één locatie kan ook de tool ‘virtuele boring’ worden gebruikt35. Daarnaast kan je ook de ‘3D Subsurface Viewer’ gebruiken om de opbouw van een zone te modelleren36. Voor een inschatting van bodemkundige bewaring, bijvoorbeeld in de top van het dekzand, bieden de boringen en sonderingen van DOV doorgaans te weinig detailinformatie. Aangezien het bestand ook een groot aantal oudere boorgegevens bevat, is er ook enige variatie in de kwaliteit en het detailniveau. De ‘Bodemverkenner’ is echter een handige tool, aangezien je ermee via de bodemkaarten meteen informatie kan verkrijgen naar onder andere referentie-bodemprofielen37.

https://www.dov.vlaanderen.be/geoserver/wfs? https://www.dov.vlaanderen.be/geoserver/dov-pub/wms? 31 https://www.dov.vlaanderen.be/ 32 https://www.dov.vlaanderen.be/portaal/?module=verkenner 33 https://www.milieuinfo.be/confluence/display/DDOV/Data+raadplegen 34 Bijv. Missiaen et al. 2017. 35 https://virtueleboring.dov.vlaanderen.be/virtueleboring/ 36 https://www.milieuinfo.be/confluence/display/DDOV/3D+SubsurfaceViewer 37 https://www.milieuinfo.be/confluence/display/DDOV/Bodemverkenner 29 30

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18

Booronderzoeken

2022

2.2.6 Bronnen voor het inschatten van de impact van historisch en recent landgebruik 2.2.6.1

Algemeen: de impact van landgebruik op steentijdsites

Het historisch en recent landgebruik bepaalt in sterke mate de bewaringstoestand van archeologische sites. Voor steentijdsites is dit zeker ook het geval, maar aangezien zij vaak alleen bestaan uit mobiele artefacten, met weinig of geen antropogene bodemsporen, wijkt de precieze impact soms af van recentere archeologische sites. De aard en impact van het bodemgebruik kan heel divers zijn, van grootschalige wijzigingen van de topografie (Fig. 7) tot een lokale verstoring van het bodemprofiel door bijvoorbeeld landbouw (Fig. 8). Uiteraard hebben verschillende types van landgebruik steeds een andere impact op het archeologisch erfgoed. Terwijl grootschalige terreinnivelleringen vaak desastreus zijn voor steentijdsites, kan de impact van (andere) landen bosbouwactiviteiten sterk variëren. Zo vereisen verschillende landbouwgewassen vaak andere manieren van landbewerking (bijv. andere manier van ploegen), en is ook de manier van oogsten en de afvoer van gewasgebonden grond (en eventuele prehistorische artefacten in deze grond) sterk afhankelijk van het type gewas. Experimenteel onderzoek in Vlaanderen toont aan dat tot 26 ton grond per hectare per jaar samen met de geoogste gewassen kan afgevoerd worden38. Ook verdichting (compactie) van de bodem door het gebruik van zware machines en praktijken van bodemverbetering (Fig. 9) kunnen een sterke impact hebben op de bodem en archeologische sites39. Maar uiteraard heeft niet alleen landbouw een zekere impact op archeologisch erfgoed, ook praktijken van natuurbeheer zoals plaggen in functie van heideherstel of bosontginning kunnen de bewaring van archeologische sites sterk beïnvloeden (Fig. 10).

Fig. 7: Grote impact van huidig landgebruik: een laatglaciale duinrug is op het akkerperceel grotendeels afgegraven en genivelleerd (Meirberg te Meer, Hoogstraten).

38 39

Poesen et al. 2001; Verstraeten et al. 2006. Ngan-Tillard et al. 2016.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 19

Fig. 8: Door ploegen afgetopt profiel op de site Weelde Eindegoorheide, met een ploeglaag direct op de C-horizont van de natuurlijke bodem. De artefacten van deze opgraving kwamen zowel uit de ploeglaag als uit deze C-horizont.

Fig. 9: Grote lokale impact van grondverbeteringswerken op de bodem.

Fig. 10: Impact van een eenmalige beploeging bij de omzetting van heide naar bos (Lindelse Heide, gemeente Pelt).

Prehistorische sites die door dit landgebruik werden beïnvloed hebben meestal niet al hun informatiewaarde verloren. Op terreinen met een lage hellingsgraad is de horizontale verplaatsing van artefacten door bijvoorbeeld ploegen relatief beperkt, in verhouding tot de verplaatsing die de artefacten voordien reeds hadden ondergaan door bodemvormende processen. Bovendien werden de artefacten door diezelfde processen meestal over een groot deel van het vroegere natuurlijke bodemprofiel verticaal verspreid, zelfs tot in de C-horizont, waardoor artefacten ook nog onder de ploeglaag aanwezig kunnen zijn. De precieze impact van grondbewerking op de bewaringstoestand van steentijdsites varieert sterk met de precieze techniek ervan, de diepte, en het aantal keren dat deze werd herhaald. Aangeploegde mobiele artefactensites zijn altijd nog van belang in het kader van een landschapsarcheologische benadering, maar kunnen soms bijna even goed bewaard zijn als in een natuurlijke holocene bodem, zodat zelfs intrasite analyse mogelijk blijft40. De bewaringstoestand van steentijdsites in een bouwvoorcontext is daarom nooit a priori gekend maar moet steeds het onderwerp uitmaken van waarderingsonderzoek. Daarbij zouden in theorie de volgende vragen beantwoord moeten worden: Hoe groot is het deel van de site dat in de bouwvoor is opgenomen? o Zijn er ook onder de bouwvoor artefacten bewaard in een natuurlijke bodem? o Hoe verhouden beiden zich kwantitatief? 2. Wat was de impact van de bouwvoor op de artefacten erin? o In welke mate werden de artefacten verplaatst? o Werden artefacten verwijderd, en zo ja in welke mate? o Heeft de bodembewerking de artefacten zelf aangetast (breuken, metaalglans, verweerde boorden en ribben, …)? 1.

Als een deel van de site onder de bouwvoor bewaard is, kan dit als controle-ensemble gebruikt worden voor het beantwoorden van vraag 2. Hiervoor zijn meestal echter meer vondsten nodig dan waarderingsonderzoek doorgaans oplevert, en kan vraag 2 vaak alleen beantwoord worden na opgraving. Waarderingsonderzoek blijft in de praktijk meestal dus beperkt tot vraag 1. Dit verhoogt het belang van gedegen onderzoek naar het bodemgebruik in de fase van het bureauonderzoek. Daarnaast kan de diepte van de bodembewerking in de natuurlijke bodem lokaal sterk variëren, vaak onder invloed van de vroegere (micro)topografie. Zelfs in sterk genivelleerde landschappen, zoals bijvoorbeeld door oude ruilverkavelingen, kunnen lokaal nog goed bewaarde bodemhorizonten en steentijdsites aanwezig zijn41. Ook in sterk bebouwde landschappen zoals historische steden is de aanwezigheid van steentijdsites verre van uitgesloten. In de stadskernen van bijvoorbeeld Antwerpen, Mechelen, Lier en Tongeren werden de laatste decennia steentijdsites aangetroffen in goed bewaarde natuurlijke bodems, begraven onder de historische en recente bebouwing42.

Cf. De Bie et al. 2014. Cf. bijv. Depraetere et al. 2006. 42 Bijv. Troubleyn et al. 2013; Vanderhoeven et al. 2020; 40 41

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 21

Naar de effecten van de diverse types van landgebruik werd in het laatste decennium bijzonder veel aandacht besteed in Nederland door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, naar aanleiding van het project ‘Landgebruik in lagen’43. Dit project omvatte een groot aantal onderzoeken naar de effecten van diverse types landgebruik. Hiervan werd een goede synthese gemaakt in 201944. Een belangrijke conclusie van deze studie is: “Uit de hier beschreven studies komt naar voren dat de mogelijkheden om alleen op basis van bureauonderzoek een representatief beeld te geven van de verstoringssituatie op een perceel beperkt zijn. Aan de andere kant levert een bureaustudie kennis op die essentieel is om de mate van verstoring van een terrein ter plaatse te kunnen toetsen. Op basis van de veldstudies lijkt een methodiek uitgaande van een combinatie van boringen met proefputjes de beste resultaten op te leveren.”45. 2.2.6.1

Bodemgebruik en zijn effecten in kaart brengen

Deze beperking in het achterhoofd houdend, is het uiteraard wel mogelijk om met bureauonderzoek een eerste inschatting te maken van het effect van historisch en recent landgebruik op het bewaringspotentieel van (prehistorische) archeologische sites. We beschikken hiervoor over een groot aantal (GIS) bronnen. Ten eerste kan je historische en recentere topografische kaarten raadplegen. Deze kunnen aangeven welk algemeen landgebruik (akker, weiland of grasland, bos, heide, enz.) in het verleden ter plaatse aanwezig was, en hoe dit evolueerde doorheen de tijd. Eveneens indicatief op kleinschalig niveau zijn de GIS bestanden met de gebieden waar landinrichtingen, natuurinrichtingen en ruilverkavelingen hebben plaatsgevonden. Deze zijn beschikbaar via de Vlaamse Landmaatschappij46. Gebieden met historisch stabiel landgebruik en historisch weinig antropogene impact bieden uiteraard de beste mogelijkheden voor het aantreffen van goed bewaarde landschappen en sites. In dit verband zijn de GIS lagen met ‘historisch permanent grasland’47 en het GIS bestand van de ‘Bosleeftijd’48 van belang. De momenteel meest recente GIS laag met landbouwgebruikspercelen49 geeft de toestand van 2020 weer, maar deze serie GIS lagen gaat terug tot 200850. Deze percelenkaarten geven weer welk type landbouwgebruik en welke teelten plaats vonden per gebruiksperceel. Dit laat dus toe op een algemeen niveau de impact van landbouwbedrijfsvoering en eventueel bodemverlies door de oogst van bepaalde gewassen in te schatten vanaf 2008.

https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/landgebruik-in-lagen. Lascaris (red.) 2019. 45 Lascaris (red.) 2019: 53. 46 Wms: https://geoservices.informatievlaanderen.be/raadpleegdiensten/VLM/wms? 47 “Historisch permanente graslanden (HPG) en andere permanente graslanden in Vlaanderen beschermd door de natuurwetgeving”: https://www.geopunt.be/catalogus/datasetfolder/59206b6b-a39e-4996-92de-c4476225e0ed. De laag is ook beschikbaar als wfs service via: https://www.mercator.vlaanderen.be/raadpleegdienstenmercatorpubliek/wfs?version=1.1.0. 48 https://www.geopunt.be/catalogus/datasetfolder/12147542-5c1f-46c3-9afd-6561268c7f1b, als wfs beschikbaar via: https://geoservices.informatievlaanderen.be/overdrachtdiensten/Bosleeftijd/wfs. 49 https://www.geopunt.be/catalogus/datasetfolder/13cc8a4e-7292-4cb8-afc7-6e07d052b01a. Wfs service: https://geoservices.informatievlaanderen.be/overdrachtdiensten/Landbgebrperc/wfs?service=WFS&request=getcapabilitie s. 50 https://www.geopunt.be/catalogus/datasetfolder/47c5540f-bf7c-45fc-9a74-8e60547cde82. 43 44

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22

Booronderzoeken

2022

Het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen kan een belangrijke bron zijn voor het herkennen van reliëfwijzigingen, bijvoorbeeld bij genivelleerde terreinen zoals akker- en weilanden na ruilverkavelingen. De vergelijking tussen akkerlanden en zones in hetzelfde gebied onder bos, heide of historisch weiland biedt daarbij een indicatie van de mate van nivellering. Daarnaast kan een vergelijking met historische kaarten en orthofoto’s concreet aanduiden welke landschapselementen daarbij zijn verdwenen of sterk aangetast (Fig. 11 en Fig. 12). Ook in historisch schijnbaar stabiele gebieden zoals onder bos kan er door historisch of recent bos- of natuurbeheer enige aantasting van de bodem zijn, bijvoorbeeld door de eenmalige beploeging bij de omzetting van heide naar bos in de eerste helft van de 20ste eeuw (Fig. 13), de aanleg van drainagesystemen en rabatten51, of recentere ingrepen52. De impact hiervan is echter meestal zeer lokaal en beperkt. Ook hier kan het DHM-Vlaanderen en meer specifiek de hoge resolutie verwerkingen ervan zeer veel informatie leveren (Fig. 14; zie 2.2.4).

51 52

Van Driessche 2021. Cf. bijv. Meylemans et al. 2021 met de impact van bosontginning in Heverleebos.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 23

Fig. 11: Het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen biedt een indicatie over de mate van nivellering van terreinen, bijvoorbeeld door vergelijking met zones in de regio onder bos, heide of historisch grasland (vorige pagina), vergelijking met historische kaarten (boven) en orthofoto’s (onder). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24

Booronderzoeken

2022

Fig. 12: Voorbeeld van verschil tussen historisch bos en akker- en weilanden in de bewaring van de topografie en historische relicten in het landschap , (Meerdaalwoud, Oud-Heverlee).

Fig. 13: De impact van eenmalig ploegen bij het omzetten van heide naar bos te Bocholt-Smeetshof. De top van de podzolbodem werd door de ploeg gekeerd, met een donkerdere grijze zone en schuine banden Ah-horizont tot gevolg (top). In het vlak (onder) is de ploegrichting herkenbaar.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 25

Fig. 14: De impact van rabatten en recent bosbeheer (bandensporen) onder bos (Kolisbos, Pelt).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26

Booronderzoeken

2022

2.2.7 Erosiekaarten Een specifieke problematiek is deze van de water- en bewerkingserosie. De laatste decennia is de problematiek van bodemerosie immers zo groot geworden dat het nemen van erosiewerende maatregelen wordt gestimuleerd door de Vlaamse overheid. In functie hiervan werd door de KU Leuven een methodiek van modellering ontwikkeld die resulteert in diverse GIS modellen en kaarten53. In verschillende testprojecten bleken reeds de mogelijkheden voor het gebruik van deze modellering voor de evaluatie van archeologische sites54. Gecombineerd met deze modellering kunnen ook luchtfoto’s, topografische kaarten en het Digitaal Hoogtemodel indicaties bieden van recente erosie55. De ‘potentiële bodemerosiekaart per perceel’ wordt sinds 2012 jaarlijks bijgewerkt naar de nieuwe perceelsvormen en toont een schatting van de gemiddelde jaarlijkse bodemerosie door water en bewerking per perceel56. Deze kartering biedt een waardevolle basis voor het inschatten van de aanwezigheid van sterk geërodeerde gronden. Door het golvend reliëf en de sterke erosiegevoeligheid van leemgronden zijn voornamelijk in de leemstreek vrij veel terreinen als sterk erosiegevoelig gekarteerd. Deze kaarten zijn een synthese van water- en bewerkingserosiemodellen die door de KULeuven werden ontwikkeld in 200657. Deze zijn echter niet online of als wms beschikbaar. Met deze modellen kan je zeer precies potentiële erosie in kaart brengen (Fig. 15). Op basis van o.a. de digitale hoogtemodellen is het eveneens mogelijk om zelf dergelijke modelleringen uit te voeren op basis van het Watem/Sedem model, of op basis van de zogenaamde ‘Revised Universal Soil Loss Equation’ (RUSLE)58.

Cf. Notebaert et al. 2006; https://omgeving.vlaanderen.be/erosie-kaarten. Meylemans 2009; Vanmontfort et al. 2006. 55 Bijv. Meylemans 2009; Meylemans et al. 2018. 56 https://www.dov.vlaanderen.be/page/bodemerosie; de GIS lagen zijn ook raadpleegbaar via de wfs service van DOV Vlaanderen: https://www.dov.vlaanderen.be/geoserver/wfs?. 57 https://ees.kuleuven.be/geography/modelling/watemsedem2006/. 58 https://www.ars.usda.gov/southeast-area/oxford-ms/national-sedimentation-laboratory/watershed-physical-processesresearch/docs/revised-universal-soil-loss-equation-rusle-welcome-to-rusle-1-and-rusle-2/; cf. bijv. Meylemans 2009. 53 54

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 27

Fig. 15: 3D weergave van Bandkeramische site van de ‘Sieberg’ met bewerkingserosiemodel (KULeuven 2006) en recente orthofoto. De zones met lichtere bodemverkleuringen stemmen overeen met de zones met gemodelleerde hoge potentiële bewerkingserosie.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28

Booronderzoeken

2022

2.3 HET BEPALEN VAN EEN ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING TEN AANZIEN VAN STEENTIJDSITES 2.3.1 Archeologie van prehistorische jager-verzamelaars: enkele algemene bedenkingen Mede door de grote tijdsdiepte van de periode is het archeologisch onderzoek van de steentijd complex. Doorheen deze lange periode veranderden niet alleen de ‘menselijke’ aspecten zoals economische en sociale organisatie, maar ook het landschap en milieu in soms ingrijpende wijze. En al deze aspecten: landschap, milieu, materiële cultuur, economie, religie, enz. zijn uiteraard enkel te begrijpen binnen hun continue onderlinge dynamiek. Om dit enigszins schematisch voor te stellen kunnen we teruggrijpen naar het schema van Clarke (Fig. 16), dat op zijn beurt als basis kan dienen voor de ordening van archeologische vraagstellingen59. Bij toepassing op het onderzoek van prehistorische jager-verzamelaarsgemeenschappen kunnen we dit onderverdelen in een groot aantal subthema’s, bijvoorbeeld: de exploitatie en het gebruik van bepaalde grondstoffen (bijv. bepaalde vuursteensoorten); economische aspecten (handel, uitwisseling, …); mobiliteit; enz.

Fig. 16: Model van Clarke (1963)60, naar een bewerking door Bloemers & Van Dorp 1991.

59 60

Cf. Ervynck et al. 2016. Clarke 1978.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 29

Het archeologisch archief van de prehistorische jager-verzamelaarsgemeenschappen is bovendien in zeer sterke mate bepaald door de partiële bewaring van sites en vondstcategorieën, lacunes in het onderzoek, moeilijkheden tot chronologisch houvast, enz. Voor de interpretatie van archeologische sites en vondsten wordt daarom dikwijls teruggegrepen naar antropologische studies en dus etnografische ‘parallellen’ (middle range theory). De literatuur en theorievorming hieromtrent is zeer uitgebreid. Eén van artikels die als klassieker van het genre wordt beschouwd is Lewis Binford’s artikel ‘Willow smoke and dogs’ tails’61, dat modellen van landgebruik opbouwt op basis van etnografische studies van verschillende jager-verzamelaars maatschappijen, rekening houdend met nederzettingspatronen, mobiliteit, grondstof- en voedselverwerking, enz. (Fig. 17). Van dergelijke modellen zijn uiteraard vele varianten mogelijk, afhankelijk van de gebruikte theoretische achtergrond, en van de periode of samenleving dat het onderwerp is van de studie62. Dergelijke modellen tonen alvast aan dat het archeologisch archief meer is dan een verzameling ‘hotspots’ (sites, meestal de ‘nederzettingen’), en de neerslag vormt van een continuüm van verschillende soorten activiteiten (Fig. 18) die zich in het hele landschap afspeelden63. Aspecten als mobiliteit, het verkrijgen van ‘grondstoffen’ (bijv. vuursteen), seizoenaliteit, enz. spelen hierin steeds een zekere rol64. Voor een goed begrip van hoe prehistorische gemeenschappen zich in het landschap organiseerden en hoe ze dat landschap beleefden, zijn in ieder geval dus niet alleen de ‘sites’ (bewoningsplaatsen, activiteitenzones met een hoge densiteit aan vondsten, langdurig of kortstondig bezochte plaatsen65) van belang, maar evengoed de archeologisch vaak minder vatbare off site-fenomenen66. Daarbij is de landschappelijke context (geomorfologie, bodem, …) uiteraard steeds van groot belang. Dergelijke modellen kunnen dienen als een basis voor interpretatie en studie van de archeologische gegevens, maar o.a. etnografische studies leren ons dat ook deze modellen de complexiteit van jagerverzamelaarsgemeenschappen uiteraard in sterke mate vereenvoudigen67. Ook in het verleden speelden aspecten van territorialiteit, religie, conflict, enz. ongetwijfeld een belangrijke rol68. De archeologische neerslag van dergelijke aspecten zullen zich dikwijls buiten de scope bevinden van de klassieke ‘verwachting’ (zie 2.3.2), maar zijn net daarom uitermate interessant. Daarentegen bevat het archeologisch archief wellicht niet het potentieel om dergelijke aspecten ooit ten volle of zelfs ten dele te doorgronden. Antropologische studies en verslagen van (tot recent) bestaande jagerverzamelaarsgroepen zijn meestal gebaseerd op tientallen jaren van intensief veldwerk en persoonlijke contacten, en pretenderen zelfs dan nog niet om geheel te kunnen doordringen in hun geesteswereld. Op basis van de duizenden jaren oude schaarse en geërodeerde overblijfselen kan de archeologie dan ook onmogelijk dergelijke mate van kennis verwerven, maar het moet uiteraard wel de ambitie van het vakgebied zijn om dit inzicht ‘in zoverre mogelijk’ te realiseren. Nieuwe onderzoekstechnieken, zoals DNA en isotopenonderzoek, of doorgedreven onderzoeken op lithisch materiaal (herkomstbepaling, functioneel onderzoek, …) kunnen hier op termijn in belangrijke mate aan bijdragen.

Binford 1980. Bijv. Sassaman 2004. 63 Cf. ook Ebert 1992. 64 Cf. bijv. Crombé et al. 2015. 65 Ibid. 66 Cf. bijv. Prummel & Niekus 2011 voor een ‘kill site’ van een oerrund. 67 Het is hier niet de plaats om hier al te diep op in te gaan, maar voor een bespreking hiervan cf. bijv. Preston & Kador 2018. 68 Cf. bijv. Diamond 2013. 61 62

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30

Booronderzoeken

2022

Fig. 17: Binford 1980: voorbeeld van een ‘model’ van nederzettings- en activiteitensysteem van jagerverzamelaarsamenlevingen. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 31

Fig. 18: Enkele voorbeelden van verschillende jager-verzamelaarsactiviteiten, allen met een diverse archeologische ‘afdruk’. Links boven: reconstructie van een mesolithisch landschap en hut (Ierland)69. Rechts boven: jacht met pijl en boog bij de San70. Links onder: vuur maken bij de San71. Rechts onder: woonplaats van de Bayaka in het Dzanga Sangha Ndoki reservaat (Centraal Afrikaanse Republiek)72.

GNU Free Documentation, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons. Andy Maano, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons. 71 Ian Sewell, CC BY-SA 2.5 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5, via Wikimedia Commons. 72 JMGRACIA100, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons. 69 70

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32

Booronderzoeken

2022

2.3.2 Verwachtingsmodellen Traditioneel, en vooral sinds de opkomst van de ‘processuele archeologie’ (toen ook ‘New Archaeology’ genoemd) in de jaren 1970 en 198073, wordt de aanwezigheid van jagerverzamelaarssites, vooral in de zin van ‘bewoningsplaatsen’, sterk gelieerd aan ecologische parameters. Daarbij worden de zones waar mogelijk een hoge dichtheid en diversiteit aan voedsel- of andere bronnen aanwezig was, uitgelicht als potentiële hotspots voor de aanwezigheid van steentijdsites. Doorgaans zijn dit gebieden in ecologische gradiëntzones74, vooral droge zones gelegen vlakbij water (rivier, ven, meer, …). Heel dikwijls wordt de afstand tot open water hierbij vernoemd als een zeer bepalende factor. Vooral in de Nederlandse en Amerikaanse archeologie worden naar dergelijke modellen soms verwachtingskaarten opgemaakt, die gebruikt worden in kader van beleid en beheer75. Dergelijke modellen werden ook in Vlaanderen sporadisch toegepast, bijvoorbeeld in het kader van ruilverkavelingsprojecten76. De modellen worden inductief (op basis van statistische GIS-modellering van de landschappelijke en archeologische data) of deductief (op basis van aannames van jagerverzamelaarsgedrag en het landschap) opgebouwd. De betere modellen gebruiken een combinatie van beide methodes77 (bijv. Fig. 19), maar geven tegelijk de gebreken van dergelijke modellen aan78, zoals gebrekkige resolutie en aard van de voorradige landschappelijke data, en schaarsheid van de archeologische gegevens. Archeologisch onderzoek in Vlaanderen bevestigt wel degelijk het bestaan van bepaalde ecologische niches waar duidelijk meer prehistorische menselijke activiteit was, of ten minste de prehistorische mens veel meer artefacten heeft achtergelaten. Hoger gelegen ruggen langs vennen en waterlopen in de Zandstreek en Kempen79, ruggen in en nabij het paleomeer van de Moervaartdepressie80, en duinen kronkelwaardruggen in de Scheldevallei81 (Fig. 20) zijn voorbeelden van dergelijke (paleo)landschappelijke situaties. Enkele van dergelijke gebieden werden tot op heden dan ook beschermd als Archeologische Site82, of vastgesteld als Archeologische Zone83. Binnen deze gebieden zijn er bovendien dikwijls zones die ofwel gedurende lange tijd, ofwel op verschillende momenten, in de prehistorie gefrequenteerd werden, in de literatuur vaak gekarakteriseerd als persistent places. Bij gebrek aan sedimentatie tussen verschillende

Cf. bijv. Kushner 1970. In de rapporten van de preventieve archeologie wordt de term ‘gradiëntzones’ vrij dikwijls gebruikt bij het bepalen van een ‘verwachting’ t.a.v. steentijdarcheologie. Zeer frequent wordt hiermee echter een gradiënt in het reliëf bedoeld, i.t.t. de ecologische gradiënt. 75 Cf. bijv. Deeben et al. 2002. 76 Bijv. Roijmans & De Decker 2001. 77 Bijv. Finke et al. 2008. 78 Finke et al. 2008; Vanacker et al. 2001. 79 Van Gils & De Bie 2006; Van Gils et al. 2012. 80 Cf. bijv. Crombé et al. 2013a. 81 Bats 2007; Crombé 2006; Meylemans et al. 2013. 82 De Liereman: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/4427; Zennegat: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/4439; Bergenmeersen: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/15052. 83 Vrasenepolder: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/14756; Moervaart: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/14753; Nijlen-Varenheuvel: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/14751; Demervallei: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/14749; Wingevallei: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/14750; Scheldevallei bij Welden: https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/14754. 73 74

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 33

occupatiemomenten is de archeologische neerslag hiervan een lappendeken van overlappende structuren, een palimpsest, met een hoge densiteit aan artefacten tot gevolg84. Dit patroon varieert echter sterk van regio tot regio. Met de wisselende karakteristieken van het lokale landschap varieerden immers de voorkeurslocaties van de prehistorische mens. Voor de Kempen en Zandstreek, en in toenemende mate ook voor de (Schelde)polders en riviergebonden alluviale zones, bieden de beschikbare archeologische gegevens een relatief goed inzicht in de geomorfologische en ecologische eigenschappen van deze persistent places. In andere regio’s, zoals de leemstreek, is dit nog veel minder het geval. Voor elke regio is bovendien de kennis van het (toenmalige) landschap van groot belang. Het juiste landschappelijke schaalniveau moet gehanteerd worden, en er moet enige marge genomen worden bij het landschappelijk onderzoek (de aanwezigheid van paleobodems is bijvoorbeeld moeilijk voorspelbaar). Dit bespreken we verder per archeoregio. De bestaande voorspellingsmodellen gaan vooral over zones met een hoge densiteit aan prehistorische activiteit en artefacten. Veel prehistorische activiteiten hebben echter een veel geringere archeologische afdruk nagelaten (zie 2.3.1). De variatie kan hierbij zeer groot zijn: kleine sites op eerder atypische locaties, geïsoleerde artefactenconcentraties, lage densiteitsspreidingen van artefacten, enz.85. Deze kleine en/of lage densiteit sites kunnen getuigen van andere activiteiten dan plaatsvonden op de hoge densiteit persistent places. Bovendien vertegenwoordigen ze waarschijnlijk een groot deel van de bestaande vindplaatsen. Dit is echter nauwelijks gekend omdat het meeste archeologisch onderzoek tot heden gefocust was op de ‘rijke’ persistent places. Dat betekent dat we nog zeer veel kunnen leren van onderzoek op kleine en/of weinig dense steentijdsites. Waar de bewaringsomstandigheden het toelaten moet bovendien rekening worden gehouden met de aanwezigheid van relatief zeldzame artefactcategorieën (bijv. bot). Elk preventief vooronderzoek vertrekt daarom best van de premisse dat er steeds steentijdsites aanwezig kunnen zijn. Het (al te rigide) hanteren van voorspellingsmodellen houdt immers het gevaar in van cirkelredeneringen en ‘Self fulfilling prophecies’. M.a.w. het is goed om vanuit een zeker ‘model’ en verwachtingspatroon te redeneren en onderzoeksstrategieën op te bouwen, maar het model zelf moet steeds met de nodige kritische zin benaderd worden, en in feite steeds in vraag worden gesteld. Recent werd middels een syntheseonderzoek een doorlichting gemaakt van dergelijke selectiecriteria gebruikt in de preventieve archeologie in Vlaanderen voor het bepalen of er al dan niet ingezet werd op specifiek onderzoek naar de aanwezigheid van steentijdsites. Op basis van deze doorlichting wordt in deze studie een afwegingskader in de vorm van een tabel voorgesteld, waarbij in essentie wordt afgeraden om niet objectief meetbare aannames omtrent ‘verwachting’ te gebruiken (bijv. de invloed van afstand tot water, hellingsoriëntatie, enz.)86. De huidige methodiek om steentijd artefactensites op te sporen heeft daarnaast ook zijn beperkingen. Archeologische boringen nemen slechts een relatief laag volume aan monsters en zijn daardoor enkel geschikt om op betrouwbare wijze sites op te sporen met een hoge vondstdensiteit. Ook kleine sites die uit slechts één of enkele artefactconcentraties bestaan worden gemakkelijk gemist (zie 4.2.2.3). In gebieden waar geen verwachting is voor steentijdsites met een hoge densiteit aan vondsten wordt daarom geargumenteerd dat de inzet van archeologische boringen doorgaans niet nuttig zal zijn.

Cf. bijv. de site van Bazel-Sluis, met verschillende fasen van occupatie gedurende een periode van meer dan 1000 jaar: Meylemans et al. 2016; https://id.erfgoed.net/waarnemingen/159228. 85 Cf. bijv. Meylemans et al. 2021. 86 Vanbaele et al. 2022; tabel p. 97. 84

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34

Booronderzoeken

2022

Om kleine of lage densiteit sites op te sporen kan ervoor gekozen worden om de prospectiestrategie aan te passen door bijvoorbeeld meer boringen te plaatsen (dichter grid: zie 4.2.2.4.2) en/of grotere monsters te nemen (proefputten: zie 4.2.3). Dit brengt echter een gevoelige extra kost met zich mee, die in de huidige praktijk alleen als verantwoord wordt beschouwd als er een hoge verwachting is naar lage densiteit sites met een hoog kennispotentieel. Voorbeelden hiervan zijn zones met potentieel op het voorkomen van minder gekende subperioden (bijv. middenpaleolithicum), met uitzonderlijke bewaringsomstandigheden (bijv. afgedekte paleobodems), of in de periferie van hoge densiteit sites. De beperkingen van de huidige prospectiemethodiek verantwoorden dus een focus op prospectie naar vindplaatsen met een hoge vondstdensiteit. Het gebruik van verwachtingsmodellen dient daarbij om de methodiek efficiënt in te zetten, namelijk alleen op plaatsen waar er een zekere verwachting is naar dergelijke sites. Tegelijkertijd zorgt dit ervoor dat kleine en lage densiteit steentijdsites in de huidige praktijk onderbelicht worden. Dit kan in de toekomst alleen verholpen worden door verbetering van de prospectietechnieken of de inzet van extra middelen. In afwachting daarvan is het echter heel belangrijk dat we ons bewust zijn van het bestaan van deze sites en hun kennispotentieel. Wanneer ze toch gevonden worden (vaak eerder toevallig, bijvoorbeeld bij proefsleuvenonderzoek), geven we ze dan ook best de nodige aandacht door middel van grondige waardering en eventueel opgraving. Bovendien dreigt het gebruik van verwachtingsmodellen ervoor te zorgen dat het preventief onderzoek vooral bestaande ideeën zal bevestigen en dus in cirkelredeneringen zal vervallen. Momenteel kan dit enkel worden ingeperkt door een bewustzijn van deze problematiek, samen met het kritisch en met de nodige nuance hanteren van de bestaande verwachtingsmodellen. Daarnaast zijn vindplaatsen op locaties die niet overeen komen met de bestaande verwachtingsmodellen van groot belang. Ze laten immers toe om de werkelijke variabiliteit in de aard en lokalisatie van steentijdsites beter te leren kennen, en daarmee cirkelredeneringen te doorbreken en de verwachtingsmodellen bij te stellen. Indien dergelijke sites ‘onverwacht’ worden aangetroffen, bijvoorbeeld bij proefsleuvenonderzoek of opgraving van recentere sites, verdienen ze dus zeker verder onderzoek (zie 6.3).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 35

Fig. 19: Predictief model voor de aanwezigheid van steentijdsites, voor een regio in de Antwerpse Kempen (hoe donkerder, hoe hoger de verwachting), op basis van een combinatie van deductieve en inductieve modellering, en Bayesiaanse statistiek87.

Fig. 20: Een ‘voorkeurslocatie’ in beeld gebracht naar aanleiding van de site Bazel-Sluis: een reconstructie van een nederzettingslocatie met ‘droge voeten’ in een rijke ecologische niche langs een rivier. Copyright afbeelding: agentschap Onroerend Erfgoed; realisatie: Ulco Glimmerveen.

Finke et al. 2008.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36

Booronderzoeken

2022

2.3.3 Het ‘bewaringspotentieel’ voor steentijd artefactensites De postdepositionele tafonomische processen die een invloed hebben op de bewaring van het bodemarchief in het algemeen, en steentijdsites in het bijzonder, zijn sterk afhankelijk van landschappelijke aspecten (geologie, geomorfologie, bodemvorming, enz.). Aan de uiterste uiteinden van dit spectrum kan bijvoorbeeld erosie de relevante bodemniveaus hebben weggeruimd, waardoor de kans op de aanwezigheid van steentijdsites onbestaande is. Aan de andere kant van dit ‘bewaringspotentieel’ kunnen latere afdekkingen en waterverzadigde contexten uitzonderlijk goede kansen bieden voor de bewaring van archeologische sites en vondsten. Tussen deze twee uitersten is er uiteraard nog een brede variabiliteit mogelijk, waarin o.a. ook processen van bioturbatie88 en landgebruik89 een rol spelen. Een landschappelijke kartering aan de hand van bijvoorbeeld digitale hoogtemodellen, geomorfologische kaarten, luchtfoto’s, enz. kan al resulteren in een overzicht van een dergelijk ‘bewaringspotentieel’ op landschappelijk niveau90. Landschappelijk bodemonderzoek kan in een tweede fase dergelijke modellen al dan niet bevestigen, bijsturen, of in meer detail in beeld brengen (zie 3). Een moeilijke factor, die vaak enkel door terreinonderzoek kan worden in kaart gebracht, is de aanwezigheid van afgedekte paleobodems (zie o.a. 2.4.1.3.4). De opdeling naar archeoregio’s weerspiegelt in feite al de bundeling van belangrijke tafonomische processen. De aspecten van belang voor de inschatting van dit ‘bewaringspotentieel’ worden dan ook in verder detail behandeld per archeoregio in het volgende hoofdstuk. Daarnaast worden, eveneens per regio, ook de belangrijkste bronnen geduid die van belang zijn voor het herkennen en karteren van deze aspecten.

Cf. bijv. Huisman (red.) 2009; Smit 2010. Cf. Lascaris (red.) 2019. 90 Cf. bijv. Meylemans et al. 2006. 88 89

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 37

2.4 OVERZICHT PER ARCHEOREGIO 2.4.1 Inleiding

Fig. 21: Afbakening van de diverse archeoregio’s zoals deze werd opgemaakt in functie van de ‘Onderzoeksbalans archeologie’

Dit hoofdstuk biedt voor elke archeoregio een beknopt overzicht van de gekende steentijdarcheologie91, en van de relevante geomorfologie en bodems. Deze informatie vormt de beschikbare informatie voor het opmaken van een archeologische verwachting. Voor sommige archeoregio’s treden we in meer detail, bijvoorbeeld aan de hand van verder uitgewerkte voorbeelden van deelregio’s. Deze fungeren ter illustratie van de complexiteit van landschappen en hun evolutie doorheen de tijd. De opdeling in ‘archeoregio’s’ werd in eerste instantie opgemaakt voor de opmaak van de eerste versie van de onderzoeksbalans archeologie in 200892. Omdat de aard van het pleistocene-holocene ‘dek’ en de daarmee gepaard gaande variabiliteit aan bodemontwikkeling en processen van erosiesedimentatie een belangrijke rol spelen, werden de ‘archeoregio’s’ in grote mate geënt op de bodemkundige regio’s van Vlaanderen, hetzij enigszins vereenvoudigd93. Logischerwijze vertoont de opdeling van de archeoregio’s ook grote overeenkomsten met de opdeling van Vlaanderen in ‘ecoregio’s’94 en landbouwkundige streken95. Zo werden de volgende regio’s afgebakend: De Duinen (duinengordel langs de kust); de Poldergebieden (mariene en Scheldepolders); de Zandstreek; de Kempen; De Zandleem- en Leemstreek; en de Maasterrassen. Met het Belgische gedeelte van de Noordzee voegen we een zevende archeoregio toe (Fig. 21).

Zie hiervoor ook de onderzoeksbalans: Ryssaert et al. 2021; Noens et al. 2021; Vanmontfort 2019. https://www.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans-archeologie 93 Referentie naar bron bodemkundige regio’s. 94 Couvreur et al. 2004. 95 https://lv.vlaanderen.be/nl/voorlichting-info/feiten-cijfers/landbouwstreken-belgie. 91 92

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38

Booronderzoeken

2022

Op geologische of bodemkundige gronden is het onderscheid tussen Zandstreek en Kempen (waarbij de grens (zoals deze van de ecoregio’s) gelegd werd op de rivierlopen van de Schelde, Rupel en Dijle) op het eerste zicht niet relevant, aangezien beiden gekenmerkt worden door de aanwezigheid van dekzanden. Maar op pedologisch vlak zijn er wel degelijk verschillen, zo zijn de dekzanden in de Zandstreek in het algemeen wat fijner en siltiger, en komen podzolbodems meer voor in de Kempen. Het dekzandgebied loopt trouwens nog door in de poldergebieden, maar wordt daar afgedekt (indien niet weggeërodeerd) door holocene afzettingen (veen, klei, …), wat uiteraard een groot belang heeft voor de bewaring van archeologische sites. In de bodemkundige regio’s is er eveneens een opdeling naar Zandleem- en Leemstreek. Dit werd in de archeoregio’s samengevoegd, enerzijds omdat de grenzen tussen deze beide regio’s bodemkundig eerder ‘gradueel’ dan scherp zijn. Voor de periode van het middenpaleolithicum kan gesteld worden dat deze opdeling in archeoregio’s op basis van de bodemkundige streken niet of nauwelijks relevant is, aangezien het landschap ten tijde van deze periode uiteraard ingrijpend is veranderd. Daar zou het ongetwijfeld relevanter zijn een opdeling te maken naar bijvoorbeeld de aanwezigheid van de afzettingen van de zogenaamde ‘Vlaamse Vallei’ en andere quartairgeologische aspecten. Desalniettemin zijn er wel enkele voor deze periode relevante kenmerken in de opdeling van de archeoregio’s, zoals bijvoorbeeld de aanwezigheid van bepaalde paleobodems in de leemstreek.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 39

2.4.1 Het dekzandgebied (archeoregio’s Kempen en Zandstreek) De archeoregio’s Kempen en Zandstreek worden hier samen besproken omdat ze voor de finaalpaleolithische en mesolithische archeologie een gelijkaardige situatie bieden, namelijk deel uitmaken van het uitgestrekte Noordwest-Europese dekzandgebied. Deze archeoregio’s worden in Vlaanderen begrensd door de mariene en Scheldepolders in het westen en noordwesten, het zandleemgebied in het zuiden, en de Maasvallei in het oosten (Fig. 22). Zoals al werd gesteld in de inleiding over de archeoregio’s loopt het dekzandgebied in feite nog door in de archeoregio van de Polders, waar de dekzanden echter ofwel worden afgedekt door jongere sedimenten (klei, veen, enz.), ofwel werden geërodeerd door holocene mariene en fluviatiele invloeden.

Fig. 22: Afbakening van de archeoregio’s Kempen en Zandstreek (blauw).

2.4.1.1

Een beknopt overzicht van de archeologische kennis

De spreidingskaart van gekende finaalpaleolithische en mesolithische vindplaatsen in Vlaanderen toont in de eerste plaats aan dat het overgrote deel hiervan zich in het dekzandgebied bevindt (Fig. 23). De spreiding hierbinnen is echter niet gelijkmatig. Een aantal concentraties aan vindplaatsen tekenen zich af, terwijl in andere gebieden nog geen vindplaatsen gekend zijn. De sites met een datering ‘steentijd-onbepaald’ (doorgaans prospectievondsten of zgn. ‘bijvondsten’ bij proefsleuven of opgravingen, bestaande uit een klein aantal lithische artefacten zonder overtuigende chronologischdiagnostische kenmerken) volgt grofweg dit patroon. Dit spreidingspatroon van gekende vindplaatsen is uiteraard geen reflectie van de archeologische realiteit, maar weerspiegelt voornamelijk enerzijds de historiek van het onderzoek, en anderzijds de ‘zichtbaarheid’ van de sites (bijv. door de aanwezigheid van afdekkingen door o.a. alluvium). Voor een algemeen overzicht van het steentijdonderzoek in deze regio’s verwijzen we eveneens naar de stand van zaken zoals deze werd geschetst in de ‘Onderzoeksbalans Archeologie’96. We beperken ons hier tot een beknopt overzicht van de belangrijkste trends.

Ryssaert et al. 2021; Noens et al. 2021.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40

Booronderzoeken

2022

Fig. 23: Gekende vondsten en sites van het fiaalpaleolithicum, mesolithicum en andere steentijdsites in Vlaanderen op basis van de CAI (geraadpleegd op 23-03-2022).

De eerste Kempense jagers-verzamelaarsvindplaatsen werden kort na 1900 beschreven. Deze trokken in de volgende decennia de eerste professionele onderzoekers aan, in de eerste plaats J. HamalNandrin uit Luik. Hij voerde de eerste opgravingen uit te Zonhoven en Lommel97. Vanaf de jaren 1960 startte de KU Leuven in de regio van de Kempen systematisch onderzoek door de opgraving van een reeks finaalpaleolithische en mesolithische vindplaatsen, zoals o.a. OpglabbeekRuiterskuilen, Meer-Meirberg, Weelde-Paardsdrank, Zonhoven-Molenheide, Meeuwen-In Den Damp, Lommel-Vosvijvers, Helchteren-Sonisse Heide, Opgrimbie-Onder de Berg en Opgrimbie-De Zijp98. Ook de site Oosthoven-Heieinde past in deze onderzoekstraditie en blijft tot heden de enige opgegraven middenpaleolithische site in het dekzandgebied99. De meeste van deze sites werden door amateurarcheologen aangedragen. De gedetailleerde analyse van de finaalpaleolithische site MeerMeirberg100 bleef voor twee decennia een internationaal voorbeeld voor het combineren van ruimtelijke analyse en gebruikssporenonderzoek, tot een nog rigoureuzere analyse van een site te Rekem het in 2000 oversteeg. Vanaf de jaren 1990 werd eveneens een aantal karterings- en opgravingsprojecten uitgevoerd in het kader van ruilverkavelingen, bijvoorbeeld te Weelde101, Merksplas102, en Herenthout-Bouwel103. Deze projecten verklaren een aantal clusters van gekende sites.

Servais et al. 1912; Verheyleweghen 1956. Verwijzingen naar opgravingen Vermeersch, Gobb, enz. 99 Van Peer & Verbeek 1994. 100 Van Noten 1967; 1975; 1978. 101 Verbeek 1999. 102 Roijmans & De Decker 2001; Depraetere et al. 2006. 103 Heirbaut et al. 2004. 97 98

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 41

Een aantal andere clusters aan vondsten komen voort uit het project ‘Archeologische Inventaris Vlaanderen’, in het kader waarvan aan de Universiteit Gent een groot aantal zogenaamde ‘prospectiethesissen’ werd opgemaakt, meestal per gemeente104. Een groot aantal sites is eveneens afkomstig van prospectie door amateurarcheologen. Voornamelijk vanaf de jaren 1980 werd een aantal amateurcollecties systematisch geregistreerd105. Een bijzonder rijke collectie is deze van de heren De Meireleir & De Bock, die een groot aantal prehistorische sites hebben gelokaliseerd in de regio van het Waasland106. In de Zandstreek werd een groot aantal collecties van amateurarcheologen geïnventariseerd door projecten aan de Universiteit Gent107. Hierin zijn een aantal opvallende regionale clusters te bemerken, bijvoorbeeld de zone van de Moervaartdepressie, de randen van de vallei van De Kale, en de dekzandrug Maldegem-Stekene. Deze systematische inventarisatie leidde eveneens tot een beperkt aantal opgravingen108. In 1999 en 2000 werden te Meer-Meirberg en Bocholt-Smeetshof de eerste systematische evaluatieonderzoeken met archeologische boringen uitgevoerd in de Kempen109. Dit leidde tot een onderzoeksproject110, met als doel het systematisch verkennen van voornamelijk duinruggen met een goede bodemkundige bewaring. Hierbij werden verschillende sites aangetroffen, afgebakend en geëvalueerd naar bewaringstoestand111. Eén van deze evaluaties vond plaats in het uitgestrekte duinmassief van Landschap De Liereman112. Dit leverde een groot aantal vindplaatsen op, ten dele in associatie met de laatglaciale Usselobodem (zie 2.4.1.3.4), en leidde tot een bescherming als archeologische site113. Twee andere grootschalige projecten werden in Lommel uitgevoerd: naar aanleiding van de zandwinningen op de Maatheide114, en langs de Molse Nete op het bedrijventerrein Kristalpark115. Op beide vindplaatsen werd een groot aantal vondstenconcentraties onderzocht, waarvan ook een deel in de Usselobodem116. Lommel-Kristalpark wordt momenteel nog verder verkend, waaruit alvast blijkt dat de Usselobodem er over een grote oppervlakte aanwezig is117.

Bijv. Bungeneers 1986. Cf. bijv. Creemers 1985, Geerts 1981, Heirbaut 1999, Maes 1983, Meylemans 2014; Meylemans & Dils 2014, Swiggers 1986. 106 De Meireleir & De Bock 2004. 107 Bijv. Vanmoerkerke 1982a; Van Vlaenderen et al. 2006. 108 Bijv. Crombé 1989. 109 De Bie 2000a; 2000b. 110 Van Gils & De Bie 2006. 111 Van Gils et al. 2009. 112 Vanmontfort et al. 2010a. 113 ‘Finaalpaleolithisch en mesolithisch complex De Liereman’: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/140136 114 De Bie et al. 2009; Van Gils & De Bie 2004; 2005. 115 Van Neste et al. 2009; Vanmontfort et al. 2010b; Maes et al. 2011; Maes et al. 2012. 116 Van Neste et al. 2009. 117 Van der Waa et al. 2021. 104 105

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42

Booronderzoeken

2022

2.4.1.2 2.4.1.2.1

Quartairgeologische en geomorfologische aspecten Algemeen overzicht

Een belangrijk morfologisch element in het dekzandgebied, en in Vlaanderen in het algemeen, is de aanwezigheid van de Vlaamse vallei, een grote paleovallei die in het middenpleistoceen werd gevormd118. Tijdens de Saale en Weichsel ijstijden werd deze depressie opgevuld met voornamelijk fluviatiele sedimenten. De kern van deze depressie is gelegen ten noorden van Gent, de randen van deze depressie strekken zich verder uit voornamelijk langs huidige riviervalleien, bijvoorbeeld langs de vallei van de Grote Nete tot voorbij Lier. De vorm van deze grote depressie bepaalt dan ook in grote mate de hoofdlijnen van het reliëf van het dekzandgebied en het afwateringspatroon van de grote riviervalleien (Fig. 24). Een nadere bespreking van de Vlaamse vallei volgt in het hoofdstuk waar we het middenpaleolithicum nader onder de loep nemen (zie 2.4.6.2).

Fig. 24: Afwateringspatroon van het Schelde- en Maasbekken in Vlaanderen geprojecteerd op het DHM Vlaanderen en afbakening van de archeoregio’s.

Het gebied kan onderverdeeld worden in twee rivierbekkens. Het Scheldebekken is het omvangrijkst, en omvat o.a. de valleien van de Schelde, Dijle, Demer, Leie, Nete en Zenne. De oppervlakte van het Maasbekken is beperkt in Vlaanderen en omvat een zone in de Noorderkempen en in het noorden en oosten van Limburg. In de Noorderkempen vormt de zogenaamde ‘Kempense cuesta’, een opvallende rug die van west naar oost loopt, van Kalmthout tot Arendonk, de waterscheiding tussen deze twee bekkens. In Limburg wordt de waterscheiding gevormd door het ‘Kempens Plateau’. Dit is een tot 103 m hoog plateau dat in het vroegpleistoceen werd gevormd door grindafzettingen van de Maas119. In het oosten vertoont het een opvallende steilrand naar de terrassen van de Maasvallei.

118 119

Vermeire et al. 1999. Beerten et al. 2018.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 43

In het gebied komen op verschillende plaatsen opvallende hoger gelegen ruggen en plateau’s voor, die bestaan uit tertiaire opduikingen, die niet werden geërodeerd door de processen van erosie en sedimentatie die de Vlaamse Vallei hebben gevormd, en dus nu hoger gelegen delen van het landschap vormen. Voorbeelden hiervan zijn de cuesta’s van het Waasland en Boom, de Kempense Heuvelrug van Retie tot Grobbendonk, de Beerzelberg in Putte, ... De evolutie van de riviervalleien buiten beschouwing gelaten (zie 2.4.2), wordt de topografie van het gebied verder voornamelijk bepaald door de afzetting van dekzanden tijdens het pleniglaciaal (oudere dekzanden), en latere periodes van verstuiving, voornamelijk in het laatglaciaal (jongere dekzanden). Vanaf voornamelijk de middeleeuwen komen door de invloed van de mens nieuwe verstuivingen voor (stuifzanden). De toenemende impact van de mens op het landschap gedurende het laatholoceen, met onder andere de ontwikkeling van plaggenbodems, impact van landbouwerosie, verstedelijking, enz. heeft uiteraard een belangrijke impact op de tafonomie van het archeologisch bodemarchief van het finaalpaleolithicum en mesolithicum.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44

Booronderzoeken

2022

2.4.1.2.2

Dekzanden (pleistoceen)

Het Europese dekzandgebied strekt zich uit van Groot-Brittannië tot voorbij de Pools-Russische grens (Fig. 25). Deze dekzanden werden door windwerking (eolisch) afgezet in de poolwoestijn van het pleniglaciaal (vanaf ca. 28000 BP), met een piek in afzettingen tussen 17000 en 14000 BP120. Een jongere belangrijke piek van verstuivingen volgde in het laatglaciaal, met voornamelijk herwerking van de eerder afgezette dekzanden.

Fig. 25: Algemene spreiding van het dekzandgebied in NW-Europa121.

De dekzanden zijn in de literatuur gekend onder diverse benamingen. In Nederland werd in het verleden gesproken van het ‘Ouder’ en ‘Jonger’ dekzand, waarbij deze laatste term gebruikt wordt voor de afzettingen uit het laatglaciaal (zie 2.4.1.2.3). Zo identificeert Kasse122 bijvoorbeeld Ouder dekzand I & II (pleniglaciale dekzanden), en Jonger Dekzand I & II (laatglaciale dekzanden). Tegenwoordig maken de dekzanden in de Nederlandse geologische terminologie lithostratigrafisch deel uit van de ‘formatie van Boxtel’, meer specifiek het ‘Laagpakket van Wierden’, waarbinnen verschillende onderverdelingen kunnen gemaakt worden123. In de Belgische quartairgeologische terminologie wordt het dekzand, dat deel uitmaakt van de ‘formatie van Gent’, onderverdeeld in de ‘leden van Dilsen, Tisselt en Opgrimbie’’124. Naar hun vorm en voorkomen worden de laatglaciale afzettingen ook wel ‘duinzanden’ genoemd. De variatie en chronologie in de afzetting van de dekzanden is complex. Zo toont onderzoek via o.a. OSL dateringen aan de zuidelijke flank van de dekzandrug Maldegem-Stekene dat daar diverse sedimentatiefasen in zijn te herkennen, geïntercaleerd met verschillende organische lagen. Er is eveneens sprake van een deflatiefase gedurende de laatste fasen van het pleniglaciaal, waardoor een ‘desert pavement’ (‘laag van Beuningen’) ontstond, en een belangrijke accumulatie van zanden tijdens

Cf. Bateman & Van Huissteden 1999. Groenewoudt 2015. 122 Kasse 1997 & 1999. 123 Cf. overzicht in Koopman & Sevink 2016. 124 Voor meer details, zie: https://ncs.naturalsciences.be/quaternary/lithostratigraphy. 120 121

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 45

de laatglaciale periode125. Onderzoek in de regio van Bree, via diverse dateringsmethodes, identificeerde eveneens afzettingen uit verschillende periodes van verstuiving, zowel uit de Saaleijstijd, het vroeg- en midden-Weichseliaan, het Weichsel-pleniglaciaal, als het laatglaciaal126 en holoceen. Ook hier werd de laag van Beuningen vastgesteld. Deze ‘desert pavement’ is ontstaan door deflatiefasen, waarbij de fijnere zanden wegwaaiden en een laagje met grovere zanden en kiezels achter bleef. Gewoonlijk wordt deze laag als de grens tussen het Ouder Dekzand I en II beschouwd. Het ‘Jonger Dekzand’ werd gevormd tijdens het laatglaciaal, en dan vooral in de laatste koude fase van deze periode: de Jonge Dryas. Zoals het onderzoek op de dekzandrug van Maldegem-Stekene en Bree tonen OSL dateringen ook op andere plaatsen deze belangrijke verstuivingsfase in de Jonge Dryas127. De afzetting van de dekzanden resulteerde in een doorgaans relatief vlakke topografie, waarin echter diverse geomorfologische vormen kunnen herkend worden128. We bieden hieronder een beknopt overzicht van de belangrijkste vormen. Tussen de valleien biedt het dekzandreliëf in het algemeen een vrij vlak, licht glooiend uitzicht, met beperkte hoogteverschillen: de dekzandvlaktes. Binnen deze dekzandvlaktes komen plaatselijk hoger gelegen dekzandruggen voor, die enkele tientallen tot honderden meters breed zijn, en tot enkele meters hoger gelegen zijn in het landschap (Fig. 26: A). In vele gevallen dragen deze ruggen ‘-donk’ toponiemen, en zijn het vaak zones waarop ook in latere periodes zich nederzettingskernen ontwikkelden. Soms kunnen dergelijke dekzandruggen zeer uitgestrekt zijn of complexen vormen, zoals de reeds vermelde dekzandrug Maldegem-Stekene (Fig. 26: B). Aan de randen van de laatglaciale valleivloeren (zie 2.4.1.2.3) vertonen de dekzanden dikwijls iets geprononceerdere ruggen (in de literatuur soms ook wel ‘windwallen’ genoemd), zoals o.a. beschreven in de regio Mechelen-Battel-Rumst129 (Fig. 27). De dikte van de dekzanden varieert, zowel door verschillen in afzetting als door latere erosie. Soms zijn ze zelfs afwezig. Op het Kempisch Plateau betekent dit dat de grindrijke vroegpleistocene Maasafzettingen zich vaak op beperkte diepte bevinden, en soms dagzomen. Ook tijdens het laatglaciaal en vroegholoceen was dit soms het geval, waardoor steentijdsites zich ook op een grindrijke bodem konden vormen. Het is hier dus mogelijk dat steentijdsites zich in contexten met veel natuurlijk grind bevinden.

Derese et al. 2010b. Frechen et al. 2001. 127 Bogemans & Vandenberghe 2011.; Derese et al. 2012; Kasse 2002. 128 Cf. o.a. Berendsen 2004; Haest 1985; Van den Berghe 1977. 129 Cf. Gullentops et al. 1981. 125 126

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46

Booronderzoeken

2022

Fig. 26: Voorbeelden van grote dekzandvormen op het DHM Vlaanderen: A) Dekzandvlaktes/ruggen ten noorden van de Nete, en doorsneden door beekvalleien bij Grobbendonk (driehoekje); B: de grote dekzandrug Maldegem-Stekene.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 47

Fig. 27: De regio van Mechelen-Battel op het DHM Vlaanderen, met de laatglaciale valleivloeren duidelijk zichtbaar. De dekzanden die deze valleien omranden vertonen op verschillende plaatsen duidelijke hoger gelegen ruggen.

2.4.1.2.3

Laatglaciale duinen

In het laatglaciaal werden smallere en meer geprononceerde ruggen gevormd door windwerking (het ‘Jonger dekzand’). Ze vertonen hetzij langgerekte vormen (in de Nederlandse terminologie soms ‘streepduinen’ genoemd), hetzij een paraboolvorm (‘paraboolduinen’; Fig. 28), maar komen ook in onregelmatige vorm voor (Fig. 29). Deze duinen bevinden zich veelal ten westen tot noorden van depressies en beekvalleien. De ‘opening’ van laatglaciale paraboolduinen is steeds min of meer naar het westen gericht. Ze worden dikwijls geassocieerd met paleobodems, o.a. de Usselobodem (zie 2.4.1.3.4) en goed ontwikkelde holocene bodems zoals de podzolbodem.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48

Booronderzoeken

2022

Wanneer deze duinen in de prehistorie langs waterlopen of natte depressies lagen, vormden ze door hun hogere en drogere positie , voorkeurslocaties bij uitstek (‘persistent places’) voor de prehistorische mens. Herhaaldelijke menselijke activiteit op deze plaatsen, vaak gespreid over honderden en zelfs duizenden jaren, zorgde vaak voor een accumulatie van sites uit zowel dezelfde als verschillende periodes, met ruimtelijke en/of cumulatieve palimpsesten tot gevolg. Sommige laatglaciale sites (bijv. van de Federmessercultuur) werden tijdens de Jonge Dryas afgedekt door lokale verstuivingen en bleven bewaard in een paleobodem (vaak de Usselobodem), stratigrafisch gescheiden van latere mesolithische sites. Meestal komen alle perioden echter gemengd voor in de holocene bodem (vaak de podzolbodem).

Fig. 28: Systeem van laatglaciale paraboolduinen (wellicht enigszins aangetast door latere verstuivingen), zichtbaar op het DHM Vlaanderen ten westen van Postel (Mol).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 49

Fig. 29: Enkele voorbeelden van laatglaciale duinruggen. A: Te Herentals-Vuilvoort-Addernesten130 (); B Ravels Witgoor; C: Rug van Mendonk aan de Moervaartdepressie; D: De Korhaan in Landschap De liereman te OudTurnhout en Arendonk.

130

Cf. Munaut & Paulussen 1973.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50

Booronderzoeken

2022

2.4.1.2.4

Stuifzanden (holoceen)

De zogenaamde stuifzanden zijn doorgaans relatief jonge holocene eolische afzettingen. De vorming van stuifzanden wordt, naast factoren van klimatologische aard, voor het overgrote deel gerelateerd aan menselijke impact (ontbossing, akkerbouw, begrazing, …)131. Hoewel sommige archeologische onderzoeken en OSL dateringen aantonen dat kleinschalige zandverstuivingen al plaats vonden vanaf het neolithicum of zelfs vroeger132, vonden de meeste grootschalige verstuivingen plaats vanaf de late middeleeuwen133. Onderzoek in Nederland, gebaseerd op OSL, 14C en TL dateringen, toont een nagenoeg constante lage dynamiek van stuifzandvorming tussen 1000 vóór en 1000 na Christus. Vanaf de 9de eeuw n. Chr. neemt deze dynamiek gestaag toe, om een piek te bereiken in de periode van de ‘kleine ijstijd’ tussen 1570 en 1850 n. Chr.134. Deze ontwikkeling van grote stuifzandgebieden vanaf de late middeleeuwen is een fenomeen dat in het gehele Noordwest-Europese dekzandgebied kan herkend worden. Op historische kaarten van de 18de en 19de eeuw zien we dat gebieden met stuifzanden, meestal herkenbaar als heidegebieden met een grillige topografie, in de Zandstreek en vooral in de Kempen, zeer uitgestrekt zijn. Door de aanplant van uitgestrekte naaldbossen in de 19de en 20ste eeuw werden de meeste van deze stuifzandgebieden ‘gefixeerd’. Op de bodemkaart worden de stuifzanden weergegeven met de bodemserie ‘X’, maar soms worden er met deze bodemserie echter ook laatglaciale duinen aangeduid. In algemene zin stemt deze bodemserie wellicht vrij goed overeen met de realiteit, hoewel door vergelijking met onder meer het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen duidelijk wordt dat in sommige zones de perimeters niet geheel correct zijn weergegeven. Ook op diverse historische topografische kaarten is de grillige topografie van stuifzandgebieden dikwijls in enige mate van detail weergegeven (Fig. 30: boven). Op Digitale Hoogtemodellen worden stuifzandgebieden op het eerste zicht vaak gekenmerkt door een grillige, chaotische topografie (Fig. 30: onder), hoewel op verschillende schaalniveaus er dikwijls wel een zekere ordening kan herkend worden. In stuifzanden kunnen een groot aantal diverse types morfologische structuren herkend worden135. Koster136 beschrijft o.a. voor veel gebieden een algemene opbouw in langgerekte zuidwest-noordoost gerichte ‘cellen’, met een opeenvolging van ‘kopjesduinen’, uitgestoven laagtes met een sporadisch voorkomen van stuifzand-’forten’ en plateauduinen, en ten slotte systemen van ‘parallelle kamduinen’. In het algemeen valt het echter ook op dat tot nog toe nog relatief weinig onderzoek is gedaan naar de morfologische ontwikkelingen van dergelijke stuifzandgebieden. Een blik op verschillende stuifzandgebieden op verwerkingen van de Digitale Hoogtemodellen toont immers dat de variatie in vormen zeer groot is (Fig. 31). Veel stuifzandgebieden kenden wellicht dan ook verschillende periodes van verstuiving, met een complex geheel aan vormen en fasen tot gevolg. Bovendien vormden ze zich door lokale verstuiving van dekzandruggen en laatglaciale duinen, waardoor de oudere oppervlakken en bodems plaatselijk geërodeerd kunnen zijn, of afgedekt door stuifzanden, of beiden (Fig. 32). Het inzicht dat dergelijke stuifzandgebieden dus heel complex kunnen zijn is uiteraard van groot belang voor het onderzoek naar steentijdsites. In uitgestoven zones is het vroegere oppervlak verdwenen, en zijn steentijdsites niet of slecht bewaard. Maar datzelfde vroegere oppervlak kan enkele meters verderop afgedekt zijn onder een stuifzandafzetting en goed bewaarde sites herbergen137 (Fig. 33). Een

Pierink et al. 2018. Voor een overzicht voor het Europese dekzandgebied cf. Tolksdorf & Kaiser 2012. Voor enkele voorbeelden in Vlaanderen bijv. Schurmans 2017; Verhaert et al. 2004. 133 Cf. bijv. Beerten et al. 2012; 2014; Derese et al. 2010a; Koster 2010. 134 Pierink et al. 2018. 135 O.a. Koomen et al. 2004. 136 Koster 2010. 137 Beerten et al. 2014. 131 132

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 51

mooi voorbeeld hiervan is Lommel-Vlasstraat, waar een goed bewaarde vroegmesolithische vindplaats werd aangetroffen in een door stuifzanden afgedekte podzolbodem138 (Fig. 34).

Fig. 30: Stuifzandgebieden. Boven: Stuifzandgebied te Achterbos Heide in Mol op kaart van het Dépot de la Guerre (1e reeks, ca. 1870); Onder: Stuifzandgebied op DHMV.

138

Depaepe et al. 2020.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52

Booronderzoeken

2022

Fig. 31: Detailbeeld van hoge resolutie hillshade verwerking van het DHMII van een stuifzandgebied met grote variabiliteit aan vormen (Pijnvennerheide te Eksel).

Fig. 32: Schematische doorsnede doorheen stuifzandzone in Mol, met gedeeltelijke afdekking van het dekzandreliëf en zones met geërodeerd (uitgestoven) dekzand139.

139

Cf. Beerten et al. 2014, fig. 6.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 53

Fig. 33: Afgedekte podzolbodem onder een laag stuifzand te Lommel. De podzolbodem bevatte een goed bewaarde mesolithische site140.

Fig. 34: Meerdere boven elkaar gelegen podzolbodems, begraven onder een laag duinzand te Lommel-Vlasstraat (©BAAC Vlaanderen)141.

140 141

Van Gils & De Bie 2003. Depaepe et al. 2020.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54

Booronderzoeken

2022

2.4.1.3

Bodems

Voor het dekzandgebied zeer kenmerkende bodemkundige situaties zijn de podzolbodems, bodems met een dikke humeuze aanrijkingshorizont (Bh-horizont) en plaggenbodems 142. Van groot belang is ook het plaatselijk voorkomen van afgedekte, inactieve bodems, ook paleobodems genoemd. 2.4.1.3.1

Podzolbodems

Een goed ontwikkelde podzolbodem in een goed gedraineerde situatie bezit een typische (licht)grijze uitspoelingshorizont (de E-horizont), op een aanrijkingshorizont (B-horizont), humeus en dikwijls eveneens met ijzeraanrijking (Fig. 35 enFig. 36). Hierbij zijn er allerlei varianten mogelijk, met sterker of zwakker ontwikkelde uitspoelings- en/of aanrijkingshorizonten. De mate van podzolisering en de morfologie hiervan is sterk afhankelijk van lokale factoren, voornamelijk drainage, textuur en de eraan gelinkte chemische kenmerken. Arme grove kwartszanden zullen in een goed gedraineerde situatie bijvoorbeeld een veel duidelijkere podzol ontwikkelen dan fijnere en iets lemigere zanden. De aanwezigheid van goed ontwikkelde podzolbodems kan een goede indicator zijn voor van mogelijke bewaring van eventuele steentijd artefactensites. Aangezien goed ontwikkelde podzolbodems wellicht honderden tot duizenden jaren nodig hadden om zich te ontwikkelen, is hun aanwezigheid een aanwijzing dat die bodem al ruime tijd stabiel is, mogelijk al sinds het vroegholoceen of zelfs laatglaciaal, en waarin dus sites uit die perioden kunnen bewaard zijn. De tijd die nodig is voor de vorming van podzolbodems varieert sterk, maar de goed ontwikkelde podzolen in de Zandstreken lijken al van voor de historische beakkering te stammen. Hun aanwezigheid onder bronstijd grafheuvels geeft bovendien aan dat ze zelfs heel wat ouder kunnen zijn. Er wordt algemeen aangenomen dat goed ontwikkelde podzolen zich in de Zandstreken pas na het mesolithicum hebben gevormd. Momenteel zijn er echter geen aanwijzingen voor grootschalige reliëfwijzigingen en menselijke bodemverstoringen in de periode tussen het mesolithicum en deze bodemvorming. Daarom wordt aangenomen dat een goed bewaarde bodem ook een goede bewaring aangeeft voor erin aanwezige steentijdsites. Een vaak gemaakte misvatting is echter dat podzolbodems automatisch een hoge ‘trefkans’ voor steentijdsites met zich mee zouden brengen. Deze bodems hebben zich echter eveneens ontwikkeld in zones die in de steentijd niet aantrekkelijk waren voor bewoning of andere activiteiten met een archeologische neerslag. Een andere misvatting is dat de afwezigheid van een goed bewaarde podzol zou wijzen op een lage verwachting voor of slechte bewaringsomstandigheden van eventuele steentijdsites. Maar zoals we al aangaven is de mate van podzolisering sterk afhankelijk van lokale factoren, zoals drainage en textuur en de eraan gelinkte chemische kenmerken van het moedermateriaal. Minder sterk ontwikkelde bodems, bijvoorbeeld met ‘slechts’ de ontwikkeling van een relatief dunne humeuze aanrijkingshorizont, vertonen dus even veel potentieel voor de aanwezigheid en bewaring van steentijd artefactensites.

142

Dondeyne et al. 2012.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 55

De bewaringstoestand van natuurlijke bodems en dus ook podzolbodems zijn echter wel een goede indicator voor de tafonomie en dus bewaringstoestand van steentijd artefactensites. Waar (delen en/of resten van) een podzolbodem aanwezig zijn, kan je bij benadering de mate van bewaring van het oorspronkelijke bodemprofiel inschatten. Je kan bijvoorbeeld bij een gedeeltelijke bewaring van de Ehorizont inschatten hoeveel van het oorspronkelijk profiel werd verstoord, mits je kan vergelijken met referentieprofielen met volledig bewaarde bodems uit de onmiddellijke omgeving (Fig. 37). Daarnaast geeft de mate van homogenisering van een verstoord deel van de bodem aan hoe intensief de verstoring was. In een homogene ploeglaag zijn artefacten bijvoorbeeld vaker verplaatst dan bij een kortstondige ploegactiviteit die een horizont veroorzaakte waarin brokken van de oorspronkelijke horizonten nog herkenbaar zijn. Je moet echter steeds in rekening brengen dat steentijdsites ook in natuurlijke bodems bloot staan aan allerlei tafonomische processen. Door bioturbatie migreerden immers de artefacten doorheen de gehele actieve bodem. Hierdoor werden ze verticaal verspreid over de verschillende horizonten, vaak zelfs tot in de C-horizont, terwijl ze oorspronkelijk op het oppervlak waren achtergelaten dat overeenkomt met de top van de podzolbodem143 (Fig. 38). Zelfs in een perfect bewaarde podzolbodem bevinden artefacten zich daarom zelden werkelijk in situ. Een perfect bewaarde en een licht verstoorde podzol bieden daarom maar weinig verschil in effectieve bewaringstoestand voor steentijd artefactensites. Ook het onderscheid met bouwvoorcontexten is soms niet erg groot, te meer aangezien is vastgesteld dat ploegen op een vlak terrein maar een beperkte horizontale verplaatsing van artefacten te weeg brengt. Daarnaast betekent dit dat indien bijvoorbeeld de E-horizont geheel of gedeeltelijk werd verstoord, een aanzienlijk deel van de site nog goed bewaard kan zijn in de nog bewaarde delen van de bodem. Bodems met een duidelijke humus en/of ijzer B-horizont worden op de bodemkaart aangeduid met profielontwikkelingsklasse ‘g’. Deze aanduiding wijst dus alleen op de aanwezigheid van de aanrijkingshorizont van goed ontwikkelde podzolbodems, maar niet op de bewaringstoestand van de natuurlijke bodem. Profielklasse ‘g’ duidt in de praktijk zowel gebieden aan met volledig bewaarde podzolen als gebieden waar onder de ploeglaag alleen restjes van de B-horizont bewaard zijn. Je kan het bodemgebruik nagaan om een betere inschatting van die bewaring te maken - onder bos of heide kan je bijvoorbeeld doorgaans een betere bewaring verwachten dan onder akkerland (zie 2.2.6) - maar alleen met landschappelijk bodemonderzoek kan je de werkelijke bewaringtoestand vaststellen. Profielontwikkelingsklasse ‘f’ duidt op de aanwezigheid van een weinig duidelijke humus en/of ijzer B-horizont. Dit kan echter op verschillende bodemkundige situaties wijzen: -

143

Zwak ontwikkelde podzolbodems, met een uitlogings- en aanrijkingshorizont (Fig. 39). Dit kunnen relatief recent ontwikkelde bodems zijn (bijvoorbeeld in stuifzandgebied, zie 2.4.1.2.4), maar vaak gaat het om bodems die zich door bijvoorbeeld een zwaardere sedimenttextuur (bijv. lemig zand) niet verder ontwikkelden. In dat geval is hun betekenis voor steentijd artefactensites gelijk aan die van profielontwikkelingsklasse g. Bodems met enkel een humeuze aanrijkingshorizont (zie 2.4.1.3.2).

Bubel 2003.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56

Booronderzoeken

2022

Fig. 35: Typische goed ontwikkelde en onverstoorde podzolbodem te Meeuwen-Monnikswijer.

Fig. 36: Goed ontwikkelde podzolbodem met uitgesproken E- en B-horizonten in de opgraving van Opgrimbie Onder De Berg in Maasmechelen (©Eenheid Prehistorische Archeologie, KU Leuven).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 57

Fig. 37: Podzolbodem, gedeeltelijk bewaard onder een ploeglaag, te Merksplas-Hoekeinde.

Fig. 38: Verticale artefactspreiding van de vroegmesolithische site Meer Meirberg 6. Alle artefacten werden door de prehistorische mens achtergelaten op het huidige maaiveld, maar raakten tot een diepte van 40 cm verspreid in de podzolbodem144. Legende: 1: lithisch artefact 2: uitlogingshorizont (E) 3: humus aanreikingshorizont (Bh) 4: ijzer aanreikingshorizont (Bir) 5: C-horizont

144

De Bie et al. 2014.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58

Booronderzoeken

2022

Fig. 39: Zwak ontwikkelde podzolbodem te Antwerpen-Korneel Franckstraat145.

2.4.1.3.2

Bodems met enkel een humeuze aanrijkingshorizont

Naast de podzolen is het meest voorkomende bodemtype in de Kempen en Zandstreek de bodem met een humeuze aanrijkingshorizont (Bh-horizont). De ontwikkeling van deze horizont is het resultaat van biologische activiteit, uitlogings- en aanrijkingsprocessen. Deze processen worden sterk beïnvloed door lokale omstandigheden, waardoor de dikte van de Bh-horizont sterk kan variëren (Fig. 40). De dikte van de Bh-horizont is dus niet noodzakelijk een indicatie van de mate van bewaring van het oorspronkelijke bodemprofiel. Dergelijke inschatting kan je alleen maken door vergelijking met lokale referentieprofielen. Zoals bij andere natuurlijke bodems hebben deze bodemvormende processen ook hun invloed uitgeoefend op de tafonomie van eventueel aanwezige steentijd artefactensites, met name op de verticale spreiding van de artefacten doorheen deze Bh-horizont. Recent werd aan de hand van twee opgravingen (Bazel-Sluis en Haelen-Broekweg) vastgesteld dat dergelijke bodems een ‘latente stratigrafie’ kunnen vertonen met artefactencluster uit verschillende periodes146. In Bazel-Sluis bijvoorbeeld bleken de vroegmesolithische artefacten zich over het algemeen duidelijker dieper te bevinden dan de finaalmesolithische en neolithische artefacten147 (Fig. 41).

Ryssaert et al. 2014. Crombé et al. 2019. 147 Perdaen et al. 2011b; Meylemans et al. 2016. 145 146

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 59

Fig. 40: Bodem met onder de ploeglaag een humeuze aanreikingshorizont van ongeveer 20cm dikte (foto: R. Langohr).

Fig. 41: Bodem met Bh-horizont te Bazel-Sluis.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60

Booronderzoeken

2022

2.4.1.3.3

Dikke antropogene bodems (plaggenbodems en bolle akkers)

Plaggenbodems komen voornamelijk voor in de Antwerpse en Limburgse Kempen. Traditioneel wordt hun ontstaan en ontwikkeling gelieerd aan een systeem van bemesting dat werd toegepast vanaf de late middeleeuwen148. Heide- en andere plaggen werden in de stallen gelegd, waar ze door het vee werden aangerijkt met mest en urine. Vervolgens werden de traditioneel arme zandgronden hiermee bemest, waardoor de akkers in de loop van eeuwen geleidelijk werden opgehoogd met een dik humeus pakket. Deze bodems komen dan ook vooral voor op de historische akkergronden rond de middeleeuwse dorpskernen, een associatie die duidelijk zichtbaar bij vergelijking met de historische kaarten (Fig. 42). In de Nederlandse terminologie worden plaggenbodems ‘enkeerdgronden’ genoemd, soms ook ‘esdekken’, en internationaal ‘plaggic anthrosols’. Op de Belgische bodemkaart en de bodemassociatiekaart zijn gronden met een meer dan 50 cm ‘diepe antropogene humus A-horizont’ aangeduid door profielontwikkelingsklasse ‘m’. Het is niet zeker dat al deze bodems zijn ontstaan via de plaggenbemesting, of dat er ook andere bewerkingsvormen plaatsvonden die geleid hebben tot een dergelijke dikke humeuze horizont. De dikte van de ploeglaag geeft ook niet aan hoeveel er werd opgehoogd. Vaak werd het oorspronkelijke bodemprofiel hierin immers gedeeltelijk opgenomen vanaf de eerste bodembewerking. In profielen van plaggenbodems kunnen vaak meerdere bewerkingsfasen of ploeglagen herkend worden (Fig. 43).

Fig. 42: Verspreiding van complexen van ‘bodems met diepe antropogene humus A-horizont’ aan de hand van de bodemassociatiekaart bij Mol en Balen, geprojecteerd op de Ferrariskaart.

148

Spek 2004.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 61

Soms wordt verondersteld dat de intensiteit van initiële bewerking (diepspitten) bij de ontwikkeling van deze bodems het oorspronkelijk bodemprofiel heeft afgetopt (Fig. 44 en Fig. 45), waardoor de kans op goed bewaarde steentijd artefactensites in deze gebieden zeer klein zou zijn. Dit is echter zeker niet altijd zo. Het oorspronkelijke reliëf werd vaak in zekere mate geëgaliseerd, waarbij de oorspronkelijke bodem, bijvoorbeeld een podzolbodem, bijvoorbeeld in opgevulde lagere delen nog heel gaaf bewaard kan zijn. Op die plaatsen heeft het plaggendek een afdekkende, conserverende werking gehad (Fig. 46). Indien de natuurlijke bodem (gedeeltelijk) werd opgenomen in een plaggenbodem, en hierin meerdere bewerkingsfasen aanwezig zijn, kan je steentijd artefacten vooral in de onderste/oudste bewerkingsfase verwachten (naast natuurlijk in het restant van de natuurlijke bodem). Wat betreft de potentiële bewaring van steentijd artefactensites kunnen bij deze bodems verder dezelfde varianten van bewaring verwacht worden als bij terreinen met een dunnere ploeglaag. Uiteraard bestaat ook hier de mogelijkheid van de aanwezigheid van paleobodems.

Fig. 43: Bodem met dikke antropogene humeuze A-horizont waarin verschillende akkerlagen te herkennen zijn, en met bewaring van een podzolbodem eronder (foto: R. Langohr).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62

Booronderzoeken

2022

Fig. 44: Bodem met dikke antropogene humus A-horizont met afgetopt oorspronkelijk bodemprofiel te Herentals-Paradijsstraat149.

Fig. 45: Bodem met dikke antropogene humus A-horizont, waarin verschillende akkerlagen te herkennen zijn, met eronder een afgetopte natuurlijke bodem150.

149 150

Claessens 2018. https://soilsciencesocietyofbelgium.files.wordpress.com/2015/02/anthrosol.jpg

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 63

Fig. 46: In een lager deel van het vroegere landschap te Merksplas-Hoekeinde werd een podzolbodem afgedekt door een 50 cm dikke ploeglaag. Ter hoogte van de rode cirkel bevindt zich een vuurstenen artefact in het profiel151.

De bolle akkers van het Waasland worden op de bodemkaart eveneens met profielontwikkeling ‘m’ aangeduid. Deze akkers zijn eveneens goed te herkennen op het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen (Fig. 47). Anders dan de plaggenbodems zijn deze bolle akkers het resultaat van een doelbewuste en grootschalige ontginning in de 15-16de eeuw. Hierbij werden de randen van de akkers weggegraven en errond grachten aangelegd (Fig. 48). Met deze grond werd het centrale deel van de akker opgehoogd. Door deze aanlegwijze kan je verwachten dat aan de randen van de bolle akkers het oorspronkelijke, pleistocene oppervlak werd afgetopt, maar dat in het centrale deel van de bolle akkers het oorspronkelijk bodemprofiel, en dus ook steentijd artefactensites, goed bewaard kunnen zijn. Door (sub)recente beakkering werden de bolle akkers echter grotendeels afgevlakt, waardoor ook het centrale deel van de akkers soms door diepere bodembewerking werd verstoord152 (Fig. 48).

151 152

Depraetere et al. 2006. Van Hove 1997.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64

Booronderzoeken

2022

Fig. 47: Complex van bolle akkers in het Waasland op een hillshade verwerking van het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen.

Fig. 48: Schematische doorsnedes van de oorspronkelijke bolle akkers (boven) en hun recente toestand (onder)153.

153

Bewerking van R. Langohr naar Van Hove 1997.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 65

2.4.1.3.4

Paleobodems

Paleobodems of paleosols zijn bodems die niet meer actief zijn, als het ware fossiele resten van een vroegere bodem. Doorgaans is de bodemvormende activiteit van paleobodems gestopt doordat ze afgedekt werden, vooral door recentere eolische of fluviatiele afzettingen zoals duinzanden of beekalluvium. De diversiteit en het voorkomen van dergelijke bodems kan zeer groot zijn, een variabiliteit die zeker nog onvoldoende is bestudeerd en onderzocht. De twee voor de Kempen en Zandstreek bekendste en best onderzochte paleobodems zijn de Usselobodem en de Opgrimbiebodem. Deze bodems ontstonden in het laatglaciaal. Oorspronkelijk werd Opgrimbiebodem in de Bølling gedateerd en Usselobodem in de Allerød, maar recenter dateringsonderzoek suggereert dat de Opgrimbiebodem eerder uit de vroege Allerød stamt en de Usselobodem uit de late Allerød tot vroege Jonge Dryas154. Zowel de Bølling als Allerød waren warmere fazen in het laatglaciaal waarin geen dekzanden werden afgezet. Het oppervlak was daardoor stabiel, wat bodemvorming mogelijk maakte155. De Usselobodem wordt gekenmerkt door een witte tot lichtgrijze uitlogingshorizont. Deze is meestal 5 à 10 cm dik. Hierin bevindt zich vaak houtskool, afkomstig van (bos)branden uit de Allerød en (de aanzet van) de Jonge Dryas. De hoeveelheid en het voorkomen hiervan varieert lokaal sterk, van nagenoeg niets, over duidelijke vlekken houskoolstof, tot een doorlopend laagje aan de top van de bodem (Fig. 49, Fig. 50 en Fig. 51). Onder de uitlogingshorizont is soms een bruine aanrijkingshorizont zichtbaar. De Usselobodem is vaak geassocieerd met de laatglaciale langgerekte duinruggen (zie 2.4.1.2.3), maar kan overal in het dekzand voorkomen. Hij heeft zich oorspronkelijk nagenoeg overal in het ouder dekzand gevormd, maar werd alleen bewaard waar hij door het jonger dekzand werd afgedekt, zoals werd vastgesteld op o.a. de zandrug Maldegem-Stekene en Bree156. Nadien heeft zich vaak een podzolbodem in de dekzanden ontwikkeld, die de Usselobodem ‘opslokte’ waar hij niet of onvoldoende was afgedekt (Fig. 52). Ook tot in de podzol C-horizont kan homogenisering van de bodem een Usselobodem onzichtbaar maken (Fig. 53). Usselobodems kunnen daardoor sterk variëren in zichtbaarheid, van een zeer vaag bleker bandje tot een duidelijke witte band met houtskoolvlekken. Dergelijke paleobodems zijn daardoor vaak moeilijk te herkennen in landschappelijke boringen. Profielputten zijn daarom meestal aangewezen om ze op te sporen, maar ook daarin zijn paleobodems soms nagenoeg onzichtbaar. Eén of meerdere lithische artefacten die schijnbaar ergens willekeurig in de dekzanden aanwezig zijn kunnen dan een aanwijzing vormen voor het voorkomen van een dergelijk paleoniveau157.

Derese et al. 2009. Kasse 2002. 156 Bogemans & Vandenberghe 2011; Derese et al. 2010b; Kasse 2002. 157 Bijv. te Lommel-Kristalpark: Vanmontfort et al. 2010b. 154 155

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66

Booronderzoeken

2022

In de Kempen werd de Usselobodem al op een relatief groot aantal plaatsen aangetroffen en gedocumenteerd, bijvoorbeeld in Grobbendonk158, Oud-Turnhout, Arendonk, Lommel159, Mol160 en Opgrimbie161. Op diverse sites is deze bodem geassocieerd met de aanwezigheid van finaalpaleolithische Federmessercultuur sites, zoals te Lommel-Maatheide162, Lommel-Nieuwe Koop163, Lommel-Kristalpark164, en Landschap de Liereman te Oud-Turnhout en Arendonk165. Waar het laatglaciaal niveau een natte depressie bereikt gaat de Usselobodem vaak over in een laatglaciale veenlaag (Fig. 54), zoals te Lommel-Maatheide166, Lommel-Nieuwe Koop167, Landschap de Liereman168 en Opgrimbie-Kikbeek169. Ook in Oost- en West-Vlaanderen werd de Usselobodem al aangetroffen. De Opgrimbiebodem werd tot op heden enkel beschreven te Opgrimbie-Kikbeek170 en heeft hier het voorkomen van een lichtgrijze, gebleekte horizont (Fig. 55). Ook deze bodem liep in de aanpalende depressie door in een veenlaag. Deze bodem kan alleen bewaard zijn waar er tussen de Bølling (of vroege Allerød) en (late) Allerød sediment werd afgezet, wat ongetwijfeld alleen lokaal gebeurde. Op de dekzandrug Maldegem-Stekene manifesteert de laatglaciale bodem zich doorgaans als een dun (licht) organisch bandje. Deze bodem komt op deze dekzandrug erg vaak voor. Het is daarom aanbevolen om de eventuele aanwezigheid ervan steeds te toetsen met een landschappelijk bodemonderzoek. Recent kwam bij werken in de voormalige Sint-Jozefkerk van Battel (Mechelen) eveneens een paleobodem te voorschijn. Deze had een ‘podzol-achtig’ voorkomen, en bevond zich onder ca. 2 m dek- of duinzanden waarin cryoturbate verschijnselen (vorst- of ijswiggen) voorkwamen (Fig. 56). OSL dateringen bevestigen dat de bodem eveneens in de Allerød moet gesitueerd worden, en de afzettingen van de bovenliggende zanden dateren uit de Jonge Dryas periode171. Hoewel er geen steentijd artefacten werden aangetroffen toont deze vondst het potentieel voor de aanwezigheid van dergelijke paleoniveaus en geassocieerde archeologische sites in dek- en duinzanden, zowel in deze regio als quasi overal in het dekzandgebied. Andere voorbeelden van paleobodems geassocieerd met steentijd artefactensites werden te NijlenVarenheuvel172 (Fig. 57) en Wichelen-Bergenmeersen aangetroffen. Op deze laatste locatie had de paleobodem het uitzicht van een ‘opgeloste’ oude A-horizont (Fig. 58)173.

De Beenhouwer et al. 2014. Derese et al. 2012. 160 Beerten et al. 2014. 161 Derese et al. 2009. 162 De Bie et al. 2009. 163 Verheyleweghen 1956. 164 Vanmontfort et al. 2010b. 165 Vanmontfort et al. 2010a. 166 De Bie et al. 2009. 167 Van Gils & Geerts 2013. 168 Vanmontfort et al. 2010a. 169 Paulissen & Munaut 1969. 170 Paulissen & Munaut 1969. 171 Meylemans et al. archeologierapport in voorbereiding. 172 Van Peer et al. 2007. 173 Meylemans et al. 2021. 158 159

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 67

Fig. 49: Variatie in het voorkomen van de Usselobodem op composietfoto’s van profielen te Lommel-Maatheide: A: Typische Usselobodem met witte uitlogingshorizont, met relatief veel vlekken houtskoolstof en -partikels in de top. De bodem dagzoomt links op de foto. De top van het bodemprofiel is getrunceerd door recente verstoring, waardoor de holocene podzolbodem is verdwenen. B: Enkele tientallen meters verderop daalt het laatglaciaal oppervlak geleidelijk naar een ven. De uitlogingshorizont is hier iets donkerder en het houtskoolrijk niveau dunner maar denser, bijna als een laag op de uitlogingshorizont. C: Nog enkele tientallen meters verder, en opnieuw lager in de laatglaciale topografie, is de uitlogingshorizont merkbaar dunner en vager. Er is nog maar weinig houtskool aanwezig (de dunne zwarte banden werden gevormd door humusaanreiking bij de vorming van de holocene podzolvorming, waarvan de B-horizont rechtsboven nog bewaard is.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68

Booronderzoeken

2022

Fig. 50: Usselobodem te Arendonk-Korhaan in Landschap De Liereman. Deze vormde zich tijdens de Allerød op een laatglaciale duin (bemerk de schuine gelaagdheid, gevormd op de valhelling aan de lijzijde van de duin), en werd afgedekt door een laag zand dat lokaal verstoof tijdens de Jonge Dryas. Daarin vormde zich later een podzolbodem, hier lokaal licht verstoord.

Fig. 51: Podzolbodem in de top van een landduin te Grobbendonk-Melkerijstraat, met daaronder een Usselobodem174.

174

De Beenhouwer et al. 2014.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 69

Fig. 52: Usselobodem ter Lommel-Maatheide. In de wand rechts op de foto hebben aanrijkingsverschijnselen van de latere podzolbodem zich door de Usselobodem heen gevormd. In de wand links is de Usselobodem onaangetast.

Fig. 53: De Usselobodem wordt geleidelijk onzichtbaar naarmate hij de (recent verstoorde) podzolbodem nadert in een profielsleuf te Lommel-Maatheide. De foto’s werden vanuit weerszijden van de sleuf genomen. De Usselobodem is duidelijk zichtbaar rechts op de foto’s (achteraan op de bovenste foto, op de voorgrond in de onderste), maar niet meer aan het andere einde van de sleuf (voorgrond bovenste foto).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70

Booronderzoeken

2022

Fig. 54: Op de rand van een laatglaciaal ven te Lommel-Maatheide gaat de Usselobodem (rechts) over in een veenlaag (links).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 71

Fig. 55: De Usselobodem (boven) en Opgrimbiebodem (onder) te OpgrimbieKikbeek. Bovenaan de foto, achter de wortels, is nog net de B-horizont van de holocene podzolbodem zichtbaar. De rode cirkel duidt een vuurstenen artefact aan dat in het profiel werd aangetroffen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72

Booronderzoeken

2022

Fig. 56: Bemonstering van een paleobodem (Allerød) onder duinzanden (verschillende fasen van opstuiving; Jonge Dryas) in een werfput in de Sint-Jozefkerk van Battel (Mechelen)175.

175

Toevalsvondst 2021, publicatie in voorbereiding.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 73

Fig. 57: Verbrokkelde paleobodem te Nijlen-Varenheuvel.

Fig. 58: Paleobodem met een vage donkere (humeuze) horizont, geassocieerd met finaalpaleolithische of vroegmesolithische artefacten, te Wichelen-Bergenmeersen176.

176

Cf. Meylemans et al. 2021.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74

Booronderzoeken

2022

2.4.2 Rivier- en beekvalleien De rivieren beekvalleien zijn in algemene zin deze zones langsheen de beken en rivieren waar de bovengrond wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van (holocene) alluviale afzettingen afgezet door rivier- of beekactiviteit. Dit is met vrij grote mate van nauwkeurigheid af te leiden uit de bodemkaart, waar deze door alluvium gekenmerkte zones worden aangeduid met de profielontwikkeling -p177 (Fig. 59). Op de bodemassociatiekaart is dit gegroepeerd tot natte en droge ‘alluviale gronden zonder profielontwikkeling’. In algemene zin, omdat we dit hier enigszins uitbreiden met zones die behoren tot het laatglaciale ‘terras’ van beken en rivieren, en waar de ondergrond dus grotendeels bestaat uit laatglaciale en holocene sedimenten, maar die niet werden afgedekt door alluviale afzettingen. Een voorbeeld van een dergelijke zone is een deel van het gebied binnen de grote meanderlus van Overmere, die zoals het digitaal hoogtemodel duidelijk aantoont deel uitmaakt van het laatglaciale rivierterras en gekenmerkt wordt door fluviatiele (kronkelwaard-) afzettingen, maar waar geen holoceen alluvium is gekarteerd (Fig. 60). Dit beeld maakt ook duidelijk dat de precisie van aanduiding van de alluviale zones op basis van bodem- en bodemassociatiekaart ook met enige marge dient te worden geïnterpreteerd, en dat bijvoorbeeld het Digitaal Hoogtemodel in vele gevallen een betere bron zal zijn om de deze zones te begrenzen. In Vlaanderen zijn de beek- en riviervalleien op te delen in drie stroombekkens: het overgrote deel hiervan wordt gevormd door het Scheldebekken, met o.a. de Zenne, Dijle, Demer, Grote en Kleine Nete, enz. Het Maasbekken bestaat in Vlaanderen uit de Maasterrassen zelf, en enkele beken die afwateren vanaf het Kempens plateau, en in de Antwerpse Kempen enkele beken ten noorden van de rug van de Kempense cuesta. Het derde bekken ten slotte bestaat uit de rivier de IJzer en enkele beken die daarin uitmonden.

Fig. 59: De riviervalleien op basis van de bodemkaart (profielontwikkeling -p).

177

Gronden zonder profielontwikkeling (alluviale en colluviale bodems).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 75

Fig. 60: Laatglaciale meanderlus van Overmere op een hillshade verwerking van het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen, met aanduiding van alluviale gronden op basis van de bodemassociatiekaart.

Het ‘potentieel’ van de rivieren beekvalleien voor de aanwezigheid en het onderzoek van steentijd artefactensites is bijzonder groot178. Deze gebieden kenden in de loop van het finaalpaleolithicum tot neolithicum immers een bijzonder rijke biodiversiteit, en waren voor de prehistorische mens dan ook bijzonder aantrekkelijk voor bewoning en andere activiteiten. Bovendien biedt een eventuele afdekking door latere alluviale sedimenten kans op bijzonder goed bewaarde sites, terwijl waterverzadigde contexten de mogelijkheden bieden voor bewaring van organische materialen en ecofacten, en de studie van het paleomilieu (zie 2.4.2.3). Omwille van dit belang van de riviervalleien voor de studie van de prehistorie werd een aantal gebieden afgebakend als Archeologische Zone179. Deze zones werden eveneens gedeeltelijk afgebakend als vastgestelde Archeologische Zone. Enkele zones werden beschermd als archeologische site180.

Cf. bijv. ook Brown 1997; Howard & Macklin 1999. Wingevallei: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/303008; Vrasenepolder: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/302980 ; De Moervaartdepressie: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/303007; Nijen- Varenheuvel-Abroek: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/302889; Demervallei bij Herk-De-Stad: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/302890; Scheldevallei bij Welden: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/303023. 180 Bergenmeersen te Wichelen: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/15052; Zennegat te Mechelen: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/4439. 178 179

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76

Booronderzoeken

2022

2.4.2.1

Een beknopt overzicht van de archeologische kennis

Contrasterend met hun bijzonder rijk archeologisch potentieel zijn er slechts relatief weinig prehistorische sites gekend en onderzocht in de rivieren beekvalleien in Vlaanderen. Met name in de Scheldevallei zijn er de laatste decennia wel systematische prospecties en enkele opgravingen uitgevoerd. Voor het overige is de archeologische kennis gebaseerd op oudere vondsten en sporadische onderzoeken. Het potentieel voor de bewaring van organische materialen in de riviervalleien van het Scheldebekken wordt onder meer geïllustreerd door het relatief grote aantal (bagger)vondsten die werden gedaan in de loop van de 19de en begin van de 20ste eeuw. De aanwezigheid van finaalpaleolithische en vroegmesolithische sites wordt o.a. geïllustreerd door de aanwezigheid van een serie benen spitsen, waarvan sommige met ‘weerhaken’ (‘barbed points’), aangetroffen op diverse locaties181 (Fig. 61). In totaal zijn uit de Scheldevallei en haar bijrivieren een 30-tal van dergelijke artefacten aangetroffen.

Fig. 61: Benen spitsen uit de collectie van Georges Hasse (MAS-Antwerpen), opgebaggerd uit de Schelde ter hoogte van Wichelen182.

Vrij veel mesolithische en neolithische artefacten in been of gewei werden aangetroffen bij baggerwerken in het Scheldebekken, voornamelijk in de Beneden Schelde tussen Gent en Antwerpen, de sluis bij Wintam aan de Rupel, en in de buurt van Battel te Mechelen183. Een bijzonder grote concentratie aan dergelijke objecten, daterend uit verschillende periodes (laatmesolithicum tot middenneolithicum, mogelijk ook nog andere periodes), werd aangetroffen op de site van de ‘Paardeweide’ te Wichelen184. Dit ensemble toont de grote variatie aan objecten, met de typische werktuigen als geweibijlen, maar ook met productieafval in alle stadia van bewerking (Fig. 62). Tot op heden werd een dergelijk ensemble met enige omvang in Vlaanderen nog maar één keer in situ opgegraven, op de site van Bazel-Sluis185.

Dewulf 1971; Doize 1983; Hasse 1924 & 1953; Hurt 1992; Saccassyn Della Santa 1945. Cf. Hasse 1934; 1935. 183 Cf. Crombé et al. 2013b; Hurt 1982a; 1982b; Sergant & Crombé 2001. 184 Meylemans & Perdaen 2017. 185 Meylemans et al. 2016. 181 182

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 77

Fig. 62: Enkele hertshoornen artefacten afkomstig van de site ‘Paardeweide’

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78

Booronderzoeken

2022

Systematisch prospectieonderzoek in de valleien van het Scheldebekken startte in feite pas rond 2006, met de inzet van archeologische boringen als prospectiemethodiek186. De resultaten van deze projecten gecombineerd met de gegevens van een beperkt aantal oudere terreinonderzoeken187 toonden al snel het potentieel van deze valleicontexten voor het archeologisch onderzoek188. Ook in de periode 2006-2007 werd in de vallei van de Kleine Nete naar aanleiding van enkele oppervlaktevondsten een prospectie- en opgravingscampagne uitgevoerd, waarbij naast mesolithische artefacten een vermoedelijk laatglaciaal site geassocieerd met een paleobodem werd aangetroffen189. Enkele grootschalige prospectiecampagnes werden uitgevoerd in het kader van het ‘Sigmaplan’, in verschillende alluviale zones van de Benedenschelde, langs de Dijle-Zenne, en de Durme. Deze multidisciplinaire projecten leverden onder meer ook een groot aantal nieuwe data over de geomorfologische ontwikkeling en paleo-ecologie van deze gebieden190, maar toonden vooral ook de enorme rijkdom aan prehistorische artefactensites in deze valleien191. Opgravingen ter evaluatie en in het kader van preventief onderzoek volgden in het Zennegat te Mechelen192 en op de site van Bazel-Sluis193 (Fig. 63). In beide gevallen leverde dit palimpsestsituaties op van occupatie in diverse periodes van de prehistorie, met naast de aanwezigheid van de ‘gebruikelijke’ artefactcategorieën als lithisch materiaal en aardewerk, ook bewaarde ecofacten en organische artefacten.

Fig. 63: Opgraving van de site Bazel-Sluis (2011), gelegen op een zandrug nabij de vroegere Scheldeloop, afgedekt door veen en klei.

Cf. Bats 2007; Bats et al. 2006; Bats & De Reu 2006. Bijv. het onderzoek te Oudenaarde- Donk, cf. Ameels et al. 2003; Bats et al. 2006; Lombaert et al. 2007; Van der Plaetsen et al. 1986. 188 Cf. Crombé 2006. 189 Van Peer et al. 2007. 190 Cf. Bogemans et al. 2012; Deforce et al. 2014, Storme 2020. 191 Cf. o.a. Meylemans et al. 2013; 2014; 2016; Perdaen et al. 2008; 2009; 2010; 2011. 192 Meylemans et al. 2014. 193 Meylemans et al. 2016. 186 187

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 79

Een andere belangrijke recente opgraving in alluviale context werd uitgevoerd te ‘Kerkhove-Stuw’194. Hier werden concentraties van lithisch materiaal en faunaresten uit diverse periodes in het mesolithicum aangetroffen op de rug van een uitgestrekte oeverwal die de loop van een fossiele geul van de Schelde flankeerde. Een beperkt aantal vondsten wees ook op aanwezigheid in het (midden) neolithicum. Aan de hand van de studie van de sedimenten van de geulvulling in de opgravingszone en aan de hand van monsternames met Begemann boringen in de diepere gedeelten van de geul buiten de opgravingsszone, kon het landschap en milieu tijdens de prehistorie goed worden gereconstrueerd195. Een zeer specifieke context vormt de regio van de ‘Moervaartdepressie’, een meer uit het laatglaciaal. Hier werd door de UGent heel wat (paleo)landschappelijk onderzoek (zie 2.4.2.2.4) en archeologisch onderzoek uitgevoerd. De gekende archeologische gegevens wijzen er op dat dit gebied intensief werd bezocht tijdens het finaal paleolithicum en het (vroeg-) mesolithicum. In mindere mate wijst een aantal vondsten ook op aanwezigheid in het neolithicum. Deze gegevens komen voornamelijk van een aantal prospecties aan de rand van en in de depressie196. Hieruit blijkt een zeer dicht patroon aan vindplaatsen, met een nagenoeg continue ‘keten’ van sites op de noordelijke rand van de depressie, en eveneens een groot aantal sites gelegen op de duinruggen, zoals deze van Mendonk, en andere hoger gelegen opduikingen in of op de rand van de depressie. Recent werd via een booronderzoek ook vastgesteld dat ook in de lagere gedeelten van de depressie steentijdvondsten aanwezig zijn197. Het bovenstaande overzicht toont in de eerste plaats aan dat het potentieel voor steentijdonderzoek in alluviale gebieden enorm groot is, en dat er in de laatste twee decennia op dat vlak heel wat vooruitgang in Vlaanderen werd geboekt. Er blijft uiteraard nog zeer veel ruimte voor nieuwe kenniswinst. Het onderzoek in deze gebieden is echter heel complex en vereist vooral een goed inzicht in hun paleolandschappelijke opbouw, wat ook heel complex en regionaal of lokaal heel divers kan zijn. In de volgende deelhoofdstukjes illustreren we dit onder andere aan de hand van enkele voorbeelden.

Sergant et al. 2018. Sergant et al. 2018. 196 Ameels & Van Vlaenderen 1995; Van Moerkerke 1982b; Van Vlaenderen 1983; Van Vlaenderen et al. 2006. 197 Perdaen et al. 2016a; 2016b. 194 195

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80

Booronderzoeken

2022

2.4.2.2 2.4.2.2.1

Quartairgeologie en geomorfologie Inleiding

De geologische en geomorfologische ontwikkeling van rivieren beekvalleien is gebonden aan een groot aantal factoren (klimaat, bodems, impact van menselijke activiteiten, enz.), die soms spelen op een regionaal of bovenregionaal niveau, maar soms ook zeer lokaal zijn (bijvoorbeeld lokale variaties in topografie, aard van de bodem, enz.). Dit kan enerzijds resulteren in complexe situaties, met grote variaties zelfs op lokaal niveau, anderzijds kan in een aantal gevallen, bijvoorbeeld op het niveau van het bekken van de Benedenschelde, een aantal trends herkend worden. Het inschatten van de aard en impact van geologische en geomorfologische processen op het lokale vlak (projectniveau) is in de rivieren beekvalleien uiteraard van groot belang voor de inschatting van de kans op enerzijds aanwezigheid (bijv. locatie van fossiele rivierlopen en aangrenzende ruggen), anderzijds de mogelijke bewaring van prehistorische artefactensites (bijv. processen van erosie of afdekking). Het bepalen van dergelijke potentiëlen dient dus steeds op projectniveau bepaald te worden, en is niet gebaat bij het poneren van algemeenheden zoals ‘het terrein is altijd zeer nat geweest, dus ongeschikt voor bewoning’. Met name deze veralgemening, die regelmatig in de preventieve archeologie wordt aangehaald om van verder onderzoek af te zien, is immers bij uitstek bijzonder problematisch. Zoals we later in het hoofdstuk over het Scheldebekken zullen illustreren zijn de watertafels immers vanaf het laatglaciaal en gedurende het hele holoceen geleidelijk aan maar sterk gestegen. Daarnaast kunnen zowel de positie van de waterlopen als de lokale waterhuishouding sinds de prehistorie gewijzigd zijn andere natuurlijke en/of menselijke factoren. De geomorfologische en geologische ‘aard’ van gebieden gelegen in riviervalleien kan dan ook meestal slechts ontrafeld worden door een adequaat programma van landschappelijke onderzoeken (boringen, proefputten, geofysisch onderzoek, 14C dateringen, pollenonderzoek, …). Het is niet de bedoeling om hier een exhaustieve beschrijving te maken van de huidige stand van zaken van de kennis van de geomorfologische en geologische ontwikkeling van de beek- en riviervalleien in Vlaanderen. We illustreren deze complexiteit wel aan de hand van een aantal voorbeelden die kenschetsend is voor de mogelijke variabiliteit: het Beneden Scheldebekken, de Moervaartdepressie, en de vallei van de Mark. Hierbij kunnen we ook het hoofdstuk van de archeoregio Maaskant als een voorbeeld aanhalen. Naast de geomorfologie en geologie bespreken we daarbij telkens beknopt wat dit betekent voor de inschatting van het potentieel van de aanwezigheid en bewaring van prehistorische artefactensites. Maar eerst bieden we een korte introductie tot de algemene morfologische elementen en terminologie betreffende riviervalleien in de regio van de lage landen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 81

2.4.2.2.2

Algemeen: geomorfologische elementen van riviervalleien

Laaglandrivieren in noordwest-Europa zijn in de periode van het laatglaciaal en holoceen doorgaans bijzonder dynamische milieus geweest, gekarakteriseerd door diverse en veranderende riviervormen (vlechtend: Fig. 64, anastomiserend, meanderend: Fig. 65), en daarmee samenhangend veranderingen in processen van erosie en intensiteit en aard van de sedimentatie. De processen van insnijding van rivieren en hun laterale verplaatsing veroorzaakt daarbij de creatie van één of meerdere alluviale ‘terrassen’. Meanderende rivieren en beken schuren zo op plaatsen dergelijke terrassen van variabele breedte uit, soms tot verschillende kilometers breed (Fig. 66). Deze laterale migratie van rivieren veroorzaakt de afzetting van ‘kronkelwaarden’, met een systeem van ruggen en depressies (Fig. 67 en Fig. 68), een patroon dat kenmerkend is voor de laatglaciale rivierterrassen van het Beneden-Scheldebekken (zie 2.4.2.2.3). Gedurende de loop van het holoceen steeg in het algemeen de grondwatertafel, en verminderde de rivierdynamiek in eerste instantie. Hierdoor werden vele valleien (bijv.: zie 2.4.2.2.3) geleidelijk opgevuld met veen en sedimenten, en verwerden sommige van de vroegere rivierlopen tot opgevulde, fossiele kanalen. Door de opvulling van de valleien en geregelde overstromingen werden de alluviale of overstromingsvlaktes opgebouwd, waarbij vlak langsheen de stroomdraad van rivieren en beken de grovere sedimenten werden afgezet (bijv. zand), en zo plaatselijk oeverwallen werden opgeworpen. In Vlaanderen werden vanaf de middeleeuwen vele van de alluviale vlakten ingepolderd en voorzien van dijken. Periodes van verhoogde rivierintensiteit kunnen soms leiden tot intensere afzettingsregimes, bijvoorbeeld door het doorbreken van oeverwallen of dijken. Dit heeft plaatselijk geleid tot het uitschuren van ‘wielen’, of de afzetting van zogenaamde crevasse-lobben (Fig. 69 en Fig. 70).

Fig. 64: Voorbeeld van een vlechtend riviersysteem (bron: wikimedia commons, auteur: Nin Mc Phee). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82

Booronderzoeken

2022

Fig. 65: voorbeeld van een meanderend riviersysteem (bron: wikimedia commons).

Fig. 66: Beneden-Schelde vallei tussen Antwerpen en Gent op het DHM: de rivierterrassen zijn duidelijk begrensd met op diverse plaatsen duidelijke aanwezigheid van meanderlussen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 83

Fig. 67: Systeem van breed meanderend riviersysteem met vorming van Kronkelwaardruggen.

Fig. 68: Schematische laterale doorsnede van een valleivloer met kronkelwaardruggen.

Fig. 69: Voorbeeld van een ‘crevasse’ doorbraak. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84

Booronderzoeken

2022

Fig. 70: Voorbeeld van een actieve overstromingsvlakte.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 85

2.4.2.2.3

Voorbeeld: het Benedenscheldebekken

De alluviale zones van het Benedenscheldebekken bezitten in het algemeen de volgende kenmerken198. De oudste elementen zijn de laatglaciale geulrelicten van meanderende rivieren, en hun geassocieerde kronkelwaardafzettingen (Fig. 71). De juiste datering van de insnijding van dit riviersysteem is niet geheel duidelijk, maar aan de hand van de 14C datering van de oudste opvulling van deze geulen dateert dit zeker van vóór de Allerød periode199 (Fig. 73). Deze geulen creëerden op diverse plaatsen brede hoefijzervormige meanderlussen, die het laatglaciaal terras dikwijls begrenzen (Fig. 74)200. Zoals reeds gezegd in de inleiding hogerop creëerde de insnijding en vervolgens migratie van deze grote en brede (tot meer dan 100 meter breed en meer dan 10 m diep) riviergeulen op vele plaatsen een systeem van kronkelwaardruggen- en depressies, systemen die plaatselijk (doordat ze later niet of nauwelijks werden afgedekt door latere sedimenten) duidelijk op via het DHM Vlaanderen zichtbaar zijn (Fig. 72). Naast deze hoofdgeulen kwamen plaatselijk ook zijgeulen (avulsies, chute channels) voor201. De opvulling van de basis van de geulen startte dus in de Allerød periode of nog vroeger, initieel met zgn. gyttja afzettingen202. Een ander kenmerk van de laatglaciale riviervlakten (en de randen ervan) is het plaatselijk voorkomen van ‘rivierduinen’. Deze dateren in hoofdzaak wellicht van de periode van de Jonge Dryas, in overeenstemming met gelijkaardige dergelijke ruggen in naburige landen203 (zie ook 2.4.1.2.3 en 2.4.5.1.4). Het begin van het holoceen, door een toename van de begroeiing en het dalen van de grondwatertafel, werd gekarakteriseerd door een sterke vermindering van de rivieractiviteit, en de verdere aanzet van de opvulling van de geulen, initieel met fijn klastische afzettingen (klei). De grote brede geulen werden daardoor mini valleien waarin een systeem van kleine ‘underfit’ riviertjes hun weg zocht. Deze drastische vermindering van rivieractiviteit wordt verder geïllustreerd doordat in de loop van het Preboreaal de opvulling van de geulen sterker organisch (humeuze tot venige klei en veen) werd204. De globale grondwaterstijging en (vanaf het Laat-Atlanticum) de zeespiegelstijging205 zorgde gedurende het Boreaal en Atlanticum voor een verdere, gestage opvulling van de fossiele geulen. Op sommige plaatsen al vanaf het Laat-Atlanticum maar meer algemeen vanaf het Subboreaal was de opvulling van deze laatglaciale geulen voltooid, en breidde de overstromingsvlakte zich verder uit, buiten de grenzen van deze, nu fossiele, geulen206 (Fig. 75).

Bogemans et al. 2012; Kiden 1991; Meylemans et al. 2013; Verbruggen & Kiden 1996. Meylemans et al. 2013, cf. voor de Bovenschelde ook Sergant et al. 2018. 200 Voor de valleien van Dijle en Demer cf. ook Heyse & Demoulin 2018. 201 Cf. bijv. in de Sigma zone Wijmeersen: Perdaen et al. 2011a. 202 Meylemans et al. 2013. 203 Kasse 1995; 2002; Isarin et al. 1997. 204 Bogemans et al. 2012; Meylemans et al. 2013. 205 Verbruggen et al. 1991; Kiden & Verbruggen 2001. 206 14C dateringen wijzen er op dat plaatselijk wel vroeger afzettingen of veenvorming plaats vond 198 199

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86

Booronderzoeken

2022

Fig. 71: Reconstructie van het landschap en de loop van de Schelde tijdens het Boreaal ter hoogte van de site KerkhoveStuw207.

Hierdoor werden delen van de laatglaciale rivierterassen omgevormd tot brede, moerassige vlaktes. Pollenonderzoek wijst in deze periode dan ook op de ontwikkeling van uitgestrekte moerasbossen (elzenbroekbossen)208. In deze periode waren er wellicht geen grote meanderende rivierlopen in deze vlaktes aanwezig, maar bestond het regime uit een vlechtend riviersysteem van kleinere geultjes (Fig. 76). Op verschillende plaatsen binnen het alluviaal terras vond veenvorming plaats, of werden overstromingssedimenten afgezet. Vanaf ca 4000 BP wordt de menselijke invloed in het Scheldebekken (ontbossing, akkerbouw, …) duidelijk zichtbaar, wat zich uitte in de afzetting van meer klastische sedimenten209. Wellicht in de periode van de transitie van het Subboreaal naar het Subatlanticum (overgang bronstijdijzertijd) vond een nieuwe transitie van rivierregime plaats, namelijk de insnijding van het (opnieuw) meanderende riviersysteem dat we ook vandaag nog kennen210. Deze evolutie, die in diverse rivierbekkens in Europa wordt waargenomen, werd wellicht veroorzaakt door veranderende klimatologische omstandigheden211. Dit ging plaatselijk gepaard met de insnijding van kleinere zijgeultjes en het ‘opwerpen’ van crevasse-lobben (Fig. 77). Deze verhoogde rivieractiviteit in deze periode is dus plaatselijk verantwoordelijk voor het eroderen van het laatglaciale-vroegholocene oppervlak.

Bovenschelde, cf. Sergant et al. 2018: tekening Ulco Glimmerveen, copyright De Vlaamse Waterweg. Storme 2020. 209 Mullenders et al. 1966; Huybrechts 1985; 1989; 1999; Verbruggen et al. 1991. 210 Kiden 1991; Bogemans et al. 2012; Meylemans et al. 2013. 211 Dambeck & Thiemeyer 2002; Feurdaen et al. 2008; Van Geel et al. 1996; Van Geel & Renssen 1998. 207 208

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 87

Niettegenstaande een schijnbaar drogere periode in de loop van de 2de en 3de eeuw n.Chr., waardoor Romeinse exploitatie van en zelfs bewoning in de valleivloer plaatselijk mogelijk was212, werd de verdere evolutie van de riviervlakten gedurende het Subatlanticum, tot de oprichting van uitgebreide netwerken van dijken in de middeleeuwen, gedomineerd door verdere opbouw van de alluviale vlakte met vooral kleiige afzettingen. Dit werd vooral veroorzaakt door intensere menselijke impact, met erosie door landbouw in de bovenloopse gebieden, dus meer sedimentlading in de rivieren, en dus intensere overstromingen en afzetting van sedimenten in de alluviale vlakten meer stroomafwaarts. Door deze verdere laterale en verticale uitbreiding van de alluviale sedimentatie werd het laatglaciale en vroegholocene (steentijd) oppervlak plaatselijk verder afgedekt. Deze algemene toename van alluviale afzettingen in deze periode is een algemeen fenomeen in Europa213.

Fig. 72: 3D DHM beeld van een deel van de Dijlevallei tussen Mechelen en Leuven, met een duidelijke begrenzing van het alluviaal terras en relicten van laatglaciale meanderlussen.

212 213

Meylemans et al. 2013. Cf. bijvoorbeeld Wojcicki 2010.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88

Booronderzoeken

2022

Fig. 73: Reeks 14C dateringen van opvullings- en andere sedimenten in de valleien van de Beneden-Schelde en corresponderende trends214.

214

Cf. Meylemans et al. 2013.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 89

Fig. 74: Schematische weergave van de evolutie van de riviervalleien van het Beneden-Scheldebekken in de loop van het laatglaciaal en holoceen215.

215

Meylemans et al. 2013.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90

Booronderzoeken

2022

Fig. 75: voorbeeld van een moerasbos (referentiebeeld Subboreaal).

Fig. 76: Systeem van kleinere geultjes opgevuld met zand in de holocene overstromingsvlakte (Bergenmeersen, Wichelen)216.

Fig. 77: Kronkelwaardafzettigen en geassocieerd geultje uit de periode van het vroeg-subatlanticum in de Sigma zone ‘Wijmeersen’217.

216 217

Cf. Meylemans et al. 2021. Cf. Meylemans et al. 2014b.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 91

2.4.2.2.4

Voorbeeld: de Moervaartdepressie

Volgend op eerder onderzoek218, werd door de UGent in de zone van de Moervaartdepressie veel landschappelijk onderzoek verricht, gericht op het in kaart brengen van de geomorfologie en sedimentaire opbouw van het gebied, en de chronologie hiervan219. In het kader van mogelijke natuurontwikkeling werd door het agentschap Onroerend Erfgoed eveneens een landschappelijk, archeologisch en cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd in het uiterste westen van de depressie220 (Fig. 78). Bij deze onderzoeken werd gebruik gemaakt van het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen, geofysische meetmethodes, een groot aantal boringen, en een brede waaier aan natuurwetenschappelijke onderzoeksmethoden (Fig. 79, Fig. 80, Fig. 81 en Fig. 82).

Fig. 78: Depressie van de Moervaart op het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen.

De onderzoeken tonen aan dat het meer vrij ondiep was, met een maximale dikte van de meersedimenten ter hoogte van Moerbeke ‘Suikerfabriek’ van ca. 2 m. Een belangrijke sequentie bevindt zich eveneens bij Klein-Sinaai Boudelo221. Naar de aanwezigheid van de zaden van een aantal plantensoorten (o.a. waterlelie) en andere aquatische indicatoren (diatomeeën, macrophyten, …) was de maximum diepte van het meer ca. 3 tot 4 m. De meersedimenten zijn opgebouwd met een alternatie van kalkrijke gyttja afzettingen en meer humeuze/venige sedimenten. Aan de hand van 14C dateringen op deze afzettingen is duidelijk dat het meer bestond tijdens nagenoeg de volledige periode van het laatglaciaal, van ca. 14890 tot ca. 13255 cal BP (jaren vóór heden). Tijdens de warmere Allerød periode kende het meer wellicht zijn grootste omvang en diepte. Vanaf het einde van de Allerød en tijdens de daaropvolgende koude Jonge Dryas fase droogde het meer op.

Heynderickx 1982. Bats et al. 2009; 2010; Bos et al. 2013; 2017; 2018; Crombé et al. 2013a; De Smedt et al. 2011; Werbrouck et al. 2011. 220 Meylemans et al. 2011; 2012. 221 Bos et al. 2018. 218 219

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92

Booronderzoeken

2022

Fig. 79: Sleuf doorheen de meersedimenten van de Moervaartdepressie (foto: UGent).

In het westelijke gedeelte van de depressie is een anastomoserend netwerk van vroegere kleine (ca. 15 tot 20 m breed en tot ca. 2 m diep) waterloopjes aanwezig222. Dit netwerk van waterloopjes waterde vermoedelijk af naar het meer open water in het oosten van de depressie. Het natuurwetenschappelijk en dateringsonderzoek op enkele van deze geultjes tonen aan dat deze geultjes nagenoeg gelijklopend met de oostelijke meersedimenten werden opgevuld. Naast deze geultjes is een veel grotere, meanderende fossiele waterloop aanwezig in het gebied van de Moervaartdepressie. Deze geul is ca. 30 tot 50 m breed en tot 4-6 m diep. Deze waterloop loopt in het noorden van het westelijke gedeelte van de depressie, en buigt af naar het zuid-zuidwesten ongeveer halverwege de depressie, om daar connectie te maken met de vallei van de Durme. Dit is vermoedelijk de vroegere loop van de Kale/Durme223. De opvulling van deze geul begint naar de beschikbare dateringen naar het einde van de Allerød periode, i.e. de periode waarin het meer zelf begon op te drogen. De opvulling van deze geul is verder te traceren tot tenminste het einde van het Boreaal, met een datering voorhanden voor het einde van de opvulling van ca. 9000/8800 cal BP. Aan de hand van luchtfoto’s en het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen kan het verloop van deze vroegere meanderende waterloop door een groot deel van de Moervaartdepressie gevolgd worden (Fig. 80). Aan de randen van deze geul werden in het verleden al prehistorische sites aangetroffen224. De randen van deze geul hebben dan ook een zeer groot potentieel voor de aanwezigheid van dergelijke sites van het mesolithicum. In de geul zelf kunnen afvaldumps van dergelijke nederzettingen verwacht worden, met potentiële bewaring van organische materialen (zowel arte- als ecofacten).

De Smedt et al. 2011a, b, c. Crombé et al. 2013a. 224 Van Vlaenderen et al. 2006; Perdaen et al. 2016a; 2016b. 222 223

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 93

Fig. 80: detailbeeld van het DHM van het westelijke deel van de Moervaartdepressie. De laatglaciale meanderende loop en enkele ruggen zijn hierop zichtbaar.

Fig. 81: Resultaten van geofysisch onderzoek in westelijk deel van de Moervaartdepressie, in functie van landschappelijk onderzoek225.

225

Meylemans et al. 2011; 2012.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94

Booronderzoeken

2022

Fig. 82: westelijke deel van de Moervaartdepressie op DHM, met scans van geofysisch onderzoek, locatie van landschappelijke boringen, en de reconstructie van de voornaamste geomorfologische elementen226.

De noordelijke rand van de Moervaartdepressie wordt gevormd door de dekzandrug MaldegemStekene. Recent onderzoek hier door de UGent toont aan dat hier in het laatglaciaal, en zowel in de Allerød als de Jonge Dryas periodes, nog belangrijke verstuivingen plaats vonden227. Dit heeft zelfs tot gevolg dat deze noordelijke rand tot 100 meter naar het zuiden opschoof, en dat dus deze herwerkte dekzanden een deel van de Moervaartdepressie afdekken. Deze complexe situatie betekent dat op deze noordelijke rand enerzijds in de zanden verschillende niveaus met archeologische sites kunnen aanwezig zijn, anderzijds dat deze noordelijke rand nog potentieel archeologische sites en ecologische sequenties van de Moervaatdepressie afdekt. Deze noordelijke rand van de depressie heeft, ook al gezien de veel gekende prehistorische sites hier, een bijzonder groot potentieel voor de aanwezigheid van sites uit het finaalpaleolithicum en in mindere mate het mesolithicum. Met name de hoge concentratie aan finaalpaleolithische Federmesser vindplaatsen is opvallend228. In het mesolithicum vond de meeste occupatie in het gebied plaats langs de fossiele waterloop van de Kale/Durme. In 2012 werd een benen werktuig uit het mesolithicum aangetroffen te Klein-Sinaai, dat zich bevond in de meersedimenten. Radiokoolstofdateringen wijzen er op dat dit werktuig te situeren is in de eerste helft van het 8ste millennium vóór Christus229.

Uit Meylemans et al. 2011. Bos et al. 2018. 228 Crombé et al. 2013a. 229 Crombé et al. 2012; 2013b. 226 227

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 95

2.4.2.2.5

Voorbeeld van een kleinere vallei: het bekken/ de vallei van de Mark (Noorderkempen)

De vallei van de Mark en diens bijlopen behoort tot het bekken van de Maas, en ontspringt op de ‘Kempense cuesta’, die de waterscheiding tussen Schelde- en Maasbekken vormt. De bovenlopen van de Mark hebben hun oorsprong vrij dicht tegen de kam van de cuesta, op een hoogte tussen ca. 25 en 30 m TAW. In hoofdzaak watert het bekken af in noordelijke richting, consequent met het naar het noorden afhellende vroeg-middenpleistocene substraat230. De bovenlopen van deze beken kennen een relatief sterk verval. Aan de grens met Nederland, slechts ca 18 km ten noorden van de brongebieden, stroomt de Mark immers al op een hoogte van ca. 8 m TAW.

Fig. 83: Bekken van de Mark op het DHM Vlaanderen, met weergave van waterlopen en bestudeerde paleoecologische sequenties.

230

Van Huissteden et al. 1986.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96

Booronderzoeken

2022

Het Markbekken kan opgedeeld worden in een ‘boven’ en ‘beneden’ gedeelte. Met het bovengedeelte bedoelen we hier het dendritisch patroon van kleine waterlopen en smalle valleien op de Kempense cuesta, in hoofdzaak tot aan de samenvloeiing van de Keurschotsebeek en de westelijke Mark enkele honderden meter ten zuiden van Wortel. Het benedengedeelte is het gedeelte van de vallei vanaf deze samenvloeiing, waarna de Markvallei in het lager geleden dekzandlandschap zijn overwegend noordelijke oriëntatie aanneemt, en een veel bredere valleivloer kent. Dit is eveneens het punt waar de holocene opvulling van de vallei zijn grootste dikte bereikt, een dikte die in stroomafwaartse zin vanaf dan ongeveer gelijk blijft, conform de vlakke dalbodem die de vallei vanaf deze locatie kenmerkt231. De evolutie van de Markvallei werd bestudeerd op verschillende transecten en plaatsen, zowel in Vlaanderen als net over de grens in Nederland (Fig. 83). De Ploey232 bespreekt verschillende ontsluitingen in de regio, en de paleo-ecologie en opvulling van een sectie door de vallei ter hoogte van Wortel. Vandenberghe et al. 1987 en Bohnke et al. 1987 omvatten de studie (geomorfologie, paleo-ecologie) van een sectie van de Markvallei ter hoogte van Notsel (Nl). Beyens bespreekt verschillende paleo-ecologische onderzoeken op sequenties in het Mark bekken233, met de nadruk op de sequenties van het Ipenrooi-Ven234 en de ‘landnam’ fasen van de sequentie te Wortel235. Het substraat waarin de Markvallei is ingesneden is in hoofdzaak van vroegpleistocene, pré-Eemien ouderdom, en bestaat aan de basis uit kleien en kleiige zanden (‘zanden en kleien van de Kempen’)236, en grofzandige afzettingen met kleiige en lemige intercalaties (‘zanden van Alphen’)237. De insnijding van de vallei is te situeren in het vroeg Weichseliaan. Vandenberghe et al. plaatsen de finale erosieve fase die dit terras vorm gaf in de overgangsperiode van het vroeg- naar het midden-Weichseliaan238. Aan de basis van de vallei-afzettingen bevinden zich slecht gesorteerde grofzandige afzettingen239 die een scherpe, erosieve grens vertonen t.a.v. de onderliggende zanden van Alphen. Deze afzettingen zijn te relateren aan een vlechtend riviersysteem, dat in het Weichsel pleniglaciaal geplaatst wordt240. Naar het einde van het pleniglaciaal toe lijkt er een nieuwe fase van rivieractiviteit plaats te hebben gevonden, getuige kleine depressies in de top van eenheid 3, die plaatselijk herwerkt dekzand bevatten241. Ook in deze fase is er sprake van een vlechtend riviersysteem. De pleniglaciale dekzandafzettingen zelf, die plaatselijk aan de basis gekenmerkt worden door de Beuningen ‘desert pavement’, bevinden zich buiten en aan de rand van de vallei, en zijn over het algemeen in het gebied niet dik242. In de overgangsperiode naar of vroeg in het laatglaciaal ontstond er een nieuwe rivierdynamiek, gekenmerkt door een smalle maar diepe (tot 8m) nieuwe insnijding van een meanderend riviersysteem. Doordat de onderliggende zandige afzettingen weinig weerstand boden tegen erosie kon deze meanderende waterloop plaatselijk een brede valleivloer uitschuren243. Het veen aan de basis

cf. De Ploey 1961, p. 82, plaat 24. De Ploey 1961. 233 Beyens 1982. 234 Beyens 1984a. 235 Beyens 1984b. 236 Eenheid 1 in Vandenberghe et al. 1987. 237 Eenheid 2 in Vandenberghe et al. 1987. 238 Vandenberghe et al. 1984. 239 Eenheid 3 in Vandenberghe et al. 1987. 240 Van Huissteden et al. 1986. 241 eenheid 4b in Vandenberghe et al. 1987. 242 ca 1m; eenheid 4a in Vandenberghe et al. 1987. 243 De Ploey 1961. 231 232

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 97

van de opvulling van deze geul ter hoogte van Notsel (Nederland)244 dateert, naar zowel het pollenonderzoek als 14C dateringen, uit de Bølling- overgang Jonge Dryas periode. Eolische activiteit tijdens het laatglaciaal, vnl. ook tijdens de drogere periode van de Jonge Dryas, was verantwoordelijk voor de vorming van duinen langs en in de valleivloer, en zorgden lokaal voor obstructies van de waterlopen, waardoor langsheen de beken van het Mark-bekken verschillende depressies en vennen werden gevormd245. Veenvorming vond in het laatglaciaal ook plaats buiten de rivierbedding, in depressies in het pleniglaciale terras246. In de sectie van Notsel is veen uit de Bølling- Allerød periode aanwezig, dat gegroeid is in ‘backswamp’ posities van dit terras. Te Bergen en Halle wordt de vroegste opvulling gevormd door gyttja, die naar pollenonderzoek te plaatsen is in de Allerød periode247. De verdere laatglaciale opvulling van de geul zelf bestaat vooral uit klastische afzettingen, die een ‘fining up’ sequentie vertonen (fijner van textuur worden naar boven toe)248. Zoals ook elders op het pleniglaciaal terras komen plaatselijk ook in de geulvulling eolische afzettingen voor, bestaande uit fijne zanden, die werden opgestoven in de Jonge Dryas249. Vanaf het vroeg Preboreaal wordt de laatglaciale geul gekenmerkt door veengroei250. Deze opvulling met veen loopt door tot in het Atlanticum. Het einde van deze fase is gekenmerkt door een zandig riet veen. Rivieractiviteit schijnt in deze periode minimaal te zijn, getuige het ontbreken van fluviatiele afzettingen. Vermoedelijk is er in deze periode sprake van een ‘diffuus’ afwateringspatroon, met een stelsel van kleinere geultjes. Lateraal werden ook venige kleien afgezet251. Op het einde van het Atlanticum is er sprake van een nieuwe fluviatiele cyclus, met de afzetting van grovere beddingsedimenten met kleinodules en herwerkt organisch materiaal. Vandenberghe et al. (1984) plaatsen in deze periode de insnijding van een nieuwe meanderende waterloop. De overgang tussen Atlanticum en Subboreaal werd in de sequentie van Wortel gedateerd op 4680 +75BP. De recentere opvulling bestaat uit klastische alluviale afzettingen waarin een hoog zandgehalte aanwezig is252. In de depressies aan de rand van de vallei is de veengroei plaatselijk nog doorgegaan tot laat in het Subatlanticum, bv. in het Ipenrooi-Ven253. In de loop van het Subatlanticum wordt de vallei verder opgevuld met klastische overstrominsafzettingen, die plaatselijk tot 2m dik kunnen zijn254. Deze afzettingen zijn dikwijls vrij zandig, o.a. door een ‘aanrijking’ met eolische afzettingen, verklaard als het gevolg van ontbossingen vanaf de periode van de vroege middeleeuwen255. De randen van de huidige vallei zijn plaatselijk zeer duidelijk, en stemmen overeen met de spreiding van de vlechtende rivierafzettingen van het Weicheliaan. Dit pleniglaciaal terras vormt in hoofdzaak ook nog de huidige valleivloer van de Mark. Het diep ingesneden laatglaciale riviernetwerk veroorzaakte ook laterale erosie256, maar schijnt slechts plaatselijk de randen van het pleniglaciale terras te hebben geërodeerd. Dit is bijvoorbeeld vermoedelijk het geval ter hoogte van Wortel, waar de oostelijke oever in reliëf schijnt gezet te zijn door enkele opeenvolgende meanderbochten, resulterend in een zeer uitgesproken steilrand (Fig. 84).

Eenheid 5 in Vandenberghe et al. 1987. Vandenberghe et al. 1984, 1987. 246 Bohnke et al. 1987. 247 Vandenberghe et al. 1984; Vandenberghe & Bohnke 1985. 248 Eenheid 6 in Vandenberghe et al. 1987. 249 Eenheid 7 in Vandenberghe et al. 1987. 250 eenheid 8 in Vandenberghe et al. 1987; De Ploey 1961; Riezebos & Slotboom 1970; Beyens 1982. 251 Vandenberghe et al. 1984; 1987. 252 Beyens 1984b. 253 Beyens 1984a. 254 De Ploey 1961. 255 Vandenberghe et al. 1984. 256 Vandenberghe et al. 1987. 244 245

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98

Booronderzoeken

2022

Fig. 84: Vallei van de Mark met uitgesproken steilrand ter hoogte van Wortel.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 99

Voornamelijk in de bovenlopen hebben zich door laatglaciale eolische activiteit plaatselijk duinen dwars op de vallei gevormd, die lokaal obstructies vormden. De meanderende waterlopen zijn hierdoor hetzij omgeleid, of hebben zich plaatselijk ook door deze duinen gewerkt. Hier en daar ontstonden door deze ‘afdammingen’ langs de waterlopen depressies en vennen. Verschillende van dergelijke depressies zijn te vinden in het gebied, o.a. langs de ‘Moerkensloop’. De basis van deze depressies is dikwijls opgevuld met gyttja in het laatglaciaal257. De loop van de laatglaciale Mark wordt aan de oppervlakte gemaskeerd door overstromingsafzettingen van de laatholocene rivier. Plaatselijk bereiken deze kleiig- zandige afzettingen diktes tot 2m. De opvulling met dit alluvium geeft de vallei over grote delen een vrij vlak uitzicht, zonder uitgesproken steilranden. De meanderende holocene loop van de Mark en de bovenlopen zijn over grote stukken rechtgetrokken. De afgesneden meanderbochten zijn plaatselijk nog wel via hetzij historische kaarten, hetzij remote sensing bronnen (bv. DHM2) traceerbaar. De holocene vallei is op de bodemkaart zichtbaar als een complex van slecht gedraineerde gronden zonder profielontwikkeling, die de waterlopen flankeren. Deze alluviale afzettingen worden in het gebied meestal aangeduid met een zandig-silteuze, tot soms zandige textuur (textuurklassen S, P en Z op de bodemkaart). Lokaal is deze gordel van alluviale afzettingen langs de waterlopen vrij breed (tot meer dan 1km). Op verschillende plaatsen is een substraat met veen aanwezig op relatief geringe diepte (<1,20m, de diepte van de karteringen van de bodemkaart). In de Markvallei werden verschillende sequenties bemonsterd en bestudeerd in functie van paleoecologie (Fig. 83). De opvulling van de vallei te Meerle-Bergen-Bruggen begon wellicht in de vroege Allerød periode. De start van de holocene opvulling wordt gedateerd op ca. 10300 à 10400BP, gekenmerkt door de toename van Pinus, de introductie van Corylus en andere warmteminnende soorten, en het verdwijnen van de kenmerken van een steppevegetatie (bv. Artemisia). Het laatglaciale spectrum vóór deze klimaatsverbetering toont een steppevegetatie en een dominantie van berk in de boompollen258. Te Ipenrooi-Ven begon de holocene veengroei ca 10230BP. Pollenonderzoek toont aanvankelijk een open parklandschap met Betula als dominante boomsoort, gevolgd door een relatief dens Betula en Pinus bos. De zgn. Piottino oscillatie, een koudere periode tijdens het Preboreaal, wordt hier gedateerd op ca 9660 BP, en komt vooral tot uiting door de uitbreiding van het berkenbestand. Een andere kortstondige klimaatsverslechtering (Mark-oscillatie) is zichtbaar naar het einde van het Preboreaal. In deze periode gaat het aandeel van Pinus licht achteruit, maar neemt vooral het aandeel van Gramineae toe. Zoals elders in het Markbekken259 blijft tijdens het Boreaal Pinus enigszins dominant in het bosbestand. Tijdens het Atlanticum vindt te Ipenrooi-ven hernieuwde veengroei plaats, maar wordt de vallei ter hoogte van Wortel gekenmerkt door een sterke waterstijging. Het pollenbestand toont voor dit Atlanticum een dicht bos met een goed ontwikkeld hazelaarsbestand. Verder zijn ook Pinus en Betula nog talrijk. Quercus, Ulmus, Tilia en Fraxinus vormen ca 7% van het bosbestand. In de kruidlaag zijn vooral Gramineae aanwezig. Aan de rand van het Ipenrooi-ven was een Alnus-broekbos aanwezig. Tijdens de eerste helft van het Subboreaal waren de condities gelijkaardig aan die van het laat-Atlanticum, met drogere condities tijdens de zomers. In de verdere loop van het Subboreaal lijken de duinen voornamelijk begroeid met Quercus, Pinus en in minder mate Betula.

Vandenberghe et al. 1984. Vandenberghe et al. 1984. 259 De Ploey 1961. 257 258

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100

Booronderzoeken

2022

In het Ipenrooi-ven werd een fase van middeleeuwse veengroei gedateerd op ca 785AD (1165+105BP). In het pollenbestand zijn voor deze perioden ook Cerealia aanwezig, o.a. Secale. Het landschap rond het ven was erg ontbost, Corylus was zo goed als verdwenen en de weinige bossen bestaan uit Pinus, Betula en Quercus. Daarnaast was een heidevegetatie zichtbaar met Gramineae, Calluna en Rumex. Na de middeleeuwen is de herbebossing met den in de loop van de 17e eeuw duidelijk zichtbaar. In de nabijheid van het Ipenrooi ven zijn ook in deze periode duidelijk graangewassen aanwezig, vnl. rogge (Secale) en boekweit (Fagopyrum). Verschillende paleo-ecologische sequenties in het bekken van de Mark tonen menselijke invloed vóór de periode van de middeleeuwen. Beyens ziet landnam fasen in de loop van de bronstijd bij de sequenties genomen aan de Strijbeek en te Zondereigen, en tijdens het vroeg subboreaal (neolithicum) en de ijzertijd te Grote Gammel260. De Ploey concludeert ook voor de sequentie genomen te Wortel een vroeg-subboreale en een ijzertijd landnamfase261. Andere studies van Beyens262 te Wortel bevestigen dit beeld, maar identificeren nog oudere landnamfasen, o.a. in het laat-Atlanticum (middenneolithicum/Michelsberg?), en zelfs nog twee oudere landnamfasen, die aan de hand van een 14C datering op de hoger gelegen afzettingen door hem ouder worden geplaatst dan 5980+-80 BP (4982-4782 cal BC; 5071-4687 cal BC). De vroegste landnamfase wordt daarbij gekenmerkt door pollen van cerealia en Plantago lanceolata. Een piek van Betula in deze periode wijst vermoedelijk op het open maken van het bos (pioniersvegetatie). Aan de hand van de inschatting van de snelheid van de veengroei (veen tussen de landnamfasen en de 14C datering) schat Beyens zelfs in dat deze fasen zelfs vóór 6400 BP moeten geplaatst worden, dus ruim vóór de introductie van de landbouw door de boeren van de ‘Bandkeramiek’ in de leemstreek ca. 5300 cal BC (!).

Beyens 1984b. De Ploey 1961. 262 Beyens 1983; 1984b. 260 261

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 101

2.4.2.3

Steentijdsites in beek- en riviervalleien: specifieke kenmerken en mogelijkheden

Zoals gekend bieden steentijd artefactensites op niet afgedekte ‘droge’ gronden buiten de rivieren beekvalleien meestal ‘slechts’ de kans op bewaring van lithische artefacten, eventueel aardewerk (vanaf het finaalmesolithicum), en verbrande ecofacten (verbrand bot, verbrande hazelnoten, enz.). Zoals de overzichten van de verschillende voorbeelden van regio’s hierboven al duidelijk maakten bieden de rivieren beekvalleien plaatselijk een hoger en bijzonder bewarings- en onderzoekspotentieel. In de eerste plaats is dit doordat, ook op de hogere delen van het toenmalige oppervlak, de sites dikwijls zijn afgedekt door veen en alluviale sedimenten, zodat deze beschermd werden tegen latere verstoringen zoals landbouw. De integriteit en volledigheid van arte- en ecofactenclusters is dan ook doorgaans hoger dan in de niet afgedekte pleistocene landschappen. Ook ‘sporen’ bieden in deze omstandigheden uiteraard een beter potentieel op bewaring (Fig. 85). Ten tweede laat de aanwezigheid van met de prehistorische occupatie contemporaine organisch rijke opvullingssedimenten, doorgaans in de lagere delen van het landschap (bijvoorbeeld in fossiele geulen), de mogelijkheid om in hoge mate van detail het toenmalige milieu en eventuele impact van de menselijke aanwezigheid hierop te bestuderen263 (Fig. 86, Fig. 87, Fig. 88 en Fig. 89). Zoals de voorbeelden van de sites van o.a. Bazel-Sluis264, Mechelen-Zennegat265 en Kerkhove-Stuw tonen biedt de aanwezigheid van dergelijke contemporaine afzettingen ook het potentieel voor de bewaring van artefacten uit organisch materiaal, of niet verbrande planten en dierenresten (Fig. 90 en Fig. 91). De lager gelegen nattere delen van het landschap, zoals de randen/oevers van de vroegere geulen, werden immers dikwijls gebruikt als ‘dumpzones’ voor afval door de prehistorische mens. Ten slotte bieden deze contexten uiteraard ook de mogelijkheid op aanwezigheid en bewaring van restanten van zeer specifieke, ‘watergebonden’ activiteiten en sites. In Bazel-sluis wijst de aanwezigheid van bijzonder veel visresten op het belang van de visvangst in deze periode. In de baggervondsten van de Schelde vermeldden we al de aanwezigheid van benen spitsen/harpoenen, maar ook vishaken. In Nederland werden op sites in de Maas-Rijn delta eveneens al visfuiken aangetroffen (Fig. 92). De sites van Hardinxveld toonden daar ook al de mogelijkheid van de aanwezigheid van watergebonden transportmiddelen zoals kano’s (Fig. 93). Maar ook goed bewaarde ‘jachtsites’ kunnen in deze omstandigheden voorkomen en bijzonder goed bewaard zijn. Op de site van Bazel-Sluis bijvoorbeeld werden vrij veel resten van groot jachtwild (oerrund, everzwijn, ree, …) aangetroffen in de ‘dumpzone’ bij de site. De site van Jardinga-Johannahoeve in Nederland biedt het voorbeeld van een goede bewaring van een ‘kill site’ van een oerrund, bewaard in beekdalafzettingen266.

Cf. bijv. Deforce et al. 2014; Sergant et al. 2018, Storme 2020. Meylemans et al. 2016. 265 Meylemans et al. 2014a. 266 Prummel et al. 2011. 263 264

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102

Booronderzoeken

2022

Fig. 85: Schematische weergave discrete artefactenclusters op de site van Kerkhove-Stuw267.

Fig. 86: Overzicht van de ‘oeverzone’ in de opgraving van de site Bazel-Sluis werkput 2268.

267 268

Sergant et al. 2018. Meylemans et al. 2016.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 103

Fig. 87: Transect op de oever (dump) zone Bazel-Sluis, werkput 2. De top van het veen wordt gekenmerkt door een grillige bovengrens door ‘trampling’. Met paleo-ecologische monstername van een gedeelte van de sedimenten269.

Fig. 88: Trampling sporen in de oeverzone van site Bazel-Sluis werkput 2.

269

Meylemans et al. 2016.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104

Booronderzoeken

2022

Fig. 89: faunaresten (boven) en werktuigen (onder) uit gewei en been, opgegraven te Bazel-Sluis270.

Fig. 90: Pakket van rivierafzettingen aan de basis van de evaluatieopgraving te Zennegat271. In dit pakket, opgebouwd aan de oever van de toenmalige rivier, bleef organisch materiaal bewaard (bot, zaden en vruchten)

270 271

Meylemans et al. 2016. Meylemans et al. 2014a.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 105

Fig. 91: Coupe op de oeverwal en aangrenzende oeverzone met locaties monsternames (gaten in het profiel) te Kerkhove-Stuw272.

Fig. 92: Eén van de visfuiken van Bergschenhoek tijdens opgraving (Nederland)273.

272 273

Sergant et al. 2018. Bron: wikimedia commons; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visfuik.jpg.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106

Booronderzoeken

2022

Fig. 93: Kano van Hardinxveld tijdens opgraving en na conservatie274.

Cf. https://www.rmo.nl/museumkennis/archeologie-van-nederland/nederland-in-de-prehistorie/de-voorwerpen/kanosfuiken-en-een-hond/ 274

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 107

2.4.3 De zandleem- en leemstreek 2.4.3.1

Een beknopt overzicht van de archeologische kennis

Fig. 94: Aanduiding van de archeoregio zandleem- en leemstreek (bruin), de verspreiding van de lössbodems (gearceerd), rivieren poldergebonden alluviale zones (blauw), en gekende sites uit finaalpaleolithicum en mesolithicum op basis van de CAI.

In de Zandleem- en Leemstreek zijn relatief weinig sites gekend uit het finaalpaleolithicum en mesolithicum275 (Fig. 94). Het overgrote gedeelte van de gekende sites situeert zich op de tertiaire heuvelruggen van het Hageland, die intensief werden geprospecteerd door een aantal amateurarcheologen. Het resultaat hiervan werd gebundeld in het proefschrift van P. Vermeersch276. Ook op andere tertiaire heuvelruggen zijn sites gekend, zoals bijvoorbeeld te Ronse-Muziekberg277. De meeste andere gekende sites bevinden zich in de zandleemstreek in de valleicontexten, zoals in de Wingevallei in Holsbeek, of bij het Schulensbroek in de Demervallei (zie 2.4.2.1). In de leemstreek is het aantal gekende sites bijzonder schaars, en bestaat bovendien voor het grootste deel uit ‘losse vondsten’, sites uit deze periodes die onderzocht zijn geweest via opgravingen zijn nagenoeg onbestaande278. Dit is enerzijds wellicht te wijten aan de erosieproblematiek daar, waardoor enerzijds op de toppen en flanken van heuvelruggen eventuele sites zullen geërodeerd zijn, en waardoor anderzijds onderaan de hellingen en in de valleien eventuele sites diep bedekt zijn onder dikke pakketten colluvium (zie 2.4.3.2.4). Een uitzondering wordt gevormd door de site Tongeren-Plinius, waar een goed bewaarde finaalpaleolithische site werd aangetroffen in een afgedekt niveau. Vijf vondstconcentraties werden opgegraven, waarvan enkele een haard vertoonden. Verbrand bot uit één hiervan werd op de overgang van de Allerød naar Jonge Dryas gedateerd, maar de geomorfologische betekenis van de afgedekte context bleef onduidelijk279.

Onderzoeksbalans 2008: Van Gils et al. 2019. Vermeersch 1976. 277 Crombé 1989. 278 Onderzoeksbalans 2008: Van Gils et al. 2019. 279 Dijkstra et al. 2006. 275 276

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 108

Booronderzoeken

2022

Ook uniek is van de laatpaleolithische magdaleniaansite van Kanne, ontdekt tijdens de uitbreiding van het Albertkanaal en opgegraven in 1978280. Ook deze site bevond zich in een afgedekte context. Het betreft nog steeds de enige gekende goed bewaarde magdaleniaansite in Vlaanderen. Opvallend is dat in Tongeren op verschillende plaatsen, en telkens geassocieerd met ‘zandlichamen’, mesolithische artefacten aan het licht kwamen, bijvoorbeeld te Tongeren-Vermeulenstraat281. Recent onderzoek wees echter uit dat dit ‘wit zand’, dat van Tertiaire oorsprong is (Formatie van Berg) in Tongeren vooral in secundaire context voorkomt, en afkomstig is van tertiaire heuveltoppen dichtbij de stad282. Het zand werd wellicht tijdens de Romeinse periode gebruikt als nivellering. Dit betekent evenwel dat deze zandige tertiaire toppen wellicht wel werden gefrequenteerd tijdens het mesolithicum (en neolithicum). De schaarste aan sites uit deze periodes in de leemgebieden is wellicht echter ook deels een archeologische realiteit. Ook elders in Europa wordt het grotendeels ontbreken van sites op de leemgronden immers opgemerkt283. Een mogelijke verklaring hiervoor is, t.a.v. de dekzandgebieden, de kleinere variatie aan ecotopen, en de mindere aanwezigheid van grotere rivieren en ander open water. Deze kleinere biodiversiteit had dus wellicht een mindere ‘aantrekking’ op de jagerverzamelaarsgroepen. Vanaf de komst van de Bandkeramische groepen speelt mogelijk ook de concurrentie met deze nieuwkomers een zekere rol, hoewel er ook zeker contacten waren tussen de jager-verzamelaars en de boerengemeenschappen op de leemgronden284. Hierbij moeten we wel nog de rol aanhalen die de regio’s van de zandleem- en leemstreken speelden bij de ‘ontginning’ van diverse steensoorten. Het gebruik van Wommersomkwartsiet, waarvan de ontsluiting gelegen is op een plateau bij het dorpje Wommersom in de regio van Tienen, tijdens het mesolithicum is uiteraard zeer bekend. Een andere kwartsietsoort (‘kwartsiet van Tienen’ of ‘Tienen Kwartsiet’) komt ook uit deze regio285. Hiervan zijn momenteel ‘extractiezones’ gekend te Hoegaarden en Jodoigne286. Daarnaast werd eveneens ftaniet ontgonnen en ‘verhandeld’ uit de regio van het Boven-Dijlebekken287, en verschillende vuursteen ’soorten’ uit Belgisch Haspengouw. Hoe deze ontginning en transport van deze grondstoffen precies plaats vonden is niet gekend, maar de aanvoerlijnen liepen dus sowieso doorheen de leem- en zandleemstreek. Specifiek en kenmerkend voor de leemstreek is de aanwezigheid van sites van de ‘Bandkeramiek’. Een overzicht van de gekende sites en vondsten en de problematiek van het beheer van deze sites werd recent gepubliceerd in een overzichtsrapport288.

Vermeersch et al. 1985. Onderzoeksbalans 2008. 282 Dreesen et al. 2020. 283 Bijv. Tringham 2014. 284 Cf. bijv. Meylemans et al. 2018b. 285 Cnudde et al. 2013; Gendel 1982; Gobbin 2004; Robinson et al. 2010. 286 Van Liefferinge 2018. 287 Caspar 1984. 288 Meylemans et al. 2018b. 280 281

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 109

2.4.3.2 2.4.3.2.1

Geologie en geomorfologie, bodems Algemeen overzicht

Buiten de bovenlopen van verschillende rivieren van het Scheldebekken zijn de voornaamste kenmerken van de zandleemstreek en leemstreek die hier relevant zijn, de aanwezigheid van een groot aantal tertiaire heuvelruggen (in het Hageland en de Vlaamse Ardennen; een aantal hiervan lopen door tot in de archeoregio’s Kempen en Zandstreek), en het glooiende landschap van de leemstreek met zijn erosiegevoelige lössbodems. 2.4.3.2.2

De tertiaire heuvelruggen

De tertiaire heuvelruggen van het Hageland vormt een opvallend geheel van langwerpige parallelle smalle ruggen van telkens verschillende kilometer lang en minder dan een kilometer breed289 (Fig. 95). Ze bevinden zich ten oosten van de vallei van de Dijle en tussen het Kempens Plateau. De Demervallei heeft zich een weg gebaand tussen de heuvelruggen. Net ten zuidoosten van dit punt van ‘doorbraak’ vloeit de Demer samen met de Herk, de Gete en de Velp. Zoals al gezegd in 2.4.3.1 is een vrij groot aantal sites uit het finaalpaleolithicum/mesolithicum gekend van op de heuvelruggen, vooral gekend van oppervlakteprospecties290. Deze sites zijn voornamelijk gesitueerd op de toppen van deze heuvelruggen. Ook oppervlaktevindplaatsen van het middenpaleolithicum zijn hier gekend. Deze toppen worden gekenmerkt door zandige bodems waar soms de tertiaire Diestiaan bruinrode ijzerzandsteen dagzoomt. Op verschillende plaatsen, vooral op de flanken, komen oude groeves voor waar deze zandsteen werd ontgonnen. Op de locatie van deze groeves is de kans op de aanwezigheid van bewaarde steentijdsites uiteraard onbestaande.

Fig. 95: De tertiaire heuvelruggen van het Hageland op een hillshade verwerking van het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen.

289 290

Houthuys & Matthijs 2018. Vermeersch 1976.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 110

Booronderzoeken

2022

De Vlaamse Ardennen, een serie getuigenheuvels van Noord-Frankrijk tot Kester, met onder andere de Kemmelberg, Koppenberg en Kesselberg, vertonen een gelijkaardig archeologisch potentieel. Ook hier zijn oppervlaktevondsten gekend uit het middenpaleolithicum, en vondsten en sites uit andere periodes van de steentijd, van finaalpaleolithicum tot neolithicum (bijv. op de Muziekberg, Patersberg en Kemmelberg). Recent wordt beargumenteerd dat de genese van de Hagelandse heuvels verschilt van deze van de Vlaamse Ardennen, maar dat is verder niet relevant voor het archeologisch potentieel291. 2.4.3.2.3

De leemgronden

De zogenaamde lössgordel loopt van Frankrijk, door het zuiden van Vlaanderen en het noorden van Wallonië, over Nederlands Limburg en Duitsland, tot in Rusland (Fig. 96). Deze löss werd, zoals de dekzanden, afgezet in periglaciale omstandigheden, in diverse periodes (Fig. 97 en Fig. 98). De laatste periode van afzetting is gesitueerd in de laatste fase van het pleniglaciaal. De dikte van deze lösspakketten varieert, en kan tot ca. 20m zijn. In deze löss kunnen diverse paleobodems voorkomen, waarin soms archeologische sites uit het middenpaleolithicum aanwezig zijn. De leemstreek kent een typisch golvend reliëf, door het reliëf van het tertiaire substraat en de wisselende dikte van de afgezette lösspaketten. Dit golvend reliëf in combinatie met de leembodems zorgt voor een extreme gevoeligheid van deze gronden voor erosie. Het inschatten van dit aspect is dan ook van essentieel belang voor het inschatten van het ‘bewaringspotentieel’ voor sites uit het finaalpaleolithicum en mesolithicum, van deze bodems (zie 2.4.3.2.4).

Fig. 96: Verspreiding van de lössgordel in Europa292

Cf. agentschap Onroerend Erfgoed 2022: Ontstaan van de restheuvels van Vidaigneberg tot Kesterberg [online] https://id.erfgoed.net/themas/17288 (Geraadpleegd op 07-04-2022). 292 Uit Kołodyńska-Gawrysiaka & Poesen 2017. 291

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 111

Fig. 97: Lithostratigraphische eenheden van de Belgische lössgordel293.

293

https://ncs.naturalsciences.be/quaternary/introduction-figs

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 112

Booronderzoeken

2022

Fig. 98: Deze zuidwest/noordoost sectie van Lafelt to Veldwezelt toont de relatie tussen de verschilden leden van de Veldwezelt Formatie, van het middenpleistoceen, over de laatste tussenijstijd (Eemiaan) tot het vroege Weichseliaan294.

2.4.3.2.4

Bodems

Op de bodemkaart worden de lössbodems aangeduid met textuurklasse ‘A’. Zoals eerder al opgemerkt is een groot deel van de bodems voornamelijk onder de invloed van landbouw in de leemstreek in meer of minder mate onderhevig geweest aan processen van erosie en colluviatie. In een aantal gebieden komen wel nog grote oppervlakken voor met relatief ongeschonden bodems. In dergelijke ongestoorde bodemprofielen, bijvoorbeeld in het Zoniënwoud, zijn de meeste bodems van het Abctype: lemig (A..) , goed gedraineerde (.b.) bodems met een sterk verbrokkelde of gevlekte textuur Bhorizont (..c). Hier kan de bodemopbouw van de lössbodems goed afgeleid worden: “Het bodemprofiel op het plateau en langs zachte hellingen wordt gekenmerkt door een zeer dunne A horizont (enkele cm dik) en een gebioturbeerde of biologisch actieve (grotendeels door wortels) bruine B-horizont tot 30 cm diepte. Vanaf 30-45 cm tot 100-120 cm komt een verdichte B-horizont met kleiaanrijking (B2t-horizont) voor. De wortels en vooral water geraken dieper in de bodem langs een grove prismastructuur. Daaronder begint een kleiaanrijkingshorizont (B3t-horizont) onder de vorm van kleiuitlogings- en aanrijkingsbanden en waar de wortels terug uitspreiden. Op een diepte tussen 250 tot 350 cm bereikt

294

https://ncs.naturalsciences.be/quaternary/introduction-figs

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 113

men ten slotte het moedermateriaal, de kalkrijke löss (C-horizont)”295. Het ontbreken van grootschalige erosieprocessen in het Zoniënwoud kan worden afgeleid aan de hand van de bovengrens van de Bthorizont, die altijd op dezelfde diepte voorkomt in de verschillende landschapsposities (Fig. 99).

Fig. 99: Schematische weergave van de evolutie van de bodemvorming in lössgronden op plateauposities, vanaf het laatglaciaal296.

In de gebieden onder landbouw bieden de bodems, en dan ook de profielontwikkelingsklassen op de bodemkaart, een ander beeld. Op de plateaus zijn dit doorgaans droge leembodems met een textuurB-horizont en een relatief dikke A-horizont (bodemserie Aba0), op zachte hellingen droge leembodems met een textuur B-horizont en een dunne A-horizont (<40 cm)(bodemserie Aba1), en op zachte hellingen droge leembodems met een textuur B-horizont en een dunne A-horizont (<40 cm)(bodemserie Aba1). Langsheen steile hellingen kan de Bt-horizont afwezig zijn en komen droge leembodems met een bruine B-horizont (bodemserie Abb) voor. In de valleien zijn bodems dikwijls ontwikkeld op colluviale sedimenten: droge tot matig gleyige leembodems zonder duidelijke Bhorizont en zonder profielontwikkeling (bodemseries Abp tot Adp). Onder deze colluviale gronden kunnen de oorspronkelijke profielen bedolven liggen onder dit colluvium dat plaatselijk tot verschillende meter dik kan zijn297 (Fig. 100). De erosie van bodems is in deze regio dus zeer ingrijpend298. Dit is vooral menselijk geïnduceerd door de impact van landbouw, en startte vermoedelijk al (op kleine schaal) vanaf de periode van de Bandkeramiek299. Onderzoek in o.a. Meerdaalwoud toonde aan dat de ontwikkeling van grote erosiegeulen op de hellingen gerelateerd kan worden aan de bewoning en landbouw in de Romeinse periode300

Ampe et al. 2015. Ampe et al. 2015. 297 Ampe et al. 2015. 298 Verstraeten et al. 2006. 299 Meylemans et al. 2018b. 300 Poesen et al. 2018. 295 296

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 114

Booronderzoeken

2022

Zoals vast te stellen is in o.a. het alluvium van riviervalleien301 is deze erosie echter sterk toegenomen in recentere periodes, en te relateren aan de enorme uitbreiding van de landbouw in de 20ste eeuw302. In sommige zones, op de toppen van de plateaus bijvoorbeeld, is de erosie in dergelijke mate ver gevorderd dat de tertiaire zanden hier dagzomen, dikwijls gekenmerkt door de aanwezigheid van veel keien en grind. Hierbij moet wel de kanttekening gemaakt worden dat op sommige van deze heuvelruggen nooit een lösspakket schijnt afgezet te zijn, zoals het voorbeeld van het ‘witte zand’ in Tongeren duidelijk maakt303.

Fig. 100: Oorspronkelijke leembodem bedolven onder een pakket colluvium.

Bijv. Notebaert et al. 2009. Van Oost et al. 2005. 303 Supra, & Dreesen et al. 2020. 301 302

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 115

Het in kaart brengen van deze mate van erosie is uiteraard belangrijk voor de inschatting van het bewaringspotentieel van archeologische sites uit de finaalpaleolithicum en mesolithicum. Hiervoor kunnen in eerste instantie de erosiekaarten gebruikt worden die werden opgemaakt door de KULeuven304. In verschillende testprojecten bleken reeds de mogelijkheden voor het gebruik van deze modellering voor de evaluatie van archeologische sites en zones305. Gecombineerd met deze modellering kunnen luchtfoto’s gebruikt worden in functie van indicaties van recente erosie306. Bij de ‘potentiële bodemerosiekaart per perceel’ (2016) is te zien dat hellingen dikwijls worden gekarteerd als zones met een medium tot hoog erosiepotentieel. Op de percelen op de plateaus wordt dit potentieel aan bodemerosie doorgaans als ‘laag’ of ‘medium’ gekarteerd. Wanneer we dit nader bekijken op de watererosie- en bewerkingserosiemodelleringen dan zien we dat de erosie door waterafvoer voornamelijk op de hellingen zelf wordt gemodelleerd. De locatie van de gemodelleerde bewerkingserosie is vooral aanwezig op concave landschapsdelen, zoals de bovenzijde van hellingen307. Zoals hierboven al werd aangegeven zijn ook de dieptes van voorkomen van de natuurlijke bodemhorizonten in de lössbodems een mogelijke indicatie van de mate van historische en recente erosie. De belangrijkste referentiedieptes zijn die van de boven- en ondergrens van de maximum kleiaanrijkingshorizont en de bovengrens van de nog kalkhoudende löss. De oorspronkelijke diepte van deze bodemhorizonten hangt echter af van verschillende factoren, waaronder topografie (hellingsconfiguratie, -oriëntatie en -graad) en oorspronkelijke hoeveelheid kalk in de löss. Dat variaties in elk van deze factoren de diepte beïnvloeden betekent dat de vergelijking van dieptes met gekende referentiewaarden of best mogelijke benadering van de oorspronkelijke/natuurlijke dieptes voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd308. Dieper in de löss kunnen verschillende (complexen van) paleobodems voorkomen309 (Fig. 97, Fig. 98 en Fig. 101). Deze hebben zich in verschillende interstadialen gevormd, wanneer geruime tijd geen lössaccumulatie plaatsvond. Het Rocourt pedocomplex is waarschijnlijk het bekendste, en bestaat uit drie afzonderlijke pedogenesen uit het Eemiaan en de interstadialen van het vroeg Weichseliaan. De Hees, Montenaken en Pottenberg pedocomplexen zijn nog ouder. In deze bodems kunnen vroeg- en middenpaleolithische sites bewaard zijn, zoals Veldwezelt-Hezerwater, Kesselt-Op De Schans310.

Notebaert et al. 2006. Meylemans 2009; Vanmontfort et al. 2006. 306 Meylemans 2009. 307 Cf. bijv. Meylemans et al. 2018b. 308 Vanmontfort et al. 2006. 309 Zie hoofdstuk over Romont Group: https://ncs.naturalsciences.be/quaternary/lithostratigraphy 310 Van Baelen 2017; Bringmans 2006; Lauwers & Meijs 1985; Vroomans et al. 2006. 304 305

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 116

Booronderzoeken

2022

Fig. 101: Deze wand van een leemgroeve te Kesselt toont meerdere afgedekte paleobodems. De grijze banden zijn gelic gleysols, bodems die zich vormden bij permafrost omstandigheden (© Eenheid Prehistorische Archeologie, KU Leuven).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 117

2.4.4 De poldergebieden, kustzone en de Noordzee 2.4.4.1 2.4.4.1.1

De kustzone en de Noordzee Beknopt overzicht van de archeologische kennis

De Noordzee en het kustgebied maakten in de prehistorie deel uit van het dekzandgebied, het is pas later gedurende het holoceen dat door mariene invloed dit landschap tot zijn huidige vorm werd gekneed, via complexe processen van erosie en sedimentatie (zie 2.4.4.1.2). Het ‘gebruik’ van dit landschap in de prehistorie was dus gelijkaardig aan de rest van het dekzandgebied, maar door de latere ontwikkelingen werden enerzijds grote delen van dit dekzandlandschap geërodeerd, anderzijds afgedekt door veen en mariene sedimenten. Wat betreft het vroeg- en middenpaleolithicum geldt ook dat op grotere diepten de afzettingen van de Vlaamse vallei zich verder uitstrekken onder de afzettingen van de kustvlakte (en de Noordzee), zodat er op grotere diepten ook nog potentieel is op de aanwezigheid van sites en vondsten uit deze periodes (zie 2.4.6.2). Het potentieel aan paleolithisch en mesolithisch erfgoed in de Noordzee wordt duidelijk gemaakt door diverse ‘opgeviste’ vondsten311. Uit het gebied van de kustvlakte en de Belgische Noordzee zijn echter slechts weinig vondsten en sites uit de steentijd gekend (Fig. 102), maar er is ook maar weinig gericht onderzoek naar uitgevoerd. Op de dekzandrug Gistel-Brugge-Stekene net ten zuiden van de kustvlakte, en met enkele ‘uitlopers’ in de kustvlakte, is vooral via veldkartering een vrij groot aantal sites gerapporteerd. In de kustvlakte zelf beperkten de vondsten tot vrij recent zich veelal tot losse vondsten van lithisch materiaal uit de strandzone312, of vondsten van gepolijste bijlen die aan het licht kwamen bij veenwinning313. Deze, alsook de recentere vondst van een paleolithisch artefact uit een context van jonger veen314, komen echter steeds wellicht uit secundaire, herwerkte contexten. Recenter kwamen bij preventieve archeologische onderzoeken in de oostelijke kustvlakte ten noorden van Brugge echter ook enkele sites uit finaalpaleolithicum en mesolithicum aan het licht, die zich nog in een primaire context bevonden: op restanten van het plaatselijk niet geërodeerde dekzandlandschap, afgedekt door veen en klei, en geassocieerd met podzolbodems, nl. de sites Brugge-Landslag Oost 2315, Koolkerke-Arendstraat316, en Dudzele-Zonnebloemweg317. Zoals een projectie van de locaties van deze sites op het DHM Vlaanderen mooi toont bevinden deze sites zicht in de lagere gedeelten tussen de kreekruggronden (Fig. 103; 2.4.4.1.2).

Amkreutz et al. 2018. Cf. Pieters et al. 2010; 2020. 313 Termote et al. 1994. 314 Mestdagh & Vanhoute 2019. 315 In ’t Ven et al. 2005. 316 Noens et al. 2018. 317 Noens et al. 2018; Verwerft et al. 2016b. 311 312

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 118

Booronderzoeken

2022

Fig. 102: Steentijdsites in de regio op basis van de CAI, met aanduiding van de contouren van de verschillende archeoregio’s.

Fig. 103: De locaties van de sites Brugge Landslag Oost 2 (CAI 152699), Koolkerke Arendstraat (CAI 220038), en Dudzele Zonnebloemweg (CAI 165810) geprojecteerd op een grijsschaalverwerking van het DHMV2.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 119

2.4.4.1.2

Geologie en geomorfologie, bodems

De processen die de huidige kuststreek hebben gevormd zijn complex, en sterk afhankelijk van de invloed van de zeespiegelstijging tijdens het holoceen, en voor de laatste 2000 jaar ook van menselijke ingrepen318. Zoals reeds hogerop gesteld maakte de huidige kustvlakte tijdens de prehistorie deel uit, samen met het gebied van de Noordzee, van het dekzandgebied. Op het einde van de laatste ijstijd lag het zeepeil ongeveer 100 tot 130m lager dan nu, waardoor het gebied van de Noordzee grotendeels droog lag en deel uitmaakte van een oud valleisysteem waarin rivieren als Schelde, Maas, Rijn, Theems en Seine uitmondden319. In de westelijke kustvlakte was in de periode van het laatglaciaal ook een dergelijke paleovallei aanwezig met diverse rivierlopen, in de vallei waar nu de IJzer stroomt. De oorspronkelijke vallei was enkele kilometer ten westen van de huidige rivierloop. In het algemeen was het dekzandreliëf in de westelijke kustvlakte, met de aanwezigheid van deze paleovallei met dieptes tot 12 en -18m TAW, heel wat lager gelegen dan dit reliëf in de oostelijke kustvlakte, met de top van het dekandlandschap daar tussen -5 en +5m TAW. De mariene invloed liet zich dan ook heel wat later gelden in dit oostelijke gedeelte320. In de westelijke kustvlakte was deze invloed via de IJzer-paleovallei al aanwezig vanaf ca. 9500 cal BP, waar de stijgende grondwatertafel ook resulteerde in vorming van veen (het ‘basisveen’). Onder invloed van de verdere zeespiegel- en grondwaterstijging breidde deze veengroei zich verder uit, zodat rond 6800 cal BP deze veengroei plaats vond op een meer regionale schaal, plaatselijk onderbroken door afzettingen van getijdengeulen. Deze veenpakketten kunnen plaatselijk een dikte bereiken van ca. 4m. Vanaf ca. 5500-5000 cal BP verliep de zeespiegelstijging veel minder snel, waardoor sedimentatie buiten de hoofd getijdegeulen nagenoeg stil viel. In deze periode, tussen ca. 5500 en 4500 cal BP, ontwikkelde zich een uitgebreid zoetwatermoeras, en werd een pakket ‘oppervlakteveen’ gevormd, met een dikte variërend tussen 1 en 3m. De toenmalige kustlijn, met een strook schorren en duinen, lag een stuk meer naar het noordwesten dan nu het geval is (Fig. 104). In het laatholoceen werd de mariene invloed terug intenser, waardoor via de getijdengeulen klastische sedimenten werden afgezet en de veenvorming werd afgeremd. De veenvorming in de kustvlakte stopte wel niet overal tegelijkertijd, maar liep plaatselijk zeker nog door tot in de late Romeinse periode/vroege middeleeuwen. Vanaf ca 2800 cal BP (begin van de ijzertijd), onder invloed van klimatologische omstandigheden (het zgn. Van Geel event321), en mede gevoed door toenemende waterafvoer van het dekzandgebied ten zuidoosten door menselijk ingrijpen (toenemende ontbossing voor landbouw) intensifieerde deze impact, met de insnijding van een denser netwerk van getijdengeulen tot gevolg (Fig. 105). Dit netwerk werd gedurende de volgende eeuwen nog verder uitgebreid, waarbij sommige geulen tot op een diepte van 25m de onderliggende pleistocene afzettingen erodeerden322. Doordat de waterafvoer voornamelijk via deze geulen gebeurde, en door veenexploitatie vanaf de Romeinse periode, droogde het veen uit en compacteerde, waardoor de met klastische sedimenten opgevulde geulen nu doorgaans hoger liggen in het landschap (inversie van de topografie). Zowel de grotere als de kleinere van deze voormalige kreken (kreekruggronden) kunnen dan ook gemakkelijk herkend worden via het DHMV (Fig. 106). Ook op de geomorfologische kaart van de regio rond Oostende323 is dit netwerk van kreekruggronden in enige mate van detail weergegeven (Fig. 107). Gezien de bodemkaart voor de kustvlakte eerder ook de plaatselijke opbouw eerder dan de bodemvorming beschrijft kan deze voor dit gebied eerder ook beschouwd worden als de combinatie van een quartairgeologische en geomorfologische benadering. Zo worden op deze kaart ook de

Voor een recent overzicht cf. Baeteman 2018. Cf. Missiaen 2012. 320 Baeteman 2018, 316. 321 Zie ook 2.4.2. 322 Baeteman 1999. 323 De Moor 1990. 318 319

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 120

Booronderzoeken

2022

‘kreekruggronden’ aangeduid, alsook zones met ‘overdekt pleistocene gronden’ (Fig. 108). Bij deze laatste categorie moeten we uiteraard opmerken dat dit enkel zo is gekarteerd wanneer dit overdekt pleistoceen zich binnen het boorbereik van de karteerders bevond.

Fig. 104: Reconstructie van het landschap van een deel van de kustvlakte in de periode van de bronstijd (© Raakvlak).

Fig. 105: Reconstructie van het landschap van een deel van de kustvlakte in de periode van de ijzertijd (© Raakvlak).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 121

Fig. 106: DHMV van de kustvlakte (grijswaardenschaal tussen 2,2 en 6,2m TAW).

Fig. 107: Geomorfologische kaart van het kaartblad Oostende324.

324

De Moor 1990.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 122

Booronderzoeken

2022

Fig. 108: Uittrekksel uit de bodemkaart met aanduiding van de ‘kreekruggronden’ (lichtblauw) en ‘overdekt Pleistocene gronden (paars). Vergelijk met Fig. 107.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 123

2.4.4.2 2.4.4.2.1

De Scheldepolders Beknopt overzicht van de archeologische kennis

Een belangrijk element in de Scheldepolders is uiteraard de aanwezigheid van het Schelde-estuarium. Zoals in het Beneden-Scheldebekken werd het archeologische potentieel van deze gebieden op het vlak van de prehistorie reeds vroeg aangetoond aan de hand van vondsten afkomstig van baggerwerken, en de aanleg van dokken in de Antwerpse haven. Tot de oudste van deze vondsten behoort een aantal vuurstenen artefacten die werden aangetroffen ter hoogte van de bedrijfsterreinen van Bayer in Lillo. Het betreft hierbij een nagenoeg volledige, middenpaleolithische vuistbijl en een relatief grote klingkern die op basis van zijn technomorfologische kenmerken als finaalpaleolithisch wordt gedateerd325. Uit het mesolithicum en neolithicum zijn onder deze oudere vondsten eveneens verschillende vuurstenen artefacten gekend, waarvan een aantal zonder enige twijfel werd aangetroffen bij de aanleg van de havendokken of rechtstreeks uit de Schelde zijn opgebaggerd326. Opvallend is het grote aantal aan quasi volledige, gepolijste bijlen bij deze vondsten, ongetwijfeld een gevolg van selectieve inzameling327. Georges Hasse, die ook de grote havenwerken van 1902 tot 1907 volgde, maakt ook melding van enkele prehistorische vondsten: ‘… des ossements entaillés au silex, des silex utilisés et taillés, un marteau en bois de cerf, des poids de filets en grès bruxellien, et enfin … des ossements entaillés au silex et au métal.’328. Naast een bijlhouder en een doorboorde basisbijl uit het Kattendijkdok bezitten de verschillende museumcollecties nog andere artefacten uit been of gewei die uit het Scheldealluvium afkomstig zijn. De vindplaatsgegevens van deze vaak zeer oude vondsten ontbreken echter bijna altijd329. Bij recentere ontdekkingen zijn de contextuele gegevens gelukkig iets beter. Zo werden begin jaren 1970 door R. Waterschoot een groot aantal vondsten geborgen uit de baggerspecie ter hoogte van de Krankeloonpolder (Zwijndrecht)330. Naast artefacten uit vuursteen gaat het voor de prehistorie om drie volgtakbijlen, een fragment van een geweikroon, twee benen spitsfragmenten en een dolk. Deze objecten moeten opgebaggerd zijn uit het Scheldetraject tussen het nauw van Bath en de Krankeloonpolder. In de jaren 1990 ten slotte kwamen nog op twee locaties langs de Schelde artefacten aan het licht. De eerste locatie is te vinden ter hoogte van de Scheldebocht Kallo Ketelplaat331 aan het Ketenisseschor. Hier werden door B. Vergauwen tussen 1995 en 1999 een volgtakbijl, drie fragmenten van een geweibasis evenals drie geweistangfragmenten aangetroffen. De objecten kwamen door oevererosie bloot te liggen. De tweede locatie bevindt zich in Lillo, wederom vlakbij de terreinen van Bayer332. Hier werden in 1991 door J. Claessens verschillende prehistorische artefacten ontdekt bij controle van de dijkwerken in het kader van het Sigmaplan. Onder de artefacten bevindt zich o.m. een volgtakbijl. In de Scheldepolders werden de laatste decennia eveneens diverse onderzoeken uitgevoerd, naar aanleiding van ruimtelijke ontwikkelingen in het kader van de haven van Antwerpen.

Van Strydonck & De Mulder (red.) 2000, 21, fig. 11, 32, fig. 18. Warmenbol 1987. 327 Cf. bijv. Hasse 1912, bij de aanleg van het Kattendijkdok. 328 Hasse 1907, 355. 329 Hurt 1987, 50. 330 Verlaeckt 1993. 331 Vergauwen 2003. 332 Claessens & Van Peer 1991. 325 326

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 124

Booronderzoeken

2022

Naar aanleiding van de aanleg van het Verrebroekdok en het Deurganckdok333, en de uitbreiding van de ambachtelijke zone te Verrebroek ’Aven Ackers’334 werden verschillende grootschalige noodopgravingen uitgevoerd op steentijdkampementen uit verschillende fasen van het finaalpaleolithicum, en het (finaal)mesolithicum (Swifterbant). De sites bevonden zich op de toppen en flanken van de pleistocene (dekzand)ruggen. In de periode van het finaalpaleolithicum en vroegmesolithicum waren dit hoofdzakelijk vrij ‘droge’ landschappen335. In de periode van het finaalmesolithicum kende het gebied toenemende invloed van getijden336. Verschillende van deze sites vertoonden een goede bewaring van de archeologische resten. Door hun topografisch lage ligging (< 3 m TAW) genieten de prehistorische relicten in deze regio een natuurlijke afdekking van veen (gevormd vanaf ca. 6000-5000 BP) en alluviale klei (vanaf de middeleeuwen), die zorgt voor een natuurlijke bescherming. Een belangrijk geomorfologisch element in het gebied is de dekzandrug Maldegem-Stekene337. Tijdens het finaalpaleolithicum (Federmessercultuur) en het mesolithicum vormde deze zandrug een belangrijke trekpleister. Bij veldprospecties uitgevoerd door amateurarcheologen338 binnen de zeldzame zones met dunne kleiafdekking (zandsubstraat binnen boorbereik) zijn over een afstand van bijna 7 km langsheen de zuidelijke rand van deze zandrug resten van prehistorische bewoning aangetroffen. Enkele van deze locaties werden tevens met archeologische boringen aan een eerste waardering onderworpen339. Booronderzoek in het ca. 25 ha groot uitbreidingsgebied van de ambachtelijke zone van Verrebroek ‘Aven Ackers’ toonde aan dat in de polders ten zuiden van de hoge dekzandrug eveneens steentijdsites aanwezig zijn, die bovendien beter bewaard zijn omwille van een dikker afdekkend pakket340. Ze bevinden zich doorgaans op kleine, vaak geïsoleerde (dek)zandopduikingen, die gemiddeld 1 à2 m lager gelegen zijn dan de grote dekzandrug en daardoor bedolven liggen onder een veen/kleipakket. Ten zuiden van de ambachtelijke zone ‘Aven Ackers’ werd in het kader van de aanleg van het ‘Logistiek Park Waasland West’ te Beveren eveneens een zeer rijk, uitgestrekt en goed bewaard prehistorisch (voornamelijk mesolithisch) sitecomplex aangetroffen341. Het onderzoek toont hier een zeer dicht patroon van mesolithische vindplaatsen, die voornamelijk aanwezig zijn op de hoger gelegen zandige ruggen. Door de afdekking met veen en klei is het vroegere reliëf en de bodem (plaatselijk met een uitgesproken podzolbodem) hier zeer goed bewaard. Deze hoger gelegen zones zijn eveneens op het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II relatief goed te herkennen.

Crombé et al. 2003; Crombé (red.) 2005. Van Roeyen 1990; Bats et al. 2004; Sergant & Wuyts 2006; Sergant et al. 2007. 335 Crombé (red.) 2005; Crombé et al. 2013a. 336 Verhegge et al. 2014. 337 Heyse 1979, zie 2.4.2.2.4. 338 O.a. De Meireleir & De Bock 2004; De Bock & De Meireleir 2005. 339 Cordemans et al. 2001. 340 Bats et al. 2004; Sergant & Wuyts 2006. 341 Crijns et al. 2014, Perdaen et al. 2021. 333 334

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 125

De ‘Vrasenepolder’342, onmiddellijk ten westen van de zone van het ‘Logistiek Park Waasland West’ gelegen, biedt een gelijkaardige archeologische rijkdom. Het onderzoek in dit gebied is tot nog toe enkel van verkennende aard geweest. Dit omvatte veldprospecties van amateurarcheologen en boringen in het kader van enkele wetenschappelijke onderzoeksprojecten343. Hierbij kwamen meerdere steentijdsites aan het licht. De gekende vindplaatsen bevinden zich allen in het noorden van de zone en vormen een nagenoeg aaneengesloten sitecomplex op de zuidelijke flank van de dekzandrug.

2.4.4.2.2

Geologie en geomorfologie, bodems

Fig. 109: Profielsleuven doorheen de lagere delen van het dekzandreliëf op de opgravingssite van Beveren-Logistiek Park Waasland West. De profielen tonen een door veen en alluviale afzettingen bedekt dekzandlanschap344.

Zoals hogerop al werd gesteld bestaat de ondergrond van de Scheldepolders grotendeels uit dekzandformaties, die zijn afgedekt door holocene sedimenten345. Deze eolische zanden dateren uit het pleni- en laatglaciaal, analoog aan de situatie in de Zandstreek en Kempen (zie 2.4.1.2.2). Lokaal komen laatglaciale/vroegholocene fluviatiele afzettingen voor (kronkelwaardafzettingen) van een meanderend riviersysteem. In veel zones worden deze formaties afgedekt door veen geaccumuleerd in een moerasomgeving, daterend uit het holoceen, dat in dikte kan variëren van slechts een dun laagje

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/302980. Cordemans et al. 2001. 344 Bron: Perdaen et al. 2021, fig. 17. 345 Deze synthese is grotendeels gebaseerd op Missiaen et al. 2017. 342 343

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 126

Booronderzoeken

2022

van enkele centimeters tot ca. 6 m in de lagere delen van het pleistocene reliëf (Fig. 109). Vanaf het middenholoceen (vanaf ca. 6000 BP) kwam het noordoostelijke deel van de Waaslandse Scheldepolders onder mariene invloed, waardoor een estuarien getijdenlandschap ontstond. De sedimenten van deze ontwikkeling (hoofdzakelijk grijze tot zwarte kleien) overdekken er in het algemeen het veen, en hebben plaatselijk de top van dit veen opgeruimd. Over het hele gebied komen sequenties van laatholocene estuariene zandige en kleiige afzettingen voor, afgezet in een getijdenlandschap346. Deze afzettingen zijn zeer variabel, zowel in voorkomen als in dikte (variërend van enkele centimeters tot ca. 10 m). De meest recente afzettingen zijn postmiddeleeuwse alluviale hoofdzakelijk kleiige afzettingen. De bodemvorming in de top van de pleistocene dekzanden is analoog aan de situatie in de Kempen en de Zandstreek, met podzolen en bodems met een humeuze aanrijkingshorizont als veel voorkomende bodemtypes (zie 2.4.1.3.1 en 2.4.1.3.2).

346

Cf. ook Kiden & Verbruggen 2001; Kiden 2006.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 127

2.4.5 De Maasvallei en Maasterrassen 2.4.5.1 2.4.5.1.1

Geologie, geomorfologie, bodems Algemeen

De archeoregio Maasvlakte omvat een relatief smalle strook aan de linkeroever van de Maas, met enkel de holocene vallei. In dit hoofdstuk bespreken we echter een ruimere zone, met inbegrip van de verschillende terrassen die de Maas heeft gevormd (Fig. 110). In principe hoort ook het Kempens Plateau bij de maasterrassen, maar deze zone wordt verder besproken in het hoofdstuk van de archeoregio Kempen (zie 2.4.1). De vorming en de huidige morfologie van deze terrassen is het resultaat van een complex samenspel van tektonische activiteit en verschillende uitschurings- en sedimentatiefasen van de Maas. In Belgisch Limburg stroomt de Maas door twee tektonische zones: het opheffingsgebied van het Kempens blok in het zuiden (tussen Visé en Dilsen), en de Roerdalslenk, een dalingsgebied dat gesitueerd is tussen Rotem en Neer (Nl). De overgang tussen deze zones wordt gevormd door de Feldbiss-breuk. De beddingafzettingen van de Maas, zowel de huidige als alle vroegere beddingen van de rivier, bestaan op het Vlaamse grondgebied voornamelijk uit grinden, zodat zowel de oude als de jongere maasterrassen heel grindrijk zijn (Stokkemgrinden). De fasen van sedimentatie en uitschuring waren voornamelijk afhankelijk van klimatologische omstandigheden gedurende de stadialen van het (laat) Saalien en Weichselien. In deze koude perioden vertoonde de Maas een vlechtend riviernetwerk en werd de dalvlakte voornamelijk gekenmerkt door accumulatie van sedimenten (aggradatie). In de warmere tussenijstijden kreeg de Maas een meanderend karakter en kon de rivier zich insnijden en een vallei uitschuren. Daardoor verplaatste de dalvlakte zich en bleven de oudere afzettingen achter als hoger gelegen terrassen aan de rand van de nieuwe vlakte. De oudste terrassen liggen dus het hoogste in het huidige reliëf. Paulissen maakte voor de Belgische Maasvallei een belangrijke synthese347 en een vlakdekkende geomorfologische kartering (Fig. 111) op basis van eerdere publicaties, en eigen veldwerk en analyses. Hij onderscheidde daarbij enkele belangrijke eenheden en terrassen die nog steeds fungeren als een belangrijk algemeen landschappelijk kader. Via recentere paleogeografische karteringen van het volledige Nederlandse Maasdal en diens terrassen werd, op basis van o.a. 14C dateringen en de nauwkeurige topografische opnames van de beschikbare Digitale Hoogtemodellen, de ‘geomorfogenetische kaart van het Maasdal’ opgemaakt348 (Fig. 112 en Fig. 113). Deze kartering biedt meer details over de datering van de genese van de verschillende terrasniveaus en holocene afzettingen. 2.4.5.1.2

Pleistocene terrassen

Paulissen349 onderscheidde op het grondgebied van Vlaanderen vijf terrasniveaus boven de holocene dalvlakte, telkens begrensd door duidelijke randen. Vooral de terrassen van Eisden-Lanklaar, Maasmechelen en Geistingen zijn hier van belang. Het jongste van deze terrassen is dit van Geistingen, gevormd tijdens de Jonge Dryas. Dit terras komt in grote delen van het Maasdal voor350. Naar de geomorfogenetische kaart van het Maasdal omvatten

Paulissen 1973. Isarin et al. 2014; 2017; Woolderink & Cohen 2018; deze laatste is ter raadplegen via https://arcg.is/1H4L9W. 349 Paulissen 1973. 350 Tebbens 2018. 347 348

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 128

Booronderzoeken

2022

deze Jonge Dryas afzettingen in Vlaanderen zones bij en ten zuiden van Geistingen. Deze afzettingen bestaan voornamelijk uit grindpakketten en zandig alluvium afgezet door een verwilderd riviersysteem in kleine ondiepe beddingen (tot 2 m diepte). Omdat deze afzettingen werden gevormd na het pleniglaciaal ontbreekt een afdekkende dekzandmantel. Het terras van Maasmechelen dateert uit het laat Weichselien (pleniglaciaal). Zoals het terras van Geistingen is het een sedimentatieterras met afzettingen van een vlechtend riviersysteem in een koude periode. Het terrasniveau is ten zuiden van Eisden gemiddeld ongeveer 1 km breed, maar wordt vanaf Dilsen naar het noorden waaiervormig breder. In dit vlak komen diverse fossiele geulen voor die al dan niet bij elkaar aansluiten. Ze vormen depressies met een breedte tot soms enkele honderden meters. Deze depressies zijn op het Digitaal Hoogtemodel goed te onderscheiden, en zijn in algemene zin ook afgebakend op de geomorfogenetische kartering van het Maasdal (Fig. 114). De grindrijke afzettingen van dit terras worden, in tegenstelling tot het terras van Geistingen, afgedekt door een continue mantel van dekzandafzettingen. De dikte hiervan variëert. Plaatselijk komen ook laatglaciale (parabool)duinen voor. Het terras van Eisden-Lanklaar dateert uit het laat Saalien en komt continu voor doorheen de Maasvallei. Het terras wordt in het oosten begrensd door het terras van Maasmechelen en in het westen door de rand van de Maasvallei (in Vlaanderen grotendeels de oostelijke rand van het Kempens Plateau). Ook dit terras werd opgebouwd met grindrijke afzettingen van een verwilderde rivier tijdens een koude periode. Deze worden afgedekt door verschillende afzettingen van dekzanden, waarin Paulissen een roodbruine aanrijkingshorizont vermeldt, die wordt gekenmerkt door posterieure cryoturbatieverschijnselen. Deze bodem wordt geïnterpreteerd als een fossiele bodem gevormd tijdens het Eem interglaciaal, dus een equivalent van de Rocourtbodem in het lössgebied (zie 2.4.3.2.4). Op het terras komen ook duidelijke laatglaciale paraboolduinen voor (Fig. 115). Verschillende beken draineren het Kempens Plateau en snijden het plateau van Eisden-Lanklaar in west-oost-richting in. Aan de randen van het Kempens Plateau hebben deze beken op diverse plaatsen in de loop van het Weichselien puinwaaiers afgezet, die min of meer zijn afgebakend op de quartairprofieltypenkaart. De bestaande vlakdekkende geomorfologische en quartairgeologische kaarten van het Maasdal, en de Geomorfogenetische kaarten die werden opgemaakt in 2014 en 2018, bieden een belangrijk en goed algemeen kader voor het begrijpen van de structuur en genese van de Maasterrassen. Intensief landschappelijk en archeologisch onderzoek in het kader van het grindwinningsproject Elerweerd351 toont echter aan dat de lokale realiteit complexer is. In het studiegebied Elerweerd bakenen de auteurs, aan de hand van o.a. landschappelijke boringen, geologische profielsleuven, 14C dateringen en sedimentanalyses, zones af van verschillende ouderdom in de holocene dalvlakte, alsook diverse vroegholocene en pleistocene terrasniveaus, respectievelijk gevormd in het Preboreaal, de Jonge Dryas en Allerød periodes (Fig. 116). De overgang tussen het Allerød terras en het Jonge Dryas terras wordt gemarkeerd door de aanwezigheid van een restgeul, tot ca. 4 m diep onder het huidige maaiveld, met aan de basis een ca. 100 cm dik kleiig humeus en deels venig pakket gevormd in het vroegholoceen (Fig. 117). De insnijding en migratie van een Maasgeul zorgde in het studiegebied in het Atlanticum voor een gedeeltelijke opruiming van het Jonge Dryas terras en de vorming van kronkelwaarden (5 op Fig. 116). De restgeulen binnen het Jonge Dryas terrasrestant waren nog actief als overloopgeulen voor deze laat-Atlantische Maasgeul. Deze terrasniveaus zijn allen zeer grindrijk en werden vanaf de Romeinse periode en late middeleeuwen afgedekt door alluviale sedimenten.

351

Augustin et al. 2019; 2021.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 129

Fig. 110: Afbakening van het Maasdal op basis van de overlay van de ‘morfogenetische kaart van het Maasdal’.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 130

Booronderzoeken

2022

Fig. 111: De geomorfologische kaarten van Paulissen (1973).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 131

Fig. 112: De ‘morfogenetische kaart van het Maasdal’ (de bestanden hiervan zijn beschikbaar via https://easy.dans.knaw.nl/ui/datasets/id/easy-dataset:77585). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 132

Booronderzoeken

2022

Fig. 113: Algemene datering van de verschillende pleistocene terrassen en holocene afzettingen op Vlaams grondgebied naar de morfogenetische kaart van het Maasdal.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 133

Fig. 114: Op het Digitaal hoogtemodel zijn de brede fossiele geulen in het noordelijk deel van het terras van Maasmechelen duidelijk herkenbaar.

Fig. 115: Paraboolduinen op het terras van Eisen-Lanklaar in het natuurreservaat ‘Onder de Berg’ te Maasmechelen (0,25 m multidirectionele hillshade verwerking DHM2). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 134

Booronderzoeken

2022

Fig. 116: Paleogeografische kaart van de grindwinningszone Elerweerd352.

Fig. 117: Referentieprofiel van de vulling van een restgeul, met aanwezigheid van de verschillende alluviale afzettingen in het ontginningsgebied Elerweerd353.

352 353

Augustin et al. 2021. Ibid.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 135

2.4.5.1.3

Afdekking met dekzand of löss

Hogerop werd al vermeld dat de terrassen van Maasmechelen en Eisden-Lanklaar worden afgedekt door dekzanden, en dat in de oudere dekzanden (Saale ijstijd; ‘formatie van Dilsen’) op het EisdenLanklaar terras een fossiele bodem uit het Eem is vastgesteld354. Tijdens het Weichsel pleniglaciaal werden hierop nieuwe dekzanden afgezet (‘formatie van Kessenich’). In het zuiden, ten oosten van Riemst, bestaat de afdekking van de terrassen uit löss afzettingen. De verdere kenmerken van de dekzanden lössbodems worden besproken in de hoofdstukken van de archeoregio’s Kempen en Zandstreek, en Zandleem- en Leemstreek (zie 2.4.1.3 en 2.4.3.2.4). 2.4.5.1.4

Laatglaciale duinen

Op verschillende plaatsen op de pleistocene terrassen komen vrij uitgesproken (parabool)duinen voor die werden opgewaaid in de periode van de Jonge Dryas (Fig. 115). Deze zijn gelijkaardig aan deze in de Kempen en Zandstreek, zodat we hier verwijzen naar het betreffende hoofdstuk bij deze archeoregio’s (zie 2.4.1.2.3). 2.4.5.1.5

De holocene dalvlakte en ‘dekzandeilanden’

Het laagst gelegen en qua genese jongste niveau is de holocene vallei van de Maas. Dit gebied is in Vlaanderen tot maximum 2 km breed en ligt aan de linkeroever van de huidige Maas. In deze vlakte zijn o.a. via het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen talrijke relicten herkenbaar van de activiteit van de Maas gedurende het holoceen: paleomeanders en andere geulen, gerelateerde kronkelwaardruggen en -depressies, oeverwallen, enz. De datering van deze relicten is gespreid over nagenoeg het gehele holoceen. Paulissen dateerde bijvoorbeeld afzettingen in geulen rond 7000BP, met geassocieerde oeverwallen die van nog oudere datum moeten zijn, maar hij stelde door de vergelijking van historische kaarten en aan de hand van andere historische bronnen dat dit proces van vorming en verplaatsing van nieuwe geulen doorliep tot recente tijden355. In Nederland is de site van Well-Aijen een mooie illustratie van de activiteit van de Maas gedurende het vroegholoceen. Archeologische resten uit verschillende prehistorische periodes bevinden er zich in en op fluviatiele (kronkelwaard)afzettingen (zie 2.4.5.2.1). De morfogenetische kaart van het Maasdal onderscheidt in de holocene dalvlakte van de Maas zes vormingsfasen, die kunnen samengevat worden in drie hoofdfasen (vroeg-, midden en laatholoceen; cf. Fig. 113). De oudste fasen hierin worden in het Preboreaal geplaatst, o.a. aan de hand van dateringsonderzoek op enkele restgeulen. De jongste relicten dateren van de late middeleeuwen tot in de loop van de 19de eeuw. De recentste ontwikkelingen van de rivier zijn onder meer af te leiden door de vergelijking van historische kaarten356 (Fig. 118). Naast de relicten van deze holocene rivierdynamiek dagzomen op Vlaams grondgebied nog enkele oudere relicten van pleistocene ouderdom in deze vallei, door Paulissen ‘dekzandeilanden’ genoemd. Deze restanten van het dekzandreliëf dateren uit het Weichsel pleniglaciaal en omvatten inderdaad relatief kleine, iets hoger gelegen, ‘eilanden’ in het huidige reliëf. Dergelijk dekzandeilanden komen voor bij Leut, Boorsem en Stokkem.

Paulissen 1973. Ibid. 356 Ibid. 354 355

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 136

Booronderzoeken

2022

Fig. 118: Op basis van vergelijkingen tussen historische kaarten kunnen de recente ontwikkelingen van de rivierlopen in het Maasdal gereconstrueerd worden357.

2.4.5.1.6

Holoceen alluvium

Over heel het holocene Maasdal en gedeeltelijk ook op de oudere terrassen komen holocene alluviale afzettingen voor. Hierin wordt in de literatuur een onderscheid gemaakt tussen pakketten van verschillende ouderdom. De oudere pre-Romeinse afzettingen worden doorgaans aangeduid als ‘oude klei’ of Mullem-klei358. In Nederland wordt de formatie van Wijchen onderscheiden, waarvan de afzetting al in het laatglaciaal aanvangt, en doorloopt in het Vroegholoceen. In Nederland wordt bodemvorming in deze oudere afzettingen al gedateerd vanaf het vroeg-Atlanticum, vóór 6430-6249 v. Chr.359

Zone van de Maas bij Stokkem: Paulissen 1973, fig. 13. Beerten 2005. 359 Tebbens 2018. 357 358

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 137

Deze afzettingen komen voor in de lagere delen van het terrassenlandschap. In de grindontginningszone Elerweerd werden in de top van deze oude klei vindplaatsen uit zowel het neolithicum als de ijzertijd aangetroffen360 (Fig. 117). Vanaf de Romeinse periode en vooral de late middeleeuwen neemt de overstromingsactiviteit van de Maas toe, en wordt ook op hogere terrasdelen alluvium afgezet361. Dit zijn doorgaans zandig-siltige afzettingen waarin bodemvorming nagenoeg ontbreekt. In de literatuur worden deze jongere alluviale afzettingen de Heppeneert lemen genoemd362. De aanwezigheid van de holocene alluviale afzettingen is op een algemeen niveau af te leiden van zowel de bodemkaart (bodems met profielontwikkeling ‘p’) als de quartairgeologische kaart363. In het onderzoek van de grindontginningszone Elerweerd werden beide alluviale pakketten herkend, waarbij de ‘oude klei’ omschreven wordt als “…stugger en toont vrij dicht onder de top fossiele gleyverschijnselen, zoals mangaanconcreties en vlekkerigheid”364. Deze afzettingen waren qua verspreiding beperkt tot het westelijke deel van het onderzoeksgebied Elerweerd. Hogere delen van het terraslandschap werden enkel afgedekt door jongere alluviale afzettingen, waarin geen bodemvorming werd herkend. De jongere alluviale afzettingen worden hier ook gekenmerkt door een hoger percentage aan (fijn) zand dan de oude klei. In het algemeen vertonen de alluviale afzettingen een ‘fining upward’ patroon. Van belang voor de inschatting van het archeologisch potentieel in dit onderzoeksgebied is bovendien dat de laatholocene overstromingsdynamiek grote delen van de top van het Allerød-terras en de terrassen ten oosten van dit terras heeft geërodeerd. Deze specifieke situatie wordt door de onderzoekers verklaard door de ligging van dit gebied direct ten noorden van een uitgesproken meanderbocht van de holocene Maas365. De aanwezigheid van een Bølling-Allerød dalvlakte met kenmerkende sterk meanderende restgeulen, in de daaropvolgende Jonge Dryas omgevormd tot erosieterras, wordt eveneens in Nederlands Limburg herkend, bijvoorbeeld in het gebied tussen Ooijen en Wanssum (Broekhuizen terras)366.

Augustin et al. 2021. Tebbens 2018. 362 Beerten 2005. 363 Beerten 2005. 364 Augustin et al. 2021, 35. 365 Augustin et al. 2021, afb. 30. 366 Tebbens 2018. 360 361

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 138

Booronderzoeken

2022

2.4.5.2 2.4.5.2.1

Beknopt overzicht van de archeologische kennis Het beeld vanuit Nederland

Op basis van de Geomorfogenetische kaart van het Maasdal werd voor Nederland en Vlaanderen een algemeen archeologisch verwachtingsmodel opgesteld367. Daarnaast verscheen voor het Nederlands grondgebied ook een synthese van de archeologische kennis, opgedaan via preventieve archeologische onderzoeken sinds de implementatie van het Verdrag van Malta368. Hieruit wordt geconcludeerd dat voor het middenpaleolithicum de kans klein is om vondsten en sites in situ aan te treffen, gezien de ouderdom van de meeste afzettingen369. Er zijn uit het Maasdal wel enkele ex situ vondsten gekend370. Voor de jongere periodes van het paleolithicum en mesolithicum werden vooral sites aangetroffen in de overgangszones van nat naar droog (zoals terrasranden naast restgeulen, kronkelwaarden met kronkelwaardgeulen en beekdalranden en -mondingen). Belangrijk daarbij is de site van Well-Aijen, met de aanwezigheid van sites van vroeg- tot laatmesolithicum op de oostflanken van kronkelwaardruggen. Op verschillende plaatsen lijkt natuurwetenschappelijk onderzoek op afzettingssequenties er op te wijzen dat deze jager-verzamelaars lokaal rietvegetaties afbrandden. Vondsten en sites uit het neolithicum zijn in Nederland relatief schaars in het Maasdal, en voornamelijk aangetroffen op de pleistocene terrassen371. De vroegste sporen van neolithische landname (tussen ca. 4850 en 4280 v. Chr.) zijn aantoonbaar op de sites Maastricht-Vogelzang en Maastricht-Randwyck, beiden gelegen langs een Jonge Dryas restgeul, en in Well-Aijen werkvlak 2, op een vroegholocene kronkelwaard. De gegevens van pollenonderzoeken wijzen op een gedeeltelijke kap van het bos en lokale graanteelt. Vanaf het middenneolithicum zijn meer sites en vondsten gekend, hoofdzakelijk weer in de buurt van restgeulen op de pleistocene terrassen. 2.4.5.2.2

Sites en vondsten in het Maasdal in Vlaanderen

In de recent bijgewerkte onderzoeksbalansen voor paleolithicum372 en mesolithicum373 worden voornamelijk de zones van de laatglaciale duinen en de oeverwallen nabij de pleistocene Maasbeddingen genoemd als gebieden met een hoge potentie voor de aanwezigheid van sites uit de steentijd, met o.a. de Federmessersite van Rekem374 en de mesolithische sites van Neerharen-De Kip375 als belangrijke voorbeelden. Beide onderzoeksbalansen benadrukken echter het gebrek aan systematische prospecties en desgevolg de geringe kennis in het Maasdal in Vlaanderen, en het belang van de kennis van het paleolandschappelijk kader voor de inschatting van het potentieel. Afgaande op dat landschappelijk kader zoals dat hogerop werd geschetst, is er voor het middenpaleolithicum zoals in Nederland ook in Vlaanderen slechts een potentieel op ex situ vondsten voor een groot deel van het gebied. In principe kunnen middenpaleolithische vondsten echter wel in situ voorkomen op het pleistocene terras van Eisden-Lanklaar, door de aanwezigheid van verschillende dekzandniveaus en fossiele bodems daarin. Dit wordt mogelijk geïllustreerd door de enige melding van

Isarin et al. 2015; 2017; Rensink 2017. Ball et al. (red.) 2018. 369 Rensink 2017. 370 Ball et al. (red.) 2018. 371 Ibid. 372 Ryssaert et al. 2021. 373 Noens et al. 2021. 374 De Bie & Caspar 2000. 375 Lauwers & Vermeersch 1982. 367 368

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 139

een middenpaleolithische vondst in de CAI in het Maasdal: een Levallois afslag gevonden bij het vooronderzoek in het kader van het Europark te Lanaken376. Indien we de gekende steentijdsites en -vondsten (finaalpaleolithicum tot neolithicum) in het gebied plotten op de algemene morfogenetische kaart van het Maasdal in Vlaanderen (Fig. 119), zien we enerzijds dat de meeste gekende sites inderdaad gelegen zijn op de pleistocene terrassen, maar anderzijds dat ook sites en vondsten gekend zijn in de zones met vroeg- en middenholocene afzettingen, alsook op de dekzandeilanden in de holocene dalvlakte. Ook zoals in Nederland lijken de laatglaciale duinen, de terrasranden en de randen van de fossiele geulen (cf. in het noorden van het terras van Maasmechelen) daarbij een belangrijk potentieel te bezitten.

Fig. 119: Plot van gekende steentijdsites en -vondsten (op basis van de CAI) op de morfogenetische kaart van het Maasdal.

376

De Winter & Driesen 2006.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 140

Booronderzoeken

2022

Het recente onderzoek in de ontginningszone Elerweerd duidt op het belang van de tafonomische processen die dit landschap gevormd hebben, met een potentieel op de aanwezigheid van steentijdsites op de top van de ‘oude klei’, maar ook met grote delen van het landschap waar het potentieel door latere erosie is opgeruimd. In die laatste zones hebben de dieper ingesneden fossiele geulen en de randen daarvan nog wel enig potentieel, zowel voor de aanwezigheid van sites als voor paleolandschappelijk onderzoek van de geulvullingen. Zoals in Nederland te Well-Aijen en OoijenWanssum kunnen we ook bij ons vermoeden dat de vroegholocene (kronkelwaard-)afzettingen ook diverse niveaus met een potentieel voor steentijdsites kunnen bezitten. Een snelle analyse van de gegevens in de CAI leert dat de sites en vondsten op de middenholocene zones van de morfogenetische kaart allen te dateren zijn in het (voornamelijk midden)neolithicum. Op de zones gekarteerd als laatholoceen zijn logischerwijze geen sites en vondsten uit de prehistorie gekend. Daar geldt in principe enkel een potentieel van ex situ steentijdvondsten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 141

2.4.6 Het middenpaleolithicum 2.4.6.1

Inleiding: specifieke problematiek middenpaleolithicum

In de huidige preventieve archeologie komt het vroeg- en middenpaleolithicum nauwelijks aan bod. Slechts heel zelden, en dan doorgaans enkel bij de grootschalige ontginning van grondstoffen (bijv. leem), wordt een inschatting gemaakt op het voorkomen van sites en vondsten uit deze periodes in de projectgebieden. In de meer courante projecten wordt doorgaans wel een inschatting gemaakt betreffende het voorkomen en de bewaring van ‘jager-verzamelaarsites’, maar zelden of nooit is dit met inbegrip van het vroeg- of middenpaleolithicum. De relatief schaarse vondsten van deze periodes in de preventieve archeologie komen dan ook nagenoeg steeds aan het licht als ‘losse vondsten’, en geven ook bij het aantreffen dikwijls geen aanleiding tot de aanpassing van de strategie van het veldwerk. Dit wordt vaak ingegeven vanuit het idee dat vroeg- en middenpaleolithische sites zich steeds op grote diepte zouden bevinden, buiten het bereik van de geplande werken. Het voorkomen en de mogelijke bewaring van deze sites is echter uitermate complex en kan enorm variëren, afhankelijk van de lokale (quartair)geologie. Het ‘potentieel’ ervoor inschatten is dan ook niet eenvoudig. De voorhanden zijn bronnen met betrekking tot deze geologie zijn bovendien van een dermate resolutie dat een inschatting van het potentieel op basis van bureauonderzoek slechts zeer indicatief kan zijn. 2.4.6.1

Overzicht van de archeologische kennis

Voor een uitgebreid overzicht van de kennis over en spreiding van de vroeg- en middenpaleolithische vindplaatsen in Vlaanderen verwijzen we naar de recentste update van de onderzoeksbalans paleolithicum377. Vindplaatsen uit het vroeg- en middenpaleolithicum378 zijn gekend zijn van alle archeoregio’s in Vlaanderen, met uitzondering van de Maasterrassen, de strandduinen en polders (Fig. 120). In het bijzonder is er een zekere associatie van deze sites en vondsten met de verspreiding van de afzettingen van de ‘Vlaamse vallei’, een aantal paleobodems in de leemstreek, en de tertiaire heuvelruggen, bijvoorbeeld deze van het Hageland en de Vlaamse Ardennen. In de zandstreken buiten de contouren van de Vlaamse vallei bestaan de vondsten veelal uit oppervlaktevondsten. Daarbij zijn ‘concentraties’ (in relatieve zin, het gaat telkens om een vrij klein aantal sites) te bemerken op de Kempense cuesta en het Kempens plateau, twee regio’s waar de afdekkende dekzanden vrij dun zijn. Slechts weinig sites van het vroeg- of middenpaleolithicum in Vlaanderen zijn onderzocht geweest via opgravingen379. Buiten de Vlaamse vallei is het middenpaleolithicum in zandig en zandlemig Vlaanderen vooral gekend aan de hand van tal van oppervlaktevindplaatsen die zich vaak op dagzomende tertiaire opduikingen bevinden waar het in oorsprong dun quartair dek geërodeerd is380. Ook voor de vindplaatsen die zich op de getuigenheuvels van het Heuvelland en de Vlaamse Ardennen bevinden, geldt deze problematiek. Ze bevinden zich over het algemeen aan het oppervlak of zijn gevangen in verplaatste sedimenten, zoals bijvoorbeeld te Vollezele-Congoberg waar het materiaal zich in colluviale afzettingen uit het Weichsel bevindt381.

Ryssaert et al. 2021. Waarbij we moeten vermelden dat er maar één site met zekerheid kan gedateerd worden in het vroegpaleolithicum, nl. één van de clusters in Kesselt-Op De Schans. 379 Ryssaert et al. 2021. 380 Crombé & Van der Haegen 1994. 381 Vynckier et al. 1988. 377 378

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 142

Booronderzoeken

2022

Fig. 120: Gekende vindplaatsen (op basis van de CAI) van het vroeg- en middenpaleolithicum, geprojecteerd op enerzijds de spreiding van de leemgronden (bruin), anderzijds de isospachen van de formaties van Rozebeke, Kruishoutem, Meulebeke, Melle, Adegem, Oostwinkel, Eeklo, Oostende en Herzeele, die de verspreiding van de afzettingen van de ‘Vlaamse vallei’ aanduiden.

Ten noorden van de Vlaamse Vallei, ter hoogte van de Kempen, kenmerken sites zich vooral aan de hand van oppervlaktevindplaatsen met een beperkt aantal vondsten. Onderzoek in het gebied van de Liereman heeft echter ook voor dat gebied het potentieel aangetoond voor beter bewaarde, afgedekte vindplaatsen382. Het zandleem- en leemgebied van midden-België biedt dan weer potentieel op in situ bewaarde contexten, zoals het onderzoek op de diverse sites te Veldwezelt en Kesselt heeft aangetoond383. Maar ook daar zijn vindplaatsen door de afdekking van een dik pakket (zand)leem weinig zichtbaar. Ze getuigen van het bijzonder rijk potentieel dat aanwezig is in het loessgebied zowel voor alle fases van het middenpaleolithicum. Wat overigens ook aangetoond wordt aan de hand van goed bewaarde en gedocumenteerde vindplaatsen in Nederland (bijv. Maastricht-Belvédère384) en Wallonië (zoals Remicourt – En Bia Flo I385). Onderzoek net over de taalgrens, langs de Kleine Gete386, toont overigens aan dat ook ondiep bewaarde vindplaatsen in de beekvalleien kunnen aangetroffen worden. In de kustpolders ontbreken vindplaatsen. In principe verschilt het middenpaleolithisch potentieel weinig van het zand(leem)gebied net ten westen ervan, maar zorgt de holocene geomorfologische ontwikkeling van het landschap hier voor een extra complexiteit omwille van de afdekking door veen en polderklei enerzijds en erosieve werking van getijdengeulen anderzijds. Op de huidige kaart wordt de kustlijn als begrenzing aangegeven, maar voor het paleolithicum gaat deze begrenzing uiteraard niet op. Terwijl tijdens koudere periodes de kustlijn verderaf lag of zelfs helemaal niet bestond, getuigen mariene afzettingen uit het Eem landinwaarts net van een omgekeerde beweging tijdens het interglaciaal. Onderzoek naar het potentieel van het pleistocene landschap ter hoogte van de litorale

Ruebens & Van Peer 2011. Van Baelen 2017; Bringmans 2006; Lauwers & Meijs 1985; Vroomans et al. 2006. 384 De Loecker 2005. 385 Bosquet et al. 2011. 386 Van Dijck & Otte 2019. 382 383

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 143

en sublitorale zones bleef echter lange tijd uit in België. Ter hoogte van het strand zijn weliswaar enkele vindplaatsen gekend, maar het betreffen voornamelijk oude vondstmeldingen waarvan het materiaal ondertussen deels verloren is gegaan. Deze collecties zijn niet opgenomen in de CAI. Ter hoogte van het strand van Walraversijde is materiaal aangetroffen dat onlangs werd geherevalueerd en deels in het finaalpaleolithicum kan geplaatst worden. Voor het middenpaleolithicum blijken vooralsnog enkel faunaresten gerapporteerd te zijn die op diverse locaties voor de kust zijn aangetroffen387. Dit staat in schril contrast met de rijkdom aan vondsten voor de kust van Nederland waar naast talrijke lithische en benen artefacten en faunaresten, ook een schedelfragment van een Neanderthaler werd gevonden388. Voor de Belgische sector wijst Pieters in zijn recent overzicht op een mogelijke relatie tussen de vondstlocaties en de aanwezigheid van verschillende opgevulde, pleistocene paleovalleien, die naar analogie van de Vlaamse vallei, aldus een bijzonder rijk onderzoekspotentieel bieden389. 2.4.6.2

De Vlaamse Vallei

De bepaling en de omschrijving390 van de ‘Vlaamse Vallei’ kent een lange voorgeschiedenis. Al in 1896 stelde Mourlon391 vast dat mariene afzettingen zich verder landinwaarts uitstrekten dan voordien was aangenomen. Een jaar later, in 1897, vestigde Rutot de aandacht op het feit dat ten noorden van Gent het Quartair zeer dik is392. Aan de omgeving gaf hij de benaming "Golfe de Gand", een benaming die op mariene invloed wees. De mariene oorsprong van de quartaire sedimenten in de zogenaamde "Golfe de Gand" wordt voor het eerst in vraag gesteld door Lorie in 1910393. Hij opteert voor een fluviatiel afzettingsmilieu en verving de term "Golfe de Gand" door "la Vallée Gantoise”. De term “Vlaamse Vallei” is in 1943 ingevoerd door Tavernier394. De term "uitloper" (prolongement) van de Vlaamse Vallei wordt voor het eerst vermeld in een excursieverslag van Hacquart & Tavernier395. Hiermee wordt het vlakke gebied ten noorden van Brussel bedoeld. De term uitlopers is nu uitgebreid naar alle uitwiggingen van de Vlaamse Vallei langsheen de rivieren Leie, Schelde, Rupel, Dijle en Demer. De Vlaamse Vallei is ontstaan als gevolg van de doorbraak van het Nauw van Calais tijdens het middenpleistoceen396. Vóór het tot stand komen van het Nauw van Calais waterden de rivieren van het Scheldebekken in noordelijke richting af omdat de kustlijn daar gelegen was (Fig. 121). Door de doorbraak was de zee nu ook aanwezig in het westen en het noordwesten. Aangezien de afstand naar zee aanmerkelijk korter was langs het westen tot het noordwesten verlegden de rivieren hun loop en volgden de noordelijke afwatering minder en minder. Hierdoor ontstond de grote depressie die nu gekend is als de Vlaamse Vallei. De depressie is het breedst en het diepst (tot ongeveer 25m diepte) ten noorden van Gent en wordt daar ook het kerngebied van de Vlaamse Vallei genoemd397. Ten zuidwesten en ten oosten van Gent is de Vlaamse Vallei opgesplitst in een aantal vertakkingen die quasi alle belangrijke rivieren van het Scheldebekken tot een zeker niveau stroomopwaarts volgen. Deze vertakkingen worden de uitlopers van de Vlaamse Vallei genoemd. Het ontstaan van de Vlaamse Vallei en haar uitlopers is in verschillende fasen verlopen en heeft meerdere glaciale en interglaciale perioden in beslag genomen. De vorming van de Vlaamse Vallei moet gezien worden als een

Pieters et al. 2010; 2020. Hublin et al. 2009; Peeters et al. 2009; Peeters et al. 2019. 389 Pieters et al. 2020. 390 Een deel van deze tekst van de ‘Vlaamse vallei’ is overgenomen van Bogemans et al. 2008. 391 Mourlon 1896. 392 Rutot 1987. 393 Lorie 1910. 394 Tavernier 1943. 395 Hacquart & Tavernier 1946. 396 De Moor & Heyse 1978; De Mulder et al. 2003; Sommé et al. 1999. 397 De Moor 1996; De Moor & Pissart, 1992. 387 388

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 144

Booronderzoeken

2022

gecombineerd proces van erosie en afzetting dat zich verschillende keren heeft herhaald waardoor een diepe en brede depressie is ontstaan. De insnijdingfasen waren het gevolg van een onevenwichtstoestand tussen factoren zoals de temperatuur, de vegetatie, de evapotranspiratie, de precipitatie, het waterdebiet en de sedimentlading. Zo treedt een potentiële insnijdingfase op wanneer de watertoevoer stijgt en de sedimentlading beperkt is. De stijging van de watertoevoer kan een gevolg zijn van een verhoging van de neerslag of een daling van de evapotranspiratie. Na iedere erosiefase, die verbredend en/of verdiepend was, trad er in de ontstane depressie op bepaalde plaatsen sedimentatie op. Het gesedimenteerde materiaal werd tijdens de daaropvolgende erosiefase geheel of gedeeltelijk weggeruimd. Een laatste grote erosiefase had plaats bij de aanvang van het laatpleistoceen (ca. 120 000 tot ca. 11 000 BP) waarna tijdens de volgende en voorlopig laatste ijstijd de depressie opgevuld werd met sedimenten. Het huidige lage en vlakke gebied, doorsneden door rivieren en beken, bevat zo een geoarchief voor de periode van het laatpleistoceen waarin Neanderthalersites aanwezig zijn.

Fig. 121: Afwateringsrichtingen in het Scheldebekken (uit Kiden & Verbruggen 2001: 12). 1: Afwateringsrichting vanaf het laattertiair tot het middenpleistoceen 2: Afwateringsrichting van het Saalien tot het einde van het Weichselien 3: Afwateringsrichting vanaf het einde van het Weichselien 4: Vlaamse Vallei

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 145

De verspreiding en dikte van de sedimenten van de Vlaamse vallei zijn op geologische wijze in kaart gebracht via het bestand van de isospachen van de formaties van Rozebeke, Kruishoutem, Meulebeke, Melle, Adegem, Oostwinkel, Eeklo, Oostende en Herzeele (Fig. 120), dat beschikbaar is via de wfs service van Databank Ondergrond Vlaanderen. We moeten hierbij de kanttekening maken dat dit bestand zowel wat betreft het voorkomen als dikte deze kartering niet geheel correct is, ze moet eerder als een indicatieve kaart gezien worden398. De opvullingsgeschiedenis van deze depressie van de Vlaamse vallei is complex399, en bestaat in het algemeen uit de diverse sedimentaire ‘formaties’ die hierboven werden opgesomd400. In het kader van de archeologie van het middenpaleolithicum is de geologische Formatie van Eeklo, met fluviatiele afzettingen uit de laatste ijstijd, het belangrijkst. Deze Formatie is tevens de meest uitgebreide van de Vlaamse vallei afzettingen. Onderverdeeld in verschillende subeenheden (bijv. lid van Dendermonde, lid van Eke, …), zijn deze afzettingen te dateren van in het vroeg Weichseliaan (MIS 4 of iets vroeger) tot het pleniglaciaal (lid van Oostakker), die gerelateerd zijn aan de aanwezigheid van vlechtende riviersystemen401. Op verschillende niveaus en gerelateerd aan verschillende periodes (bijv. ‘lid van Eke’ in MIS 3 en 2) in het Weichseliaan werden uit deze afzettingen zowel resten van ‘ijstijdfauna’ aangetroffen, alsook, en soms in combinatie met deze fauna, middenpaleolithische artefacten. Van slechts weinig van de middenpaleolithische sites en vondsten uit de Vlaamse vallei afzettingen kon de context voldoende bestudeerd worden, en is een afdoende datering gekend402: De site ‘Bos van Aa’ in Zemst wordt op basis van de geologische context (en een ESR datering op tandemail van mammoet) geplaatst in het vroeg Weichseliaan403, De site Rotselaar-Toren ter Heide in het midden pleniglaciaal (MIS 3)404. Herevaluaties van enkele andere collecties van ijstijdfauna en artefacten afkomstig van zandwinningen uit de Vlaamse Vallei in het kader van het ‘Flemish Valley Survey Project’, maken duidelijk dat daarin doorgaans verschillende occupatiefasen aanwezig zijn, getuige verschillen in typologische samenstelling en ‘versheid’ van de lithische artefacten405. Middels het ‘Flemish Valley Survey Project’ is de KU Leuven de laatste jaren bezig via boringen de afzettingen van de oostelijke uitlopers van de Vlaamse vallei en diens archeologisch potentieel voor middenpaleolithische sites in kaart te brengen. Dit project zit nog grotendeels in een veldwerkfase, maar leverde al belangrijke inzichten op. Voor de zone van het Schulensbroek werden bijvoorbeeld diverse archeologische interessante niveaus aangetroffen (paleolandschappen 1 tot 4)406. Paleolandschap 2 is daarbij een laatglaciaal niveau, geassocieerd met een Usselo bodem (zie 2.4.1.3.4). Paleolandschap 3 is geassocieerd met het voorkomen van houtskool, vuursteen chips, en een fragment dierlijk been. Een 14C datering van dit been leverde een datering op van 31164 + 125 BP. Paleolandschap 4 wordt geassocieerd met het ‘Houtskoollaagje’, een stabiel niveau gevormd op een complex van rivierzanden, en afgedekt door eolische zanden407. Van Peer noemt dit laagje een ‘marker’ voor de oostelijke Vlaamse vallei, en vermeldt dat alle stratigrafisch geverifieerde middenpaleolithische vondsten in deze oostelijke zone van de vallei gerelateerd kunnen worden aan

Pers. comm. Frieda Bogemans. Cf. Heyse & Demoulin 2018 voor een bespreking, en https://ncs.naturalsciences.be/quaternary/lithostratigraphy. 400 Voor een beschrijving en datering van deze formaties cf. Gullentops et al. 2001. 401 Heyse & Demoulin 2018. 402 Cf. overzicht in Ryssaert 2021, hoofdstuk 4 (Balans in de tijd). 403 Germonpré et al. 1993. 404 Van Peer et al. 2017. 405 Van Peer 2020; Van Peer et al. 2017. 406 Van Peer 2020. 407 Van Peer et al. 2017. 398 399

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 146

Booronderzoeken

2022

dit niveau408. Ook voor een aantal vondsten van de site Rotselaar-Toren ter Heide wordt een associatie met dit niveau verondersteld409. Deze sequentie van afzettingen en paleolandschappen ter hoogte van Schulensmeer, maar ook de verschillen in het voorkomen van verschillende fases van afzettingen elders in de Vlaamse vallei, tonen aan dat de voor het middenpaleolithicum interessante sedimenten zich dikwijls bevinden onder Weichsel pleniglaciale, laatglaciale en holocene sedimenten, en dat opeenvolgende erosieve fasen deze interessante sedimenten plaatselijk ook kunnen hebben opgeruimd. Zo was er in het kerngebied van de Vlaamse vallei de invloed van getijdengeulen tijdens de Eem interglaciale periode die deels de oudere sedimenten hebben weggeruimd, gevolgd door nieuwe insnijdingen tijdens de Weichsel glaciale periode, die op hun beurt de Eem afzettingen lokaal erodeerden410. Dat ook de afzettingen uit deze Eem periode echter middenpaleolithische sites en vondsten kunnen herbergen wordt mogelijk aangeduid door enkele verspreide vondsten geassocieerd met afzettingen van een Eem-wadgebied in de Ver-Assebroekse meersen411 en te Aalter-Langevoorde412.

Van Peer 2020. Ibid. 410 Heyse & Demoulin 2018. 411 Ryssaert et al. 2010. 412 De Clercq & Mortier 2001. 408 409

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 147

2.5 BESLUIT In voorgaande hoofdstukken hebben we de grote diversiteit en complexiteit geschetst van zowel het prehistorisch bodemarchief, als de landschappelijke situaties waarin dit archief aanwezig kan zijn in Vlaanderen. Dit overzicht is uiteraard niet volledig. De inschatting van het archeologisch potentieel voor het voorkomen en de bewaringsmogelijkheden van steentijdsites is dan ook telkens voor elk project opnieuw te maken, en is afhankelijk van zowel regionale als lokale omstandigheden (zowel archeologisch als landschappelijk). Dit vereist een breed gamma aan mogelijke onderzoekstechnieken, die in de volgende hoofdstukken worden beschreven. In volgende versies van dit afwegingskader zullen de bovenstaande regionale overzichten verder aangevuld en verfijnd worden, naar nieuwe gegevens en inzichten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 148

Booronderzoeken

2022

3 LANDSCHAPPELIJK BODEMONDERZOEK 3.1 INLEIDING Landschappelijk onderzoek heeft tot doel om het landschap en de bodem te onderzoeken in functie van de mogelijke aanwezigheid van archeologische resten. Je gaat dus (nog) niet op zoek naar die archeologie zelf, maar je gaat onderzoeken waar in het landschap zich archeologische resten kunnen bevinden. Je bekijkt dit zowel doorheen het landschap (horizontaal) als in de diepte (verticaal). Voor steentijdarcheologie stellen zich doorgaans drie onderzoeksvragen: 1. Zijn er niveaus aanwezig waarin steentijdsites (niet) kunnen bewaard zijn? Zijn er sedimenten aanwezig die vroeger werden afgezet dan een mogelijke steentijdoccupatie? Zijn daarin stabiele niveaus aanwezig die een loopvlak kunnen hebben gevormd? Worden die stabiele niveaus gemarkeerd door een natuurlijke bodem of niet? Zijn er organische sedimenten aanwezig? Zijn er culturele lagen aanwezig? … 2. Wat is de bewaringstoestand van die niveaus? Zijn de relevante niveaus afgedekt of liggen ze aan de huidige oppervlakte? Zijn ze goed bewaard of verstoord? Wat is de oorzaak en aard van die verstoring (erosie, landbouwbewerking, vergraving, …)? In welke mate zijn ze verstoord? Wat kan de impact hiervan zijn op de bewaring van eventuele steentijdsites? 3. Hoe zag het landschap eruit tijdens de steentijd? In welke mate komt het onderzoeksgebied overeen met preferentiële sitelocaties in het kader van de ‘verwachting’ (zie 2.3)? Hoe was de topografie in de steentijd? Hoe was de waterhuishouding? Hoe evolueerde dit doorheen de tijd? … Landschappelijk onderzoek is belangrijk om de wenselijkheid van verder onderzoek naar steentijdarcheologie te bepalen. Prospectie naar steentijdsites is immers alleen zinvol als bovenstaande vragen positief kunnen beantwoord worden (zie 2.3.2). Landschappelijk onderzoek gaat daarom steeds vooraf aan prospectie. Bovendien kan je met landschappelijk bodemonderzoek bepalen waar je best prospecteert. Het toont waar binnen het onderzoeksgebied de relevante niveaus al dan niet aanwezig zijn, waar die niveaus wel of niet goed bewaard zijn, en in zekere mate hoe het paleolandschap eruit zag. Met die gegevens kan je zones voor prospectie afbakenen. Daarnaast geeft het aan op welke diepte de niveaus liggen die sites kunnen bevatten. Landschappelijk bodemonderzoek is dus essentieel voor het bepalen van een optimale prospectiestrategie. Het landschappelijk onderzoek begint natuurlijk al tijdens het bureauonderzoek. Kaarten, luchtfoto’s en andere bronnen maken vaak al goede inschattingen mogelijk (zie 2). Deze dienen echter altijd op het terrein getoetst te worden. Is de verwachte bodemopbouw aanwezig? Wat is de precieze bewaring ervan? Is een afgedekte bodem aanwezig? Hoe verloopt de topografie daarvan? … Met landschappelijk bodemonderzoek probeer je die vragen zo goed mogelijk te beantwoorden met observaties op het terrein. Meestal moet je daarvoor een blik in de bodem werpen, door middel van boringen, profielputten, geofysisch onderzoek en/of sonderingen. Het bureauonderzoek is echter van groot belang om de onderzoeksvragen voor het landschappelijk bodemonderzoek scherp te stellen, en om de beste methodiek ervoor te bepalen. Het terreinonderzoek wordt daarom steeds grondig voorbereid door bureauonderzoek. Voor het beantwoorden van de derde onderzoeksvraag (hoe zag het landschap eruit tijdens de steentijd) is het vaak nodig om het landschap te bekijken op een voldoende grote schaal. Je wil immers weten welke plaats het onderzoeksgebied tijdens de steentijd innam in het ruimere landschap. Daarvoor kan het wenselijk zijn om ook buiten het onderzoeksgebied terreinwaarnemingen te doen. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 149

In de huidige praktijk is het vaak niet mogelijk om bijvoorbeeld te boren buiten een onderzoeksgebied, maar kan je eventueel wel slootkanten, boomvallen en andere opportuniteiten benutten om tot een beter begrip van het landschap te komen. In elk geval zet je best maximaal in op het bureauonderzoek om het ruimere landschap zo goed mogelijk te begrijpen, onder andere door landschappelijke terreingegevens van onderzoeken in de omgeving te raadplegen, en integreer je de resultaten van jouw landschappelijk bodemonderzoek hierin. Er is veel variatie mogelijk in landschappelijk bodemonderzoek. De onderzoeksvragen kunnen van het ene project tot het andere sterk verschillen, van een eenvoudige check van de bodembewaring tot uitgebreide geomorfologische studies en reconstructies van het paleolandschap. De lokale landschappelijke en bodemkundige situatie kan bovendien sterk variëren. Dit leidt tot verschillende inhoudelijke en praktische noden waaraan je de methodiek en onderzoeksstrategie steeds moet aanpassen. Landschappelijk bodemonderzoek in functie van archeologie vereist een specifieke expertise. In feite maakt het deel uit van de onderzoeksdiscipline van de aardwetenschappen, maar de onderzoeksvragen zijn sterk gericht op een archeologische problematiek. Je hebt dus enige achtergrond in beide disciplines nodig. Indien de context eenvoudig is kan een landschappelijk bodemonderzoek worden uitgevoerd door ofwel een archeoloog met voldoende ervaring in de lokale geomorfologie en pedologie, ofwel een aardkundige met voldoende ervaring in de archeologische context en vraagstelling, ofwel een samenwerking tussen een archeoloog en aardkundige. Het onderzoek van complexe contexten vereist echter vaak een sterke expertise in bepaalde deeldisciplines zoals pedologie, paleoecologie, dateringstechnieken, ... Hiervoor organiseer je best een intensieve samenwerking tussen archeologen en aardkundigen. Eenvoudige contexten kunnen op het terrein soms complexer blijken dan verwacht. Aarzel dan niet om de hulp van experten in te roepen. Ook hierbij is het belangrijk om de relevante deeldiscipline(s) van de aardwetenschappen aan te spreken, zoals een quartairgeoloog of fysisch geograaf om de opbouw van het landschap te onderzoeken, een bodemkundige om de genese en bewaring van bodems te begrijpen, enz. De handleiding bodemkunde413 biedt in groot detail de praktische en technische richtlijnen over het uitvoeren van boringen, observeren van de bodem, beschrijven van profielen, enz. Daarom beperken we ons hier tot de algemene principes en de relatie tot steentijdgerichte onderzoeksvragen. In de CGP wordt een onderscheid gemaakt tussen controleboringen en landschappelijk bodemonderzoek. Controleboringen dienen alleen om de dikte van de bouwvoor te bepalen en/of de diepte te bepalen tot waar de bodem zal verstoord worden. Je gebruikt ze om snel en eenvoudig de bureaustudie aan te vullen, maar ze kunnen geen volwaardig landschappelijk bodemonderzoek vervangen.

413

Mikkelsen et al. in voorbereiding.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 150

Booronderzoeken

2022

3.2 TECHNIEKEN 3.2.1 Landschappelijk booronderzoek Boren is meestal de eenvoudigste, goedkoopste, snelste en minst verstorende techniek om een blik in de bodem te werpen. Door deze voordelen is het in de huidige preventieve archeologie veruit de meest gebruikte techniek voor landschappelijk bodemonderzoek. Boren heeft echter ook beperkingen: je bekijkt er maar een smalle sectie van de bodem mee, en deze sectie wordt vaak in zekere mate verstoord. Daardoor zijn steeds niet alle relevante aspecten van de bodem voldoende zichtbaar in de boor. In dat geval vervang je booronderzoek best door landschappelijke profielputten, of combineer je beide technieken. Op de relatie tussen booronderzoek en profielputten gaan we dieper in bij de bespreking van landschappelijke profielputten (zie 3.2.2). Er zijn veel verschillende boortypes, met elk hun voor- en nadelen (Fig. 122). Je kiest voor elk project het meest geschikte type op basis van de: - effectiviteit: zullen relevante aspecten van de bodem voldoende waarneembaar zijn? Dit hangt af van de: - (verwachte) aard van de ondergrond; - specifieke onderzoeksvragen van het project. - praktische toepasbaarheid: - kan je ermee tot op de relevante niveaus boren? - kan je ermee door de (verwachte) sedimenten boren? - geraak je ermee op het betreffende terrein? - inspanning/ergonomische belasting - kost: geld, tijd, personeel, expertise.

boring handmatig Edelman guts maatvastheid ongestoordheid diameter verpakking gebruik: inspanning gebruik: expertise mobiliteit uitvoeringstijd kosten

+++ ± +++ +++ +++ +++

± + ± +++ +++ +++ +++

Avegaar +++ ++ + ++ +++ ++

CPT-E

mechanisch steekboring Begemann ± ++ + +++ ++ + ++ ++ ++

+++ +++ + +++ +++ ± ± ±

pistonboring Sonic Drill Spitsmuis ± ++ + ++ ++ + +++ +++ +++ ++ + ± ++ ++ -

+++ n.v.t. n.v.t. n.v.t. +++ + ++ +++ +++

Fig. 122: Vergelijking van de eigenschappen van verschillende boor- en sondeertechnieken414.

414

Naar Hissel & Van Londen 2004 en Verhegge et al. 2016.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 151

Handmatige boortechnieken hebben het voordeel dat ze eenvoudig te gebruiken zijn en relatief goedkoop binnen het kader van een landschappelijk onderzoek (Fig. 123). Ze vragen bovendien weinig logistiek. Daarom worden handmatige boortechnieken in de huidige praktijk bijna steeds verkozen boven mechanische boortechnieken, zolang de omstandigheden dit toelaten. Handmatig boren gebeurt doorgaans in een open boorput, dus zonder buitenbuis die voorkomt dat de boorput inkalft of dichtslibt. De boorkop of guts is bovendien steeds gedeeltelijk open, waardoor zeer losse of waterverzadigde sedimenten eruit kunnen glijden. Handmatige boren tot onder de watertafel is daarom vaak niet mogelijk. Er zijn zeker uitzonderingen (o.a. waterverzadigde zandlagen overbruggen met de pulsboor, gutsboringen in stevige klei of veen), maar in veel diepe en natte contexten kan je alleen mechanische boortechnieken gebruiken met buitenbuis en monstername in liners (plastic monsterbussen). Erg diep boren is bovendien arbeidsintensief en ergonomisch belastend. Zeker bij projecten met grote aantallen diepe boringen kunnen mechanische boortechnieken een interessant alternatief bieden.

Fig. 123: Handmatige boortypes zoals de Edelmanboor zijn eenvoudig en relatief goedkoop inzetbaar.

Fig. 124: Bij Edelmanboringen draai je het sediment in de boorkop, met een verstoring tot gevolg.

De Edelmanboor of schroefboor is het meest gebruikte handmatige boortype. Hiermee kan je relatief snel en goedkoop boringen met een relatief grote diameter uitvoeren415. Het detailniveau van je waarnemingen is echter beperkt. Het monster wordt immers verstoord door de draaibeweging van de boorkop, en je bemonstert de bodem boorkop per boorkop (Fig. 124). Maar voor eenvoudige projecten in goed gekende contexten volstaat dit meestal.

415

De Code voor Goede Praktijk schrijft een minimale boordiameter van 7 cm voor.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 152

Booronderzoeken

2022

De gutsboor laat gedetailleerdere waarnemingen toe. Het bodemmonster wordt nauwelijks verstoord en kan in langere continue eenheden worden genomen (meestal ongeveer 1 m)(Fig. 125). De guts in de bodem drijven vraagt vaak een grotere inspanning, waardoor de meeste sedimenten ons beperken tot kleinere boordiameters416. Gutsboringen zijn meestal ook tijdsintensiever dan Edelmanboringen en daardoor duurder. Alleen bij zachtere sedimenten zoals natte klei en veen werken gutsboringen vaak sneller en vlotter dan Edelmanboringen en zijn ook grotere diameters mogelijk. Gutsen worden daarom best ingezet in dergelijke sedimenten, of wanneer meer gedetailleerde waarneming is vereist dan mogelijk bij Edelmanboringen, bijvoorbeeld wanneer je dunne of moeilijk zichtbare bodemhorizonten wil detecteren of een duidelijk beeld wenst van de begrenzing tussen verschillende niveaus.

Fig. 125: In een guts kan je een ongestoord bodemprofiel observeren met een grotere continue lengte.

Een frequent probleem bij het boren met de hand is het overbruggen van met water verzadigde zandige sedimenten. Als deze aan de oppervlakte liggen, zoals op het strand of in een intergetijdengebied van een rivier, kan een pulsboor in combinatie met een metalen verbuizing van het boorgat soelaas brengen. Met dit systeem maak je eerst een ondiep boorgat met een Edelmanboor, waarin je de eerste metalen buis van de verbuizing recht zet. Vervolgens vul je deze buis met water, zet je er de pulsboor in, en vul je de pulsboor door de pulsboorkop op en neer te bewegen. Deze is onderaan voorzien van een klep die bij opwaartse druk van het water open gaat en zo het zand dat in suspensie is door het pulsen binnen laat. Bij valt bij afwezigheid van opwaartse druk valt de klep neer en belet zo dat het zand de pulsboorkop weer verlaat. Na een aantal pulsbewegingen haal je de pulsboor uit het verbuisde boorgat en giet je de inhoud uit (een mengsel van zand en water). Door dit te herhalen zakt de buis van de verbuizing geleidelijk, onder invloed van het gewicht van de persoon die bij het pulsen op het metalen platform staat dat aan de bovenkant van de buis bevestigd is. De verbuizing voorkomt dat het boorgat dicht slibt. Deze handelingen herhaal je tot er bij het pulsen geen zand meer in de pulsboorkop belandt en de buizen dus ook niet meer zakken. Dit betekent dat je kleiige, venige of lemige sedimenten hebt bereikt waardoor het pulsen niet meer werkt. De buizen hebben onderaan een scherpe kant zodat ze zich lichtjes in de onderliggende sedimenten vastzetten en dus geen water meer binnen laten uit de watervoerende overbrugde zandige laag. Vanaf nu kan je in het verbuisde boorgat verder boren met een Edelmanboor guts. De techniek vereist relatief veel materiaal en een behoorlijke hoeveelheid water (al snel een 5-tal emmers) (Fig. 126 en Fig. 127). Je voorziet daarom best 3 personen. Met enige oefening kan je zo ongeveer één boring (6 tot 8 m diepte en met 1 tot 4 m verbuizing) per uur uitvoeren, inclusief beschrijving en verplaatsing naar het volgende boorpunt.

416

De Code voor Goede Praktijk schrijft een minimale gutsdiameter van 3 cm voor.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 153

Fig. 126: De pulsboor vereist meer materiaal en personeel dan andere manuele boortechnieken. Je kan er echter watervoerende zandlagen manueel mee overbruggen, wat niet mogelijk is met andere manuele boortechnieken. (foto: Johan Van Laecke)

Fig. 127: De pulsboor in zijn natuurlijk element: het strand. Je ziet de metalen verbuizing van het boorgat in de grond met bovenaan het platform waarop je kan staan, en daarachter de pulsboorkop. De steun (rechts) is nodig om samen met een staaf en ketting de verbuizing terug uit de grond te halen na het beëindigen van de boring. (foto: Ine Demerre) ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 154

Booronderzoeken

2022

Mechanische boortechnieken zijn doorgaans (veel) duurder dan handmatige technieken. Het uitvoeren van mechanische boringen is onderhavig aan de VLAREL-wetgeving, met vereisten voor opleidingen en erkenningen417. Tenzij je zelf aan deze vereisten kan voldoen, moet je hiervoor dus een erkend boorbedrijf inschakelen. De boormachines vragen bovendien een grotere logistieke inspanning. Ook zijn ze niet steeds inzetbaar op moeilijk toegankelijke terreinen. Daar staat tegenover dat je met verbuisde technieken met liners (zoals steekboringen, Begemannboringen of pistonboringen) zeer diepe boringen kan uitvoeren, tot ver onder de watertafel (Fig. 128). Voor het onderzoek van aardkundige eenheden in deze positie zijn dit dus de enige boortechnieken die je kan inzetten. Bij projecten met een groot aantal boringen op grote diepte kunnen ze door hun snelheid bovendien economisch voordeliger zijn dan handmatige boringen. Ook is de kwaliteit van de monstername (veel) hoger dan bij handmatige boringen. De monsters zijn nagenoeg onverstoord418, kunnen in lange continue secties worden gerecupereerd (doorgaans 1 m of meer), en kunnen in de liners lange tijd worden bewaard (Fig. 129). Bovendien bieden ze grotere diameters dan handmatige gutsboren (5 cm voor steekboringen; 6,6 cm bij Begemannboringen; 5 tot 10 cm voor pistonboringen). Dit laat niet alleen gedetailleerde waarneming van de bodem toe, maar biedt ook meer mogelijkheden voor monstername voor natuurwetenschappelijk onderzoek en datering.

Fig. 128: Een Geoprobe steekboring in uitvoering (©Geosonda).

O.a. de Code van goede praktijk voor boringen en voor exploiteren en afsluiten van boorputten voor grondwaterwinning: https://navigator.emis.vito.be/mijn-navigator?woId=76834. 418 Soms moet rekening worden gehouden met compressie, vooral bij steekboringen. 417

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 155

Fig. 129: Verbuisde mechanische boringen leveren nagenoeg onverstoorde monsters in liners (©Geosonda).

Avegaarboringen wijken af van andere mechanische boortechnieken en sluiten qua inzetbaarheid en mogelijkheden eerder aan bij handmatige boortypes. De boorput is niet verbuisd en de monsters worden niet in liners genomen waardoor je er beperkt mee onder de watertafel kan werken. De Archimedesschroef verstoort de monsters zoals bij Edelmanboringen, maar de bodemprofielen kunnen wel in langere continue eenheden worden bekeken en relatief grote diameters zijn mogelijk (15 cm wordt vaak gebruikt) (Fig. 130 en Fig. 131). Avegaarboringen zijn goedkoper dan andere mechanische technieken en ergonomisch minder belastend dan handmatige boringen. Daarom kunnen ze vooral bij grotere projecten en relatief diepe boringen (maar boven de watertafel) een interessant alternatief vormen voor Edelmanboringen.

Fig. 130: De Archimedesschroef van de avegaarboor verstoort het monster, maar het profiel is over een grotere lengte continu waarneembaar (© KU Leuven archeoWorks) ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 156

Booronderzoeken

2022

Fig. 131: Booronderzoek in Wachtebeke-Dorp met gebruik van de Avegaar (©BAAC Vlaanderen).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 157

3.2.2 Landschappelijke profielputten Landschappelijke profielputten graaf je om profielwanden te bekomen die de lokale bodemopbouw tonen. Deze onderzoeken registreer je als referentieprofielen. Landschappelijke profielputten zijn doorgaans duurder dan boringen en vragen een grotere logistieke inspanning. Ook mechanische boortechnieken zijn goedkoper dan profielputten, want de diepere en/of waterverzadigde contexten waarin je deze aanwendt vereisen erg grote profielputten, grondwaterbemaling en eventueel damwanden. Bovendien veroorzaakt de aanleg van profielputten een veel grotere verstoring van de bodem dan boringen. Bij kleine profielputten hoeft dit geen belangrijke factor te zijn, maar grotere putten en sleuven kunnen nefast zijn voor de eventueel aanwezige archeologie, en soms voor het huidige of geplande landgebruik. Daar staat tegenover dat profielputten veel effectiever zijn dan boringen voor landschappelijk bodemonderzoek. Profielwanden bieden immers een veel duidelijkere blik op de ondergrond, want ze zijn veel breder dan boorkernen. Dat maakt de interpretatie van veel elementen in de bodem eenvoudiger. Sommige zaken zijn eerder vaag en daardoor moeilijk zichtbaar in boringen, bijvoorbeeld laatglaciale paleobodems. In profielwanden zijn dergelijke zaken veel makkelijker herkenbaar omdat ook het horizontale verloop zichtbaar is. In profielputten kan je het onderscheid tussen een lokaal fenomeen (een ‘vlek’) en iets wat over grotere oppervlakte doorloopt (een ‘band’: een laag of bodemhorizont) veel gemakkelijker maken dan bij boringen (Fig. 132). Je kan landschappelijke profielputten bovendien zo breed of lang maken als nodig om het verloop van bepaalde niveaus te onderzoeken, bijvoorbeeld in de vorm van sleuven (Fig. 133 en Fig. 134). Daarnaast zijn de profielwanden van putten onverstoord, in tegenstelling tot Edelman- en avegaarboringen. Ook dat biedt meer zekerheid bij de interpretatie. Je kan bijvoorbeeld dunne of vage elementen gemakkelijker herkennen, de overgang tussen twee niveaus beter waarnemen, of de bewaringstoestand van aardkundige eenheden duidelijker vaststellen. Ten slotte bieden landschappelijke profielputten meer mogelijkheden voor natuurwetenschappelijk onderzoek zoals micromorfologie, OSL-datering, ... Je kan er immers onverstoorde monsters in nemen, en in veel grotere volumes dan bij boringen mogelijk is. Bovendien kan je die monsters doorgaans veel beter in hun context observeren en plaatsen. Dit kan vooral voor het onderzoek van complexe contexten belangrijk zijn (Fig. 135). Voor relatief eenvoudige en goed gekende contexten kan landschappelijk booronderzoek vaak volstaan. Bij complexere of onbekende contexten biedt de studie van profielwanden in landschappelijke profielputten echter veel meer mogelijkheden voor een goede interpretatie, of is het zelfs de enige manier om de lokale geomorfologie en pedologie te begrijpen. De bodemopbouw kan tijdens een landschappelijk booronderzoek complexer blijken dan verwacht, of bepaalde aspecten van de bodem kunnen gewoon moeilijk te interpreteren zijn. Dan vul je het booronderzoek best aan met één of enkele profielputten. Als een complexe bodemopbouw wordt verwacht, zet je best meteen landschappelijke profielputten in. Pas nadat je daarmee een goed inzicht in de bodemopbouw hebt bekomen, kan je het verdere verloop daarvan eventueel met boringen verder karteren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 158

Booronderzoeken

2022

Fig. 132: In een boring zou het veel moeilijker zijn om de lokale vlekken bovenaan te onderscheiden van de paleobodem centraal en de gelaagdheid onderin deze profielput, zeker als de boring dunner zou zijn dan hier weergegeven (guts) of verstoord (Edelman).

Fig. 133: Een profielsleuf te Wichelen-Bergenmeersen419.

419

Meylemans et al. 2021; foto: Kris Vandevorst, agentschap Onroerend Erfgoed.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 159

Fig. 134: Een lange profielsleuf te Lommel Kristalpark. Hiermee kon het verloop van de hier aanwezige Usselobodem, en ook de aanwezigheid van geulen erin, in veel groter detail onderzocht worden dan mogelijk zou zijn met kleine profielputten (© KU Leuven archeoWorks).

Fig. 135: Landschappelijke profielputten bieden meer mogelijkheden voor monstername voor natuurwetenschappelijk onderzoek dan boringen. Deze profielput in Arendonk werd bemonsterd voor microtephra, granulometrie, OSL-datering, pollen en botanische macroresten. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 160

Booronderzoeken

2022

Landschappelijke profielputten kunnen veel verschillende vormen en maten aannemen. Je kan ze handmatig met de schop graven of met een graafmachine. Je kiest deze parameters van elke put op basis van de: - diepte van de relevante aardkundige eenheden; - onderzoeksvragen (verloop, laterale variatie, …); - verstoringsgraad; - stabiliteit en veiligheid; - kost. Putten, sleuven of profielwanden zijn soms al aanwezig op, langs of in de omgeving van een onderzoeksterrein in de vorm van grachten, groeves of andere uitgravingen. Je kan deze heel eenvoudig tot landschappelijke profielput omvormen door (een deel van) hun wanden op te schonen (Fig. 136). Gebruik maken van dergelijke opportuniteiten is een kostenefficiënte manier om aanvullende gegevens te bekomen, bijvoorbeeld om een landschappelijk booronderzoek te staven.

Fig. 136: Zonder een boring of put te moeten plaatsen, toont deze bestaande wand al dat de natuurlijke podzolbodem goed bewaard is in het bos erachter, maar volledig verdwenen is in het verlaagde weiland ervoor.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 161

3.2.3 Sonderingen (CPT) Sonderingen of cone penetration tests (CPT) kunnen aanvullend werken op mechanische boringen maar leunen eerder aan bij geofysische technieken. CPT’s nemen geen fysiek staal maar meten mechanische eigenschappen van de bodem. De puntweerstand en de plaatselijke wrijvingsweerstand van de bodem worden door elektrische druksensoren gemeten terwijl een conus met gelijkmatige snelheid in de bodem wordt gedrukt (CPT-E). Die data kan omgezet worden naar soil behavior types, klassen met dezelfde mechanische bodemeigenschappen. Deze klassen kunnen mits validatie door directe sedimentobservaties grofweg aan bodemtextuurklassen worden gerelateerd. Ze laten geen nauwkeurige voorspelling van fysische bodemeigenschappen toe, maar bieden wel een relatief overzichtsbeeld van de bodemopbouw, in het bijzonder in alluviale en estuariene contexten. De mechanische sensoren kunnen worden aangevuld met of vervangen door andere sensoren. Zo kunnen ook geofysische sensoren (elektrische weerstandsmeters, conductiviteitsmeters, magnetometers, seismometers, …) in de bodem worden geduwd en eventueel geïnterpreteerd door vergelijking met geofysische metingen aan de oppervlakte. Daarnaast kan ook een camera zijwaarts de bodem filmen terwijl hij erin wordt gedrukt (videoCPT, vis-CPT of OIP). De grootte van deze beelden is beperkt (ca. 1 x 1 cm) maar ze kunnen een waardevolle visuele hulp bieden voor de interpretatie van CPT-E meetgegevens in alluviale en estuariene sedimenten (Fig. 137 en Fig. 138). De eerste tests met deze camerabeelden wijzen ook op mogelijke toepassingen in kartering van paleobodems in de zanden leemstreek.

Fig. 137: Sonderingen op het terrein te Beveren420. a: CPT meting met een mobiele opstelling in het moeras langs Doelpolder Noord. B: Seismische CPT meting te Doelpolder Noord.

420

Missiaen et al. 2017.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 162

Booronderzoeken

2022

Sonderingen kunnen een kostenefficiënte aanvulling op boringen zijn voor paleolandschappelijke kartering in diepere alluviale, estuariene of mariene contexten. Ze kunnen sneller en goedkoper geplaatst worden dan (verbuisde) mechanische boortechnieken of diepe profielputten, en je kan ze tot diep onder de watertafel inzetten. In dergelijke contexten kunnen ze een landschappelijk boor- of profielputtenonderzoek aanvullen. De interpretatie van de meetdata is echter niet steeds eenvoudig en vereist geologische voorkennis van het onderzoeksgebied of directe sedimentobservaties bij een deel van de sonderingen. Dit moet steeds door een ervaren expert gebeuren en vereist altijd vergelijking met gegevens uit lokale boringen of profielputten, in het bijzonder voor dunnere niveaus. Zonder geologische voorkennis plaats je daarom best voor een landschappelijk bodemonderzoek met sonderingen eerst een aantal boringen en/of profielputten om de lokale bodemopbouw te begrijpen. Vervolgens kan je beoordelen of sonderingen bruikbaar kunnen zijn om de ruimtelijke variabiliteit/verloop van die bodemopbouw op de rest van het terrein te karteren. Sonderingen worden vaak in geotechnische voorstudies gebruikt om bijvoorbeeld funderingen te ontwerpen. Daardoor is heel wat bestaande data beschikbaar via de Databank Ondergrond Vlaanderen, of voor specifieke projectgebieden bij de bouwheer.

Fig. 138: Een transect met lithostratigrafische interpretatie, gebaseerd op CPT-E sonderingen en Begemann boringen, te Beveren-Prosperpolder Zuid421.

421

Verhegge et al. 2020.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 163

3.2.4 Geofysische technieken Zeker bij complexe en afgedekte landschappen, zoals bijvoorbeeld alluviale gebieden, kan je ook geofysisch onderzoek gebruiken in combinatie met landschappelijke boringen en profielputten en sleuven, om een meer vlakdekkende kartering te maken van de ondergrond. Zeker bij grote ontwikkelingsprojecten kan dit kostenefficiënter zijn dan het plaatsen van een groot aantal boringen. De landschappelijke boringen en profielputten worden dan dikwijls mede geplaatst om de resultaten van het geofysisch onderzoek te verifiëren. Een dikwijls hiervoor gehanteerde methode is electromagnetische inductie (EMI), zoals toegepast toegepast o.a. in de Moervaartdepressie422, en bij de kartering van het afgedekte dekzandlandschap in de Scheldepolders423. Ook andere geofysische prospectiemethodes, zoals bijvoorbeeld Ground Penetrating Radar (GPR) kunnen van nut zijn voor het in kaart brengen van (paleo)landschappelijke aspecten, zoals bijvoorbeeld paleobodems424, maar dit werd tot op heden nog niet toegepast in de Vlaamse archeologie.

Bijv. De Smedt et al. 2013a & b; Meylemans et al. 2011. Verhegge et al. 2016. 424 Bijv. Chapman et al. 2009; Schneider et al. 2017. 422 423

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 164

Booronderzoeken

2022

3.3 STRATEGIE 3.3.1 Plaatsing Landschappelijke boringen en profielputten plaats je steeds op een manier die toelaat om de complexiteit van het (vroegere) landschap en de bodem te begrijpen. Je bepaalt het vereiste aantal boringen en/of putten, hun tussenafstand, het patroon, en eventuele hun exacte positie dus in de eerste plaats op basis van de landschappelijke verwachting uit het bureauonderzoek, gecombineerd me de observatie van het landschap op het terrein. Een regelmatig grid dekt de oppervlakte van een onderzoeksterrein gelijkmatig. Het is bij landschappelijk booronderzoek een goede standaard aanpak om onderzoeksgebieden met een eerder lage complexiteit te onderzoeken, alsook terreinen met een weinig specifieke landschappelijke verwachting (Fig. 139). Ook voor complexere onderzoeksgebieden kan een grid goede resultaten leveren, maar je hanteert daarvoor best een hogere resolutie (Fig. 140). Ook bij kleine of smalle onderzoeksgebieden plaats je boringen best niet te ver uit elkaar. In de huidige praktijk worden verschillende patronen gebruikt voor landschappelijke boringen (vierkants- en driehoeksgrid), en ook de afstanden tussen de boringen variëren. Grids van 20 bij 20 m, 30 bij 40 m en 40 bij 50 m worden courant gebruikt. Kies dit voor elk project op basis van de verwachte landschappelijke complexiteit en de grootte van het onderzoeksgebied, en motiveer die keuze in de rapportage. Fig. 139: In een gebied met een relatief eenvoudige landschappelijke situatie kan een relatief breed boorgrid volstaan. Dit gebied vertoont links boven een iets slechtere bodembewaring dan rechts onder, wat met dit boorgrid voldoende gevat wordt.

Fig. 140: Bij complexere landschappelijke situaties kies je vaak best voor een boorgrid met een hogere resolutie. Het bredere boorgrid (A) treft slechts occasioneel de geulen die door het gebied lopen (oranje), waardoor ze een lokaal verschijnsel kunnen lijken. Het engere grid (B) treft de geulen veel systematischer, wat hun interpretatie veel duidelijker maakt. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 165

Je kan boringen en/of putten ook in een rij plaatsen om een transect van het landschap te bekomen. Dit is een goede manier om evoluties of overgangen in het landschap te onderzoeken. Een boortransect plaats je daarom steeds loodrecht op hellingen, valleien, enz. om de aanwezige landschappelijke variatie maximaal te vatten (Fig. 141). Je kan vertrekken met een vaste afstand tussen de boringen en/of putten. Indien hierdoor een overgang in het landschap onvoldoende getroffen wordt kan het echter nodig zijn om daar extra waarnemingen te doen, dus in de vorm van tussenliggende boringen of putten (Fig. 142). In je planning voorzie je daarom best enkele extra, vrij in te zetten, boringen of putten. Meerdere transecten naast elkaar vormen de facto een grid, en omgekeerd bevat elk grid meerdere boortransecten. Bij landschappelijk bodemonderzoek in een grid ben je je hiervan best bewust, en gebruik je de raaien van het grid om de meest relevante transecten van het landschap te bekomen. Je oriënteert de raaien bijvoorbeeld dwars op hellingen, valleien, enz. (Fig. 143).

Fig. 141: Een boortransect plaats je best loodrecht op de landschappelijke overgang/evolutie die je wil onderzoeken. Dit transect werd dwars op de helling van deze fictieve valleiwand geplaatst (oranje: hoog; paars: laag).

Fig. 142: Bij een regelmatige tussenafstand van de boringen kunnen soms bepaalde landschappelijke overgangen niet voldoende duidelijk zijn, zoals de overgang naar de vallei (blauwe tot paarse zones) in Fig. 141. Dan kan het gericht plaatsen van enkele extra boringen een eenvoudige oplossing bieden.

Fig. 143: De raaien van een boorgrid vormen in feite transecten. Leg ze dus dwars over hellingen, valleien, enz. om de meest relevante doorsnedes van het gebied te bekomen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 166

Booronderzoeken

2022

Door meerdere, bijvoorbeeld haaks op elkaar georiënteerde, transecten te combineren kan je het (paleo)landschap in 3D in kaart brengen. Geofysische sonderingen of vlakdekkende metingen (zie 3.2.3 en 3.2.4) kunnen hierbij aanvullend zijn, om zo een nagenoeg vlakdekkende interpretatie van de ondergrond toe te laten. Ook wanneer je in een regelmatig grid werkt, kunnen overgangen in het landschap soms onvoldoende worden gevat. Soms heb je bijvoorbeeld een nauwkeurigere afbakening nodig van het voorkomen van een bepaalde laag, of van zones met goede of slechte bodembewaring, dan de resolutie van het grid toelaat. Dit kan je alleen bekomen door enkele extra tussenliggende boringen of putten te plaatsen (zie 3.4). Ook de resultaten van andere observaties, bijvoorbeeld structuren zichtbaar via geofysisch onderzoek, kunnen aanleiding geven tot het uitvoeren van extra boringen of profielputten. Ook voor de rapportage van de resultaten kan je (boor)profielen samen presenteren als transecten. Dit is sterk aan te raden als je bepaalde evoluties of overgangen in het landschap wil illustreren.

3.3.2 Diepte Je boort of graaft steeds diep genoeg om de niveaus te kunnen herkennen die mogelijk steentijdsites bevatten. Daarvoor moet je meestal ook de ondergrens van die niveaus kunnen waarnemen. Je graaft daarom met enige marge tot door het diepste relevante niveau. Ook de impact van eventuele geplande ontwikkelingen is van belang. Bijvoorbeeld middenpaleolithische sites kunnen op grotere diepte aanwezig zijn. In het kader van diepe werken hou je daarom ook rekening met de mogelijke aanwezigheid van aardkundige eenheden die relevant kunnen zijn voor deze diepere steentijdarcheologie. Vaak is er vooral een verwachting naar bewaring van sites in holocene bodems, waardoor landschappelijk onderzoek zich vaak uitsluitend hierop richt. Afgedekte laatglaciale bodems blijken echter veel ruimer voor te komen dan vaak wordt aangenomen, en dus ook daarin (uitstekend) bewaarde steentijdsites. Vaak bevinden deze zich niet veel dieper dan de holocene bodem. Het is daarom aan te raden om bij landschappelijk booronderzoek (occasioneel) wat dieper te kijken dan de holocene bodem, vooral in regio’s waar laatglaciale bodems al gekend zijn.

3.3.3 Natuurwetenschappelijk onderzoek Er bestaan veel analyses die ons meer kunnen leren over de samenstelling, aard of ouderdom van aardkundige eenheden, en daarmee over het vroegere landschap en de evolutie ervan doorheen de tijd: fysico-chemische analyses van sedimenten en bodemhorizonten, absolute dateringmethoden en paleoecologisch onderzoek. Daarvoor kan je monsters nemen tijdens het landschappelijk boor- of profielputtenonderzoek. Deze onderzoeken brengen natuurlijk steeds een zekere kost met zich mee. Je zet ze daarom alleen in om onderzoeksvragen te beantwoorden die relevant zijn voor het vooronderzoek naar archeologische sites. Soms kunnen bepaalde onderzoeken relevant zijn indien een site aanwezig is, maar helpen ze niet bij de prospectie ernaar. In dat geval kan je die onderzoeken uitstellen tot wanneer de aanwezigheid van een site is vastgesteld: tot in de waarderingsfase of zelfs tot bij de opgraving. In het kader van preventief onderzoek zou het immers een overbodige kost vormen als er geen site aanwezig blijkt. Het kan echter opportuun zijn om de nodige monsters wel al tijdens het landschappelijk onderzoek te nemen, terwijl de kost daarvan beperkt kan blijven.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 167

3.4 INTERPRETATIE In de eerste plaats moeten de resultaten van landschappelijk bodemonderzoek aangeven of archeologische prospectie zinvol is. Daarvoor moeten de drie basis-onderzoeksvragen van het landschappelijk onderzoek positief beantwoord zijn (zie 3.1). Het spreekt immers voor zich dat prospectie met archeologische boringen alleen zinvol is als er niveaus aanwezig zijn die steentijdsites kunnen bevatten, én als die niveaus voldoende goed bewaard zijn. Maar de aanwezigheid van een dergelijk goed bewaard niveau betekent nog niet dat het steentijdsites bevat. Bovendien zijn de beschikbare prospectietechnieken niet geschikt voor het opsporen van alle mogelijke types van steentijdsites (zie 2.3.2 en 4.2.2.3). Het landschappelijk bodemonderzoek kan bovendien aangeven waar je best prospecteert, zowel in de verticale als horizontale zin. In de eerste plaats toont het de stratigrafische positie van eventuele sites en de diepte en dikte van de niveaus waarin deze zich kunnen bevinden. Dat is belangrijk om je prospectiestrategie te bepalen. De resultaten van het landschappelijk bodemonderzoek moet je hiervoor wel met enige marge interpreteren. De dieptes en diktes van aardkundige eenheden kunnen soms sterk variëren over korte afstand, en je houdt er dus best rekening mee dat dit niet steeds volledig zichtbaar is in de resultaten van een landschappelijk bodemonderzoek. De gegevens van een landschappelijke boring of profielput geven immers alleen zekerheid over hun exacte locatie, en ze worden doorgaans in een grid met een veel lagere resolutie dan bij archeologisch booronderzoek geplaatst. Landschappelijk bodemonderzoek laat ook toe om eventueel zones af te bakenen voor prospectie, op basis van de aanwezigheid en bewaringstoestand van niveaus die steentijdsites kunnen bevatten, en eventueel op basis van bepaalde landschapskenmerken zoals topografie of waterhuishouding. Ook hierbij kunnen boringen en profielputten alleen zekerheid bieden over hun exacte locatie. Daarom kan je de grens van een deelzone voor prospectie maar op één manier trekken: tot net voor de ‘negatieve’ boringen/putten (= de putten waarin geen voldoende goed bewaard niveau aanwezig is dat mogelijk steentijdsites kan bevatten). Je wil immers weten tot waar het relevante niveau aanwezig en/of goed bewaard kan zijn (Fig. 144). Een begrenzing net achter de ‘positieve’ boringen/putten geeft alleen aan waar het relevante niveau zeker aanwezig en/of goed bewaard is (Fig. 145: links). Een begrenzing halfweg tussen positieve en negatieve boringen is sowieso uit den boze, want dat is een louter theoretische interpolatie zonder werkelijkheidswaarde (Fig. 145: rechts). Je kan een afbakening alleen verfijnen door middel van aanvullende waarnemingen. Daarvoor kan je tussen de ‘positieve’ en ‘negatieve’ boringen/putten één of enkele extra boringen/putten plaatsen (Fig. 146).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 168

Booronderzoeken

2022

Fig. 144: De grens van deelzones voor vervolgonderzoek (licht groene zone) leg je altijd net voor de ‘negatieve’ boringen of putten (rood): degene die tonen dat niveaus waarin sites kunnen bewaard zijn ontbreken, of waar die niveaus te slecht bewaard zijn. Op die manier weerhoud je alle oppervlakte waar goed bewaarde relevante niveaus aanwezig kunnen zijn voor prospectie.

Fig. 145: Twee foute manieren om een deelzone af te bakenen voor prospectie (licht groene zone): - Links worden de grens net achter de ‘positieve’ boringen of putten gelegd (groene stippen). Hiermee verlies je mogelijke oppervlakte tussen de ‘positieve’ en ‘negatieve’ waarnemingen waar goed bewaarde relevante niveaus wel aanwezig kunnen zijn. - Rechts wordt de grens halfweg tussen de ‘positieve’ en ‘negatieve’ boringen of putten gelegd. Dit steunt echter niet op waarnemingen en is dus niet meer dan een gok.

Fig. 146: Enkele extra boringen/putten tussen de ‘positieve’ (groene) en ‘negatieve’ (rode) boringen/putten laten toe om de afbakening van de deelzone te verfijnen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 169

Afbakenen van deelzones is niet in elk onderzoeksgebied mogelijk. Vaak is het terrein eerder homogeen en zijn de relevante niveaus over het hele terrein aanwezig en even goed bewaard. Omgekeerd kunnen de bodembewaring en/of geomorfologische opbouw soms zo sterk variëren op korte afstand dat het relatief brede grid van landschappelijk bodemonderzoek niet volstaat om dit voldoende duidelijk in kaart te brengen. In dat geval maak je best de afweging om het hele terrein wel of niet te prospecteren op basis van de gemiddelde bodembewaring (Fig. 147).

Fig. 147: Een gebied met een sterk lokale variatie tussen goede (groene) en slechte (rode) bodembewaring resulteert in een afwisseling van ‘positieve’ (groene) en ‘negatieve’ (rode) boringen/putten, waarin geen duidelijk patroon kan herkend worden. Dit landschappelijk bodemonderzoek levert dus onvoldoende gegevens om deelzone s af te bakenen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 170

Booronderzoeken

2022

4 PROSPECTIE 4.1 INLEIDING Sensu strictu wil archeologische prospectie in de eerste plaats maar één onderzoeksvraag beantwoorden: is er een archeologische site aanwezig of niet? De prospectietechnieken voor steentijd artefactensites richten zich dan ook op het vinden van artefacten en andere archeologische indicatoren (zie 4.2.2.2.1), doorgaans in een steekproef van de bodem (zie 4.2.2.2.3). Bijkomend levert een prospectie vaak ook andere informatie op. Archeologisch booronderzoek toont bijvoorbeeld de bodemopbouw en -bewaring van elke boorlocatie, en in zekere mate de positie van de artefacten hierin. Soms kan je ook een eerste inzicht bekomen in de verticale vondstspreiding en/of de chronoculturele context, vooral als de prospectie veel artefacten oplevert. Deze informatie vult het landschappelijk onderzoek aan. Door de hogere resolutie van de gebruikte grids biedt prospectie hierover ook een hogere resolutie aan data. Dit vormt niet alleen een goede controle op het landschappelijk onderzoek, maar helpt ook bij de interpretatie van de prospectie zelf. De bodemopbouw van een boorlocatie kan je bijvoorbeeld vertellen of een daar aangetroffen vondst deel kan uitmaken van een lokale site, ofwel verplaatst werd door bijvoorbeeld erosie en colluviatie. Op dezelfde manier kan je er vaak bepaalde waarderingsvragen al (gedeeltelijk) mee beantwoorden, zoals de bewaringstoestand van de site. Minstens toont dit welke vragen al dan niet van belang zijn bij de waarderingsfase. Deze ‘bijkomende’ informatie uit de prospectie is daarom belangrijk voor het bepalen van de strategie van het waarderingsonderzoek. Indien bijvoorbeeld een artefact lijkt te wijzen op de aanwezigheid van een zeldzame periode, richt je het waarderingsonderzoek best op het inzamelen van extra vondsten ter bevestiging daarvan. Voor het bepalen van de strategie van een prospectie naar steentijdsites hou je rekening met: - de archeologische verwachting; - de landschappelijke context, met inbegrip van geomorfologie/pedologie/stratigrafie; - de lokale bodembewaring. Aan prospectie gaan dus steeds bureauonderzoek en landschappelijk bodemonderzoek vooraf. Deze vertellen je immers wat je zoekt, en waar (zowel horizontaal als verticaal) je dit best zoekt. Dit zal in grote mate bepalen hoe je hier best naar zoekt (methodiek en strategie). Dit geldt voor alle archeologie, maar bij uitstek voor steentijd omwille van de grotere variatie in geomorfologische/stratigrafische contexten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 171

4.2 TECHNIEKEN 4.2.1 Veldkartering Veldkartering is doorgaans de snelste en goedkoopste prospectiemethode voor steentijd artefactensites. In het kader van preventieve archeologie is het uitvoeren van veldkartering alleen echter onvoldoende. De methode kent namelijk enkele belangrijke beperkingen: -

Veldkartering kan alleen sites opsporen die zich aan of kort bij de huidige oppervlakte bevinden. Dieper afgedekte steentijdsites worden dus niet gedetecteerd. Veldkartering is niet op elk terrein inzetbaar, want de resultaten zijn sterk afhankelijk van: o de aard van de site (densiteit, grootte van artefacten, grondstof van de artefacten enz.); o de aard en historiek van grondbewerking (tijdstip en diepte van ploegen, rooien van knolgewassen enz.); o aanwezigheid van andere zaken aan het oppervlak (vegetatie, verhakselde gewassen, dagzomend grind, recent afval enz.); o de weersomstandigheden sinds de grondbewerking en dan vooral de hoeveelheid neerslag. Om veldkartering efficiënt te laten verlopen dient het terrein na het ploegen al enige tijd beregend te zijn om aanklevend sediment van de vondsten te spoelen; o de weersomstandigheden tijdens de veldkartering: bewolkt is doorgaans beter dan sterke zon; o de ervaring van de prospecteur en zijn vertrouwdheid met het gebied; o de mate waarin het terrein reeds werd gekarteerd.

Veldkartering kan daarom wel een indicatie geven over de aanwezigheid van steentijd artefactensites indien vondsten worden aangetroffen, maar kan onvoldoende uitsluitsel bieden over de afwezigheid van sites. Veldkartering kan echter wel een meerwaarde betekenen als aanvullende methode. In de huidige praktijk wordt het zelden in een aparte onderzoeksfase ingezet, maar tijdens bijvoorbeeld landschappelijk of archeologisch booronderzoek kan ook de oppervlakte worden afgespeurd zonder veel extra moeite. Eventuele vondsten vormen dan een belangrijke bron van informatie over mogelijke sites. Het is daarom aan te raden om bij elke aanwezigheid op het terrein en bij omstandigheden die het toelaten de oppervlakte te inspecteren op de aanwezigheid van vondsten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 172

Booronderzoeken

2022

4.2.2 Archeologisch booronderzoek 4.2.2.1

Doel

Archeologisch booronderzoek heeft als doel archeologische sites op te sporen door middel van boringen. Bij steentijd artefactensites gebeurt dit steeds door het herkennen van archeologische indicatoren in opgeboord sediment. Het is soms mogelijk om antropogene lagen en sporen te herkennen in boringen, maar dit valt buiten het opzet van dit afwegingskader. In tegenstelling tot in dit afwegingskader, wordt in de CGP een onderscheid gemaakt tussen verkennend en waarderend archeologisch booronderzoek: - Verkennend archeologisch booronderzoek: prospectie in een grid van 10 x 12 m of dichter (dus ook 5 x 6 m!) - Waarderend archeologisch booronderzoek: verdichting van een verkennend archeologisch booronderzoek tot een grid van 5 x 6 m of dichter. Deze termen worden in de Vlaamse archeologie dan ook algemeen gebruikt. De term ‘waarderend archeologisch booronderzoek’ is echter verouderd en kan de foute indruk geven dat je ook andere waarderingsvragen zou kunnen beantwoorden met booronderzoek. De monstergrootte van boringen is echter te klein om de aan- of afwezigheid van artefactconcentraties te bepalen, en je kan er dus ook geen concentraties mee afbakenen. Je kan positieve boringen dus niet waarderen door er extra boringen langs of rond te plaatsen (zie 5.2.1). Voor een waarderingsonderzoek zijn grotere monsters nodig, in de vorm van proefputten (zie 5.2.2). Verdichten van een grid vormt louter een vervollediging van het verkennend booronderzoek, nadat dat omwille van kostenefficiëntie met een lage resolutie werd uitgevoerd (zie 4.2.2.4.2). De techniek is identiek, en ook de doelstelling. Waarderend booronderzoek met de methode zoals beschreven in de huidige Code van Goede Praktijk heeft net zoals het verkennend booronderzoek tot doel om zones aan te duiden waarin steentijdsites aanwezig zijn, die vervolgens verder gewaardeerd moeten worden met proefputtenonderzoek (zie 5.2.1). Daarom gebruiken we in dit afwegingskader de term ‘waarderend archeologisch booronderzoek’ niet. Daarmee wordt ook ‘verkennend’ archeologisch booronderzoek betekenisloos, en spreken we alleen nog over ‘archeologisch booronderzoek’.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 173

4.2.2.2 4.2.2.2.1

Basisprincipes Archeologische indicatoren

De aanwezigheid van steentijd artefactensites kan in booronderzoeken worden herkend aan de hand van: - lithische artefacten; - handgevormd aardewerk; - (verbrand) bot; - (verkoolde) botanische macroresten (hazelnootdoppen, graankorrels enz.); - houtskool. De aanwezigheid van lithische artefacten is de duidelijkste indicator voor de aanwezigheid van een steentijdsite. De volledige variatie aan grondstoffen en types artefacten komt hiervoor in aanmerking. Veel steentijdsites bestaan voor het grootste deel uit klein debitageafval (chips, afslagfragmenten enz.). Bij booronderzoek worden daarom vooral (zeer) kleine artefacten aangetroffen. Grotere artefacten (kern, afslag, kling, werktuig enz.) worden slechts zelden opgeboord (Fig. 148). Daarom is een fijne waarnemingstechniek (zeven over voldoende fijne maaswijdte) noodzakelijk voor het opsporen van steentijdsites (Fig. 149; zie ook 4.2.2.4.9).

Fig. 148: Vier vuurstenen artefacten, afkomstig uit één boring. Dit oogt misschien weinig spectaculair, maar deze boring leverde meer en duidelijkere indicatoren dan je in de gemiddelde positieve boring kan verwachten.

ensemble EXP DDD C3

zeefmazen

1 mm

2 mm

3 mm

4 mm

6 mm

10 mm

( 100 % )

60,5%

18,8%

7,9%

5,5%

1,0%

6,2%

62558

45,6%

21,8%

14,3%

6,6%

11,7%

13492

Fig. 149: Twee voorbeelden van grootteverdeling bij lithische ensembles425. Bemerk hoe de fijnste maaswijdten duidelijk de grootste delen van de ensembles opleverden. EXP: de gemiddelde grootteverdeling van 43 experimenten van lithische productie. DDD C3: de grootteverdeling van een echt archeologisch ensemble: de vroegmesolithische vondstconcentratie C3 van de in 2003 opgegraven vindplaats Doel Deurganckdok sector J/L.

425

Naar Noens et al. 2013.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 174

Booronderzoeken

2022

Fragmenten aardewerk in ‘prehistorische techniek’ (handgevormd) kunnen ook een aanwijzing zijn voor de aanwezigheid van een artefactensite. In Vlaanderen werd aardewerk in jagerverzamelaarscontext voor het eerst geproduceerd vanaf het finaalmesolithicum, en wordt meestal geassocieerd met de Swifterbantcultuur. Meestal is handgevormd aardewerk in boorresidu’s echter sterk gefragmenteerd, waardoor het moeilijk tot niet toe te schrijven is aan een bepaalde periode. In zeldzame gevallen kunnen technische (bijv. specifieke verschraling van het baksel) of decoratieve elementen toch een aanwijzing geven. Houtskool, verbrande macroresten van planten, of verbrand bot kunnen afkomstig zijn van activiteitskernen zoals haardplaatsen, zeker wanneer ze in associatie met elkaar of met (verbrande) vuursteen voorkomen. In dergelijke zones kan houtskool in relatief grote hoeveelheden aanwezig zijn in de boorresidu’s. Dit kan je reeds opmerken bij het boren zelf, door de uitgesmeerde zwarte strepen in het opgeboorde grondmonster, of bij het zeven. Houtskool kan uiteraard ook worden gevormd in natuurlijke omstandigheden, zoals bij bosbranden. Daarom wordt de aanwezigheid van houtskool meestal alleen als indicatie voor de aanwezigheid van een site beschouwd als: - het voorkomt in associatie met andere indicatoren; - en/of als het geclusterd en in opvallend grote hoeveelheden voorkomt. In dit geval ga je best over op een fijnere maaswijdte (bijv. 0,5 mm) om eventuele kleine verbrande macroresten zoals zaden of graankorrels niet te missen, en zeef je voorzichtig om eventuele herkenbare fragmenten intact te houden. 4.2.2.2.2

Steentijd artefactensites

De term ‘site’, zoals hier gebruikt, dekt een zeer brede lading. Steentijd artefactensites zijn het resultaat van een waaier aan verschillende activiteiten. Ze nemen daarom veel verschillende vormen aan, gaande van slechts één achtergelaten werktuig, weinig dense spreiding van artefacten zonder clustering, een concentratie van artefacten gevormd bij één of meerdere activiteiten, tot groepen artefactconcentraties. Op dezelfde plaats kan bovendien herhaaldelijk prehistorische activiteit hebben plaatsgevonden, die door accumulatie van vondsten en vondstconcentraties leidden tot zeer rijke, dense en vaak uitgestrekte sites (zgn. ‘palimpsest’ sites). Steentijd artefactensites kunnen dus zowel uit één als uit miljoenen artefacten bestaan. Ook in oppervlakte kunnen ze enorm variëren, van enkele vierkante meters tot tientallen hectaren. De tafonomie van sites kan bovendien een belangrijke impact hebben op hun karakteristieken. Bioturbatie en landbouwactiviteiten kunnen bijvoorbeeld artefacten horizontaal verplaatsen en concentraties ‘uitsmeren’ (groter en minder dens maken), winderosie kan kleine artefacten verwijderen uit sites en er verderop nieuwe sites mee vormen, enz. De grote tijdsdiepte en evolutie van het landschap kunnen er bovendien voor zorgen dat artefacten op verschillende stratigrafische niveaus werden bewaard. Archeologische boringen zijn weinig effectief bij een lage artefactdensiteit (zie 4.2.2.3). Daarom focussen we hieronder voornamelijk op sites met een zekere densiteit aan vondsten, die vaak een bepaalde clustering vertonen: één of meerdere artefactconcentraties. Ook artefactconcentraties kunnen in veel verschillende vormen en maten voorkomen. Om de principes achter archeologisch booronderzoek te verduidelijken maken we hier enigszins abstractie van en beperken we ons tot een vereenvoudiging van de meest typische vorm. Deze benadert vaak de vorm van een cirkel of een ovaal. De densiteit is doorgaans hoger in het centrum dan in de periferie. Binnen dit patroon, op micro-schaal, is de vondstspreiding zeer onregelmatig en complex. De periferie wordt geleidelijk aan minder dens, waardoor een concentratie

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 175

meestal geen scherpe of duidelijk aflijnbare grenzen vertoont. Verder rond concentraties is er bovendien vaak een ‘ruis’ van zeer lage densiteit aan artefacten aanwezig (Fig. 150).

Fig. 150: De horizontale vondstspreiding van sector 5 te Weelde Paardsdrank toont een ‘klassieke’ concentratie426.

4.2.2.2.3

Steekproef

Zoals voor de meeste prospectiemethoden geldt, onderzoek je met archeologisch booronderzoek niet de volledige oppervlakte van een studiegebied maar slechts een deel. Het is dus slechts een steekproef. Het betreft bovendien een zeer kleine steekproef, zelfs bij de meest intensieve booronderzoeken (Fig. 151). Daarom biedt de methode alleen bij voldoende grote sites met een hoge vondstdensiteit een hoge graad van zekerheid. Dit betekent dat de kans om sites te missen heel reëel is bij de meeste archeologische booronderzoeken. Bovendien is er zeer veel variatie in prehistorische artefactensites en is hun vondstspreiding op micro-schaal steeds complex en onregelmatig (zie 4.2.2.2.2). Om deze redenen is het bijna onmogelijk om precieze kansberekening met mathematische formules toe te passen op prospectie van concrete projectgebieden. In plaats daarvan werken we met bredere principes: opsporingskans, trefkans en vindkans.

oppervlakte boring

aandeel oppervlakte onderzoeksgebied 5 x 6m grid

10 x 12m grid

20 cm

0,031 m²

0,105 %

0,026 %

15 cm

0,018 m²

0,059 %

0,015 %

12 cm

0,011 m²

0,038 %

0,009 %

10 cm

0,008 m²

0,026 %

0,007 %

Fig. 151: Zelfs een 20 cm boor in een grid van 5 bij 6 m bemonstert slechts 0,105 % (1/1000!)van de totale oppervlakte. Bij boringen met een diameter van 10 cm in een grid van 10 bij 12 m, het minimum volgens de CGP, valt dit terug tot slechts 0,007 %.

426

Huyghe & Vermeersch 1982.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 176

Booronderzoeken

2022

4.2.2.2.4

Opsporingskans

De opsporingskans is de kans dat een artefactconcentratie daadwerkelijk opgespoord wordt. De opsporingskans bestaat uit de trefkans en de vindkans: -

De trefkans is de kans dat een boring in een artefactconcentratie wordt gezet, m.a.w. dat minstens één van de boringen ‘raak’ is. De vindkans is de kans dat er ook daadwerkelijk archeologische resten worden opgeboord en herkend in een ‘treffende’ boring.

Het onderscheid tussen trefkans en vindkans is van belang omdat ze bepaald worden door verschillende aspecten van de boormethodiek.

4.2.2.2.5 Trefkans De trefkans wordt bepaald door het boorgrid. Hoe fijner het grid is, hoe groter de trefkans wordt (Fig. 152).

Fig. 152: De zwarte punten stellen boringen voor, de grijze cirkels vondstconcentraties. Links: een relatief breed boorgrid treft slechts één van de vier aanwezige artefactconcentraties. Rechts: een verfijning van het boorgrid zorgt voor een hogere trefkans: Drie van de vier aanwezige concentraties worden getroffen. Twee van hen worden zelfs meermaals aangeboord.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 177

Voor sites met meerdere artefactconcentraties speelt ook de absolute grootte van het onderzoeksgebied een rol. Hoe groter de onderzochte zone binnen een dergelijke site, hoe meer boringen erin worden geplaatst en hoe meer concentraties aanwezig kunnen zijn, en dus hoe groter de kans dat minstens één concentratie wordt getroffen (Fig. 153). Fig. 153: In het grotere onderzoeksgebied A worden meer boringen uitgevoerd dan in het kleinere gebied B. Het bevat bovendien meer artefactconcentraties. Dit leidt tot een hogere trefkans: in A worden twee van de vier concentraties getroffen, terwijl de anderhalve concentratie in B onopgemerkt blijft.

Artefactconcentraties die aan de rand van of slechts gedeeltelijk in een studiegebied liggen kan je gemakkelijker missen omdat deze niet volledig door het boorgrid omvat worden. Dit is het zogenaamde grenseffect op de trefkans. Dit effect wordt sterker bij een langwerpiger en dus smaller onderzoeksgebied (Fig. 154).

Fig. 154: Grenseffect: de boringen binnen het onderzoekgebied (zwarte punten) missen de concentraties aan de grenzen, terwijl een verderzetting van het grid buiten het onderzoeksgebied (witte punten) deze wel zouden treffen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 178

Booronderzoeken

2022

4.2.2.2.6

Vindkans

Zowel de boordiameter als de maaswijdte van de zeef bepalen de vindkans: -

Hoe groter de boordiameter, hoe groter de vindkans. Een grotere boordiameter zorgt voor een groter sedimentmonster, dat een grotere kans heeft om artefacten te bevatten (Fig. 151 en Fig. 155). Hoe fijner de maaswijdte van de zeef, hoe groter de vindkans. Een fijnere maaswijdte weerhoudt een groter deel van de vondsten die in een monster aanwezig kunnen zijn, namelijk ook de kleinere fracties (Fig. 149).

De boordiameter en de maaswijdte van de zeef moeten onderling in balans zijn voor een adequate vindkans. Alleen onafhankelijk van elkaar aan de normen van de CGP voldoen volstaat niet. Als bijvoorbeeld alleen een relatief kleine boordiameter haalbaar is omwille van een grote boordiepte, combineer je dit best met een voldoende kleine maaswijdte van de zeef (zie 4.2.2.4.10).

Fig. 155: Een fictief detailbeeld van één boorlocatie. De zwarte driehoeken stellen vondsten voor, de grijze cirkels boringen van verschillende diameters. Bredere boren bestrijken een groter oppervlak en verhogen dan ook de vindkans. In de 20 cm boring bevinden zich 8 vondsten, tegenover 2 in de 10 cm boring. Door de onregelmatige spreiding van vondsten is dit principe niet altijd rechtlijnig: de 15 cm boring heeft hier bijvoorbeeld hetzelfde aantal vondsten (4) opgeleverd als de 12 cm boring.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 179

4.2.2.3

Toepassing

Archeologisch booronderzoek is enkel effectief op sites met een voldoende grote densiteit aan artefacten. Sites met een lage vondstdensiteit en/of nagenoeg egale vondstspreiding kunnen niet met voldoende zekerheid worden opgespoord met de gangbare boorgrids en boordiameters (zie 4.2.2.2), maar vereisen doorgaans een veel grotere steekproef. Een archeologisch booronderzoek wordt in de huidige praktijk daarom enkel toegepast wanneer er een bepaalde verwachting is van aanwezigheid en bewaring van een steentijd artefactensite (met clustering en/of relatief grote vondstdensiteit). We moeten ons er echter bewust van zijn dat het gebruik van verwachtingsmodellen een groot risico op cirkelredeneringen veroorzaakt (zie 2.3.2).

4.2.2.4 4.2.2.4.1

Methode Patroon boorgrid

In de huidige praktijk wordt bijna uitsluitend een gelijkzijdig driehoeksgrid gebruikt. Bij deze gridvorm kunnen tussen de boorpunten driehoeken worden getekend, waarvan alle zijden even lang zijn. Alle boorpunten bevinden zich dus op gelijke afstand van elkaar. In de praktijk worden vaak afgeronde afstanden gebruikt voor het uitzetten van een gelijkzijdig driehoeksgrid. Dit houdt het tel- en meetwerk eenvoudig. De afstand tussen de boorraaien is een veelvoud van 5 m en de afstand tussen de boringen een veelvoud van 6 m. In feite creëert dit gelijkbenige driehoeken (bijvoorbeeld 6 x 5,83 x 5,83 m bij een 5 bij 6 m grid), maar dit benadert de gelijkzijdigheid voldoende (Fig. 156).

Fig. 156: Links wordt een driehoeksgrid conform de CGP weergegeven, in dit geval van 5 bij 6 m. De afstand tussen de boorraaien (= grijze streepjeslijnen) bedraagt 5 m en tussen de boorpunten op een raai 6 m. De afstanden tussen de boorpunten verschilt maar weinig en het grid benadert de gelijkzijdigheid. Rechts toont een raaiafstand van 6 m met boringen om de 5 m, wat niet conform de CGP is. Dit grid is duidelijk gelijkbenig, met een veel ongelijkere afstand tussen de boorpunten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 180

Booronderzoeken

2022

Met GPS of Total Station kan je ook eenvoudig perfecte gelijkzijdige driehoeken op het terrein uitzetten. Op die manier wordt soms in een grid met gelijkzijdige driehoeken van 5 x 5 x 5 m gewerkt (Fig. 157).

Fig. 157: Met GPS kan je een perfect gelijkzijdig boorgrid aanleggen. De tussenafstand tussen raaien is dan eerder abstract; alleen de afstand tussen de boringen is van belang.

Een gelijkzijdig driehoeksgrid is het efficiëntste patroon om cirkelvormige artefactenclusters te treffen. Met bijvoorbeeld een grid van 5 bij 6 m (340 boringen per ha) tref je elke cirkelvormige concentratie groter dan 6,5 m diameter in principe minstens één keer. Voor een gelijkaardige trefkans zou je in een vierkantsgrid om de 5 m boringen moeten plaatsen, wat resulteert in 400 boorpunten per ha (Fig. 158). De CGP laat een afwijking van een regelmatig driehoeksgrid daarom enkel toe mits motivatie.

Fig. 158: Links: driehoeksgrid; rechts: vierkantsgrid. Het driehoeksgrid heeft minder boringen nodig om een vondstconcentratie van gelijke diameter minstens één keer te treffen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 181

Een regelmatig grid is het uitgangspunt. Je kan echter er van afwijken als de uitvoering van een boring: - onmogelijk is, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van een obstakel op of in de bodem; - zinloos is, bijvoorbeeld wanneer ernstige lokale bodemverstoring vooraf duidelijk kan worden vastgesteld. In deze gevallen verplaats je de boring tot naast het obstakel of de verstoring. Schrappen van een boring kan enkel indien het obstakel of de ernstige verstoring de volledige oppervlakte tussen de aanpalende boringen bestrijkt. Schrappen van een boring verlaagt de opsporingskans namelijk veel sterker dan verplaatsen (Fig. 159). Je registreert een verplaatste boring uiteraard volgens de nieuwe coördinaten.

Fig. 159: Links: een boring valt binnen een obstakel of ernstige verstoring (grijze rechthoek). Deze wordt verplaatst tot net ernaast (rood boorpunt). Rechts: Boringen A en B vallen binnen een groter obstakel of ernstige verstoring. Boring A kan niet verplaatst worden en wordt daarom geschrapt. Boring B kan wel verplaatst worden tot locatie C.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 182

Booronderzoeken

2022

4.2.2.4.2

Resolutie boorgrid

Bij archeologisch booronderzoek werk je steeds in een grid van 10 bij 12 m of dichter (5 bij 6 m). Simulaties op opgegraven vindplaatsen toonden immers aan dat lagere resoluties dan 10 bij 12 m onvoldoende trefkans bieden427.

Fig. 160: Verschillende gridresoluties, met de cirkelvormige vondstconcentraties die ze minstens één keer treffen.

Een boorgrid van 10 bij 12 m treft een cirkelvormige concentratie met een diameter groter dan 12,4 m minstens één keer (Fig. 160). Individuele vondstconcentraties zijn echter vaak (veel) kleiner. De trefkans is bij een 10 bij 12 m grid dan ook relatief laag en laat niet toe om individuele concentraties met enige zekerheid te treffen. Booronderzoek met deze resolutie kan dus de aanwezigheid van sites aantonen, maar is niet in staat om de spreiding van artefactenclusters erbinnen in kaart te brengen. Dit grid laat daarom enkel interpretatie toe van het hele onderzoeksgebied of minstens grote zones erin (Fig. 161). Fig. 161: Trefkans bij een 10 bij 12 m grid. De afstand tussen de boringen is duidelijk groter dan de diameter van de vondstconcentraties, wat tot een beperkte trefkans leidt. Hier wordt slechts één van de vijf concentraties getroffen.

427

Crombé & Verhegge 2015.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 183

Een boorgrid van 5 bij 6 m treft een cirkelvormige concentratie met een diameter groter dan 6,5 m minstens één keer (Fig. 160). Dit benadert de grootteorde van gekende steentijd vondstconcentraties beter, maar is nog steeds groter dan heel wat concentraties. De trefkans van deze resolutie is daarom veel groter dan bij een 10 bij 12 m grid, maar individuele concentraties kunnen nog steeds gemist worden. Dit grid laat dus een algemene interpretatie toe over de aanwezigheid en spreiding van artefactenclusters, maar met een zekere foutmarge (Fig. 162). Fig. 162: Trefkans bij een 5 bij 6 m grid. De afstand tussen de boringen is ongeveer even groot als de diameter van sommige vondstconcentraties. Dit leidt tot een betere trefkans, maar individuele concentraties worden nog gemist. Hier worden drie van de vijf concentraties getroffen.

Een boorgrid van 2,5 bij 3 m treft een cirkelvormige concentratie met een diameter groter dan 3,3 m minstens één keer (Fig. 160). Deze resolutie biedt daarmee een relatief grote trefkans voor individuele vondstconcentraties (Fig. 163). Fig. 163: Trefkans bij een 2,5 bij 3 m grid. De afstand tussen de boringen is kleiner dan de diameter van de vondstconcentraties, met een hoge trefkans tot gevolg. Hier worden alle concentraties meermaals getroffen.

Kortom, een hogere resolutie van het boorgrid resulteert steeds in een beduidend hogere trefkans. Een verdubbeling van de resolutie van het boorgrid veroorzaakt echter ongeveer een verviervoudiging van het aantal boringen (Fig. 164).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 184

Booronderzoeken

2022

grid

n boringen per ha

2,5 x 3m

1340

5 x 6m

340

10 x 12m

Fig. 164: De aantallen boringen per hectare voor elk grid. De exacte aantallen kunnen licht variëren naargelang de precieze plaatsing van een boorgrid binnen het onderzoeksgebied.

In de huidige praktijk wordt een 5 bij 6 m grid voor het opsporen van individuele artefactconcentraties beschouwd als het efficiëntst om een eerste beeld te vormen van de aanwezigheid en spreiding van steentijd artefactensites in een onderzoeksgebied. Daarom is een grid van 5 bij 6 m428 steeds het uitgangspunt bij archeologisch booronderzoek. We moeten ons er echter bewust van zijn dat dit grid niet toelaat om met zekerheid elke artefactconcentratie te treffen (zie boven)429. Bij grotere onderzoeksterreinen kan je echter met een 10 bij 12 m grid reeds een algemeen beeld bekomen. In grotere onderzoeksterreinen plaats je een groter aantal boringen, met een grotere absolute steekproef tot gevolg. Tegelijk is de kans groter dat het onderzoeksgebied meerdere artefactconcentraties bevat, wat de kans vergroot dat er minstens één wordt getroffen. Om de kost van het groter aantal boringen te beperken, worden terreinen groter dan ongeveer 2500 m² in de huidige praktijk daarom meestal eerst geprospecteerd in een grid van 10 bij 12 m. Indien hierbij geen boringen duidelijk positief zijn430, kan je het booronderzoek als negatief beschouwen en het steentijd-gericht vooronderzoek dus afsluiten. Dit betekent echter niet dat er geen steentijdsites meer aanwezig kunnen zijn. Booronderzoek is sowieso weinig effectief bij sites met een lage vondstdensiteit, en het grid van 10 bij 12 m mist gemakkelijk individuele vondstconcentraties. Bij eventueel verder onderzoek (bijvoorbeeld proefsleuven of opgraving van recentere archeologie) hou je er daarom steeds rekening mee dat lage densiteit sites en/of geïsoleerde artefactconcentraties bij het booronderzoek gemist kunnen zijn (zie 6.3). Indien hierbij één of meer boringen duidelijk positief zijn431, moet je dit verder verdichten tot 5 bij 6 m (Fig. 165). Een positief resultaat in een 10 bij 12 m grid toont immers louter de aanwezigheid van een site binnen het onderzoeksgebied, maar individuele vondstconcentraties kunnen gemakkelijk gemist worden. Bij gebruik van een 10 bij 12 m grid is dit zelfs het uitgangspunt (zie boven). Voor het detecteren van mogelijk opgravingswaardige zones is het nodig om de individuele vondstconcentraties te karteren binnen een onderzoeksgebied, wat dus minstens een 5 bij 6 m grid vereist.

Of een gelijkaardig perfect gelijkzijdig driehoeksgrid, bijvoorbeeld met zijden van 5 m (zie 4.2.2.4.1). Ook de meeste andere prospectiemethoden, zoals bijvoorbeeld proefsleuven, bieden geen zekerheid op de detectie van sites. 430 Zie 4.2.2.6.1. 431 Zie 4.2.2.6.1. 428 429

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 185

Fig. 165: Bij een archeologisch booronderzoek in een 10 bij 12 m grid (links) blijken twee boringen positief (rood). De resolutie van het grid wordt verdubbeld (rechts; grijze stippen), wat extra positieve boringen oplevert. Sommigen liggen in de nabijheid van de positieve boringen uit het 10 bij 12 m grid, maar anderen bevinden zich in zones die voordien ‘leeg’ leken.

Wanneer je het grid verdicht tot 5 bij 6 m doe je dat steeds over een ruime zone. Meestal wordt best het volledige onderzoeksgebied onderzocht (Fig. 166). Je kan het alleen beperken tot een deelzone als er duidelijke aanwijzingen zijn vanuit het onderzoek in het 10 bij 12 m grid dat goed bewaarde sites zich hoogstwaarschijnlijk alleen in die deelzone bevinden: -

de bodem is alleen in de deelzone voldoende goed bewaard; de positieve boringen komen geclusterd voor, alleen in de deelzone. Bij voorkeur is deze clustering gerelateerd aan een duidelijk af te bakenen geomorfologisch geheel (kronkelwaardrug, duin, …).

Opgelet: de afwezigheid van positieve boringen in delen van het onderzoeksgebied betekent niet dat hier helemaal geen artefactconcentraties aanwezig kunnen zijn. In een 10 x 12 m grid worden deze immers vaak gemist (zie boven). Daarom onderzoek je standaard best het hele onderzoeksgebied, en beperk je je alleen tot deelzones als de resultaten van het 10 bij 12 grid hiertoe heel duidelijk aanleiding geven. Je bakent eventuele deelzones bovendien steeds heel ruim af. Je beperkt je dan ook alleen tot deelzones als het onderzoeksgebied daarvoor voldoende groot is (Fig. 167). Bovendien houd je er rekening mee dat er buiten de deelzone(s) toch steentijdsites aanwezig kunnen zijn. Indien deze tijdens eventueel onderzoek naar sporenarcheologie (proefsleuven, opgraving) worden aangetroffen, moet er ruimte zijn in de planning om ze te waarderen en eventueel op te graven (zie 6.3).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 186

Booronderzoeken

2022

Fig. 166: In spreiding van de positieve boringen in dit 10 bij 12 m grid (rode stippen) zijn geen duidelijke clustering of andere patronen herkenbaar (A). Het grid wordt over het hele onderzoeksgebied verdicht tot 5 bij 6 m (B).

Fig. 167: De positieve boringen uit het 10 bij 12 m grid (rode stippen) zijn duidelijk geclusterd (A). Bovendien kan dit resultaat verklaard worden door een betere bodembewaring in deze zone. Dit laat toe om de verdichting tot een 5 bij 6 m grid te beperken tot een deelzone van het onderzoeksgebied (B). Deze zone wordt weliswaar afgebakend met een duidelijke marge.

Terreinen kleiner dan ongeveer 2500 m² prospecteer je best meteen in een 5 bij 6 m grid. Bij kleinere terreinen wordt immers zowel het aantal vondstconcentraties dat aanwezig kan zijn als het totaal aantal boringen van een 10 bij 12 m grid te klein voor een voldoende trefkans. Ook bij een specifieke verwachting naar kleine sites (geïsoleerde artefactconcentraties) en/of minder dense sites kan je best meteen een 5 bij 6m grid inzetten. In uitzonderlijke gevallen kan het zelfs nuttig zijn om dit bij positieve resultaten verder te verdichten tot 2,5 bij 3 m. Indien de densiteit te laag is, kan je echter alleen met een grotere monstername (proefputten) effectief prospecteren (zie 4.2.3).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 187

Het is ten slotte van belang om rekening te houden met het grenseffect op de trefkans (zie 4.2.2.2.5). Hiertoe plaats je best de eerste boorraai op 1/3 van de raaiafstand van de grens van het onderzoeksgebied, bijvoorbeeld op 3,3 m bij een 10 bij 12 m grid. Bij smalle onderzoeksgebieden heeft het grenseffect een belangrijke impact. Het boren van slechts één raai in een 10 bij 12 m grid biedt er daarom onvoldoende trefkans (Fig. 168: A). Dit kan je alleen compenseren door het aantal boorraaien te verhogen door: - ofwel het boorgrid te verdichten (Fig. 168: B); - ofwel het onderzoeksgebied te verbreden, door het langs één of beide zijden uit te breiden (Fig. 168: C). In een preventieve context is onderzoek buiten het bedreigde terrein echter vaak niet mogelijk. Indien het onderzoeksterrein te smal is voor meer dan één boorraai, ook in een 5 bij 6m grid, is de trefkans te klein voor een efficiënt archeologisch booronderzoek. Alleen bij een zeer hoge archeologische verwachting (bijv. reeds sites gekend op of langs het onderzoeksterrein) is het zinvol om dergelijke terreinen te prospecteren, maar dan pas je de techniek best aan door in een hogere resolutie te boren of meteen tot proefputtenonderzoek over te gaan.

Fig. 168: A: Dit langwerpig onderzoeksgebied loopt nog veel verder door naar boven en onder, maar is vrij smal. Er kan in een 10 bij 12 m grid slechts één boorraai geplaatst worden. Dit biedt onvoldoende trefkans: geen van de twee vondstconcentraties wordt getroffen. B: Een verdichting van het grid tot 5 bij 6 m leidt tot een hogere trefkans: beide concentraties worden getroffen. C: Een uitbreiding van het 10 bij 12 m grid verhoogt ook de trefkans: één van de concentraties wordt getroffen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 188

Booronderzoeken

2022

4.2.2.4.3

Boortype

In de huidige praktijk wordt meestal handmatig geboord met Edelmanboren (Fig. 169). Deze zijn meestal het meest kostenefficiënt en voldoen aan de vereisten van de CGP. Je kan er vaak echter moeilijk mee onder de watertafel werken, en het uitvoeren van een groot aantal en/of diepe boringen is ergonomisch belastend. Om dit laatste enigszins te remediëren werden ergonomische boorsets ontwikkeld. Mechanische boortechnieken met buitenbuis en monstername in liners laten toe om probleemloos diep onder de watertafel te boren. Ze kunnen nagenoeg ongestoorde boorkernen in plastic liners leveren, die indien gewenst onder laboratoriumcondities onderzocht en bemonsterd kunnen worden. Ze zijn dan ook veel beter geschikt bij een complexe en/of ongekende stratigrafie. Deze technieken zijn doorgaans duurder dan handmatig boren. Hun diameter is bovendien vaak beperkt. Ze worden in de huidige praktijk daarom vooral aangewend wanneer handmatig boringen niet inzetbaar zijn of de onderzoeksvragen niet kunnen beantwoorden. Avegaarboringen zijn goedkoper dan andere mechanische technieken en beschikbaar in verschillende diameters tot 20cm432. Ze hebben niet de toepassingsvoordelen van verbuisde boortechnieken en sluiten qua inzetbaarheid en verstoring van de monsters eerder aan bij Edelmanboringen (zie 3.2.1). Ze zijn ergonomisch echter minder belastend dan handmatige technieken en kunnen vaak sneller geplaatst worden, zeker bij relatief diepe boringen. Daarom kunnen ze een interessant alternatief vormen voor Edelmanboringen, vooral bij grotere projecten waar de logistieke kost minder van belang is. Fig. 169: De kop van een Edelmanboor wordt in de grond gedraaid en roert daarbij het sediment. Ondanks deze verstoring kan je afzonderlijke aardkundige eenheden meestal nog voldoende waarnemen en gescheiden inzamelen.

432

In de huidige praktijk wordt bij archeologisch booronderzoek meestal 15 cm diameter gebruikt.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 189

4.2.2.4.4 Boordiepte Op basis van het bureauonderzoek en landschappelijk bodemonderzoek schat je in op welk niveau artefacten bewaard kunnen zijn. Doorgaans gaat het om een welbepaalde aardkundige eenheid of een deel ervan. Dit kan zowel regionaal als lokaal sterk variëren, afhankelijk van de geomorfologische en pedologische context. Niet alleen bodems of bodemhorizonten, maar ook afzettingslagen zonder enige zichtbare bodemvorming kunnen relevante aardkundige eenheden zijn. Je boort steeds tot volledig doorheen dit niveau. Als er meerdere niveaus zijn die artefacten kunnen bevatten, boor je uiteraard tot volledig doorheen het onderste (Fig. 170). Je voorziet best enige marge door enkele decimeters dieper door te boren. Het bureauonderzoek en landschappelijk onderzoek bieden immers enkel een inschatting over de associatie tussen artefacten en aardkundige eenheden. Deze marge laat toe om die inschatting indien nodig te corrigeren tijdens het verder vooronderzoek.

Fig. 170: Twee in het donkergrijs aangeduide niveaus bevatten archeologische niveaus met artefacten. Er wordt volledig door beide niveaus geboord. Onderaan wordt enige marge genomen omdat artefacten soms tot buiten de verwachte niveaus voorkomen.

4.2.2.4.5 Monstername Je zamelt het sediment van alle aardkundige eenheden in die mogelijk archeologische indicatoren kunnen bevatten. Dit doe je gescheiden per relevante aardkundige eenheid, in de mate dat de boortechniek dit toelaat. Opgelet: niet elke aardkundige eenheid is ‘relevant’. Afzonderlijke bodemhorizonten hoeven bijvoorbeeld niet relevant te zijn indien de bodem pas na de steentijd werd gevormd. In de praktijk bemonster je meestal best de volledige boring. Enkel bij grote diepteverschillen kunnen steriele niveaus eventueel onbemonsterd blijven. Ook hierbij neem je altijd best enige marge. Onder invloed van postdepositionele processen bevinden artefacten zich immers vaak ook in aangrenzende aardkundige eenheden (Fig. 171). Aardkundige eenheden kan je verticaal eventueel verder opsplitsen. Dit is meestal niet noodzakelijk, maar kan relevant zijn bij relatief dikke eenheden om extra informatie te bekomen over de stratigrafische positie van de site en de verticale spreiding van de vondsten. Opsplitsen kan: - per bodemhorizont (binnen een natuurlijke bodem); - per arbitrair niveau. Bij booronderzoek wordt vaak ‘per boorkop’ ingezameld.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 190

Booronderzoeken

2022

Fig. 171: 1: Monsters worden ingezameld van de twee aardkundige eenheden die archeologische niveaus met artefacten bevatten. 2: Artefacten komen vaak ook voor in aanpalende aardkundige eenheden. Hiervan wordt ook minstens een deel ingezameld. Deze monsters blijven gescheiden van monsters 1. 3: Ook de rest van de boring wordt bemonsterd, omdat de mogelijke verticale vondstspreiding meestal onvoldoende gekend is voor de start van de prospectie. Enkel bij grote diepteverschillen kunnen steriele niveaus eventueel onbemonsterd blijven. Noot: Het dikkere bovenste donkergrijze niveau kan eventueel verder onderverdeeld worden in artificiële eenheden (streepjeslijnen).

Indien een deel van de verwachte site in een ploeglaag kan opgenomen zijn, maakt deze ploeglaag volgens de CGP deel uit van de vraagstelling en moet je deze ook (gescheiden) bemonsteren. Dit verhoogt minstens de vindkans van de site. Het potentieel voor kenniswinst van de in de bouwvoor aanwezige archeologie wordt met waarderingsonderzoek verder geëvalueerd (Fig. 172; zie 5.2.2.2.5).

Fig. 172: Een deel van de steentijdsite is opgenomen in een ploeglaag (donkergrijs). Het bemonsteren van de ploeglaag (Ap) verhoogt de vindkans: in dit voorbeeld komen twee van de vijf boorvondsten (rode stippen) uit de ploeglaag. Bij een minder rijke boring kan de ploeglaag de enige vondsten opleveren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 191

4.2.2.4.6 Diameter boor De CGP bepaalt een minimale boordiameter van 10 cm. In principe kies je best steeds voor een zo groot mogelijke diameter, omdat deze een gevoelige invloed op de vindkans heeft. De diameter van de boor is de enige factor die het volume van de boormonsters bepaalt, want archeologische niveaus moeten steeds over de volledige diepte bemonsterd worden. Het verschil hiertussen is aanzienlijk: een 15 cm boring resulteert bijvoorbeeld in een meer dan dubbel zo groot monster dan een 10 cm boring (Fig. 173).

oppervlakte boring

20 cm

0,031 m²

15 cm

0,018 m²

12 cm

0,011 m²

10 cm

0,008 m²

Fig. 173: Vergelijking van de oppervlaktes die door verschillende boordiameters bemonsterd worden. De volumes van de boormonsters hebben dezelfde verhouding als deze oppervlaktes.

In de praktijk kan het gebruik van grote diameters echter moeilijk tot onmogelijk gemaakt worden door: - zware sedimenten zoals leem en klei; - grote boordieptes bij afgedekte contexten. Je kiest daarom best voor de grootste boordiameter die de praktische omstandigheden toelaten. Voor een goede vindkans bij relatief ondiepe boringen (< 120 cm) in zandbodems wordt een diameter van 15 cm aanbevolen. Een diameter van 20 cm werd hiervoor in het verleden vaak gebruikt, maar omwille van ergonomische redenen wordt dit in de huidige praktijk meestal vermeden. Bij leem of klei, en/of grotere boordieptes, is het vaak moeilijk om een grotere diameter dan 12 of 10 cm te hanteren. De keuze tussen beide is afhankelijk van de precieze textuur en/of boordiepte. Voor een aanvaardbare vindkans combineer je kleinere boordiameters steeds met een voldoende fijne maaswijdte van de zeef (bijv. 1 mm). Als dit praktisch niet haalbaar is, kan je de opsporingskans ook verhogen door op elke boorlocatie twee boringen naast elkaar te plaatsen, of door een dichter boorgrid te hanteren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 192

Booronderzoeken

2022

4.2.2.4.7 Profielregistratie Van alle boringen onderzoek je in het veld de sedimentaire en pedologische opbouw. Dit heeft tot doel het landschappelijk onderzoek te verfijnen door: - de stratigrafische opbouw en bodembewaring van het studiegebied in kaart te brengen; - een (paleo)topografische reconstructie van de relevante aardkundige eenheid/eenheden mogelijk te maken. Daartoe beschrijf je van alle relevante aardkundige eenheden minstens: - de aard; - de bewaringtoestand; - de diepte; - de eventuele aanwezigheid van vondsten. De aard en bewaringstoestand koppel je aan voorafgaande representatieve landschappelijke boringen, of je beschrijft en fotografeert een representatieve selectie van de boringen volgens de vereisten van de CGP. Dit moet toelaten om de volledige variatie in aardkundige opbouw van het onderzoeksgebied te documenteren en beschrijven. Ook voor een relatief beperkte profielregistratie van archeologische boringen is een ruime ervaring met de geomorfologie en bodems van de regio vereist. 4.2.2.4.8 Zeeftechniek Je zeeft steeds de boormonsters. Als ook bij een grotere maaswijdte het zeven niet mogelijk blijkt laat de CGP ruimte om het sediment te snijden ‘op een manier die toelaat om vondsten van kleine omvang visueel waar te nemen’. Snijden en ook verbrokkelen zijn echter onvoldoende betrouwbare waarnemingstechnieken voor de kleine steekproef die booronderzoek vertegenwoordigt, en moeten dus vermeden worden. Correct zeven, behandelen en uitzoeken van de monsters is essentieel om ervoor te zorgen dat aanwezige artefacten wel degelijk worden waargenomen. Je zeeft in principe steeds nat. Droog zeven kan in sommige gevallen op voldoende efficiënte wijze uitgevoerd worden, bijvoorbeeld bij droog zand en een relatief grote maaswijdte (2 mm of meer), maar het resulteert in ‘vuilere’ zeefresidu’s waarin archeologische indicatoren moeilijker herkenbaar zijn. Het is bovendien meestal nodig om te wrijven bij droog zeven, wat ecofacten en handgevormd aardewerk kan vernielen voor ze herkend worden. Je droogt de zeefresidu’s en controleert ze daarna op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. In natte zeefmonsters kleven recente organische resten, sediment en archeologische indicatoren immers aan elkaar, wat de herkenning van vondsten bemoeilijkt. Het op grootte sorteren van gedroogde residu’s (dus opnieuw zeven) kan helpen bij de herkenning van archeologische indicatoren. Dit kan vooral nuttig zijn bij residu’s rijk aan organisch materiaal en/of grind. Het uitzoeken van de zeefresidu’s dient steeds te gebeuren door iemand met een ruime ervaring met lithische artefacten. Denk eraan dat de meeste artefacten vaak zeer klein zijn, bijvoorbeeld tot slechts 2 mm bij zeven op een maaswijdte van 2 mm. In de prospectiefase is deze kleine fractie even waardevol als grotere vondsten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 193

4.2.2.4.9 Maaswijdte zeef De maaswijdte van de zeef heeft een belangrijke impact op de vindkans. De verdeling van lithische artefacten binnen een ensemble naar hun grootte volgt doorgaans een exponentiële curve, waarbij het leeuwendeel van de aanwezige artefacten zeer klein is (Fig. 149). Bij de verwerking van steen tot werktuigen wordt immers een grote hoeveelheid ‘afval’ geproduceerd (debitageafval), waaronder een grote hoeveelheid kleine steenschilfers (chips). De maaswijdte van de zeef bepaalt hoeveel van de in een monster aanwezige vondsten werkelijk waargenomen kan worden: enkel de grotere stukken, of ook de kleinere fragmenten (zie 4.2.2.2.6). De CGP schrijft een maximale maaswijdte van 2 mm voor. Dit is immers de maximale maaswijdte voor een aanvaarbare vindkans bij boordiameters kleiner dan 20 cm. Bij het gebruik van boordiameters van 12 of 10 cm is het echter aan te bevelen om fijner te zeven, met name op een maaswijdte van 1 mm (zie 4.2.2.2.4). Maar ook bij boordiameters van 15 of 20 cm biedt een fijnere maaswijdte steeds een meerwaarde, namelijk een hogere vindkans. De CGP laat mits motivatie ruimte voor grotere maaswijdtes (maximum 6 mm) bij sedimenten die zich vanwege hun textuur niet lenen tot zeven op een maaswijdte van 2 mm. Dit heeft enkel betrekking op heel grindrijke contexten, waarin het onderscheid tussen kleine archeologische chips en natuurlijke schilfers vaak minder duidelijk is. De vindkans maximaliseer je in deze eerder uitzonderlijke omstandigheden best door het nemen van een groter monster (grote boordiameter). Voor het zeven van leem en klei bestaan technische oplossingen, bijvoorbeeld het sediment in water laten weken voor het te zeven. De aanwezigheid van grote hoeveelheden organisch materiaal zoals wortels kan zeven bemoeilijken, maar dit kan je opvangen door flotatie. Het is daarom geen afdoende argument om een grotere maaswijdte dan 2 mm te gebruiken. Bij flotatie controleer je het organisch materiaal steeds op de aanwezigheid van ecofacten.

4.2.2.4.10 Balans Bij elk onderzoek moet je het boorgrid, de boordiameter en de maaswijdte van de zeef afstemmen op: - de archeologische verwachting (densiteit aan vondsten, densiteit aan vondstconcentraties, grootte van vondstconcentraties enz.); - de mogelijkheden en beperkingen van de methode (dichter boorgrid in een klein onderzoeksgebied, aangepast grid bij lijntracés enz.); - de praktische haalbaarheid (kleinere boordiameter bij diepe boringen of zware sedimenten, grovere maaswijdte bij grindrijke sedimenten enz.); - hun onderlinge balans (bijv. fijner zeven bij een kleine boordiameter).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 194

Booronderzoeken

2022

4.2.2.5

Presentatie resultaten

De presentatie van de onderzoeksgegevens moet de interpretatie van de resultaten zo eenvoudig mogelijk maken en deze vervolgens illustreren. Daartoe visualiseer je de volgende aspecten samen: - de locatie van de (positieve) boringen; - aantallen en aard van de archeologische indicatoren in de positieve boringen; - de huidige topografie; - de aardkundige opbouw; - de topografie van eventuele afgedekte aardkundige eenheden; - de bodembewaring. De rapportage bevat daarom minstens: - de beschrijving en interpretatie van alle referentieprofielen naar sedimentaire en pedologische eenheden; - een overzichtsplan dat de variatie in aardkundige opbouw en/of bodembewaring van het onderzoeksgebied toont, samen met een weergave van de topografie van het maaiveld en een aanduiding van de (positieve) boorlocaties; - terreindoorsneden die de variatie in aardkundige opbouw en/of bodembewaring van het onderzoeksgebied tonen; - overzichtsplannen van elke aardkundige eenheid die archeologische indicatoren bevat. Deze tonen: o een digitaal terreinmodel van de top van de aardkundige eenheid; o de locatie van alle uitgevoerde boringen; o de positieve boorlocaties voor de betreffende aardkundige eenheid, opgesplitst per relevante vondstcategorie, met aanduiding van vondstaantallen; - een beschrijving van de vondsten, bij voorkeur ondersteund door foto’s en/of tekeningen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 195

4.2.2.6

Interpretatie van de resultaten

4.2.2.6.1 Interpretatie van een boring Een archeologische boring is al positief als één duidelijk artefact wordt aangetroffen, ongeacht de grootte van dit artefact. Booronderzoek levert doorgaans zeer weinig artefacten op door de beperkte steekproefgrootte en de aard van steentijd artefactensites (zie 4.2.2.2.2). Bij de meerderheid van de positieve boringen gaat het om slechts één artefact. Meer dan een vijftal vondsten in één boring is eerder uitzonderlijk. Lithische artefacten vormen de meest voorkomende indicator voor de aanwezigheid van een steentijdsite. De meerderheid van de lithische artefacten zijn kleine (vuur)steen-‘schilfers’ (chips) waarop debitagekenmerken zichtbaar zijn. Deze vormen vaak 80 - 90 % van een ensemble433. Eerder zelden worden grotere lithische artefacten opgeboord (afslag, kling, werktuig enz.). Het is van groot belang dat de determinatie en evaluatie van de vondsten worden uitgevoerd door iemand met een ruime ervaring met de studie van lithische artefacten. Natuurlijk voorkomende vuursteen (kleine kiezelfragmenten in dekzanden, terrasgrinden enz.) kan soms sterk lijken op artefacten (pseudoartefacten). Het onderscheid met menselijke artefacten is daarom niet steeds zonder twijfel. Enkel een specialist kan dit onderscheid meestal met voldoende zekerheid maken op basis van de debitagekenmerken, grondstof en bewaringstoestand. Ook andere materiaalcategorieën kunnen een positieve boring aanduiden, bijvoorbeeld (handgevormd) aardewerk. Maar de beoordeling of dit al dan niet geassocieerd is met de aanwezigheid van een steentijdsite is niet altijd evident. Vaak gaat het immers om kleine fragmenten nietdiagnostisch aardewerk die mogelijk ook aan andere periodes kunnen toegewezen worden. In een beperkt aantal gevallen kan wel een associatie worden gemaakt met een steentijdoccupatie, bijvoorbeeld bij aanwezigheid van bepaalde versierings- of verschralingselementen. Ook deze evaluatie moet uiteraard altijd gemaakt worden door iemand met voldoende relevante ervaring. Andere indicatoren die op de aanwezigheid van een steentijdsite kunnen wijzen zijn: - (verkoolde) botanische macroresten (hazelnootdoppen, graankorrels enz.); - (verbrand) bot; - houtskool. Ook hier geldt enige voorzichtigheid omdat deze indicatoren, houtskool voorop, ook onder natuurlijke omstandigheden kunnen worden gevormd (bijv. bosbranden) of geassocieerd kunnen zijn met recentere activiteiten. Deze indicatoren worden daarom meestal niet op zich beschouwd als een betrouwbare indicator voor de aanwezigheid van een steentijdsite, maar als een secundaire indicator als ook artefacten aanwezig zijn. Afgedekte prehistorische landschappen kunnen hierop deels een uitzondering vormen, omdat de aanwezigheid van recentere archeologie in het afgedekte niveau er kan worden uitgesloten. Ook voor de interpretatie van deze indicatoren is altijd de input van experten in de betreffende materiaalcategorie(ën) vereist. Archeologisch booronderzoek kan geen uitsluitsel geven over de aan- of afwezigheid van een vondstconcentratie op de locatie van een positieve boring. Door de beperkte monstergrootte kan booronderzoek meestal onvoldoende inzicht bieden in de lokale vondstdensiteit. Ook een lage artefactdensiteit, al dan niet als ‘ruis’ tussen concentraties, kan namelijk positieve boringen opleveren. Je kan met booronderzoek dan ook geen artefactconcentraties afbakenen.

433

Noens et al. 2013.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 196

Booronderzoeken

2022

Deze vragen moet je echter wel beantwoorden om verantwoorde keuzes te kunnen maken in functie van eventuele opgraving. Dit vereist verder waarderingsonderzoek met grotere monstername. Elke duidelijk positieve boring geeft daarom aanleiding tot verder waarderingsonderzoek met proefputten (zie 5). Niet elke boring is echter duidelijk positief, en ook de interpretatie van het onderzoeksgebied als geheel kan meegenomen worden in de afweging voor verder waarderingsonderzoek. Eén twijfelachtige chip in slechts één van een groot aantal boringen vertoont bijvoorbeeld maar weinig kans op de aanwezigheid van opgravingswaardige archeologie, zeker als de bewaringstoestand niet bijzonder goed is. Omgekeerd kan bij een groot aantal positieve boringen een selectie volstaan. Het is dan immers vaak overbodig om elke boorlocatie apart te evalueren met proefputten. Je baseert zo’n selectie best op een afweging van: - de duidelijkheid, het aantal en de bewaringstoestand van de archeologische indicatoren; - de lokale bodembewaring; - eventuele ruimtelijke clustering van positieve boringen. Dergelijke selectie dient alleen om het waarderingsonderzoek zo efficiënt mogelijk te organiseren. Met een beperkter aantal proefputten wil je een uitspraak doen over het geheel van de positieve boringen, ook over degene waar je geen proefputten bij plaatst. Het is dus geen selectie naar opgraving toe. Geef dus nog geen delen van het onderzoeksgebied met positieve boringen vrij voor het waarderingsonderzoek volledig is afgerond en je op basis daarvan een advies voor opgraving kan formuleren voor het hele onderzoeksgebied. 4.2.2.6.2 Interpretatie van een onderzoeksgebied Een archeologisch booronderzoek is al positief als één boring duidelijk positief is. Zelfs bij zeer rijke en dense sites is doorgaans slechts een minderheid van de boringen positief. Dit is het gevolg van de beperkte steekproefgrootte van booronderzoek en de aard van steentijd artefactensites. Bovendien neemt het aantal positieve boringen snel af bij sites met een lagere vondstdensiteit en/of als kleinere boordiameters of grovere maaswijdte bij het zeven gehanteerd worden. Het is van groot belang om aandacht te hebben voor geïsoleerde individuele vondstconcentraties. De huidige praktijk is er maar weinig op gericht, vooral door de resolutie van het boorgrid. Hierdoor kunnen ze enkel sporadisch worden gevonden. Ze bezitten nochtans een groot potentieel tot kennisvermeerdering. Eén duidelijk positieve boring vereist daarom reeds verder waarderingsonderzoek. Indien geen boringen duidelijk positief zijn, kan je het booronderzoek als negatief beschouwen en het steentijd-gericht vooronderzoek dus afsluiten. Dit betekent echter niet dat er geen steentijdsites meer aanwezig kunnen zijn. Booronderzoek is sowieso weinig effectief bij sites met een lage vondstdensiteit, en elke resolutie van boorgrid kan vondstconcentraties missen. Bij eventueel verder onderzoek (bijvoorbeeld proefsleuven of opgraving van recentere archeologie) hou je er daarom steeds rekening mee dat lage densiteit sites en/of geïsoleerde artefactconcentraties bij het booronderzoek gemist kunnen zijn (zie 6.3).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 197

4.2.3 Prospectie met proefputten Proefputten worden in de huidige praktijk meestal ingezet voor waardering van steentijd artefactensites (zie 5.2.2). Hier behandelen we echter alleen het relatief zeldzame gebruik van proefputten bij prospectie. Proefputten zijn doorgaans arbeidsintensiever dan boringen omdat ze veel meer sedimentverzet en zeefwerk vergen. Ze worden in Vlaanderen daarom zelden ingezet bij prospectie. Proefputten bieden echter veel grotere monsters dan boringen, en leveren in dezelfde omstandigheden dus meer artefacten op. Deze omvatten in regel bovendien meer grote en eenvoudiger te determineren artefacten. Proefputten zijn daarom veel effectiever bij lage artefactdensiteiten. Bovendien resulteert het graven van proefputten in profielwanden die meestal eenvoudiger kunnen geïnterpreteerd worden dan boorprofielen. Proefputten bieden daarom een alternatief als archeologisch booronderzoek moeilijk tot onmogelijk is of geen betrouwbare resultaten kan bieden, bijvoorbeeld: - indien de verwachte artefactdensiteit te laag is voor voldoende vindkans bij booronderzoek; - indien de aard van het sediment de herkenning van kleine artefacten en/of voldoende fijn zeven verhindert (bijv. zeer grindrijke contexten, veen); - indien boren fysiek onmogelijk is (bijv. door de aard van de sedimenten, zoals zeer grindrijke contexten); - bij zeer complexe stratigrafieën, waar het aantreffen van vondsten in bepaalde niveaus een belangrijk element vormt in het landschappelijk onderzoek (alluviale contexten in beekvalleien, middenpaleolithische sites enz.). De exacte strategie voor prospectie door middel van proefputten kan sterk variëren, aangezien de archeologische verwachting en context sterk kan variëren (hoge of lage vondstdensiteit, complexiteit van de stratigrafie, grindrijke sedimenten of niet enz.). Op basis hiervan moet je voor elk individueel onderzoek de volgende aspecten bepalen: - de omvang van de proefputten; - de inplanting of het grid van de proefputten; - de opgravingstechniek (met de kwadratenmethode of met de 3D-methode); - de maaswijdte van de zeef.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 198

Booronderzoeken

2022

5 WAARDERING 5.1 INLEIDING Voor steentijd artefactensites is tussen prospectie en de opgraving bijna steeds een fase van waarderingsonderzoek vereist. Wanneer een site wordt aangetroffen in een preventief traject stelt zich in de eerste plaats de vraag of verder onderzoek vereist is. Moet de site worden opgegraven of niet? Dit wordt bepaald op basis van het wetenschappelijk informatiepotentieel van de site. Voor mobiele artefactensites worden hiervoor de volgende criteria tegen elkaar afgewogen (zie 5.3 voor meer details): -

bewaringstoestand; densiteit aan artefacten; zeldzaamheid van de chronoculturele context, het type en/of de ligging van de site; mogelijkheden tot chronologische studies; mogelijkheden tot studie van het landschap.

Wanneer voor opgraving wordt gekozen is het bovendien nodig om de site af te bakenen. Dit is nodig voor het bepalen van een efficiënte opgravingsstrategie. Dit doe je zowel: -

verticaal (op welk(e) niveau(s) zijn de mobiele artefacten aanwezig?), als horizontaal (waar in het onderzoeksgebied zijn opgravingswaardige contexten aanwezig?).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 199

5.2 TECHNIEKEN 5.2.1 Inleiding Waardering van steentijd artefactensites vereist bijna steeds proefputtenonderzoek. Archeologisch boringen nemen slechts een zeer klein monster van de bodem (0,018 m² bij 15 cm diameter, 0,008 m² bij 10 cm diameter; zie 4.2.2.2.3). Ze zijn daarom niet betrouwbaar om de lokale artefactdensiteit te bepalen. Met boringen kan je dus NIET vaststellen of er een artefactconcentratie aanwezig is of niet. In het verleden werd vaak geprobeerd om positieve boringen te ‘bevestigen’ door er één of meerdere boringen naast te plaatsen, of er een ‘krans’ aan boringen rond te plaatsen door het grid lokaal te verdichten (Fig. 174). De praktijk heeft echter geleerd dat dit geen betrouwbare resultaten oplevert. Proefputtenonderzoek blijkt de enige betrouwbare manier om de lokale artefactdensiteit te onderzoeken (zie 5.2.2). Om dezelfde reden kan je een artefactconcentratie NIET afbakenen met boringen. Ook dit is alleen mogelijk met proefputten.

Fig. 174: Twee slechte voorbeelden van waarderingsonderzoek: het ‘bevestigen’ van positieve boorlocaties onderzoek door: - er één of twee boringen langs te plaatsen (links); - het grid alleen lokaal te verdichten tot een krans van boringen (rechts). Sommige ‘waarderende’ boringen zijn positief en andere niet, maar deze resultaten zeggen niets over de aan- of afwezigheid van een artefactconcentratie. Deze technieken werken niet om de waarde van positieve boringen te bepalen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 200

Booronderzoeken

2022

5.2.2 Proefputten in functie van steentijd artefactensites 5.2.2.1

Doel en onderzoeksvragen

Proefputten worden ingezet voor de waardering van vondstlocaties, nadat deze bij prospectie werden gedetecteerd. Proefputtenonderzoek is de enige sluitende techniek om de aan- of afwezigheid van artefactconcentraties te bepalen. Met proefputten neem je een veel groter monster dan met boringen. De kleinste proefputten zijn 0,25m² groot, tegenover 0,018 m² voor de grootste courant gebruikte boordiameter (15 cm), wat volstaat om inzicht te verkrijgen in de lokale artefactdensiteit (Fig. 175). Met proefputten kan je dus bepalen of er zich op een bepaalde plaats, doorgaans een positieve vondstlocatie uit de prospectie, een artefactconcentratie bevindt of eerder een lage densiteit aan artefacten. Deze informatie is zeker niet het enige criterium om een site al dan niet op te graven, maar wel een belangrijk, en is bovendien nodig om de strategie en methodiek voor die opgraving te bepalen. Daarom bevat een waardering van steentijdsites bijna altijd proefputtenonderzoek. Met proefputten kan je ook artefactconcentraties afbakenen. Door proefputten in een grid te plaatsen kan je de ruimtelijke evolutie van de artefactdensiteit in kaart brengen. Met die gegevens kan je de grenzen tussen zones met hogere en lagere artefactdensiteit in beeld brengen en dus concentraties afbakenen (Fig. 176). Dit is niet nodig om de opgravingswaardigheid van een vindplaats te bepalen, maar kan wel belangrijk zijn voor de planning van de opgraving. Proefputtenonderzoek kan ook meer inzicht bieden in de chronoculturele context van een site. Door de grotere monsters zamel je bij proefputtenonderzoek meestal veel meer vondsten in dan bij booronderzoek. Dat vergroot de kans op het treffen van artefacten die je aan een bepaalde periode of cultuur kan toewijzen. Een groter aantal vondsten laat ook een betere evaluatie van hun bewaringstoestand toe. De zeldzaamheid van de chronoculturele context en de bewaringstoestand van de artefacten zijn twee belangrijke criteria om de opgravingswaardigheid van een site te bepalen. Ten slotte kan je met proefputten de positie van de artefacten in de bodem in meer detail onderzoeken. Bij proefputtenonderzoek wordt de verticale positie van artefacten nauwkeuriger geregistreerd dan bij boringen. De zeefeenheden van 5 of 10 cm zijn dunner dan de boorkop van Edelmanboringen, en bovendien zorgt de verstoring van de monsters bij Edelman- en avegaarboringen voor een lagere precisie. Met proefputtenonderzoek kan je de verticale positie van de artefacten daarom beter correleren aan de observatie en registratie van de profielen, en dus een beter inzicht bekomen in hun stratigrafische positie. Je krijgt ook een nauwkeuriger beeld van de verticale artefactspreiding. Opgraven met de 3D-methode biedt een nog hogere graad van detail, want je brengt hiermee de positie van de individuele artefacten zeer nauwkeurig in kaart. Het laat bovendien toe om op het terrein de exacte relatie tussen de artefacten en het omringende sediment te observeren. Deze techniek kan dan ook heel nuttig zijn bij complexe contexten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 201

Fig. 175: Een visuele vergelijking van de oppervlaktes die worden onderzocht door verschillende formaten van proefputten en diameters van boringen: - proefput van 1 bij 1 m: 1 m² - proefput van 0,5 bij 0,5 m: 0,25 m² - boring van 15 cm: 0, 018 m² - boring van 10 cm: 0,008 m² Het aantal vondsten dat door elke oppervlakte wordt gevat verduidelijkt de mogelijkheden van proefputten tegenover boringen voor het bepalen van de aanwezige densiteit aan artefacten.

Fig. 176: Met proefputten in een grid kan je artefactconcentraties afbakenen, zoals hier te Heindonk-Tien Vierendelen. De concentraties worden vervolgens opgegraven, en zijn zichtbaar op deze dronefoto als grotere opgravingsputten binnen het grid van proefputten (©BAAC Vlaanderen).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 202

Booronderzoeken

2022

5.2.2.2

Methode

5.2.2.2.1 Algemeen Er is veel variatie mogelijk in de precieze aanpak van proefputtenonderzoek. Je kan: - verschillende groottes van proefputten hanteren; - proefputten op verschillende manieren inplanten; - proefputten op verschillende manieren graven. Dit is nodig om tegemoet te komen aan de variatie in: - onderzoeksvragen. Bij waarderingsonderzoek stellen zich niet altijd dezelfde vragen. Ook hun relatief belang kan sterk verschillen van project tot project. Om artefactconcentraties af te bakenen moet je bijvoorbeeld proefputten in een grid plaatsen, wat voor het beantwoorden van andere waarderingsvragen niet altijd nodig is. - de aard van de verwachte sites. Voor bijvoorbeeld weinig dense sites kunnen grotere putten effectiever zijn, en voor kleine artefactconcentraties kan een dicht grid aangewezen zijn. - de aard van de ondergrond. Een complexe stratigrafie kan bijvoorbeeld opgraven met de 3Dmethode nodig maken. Om dieper liggende niveaus te bereiken kunnen grotere proefputten noodzakelijk zijn. Er bestaat dus geen standaardmethode die altijd en overal kan toegepast worden. In plaats daarvan bepaal je de strategie van elk proefputtenonderzoek op basis van de specifieke onderzoeksvragen, aard van de site en aard van de ondergrond. Je voorziet bovendien best voldoende flexibiliteit in die strategie. Bij waarderingsonderzoek verzamel je meer detailgegevens over meer diverse onderzoeksvragen dan bij de voorgaande onderzoeksfasen. Nieuwe inzichten worden tijdens het onderzoek verworven, waardoor bepaalde verwachtingen soms al tijdens het terreinwerk moeten bijgesteld worden. Dat vereist vaak een aanpassing van de strategie. Indien bijvoorbeeld het voorziene aantal proefputten geen duidelijkheid brengt over de aan- of afwezigheid van artefactconcentraties kan het nodig zijn om extra proefputten te plaatsen. Of indien een concentratie doorloopt tot buiten het geplande grid van proefputten kan het wenselijk zijn om het grid uit te breiden (Fig. 177).

Fig. 177: Bij een proefputtenonderzoek werd de grens van de vondstenconcentratie niet bereikt (A). Omdat de afbakening van de concentratie een belangrijk doel van onderzoek was, wordt het proefputtenonderzoek uitgebreid (B).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 203

5.2.2.2.2 Grootte Proefputten zijn steeds vierkant, maar ze kunnen verschillen in grootte. Je kiest het formaat in de eerste plaats op basis van de diepte die je in de putten moet bereiken. Proefputten van 0,5 bij 0,5 m (0,25 m²) zijn het kleinste formaat dat de CGP toelaat434. Deze afmetingen volstaan meestal voor het verzamelen van ruimtelijke gegevens. Eén proefput komt horizontaal daarom overeen met één zeefeenheid (Fig. 178). Door hun kleinere oppervlakte zijn proefputten van 0,25 m² goedkoper dan grotere putten. Ze zijn daarom heel geschikt om in een (dens) grid aan te leggen. Dezelfde kleine oppervlakte maakt het echter moeilijk om diep te graven. Proefputten van 1 bij 1 m (1 m²) zijn het grootste formaat dat de CGP toelaat435. Hun grotere oppervlakte maakt ze geschikter als je diepere niveaus moet bereiken. Voor de monstername verdeel je ze echter best in vier zeefeenheden van 0,5 bij 0,5 m, zodat de registratie van ruimtelijke gegevens even nauwkeurig blijft als bij proefputten van 0,25m² (Fig. 179). Alleen als de bewaringstoestand registratie per 0,25m² weinig zinvol maakt, kan je de zeefeenheden vergroten tot 1 m² (de hele proefput). Soms is ook een put van 1 bij 1m te klein om: - de nodige diepte te bereiken; - bepaalde onderzoeksvragen te beantwoorden, bijvoorbeeld over het ruimtelijk verloop van de stratigrafie. Dan kan je meerdere proefputten naast elkaar aanleggen om grotere putten te bekomen, bijvoorbeeld 1 bij 2 m of 2 bij 2 m (Fig. 180 en Fig. 181). Je kan op die manier zelfs ‘sleuven’ aanleggen. Je verzamelt en zeeft het sediment natuurlijk nog steeds afzonderlijk per proefput/zeefeenheid.

434 435

Hiervan kan je afwijken mits verantwoording in de rapportering. Hiervan kan je afwijken mits verantwoording in de rapportering.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 204

Booronderzoeken

2022

Fig. 180. Als het te bemonsteren niveau te diep ligt om in een proefput te bereiken met de nodige nauwkeurigheid en/of ergonomisch comfort, kan je meerdere proefputten combineren tot een grotere oppervlakte, zoals hier te WichelenWijmeers.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 205

Fig. 181: Proefputten kan je ook naast elkaar aanleggen om de waarnemingen en/of monstername lokaal uit te breiden, zoals hier te Lommel-Kristalpark (© KU Leuven archeoWorks)436.

436

van der Waa et al. 2021.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 206

Booronderzoeken

2022

5.2.2.2.3 Plaatsing/grid Volgens de CGP is het doel van proefputten in functie van steentijd artefactensites: ‘door een beperkt maar statistisch representatief deel van een terrein op te graven, uitspraken te doen over de archeologische waarde van het gehele terrein’. De moeilijkheid bestaat erin om te bepalen hoe groot een statistisch representatief deel van het terrein precies is. Dat is afhankelijk van: - de onderzoeksvragen. Om artefactconcentraties af te bakenen moet je ze in een grid plaatsen terwijl voor andere onderzoeksvragen één of enkele proefputten kunnen volstaan. - de aard van de verwachte site. - de aard van de ondergrond. Proefputten in een dens grid zijn steeds effectief. Deze methode kan ingezet worden in elke situatie en beantwoordt meestal alle onderzoeksvragen. In de huidige praktijk worden verschillende gridpatronen gebruikt. Enkele voorbeelden: -

Een verspringend grid van 2,5 bij 2,5 m met proefputten van 0,25 m² wordt vaak gebruikt en blijkt zeer effectief. Het wordt vaak georganiseerd in blokken van 5 bij 5 m. In dit grid plaats je om de 1,5 m een proefput en graaf je gemiddeld 12,5 proefputten per vak van 5 bij 5 m op, ofwel 12,5 % van de oppervlakte (Fig. 182: links). Een vierkantsgrid van 3 bij 3 m biedt een goed alternatief voor proefputten van 1 m² (Fig. 182: rechts). Hiermee graaf je gemiddeld bijna evenveel op (1/9 van de oppervlakte, of 11,9 %).

Fig. 182: Twee voorbeelden van mogelijke grids: - Links: een verspringend grid van 2,5 bij 2,5 m met proefputten van 0,25 m². - Rechts: een vierkantsgrid van 3 bij 3 m met putten van 1 m². De proefputten zijn verdeeld in zeefvakken van 0,5 bij 0,5 m.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 207

Ook andere gridpatronen zijn mogelijk. Je kiest het grid steeds bewust om tegemoet te komen aan de grootte van de proefputten, de specifieke onderzoeksvragen en de aard van de verwachte site (grootte, artefactdensiteit). De CGP stipuleert een maximaal grid van 15 bij 18 m. Dit vindt echter zijn oorsprong in prospectie met proefputten in bouwvoorcontexten, en is veel te breed voor de meeste waarderingsonderzoeken. Het is vaak moeilijk om proefputten lang open te laten voor de start van een opgraving. De wanden kunnen eroderen, waardoor de site in de aanpalende opgravingsvakken beschadigd wordt. Je kan proefputten afdekken en/of dempen in afwachting van opgraving, maar bij grote aantallen proefputten is ook dat niet eenvoudig. Bovendien vraagt proefputtenonderzoek in een dens grid vaak een gevoelige logistieke inspanning, vooral bij grotere projecten, zoals bijvoorbeeld het inrichten van een zeefstand op het terrein. Daarom wordt proefputtenonderzoek in een dens grid vaak naar de opgravingsfase verschoven. Het proefputtenonderzoek vormt dan een eerste fase van de opgraving. Op basis van de resultaten wordt vervolgens bepaald welke zone(s) verder vlakdekkend wordt opgegraven. Dit betreft natuurlijk een louter formele toewijzing, die alleen dient om het onderzoek op praktisch vlak optimaal te organiseren. Inhoudelijk dient het proefputtenonderzoek nog steeds hetzelfde doel: waarderingsvragen te beantwoorden. Om een opgravingsfase op die manier te organiseren is het vaak nodig om de opgravingswaardigheid van de site al vroeger vast te stellen. Proefputtenonderzoek in een dens grid is daarnaast relatief duur. Daarom kan het wenselijk zijn om de strategie van het proefputtenonderzoek nog niet te richten op de afbakening van eventuele artefactconcentraties, maar eerst de onderzoeksvragen te beantwoorden die louter op de opgravingswaardigheid van de site zijn gericht. Met een beperkt aantal proefputten kan je vaak de belangrijkste vragen naar opgravingswaardigheid op een kostenefficiëntere manier beantwoorden. Voor weinig complexe contexten volstaan één of enkele proefputten meestal om de ideeën uit de vorige onderzoeksfasen over de lokale bodembewaring, geomorfologie en stratigrafie te bevestigen of ontkennen. Een klein aantal proefputten kan ook volstaan om de lokale artefactdensiteit vast te stellen. De betrouwbaarheid hiervan verhoogt echter met het aantal proefputten (Fig. 183): - Een laag vondstaantal in een proefput bij een positieve boring kan veroorzaakt worden door een afwezigheid van artefactconcentraties, maar beiden kunnen ook in de periferie van een artefactconcentratie liggen, enkele meters van de (onopgemerkte) concentratie zelf. Door meer proefputten bij een positieve boring te plaatsen verlaag je de kans dat je eventuele artefactconcentraties op die manier mist. - Eén proefput met een groot aantal vondsten toont meteen de aanwezigheid van een hoge densiteit op die plaats. De onderzoeksvraag naar lokale artefactdensiteit is daarmee beantwoord, en het is hiervoor niet nodig om op deze plek meer proefputten te graven. Bij de plaatsing van proefputten let je erop dat je ze later goed kan integreren in het opgravingsgrid en meetsysteem van een eventuele opgraving. De data uit de proefputten moet immers bij de opgravingsresultaten kunnen gevoegd worden voor een volledig beeld van de site.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 208

Booronderzoeken

2022

Fig. 183: Een voorbeeld van de plaatsing van een beperkt aantal proefputten: - Bij de linkse positieve boorlocatie werd in de tweede proefput een hoge vondstdensiteit vastgesteld. Daarmee is de onderzoeksvraag beantwoord en kon het proefputtenonderzoek hier eindigen. - In de proefputten bij de rechtse positieve boorlocatie bleef een hoge vondstdensiteit uit. Er werd een hoger aantal proefputten geplaatst om de afwezigheid van een artefactconcentratie te onderbouwen.

5.2.2.2.4 Opgravingstechniek Proefputten in functie van steentijd artefactensites graaf je steeds handmatig. Je kan op twee manieren te werk gaan: met de kwadratenmethode of met de 3D-methode. Met de kwadratenmethode verzamel je het sediment met de schop in verticaal gescheiden eenheden, die vervolgens gezeefd worden (Fig. 184). Zo krijg je vat op de verticale positie van de vondsten, en kan je deze correleren aan de bodem. Door op te graven met de 3D-methode beoog je de vondsten zoveel mogelijk in situ bloot te leggen (meestal met het truweel) om ze vervolgens nauwkeurig drie-dimensioneel in te meten (Fig. 185). Dit laat toe om de positie van de artefacten in de bodem in groot detail te observeren en registreren, en hier eventueel patronen in te herkennen. Het weggegraven sediment wordt steeds ook gezeefd, in dezelfde vaste zeefeenheden als bij opgraven met de kwadratenmethode. Zelfs bij voorzichtig opgraven met het truweel mis je immers altijd een belangrijk deel van de artefacten, vooral de kleinere fractie. Opgraven met de 3D-methode biedt op inhoudelijk vlak alleen voordelen tegenover opgraven met de kwadratenmethode, en werd daarom vroeger als standaard opgravingstechniek gehanteerd. Opgraven met de 3D-methode is echter tijdrovender en dus duurder, waardoor opgraven met de kwadratenmethode onder invloed van de preventieve archeologie al geruime tijd de standaard techniek is geworden. Opgraven met de 3D-methode wordt in de huidige praktijk alleen toegepast indien noodzakelijk om de relatie tussen vondsten en bodem te begrijpen, bijvoorbeeld in complexe alluviale contexten. Ook bij sites met een uitzonderlijk goede bewaring van de ruimtelijke context kan deze techniek een meerwaarde bieden.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 209

Fig. 185: Opgraven met het truweel volgens de 3D-methode van het relevante niveau in een proefput te ArendonkKorhaan.

437

van der Waa 2020; van der Waa & Willems 2020.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 210

Booronderzoeken

2022

5.2.2.2.5 Monstername Net zoals bij archeologische boringen bemonster je bij proefputtenonderzoek steeds elke aardkundige eenheid die mogelijk vondsten bevat. In de praktijk wordt best de volledige proefput bemonsterd (Fig. 186). Enkel bij grote diepteverschillen kunnen steriele niveaus eventueel onbemonsterd blijven. Recentere afzettingen die het vondstniveau afdekken kunnen bijvoorbeeld machinaal verwijderd worden bij de start van het proefputtenonderzoek. Hierbij neem je steeds voldoende marge om te voorkomen dat je de aardkundige eenheid die vondsten bevat per ongeluk beschadigt, en/of vondsten mist die onder invloed van postdepositionele processen tot in de bovenliggende aardkundige eenheid zijn gemigreerd (Fig. 187). Bij proefputten in een dens grid kan het soms, afhankelijk van de specifieke context en vraagstellingen, volstaan om de bovenste 10 of 20 cm van het relevante niveau te bemonsteren. De bemonsterde oppervlakte kan hierbij groot genoeg zijn om op die manier een betrouwbaar beeld te bekomen van de omvang van de aanwezige artefactconcentraties, hun datering en het grondstofgebruik438.

Fig. 186: Twee in het donkergrijs aangeduide niveaus bevatten archeologische niveaus met artefacten. De proefput wordt volledig door beide niveaus gegraven. Onderaan wordt enige marge genomen omdat artefacten soms tot buiten de verwachte niveaus voorkomen. 1: Monsters worden ingezameld van de twee aardkundige eenheden die archeologische niveaus met artefacten bevatten. 2: Artefacten komen vaak ook voor in aanpalende aardkundige eenheden. Deze worden ook ingezameld en gezeefd. Enkel bij grote diepteverschillen kunnen steriele niveaus eventueel onbemonsterd blijven. 3: De proefput wordt eventueel verder verdiept, als dat nodig is om de bodem voldoende te kunnen observeren en registreren.

438

Perdaen et al. 2018.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 211

Fig. 187: Als het archeologisch relevante niveau wordt afgedekt door steriele lagen, kunnen die worden verwijderd voor de start van het proefputtenonderzoek, zoals hier te Moerbeke-Terwest (©BAAC Vlaanderen).

Je kan het uitgegraven sediment zeven per aardkundige eenheid of per arbitrair niveau. Zeven per aardkundige eenheid is in de praktijk niet steeds eenvoudig door het vaak onregelmatig verloop van lagen en bodemhorizonten. Bovendien moet je ze volgens de CGP opdelen in arbitraire niveaus van maximaal 10 cm als het aardkundig niveau dikker is. Daarom worden proefputten in de huidige praktijk meestal gekozen voor zeven per arbitrair niveau. De CGP stelt 10 cm als maximale dikte van de niveaus. In de huidige praktijk worden zowel 5 als 10 cm dikke zeefeenheden courant gebruikt. Je kiest de dikte om zoveel mogelijk relevante verticale ruimtelijke informatie te vergaren. Dat doe je op basis van de verwachte: - complexiteit van de natuurlijke en archeologische stratigrafie; - dikte en aard van de aardkundige eenheden; - dikte en aard van het archeologisch niveau; - bodembewaring. Een homogene ploeglaag van 30 cm dikte opdelen in zeefeenheden van 5 cm of zelfs 10 of meer cm dikte is bijvoorbeeld weinig zinvol. Maar indien bijvoorbeeld een 10 cm dikke afgedekte bodem aanwezig is, of het vondstniveau naar verwachting slechts 15 cm dik is, hanteer je best dunnere zeefeenheden van 5 cm. Na het uitgraven van een aardkundige eenheid of arbitrair niveau meet je voor elk vak van 0,25 m² steeds de hoogte in. Dit is essentieel om de verticale positie van de vondsten te bepalen, en in combinatie met de profielregistratie ook hun relatie met de bodem (zie 5.2.2.2.8).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 212

Booronderzoeken

2022

Indien een deel van de verwachte site in een ploeglaag is opgenomen zijn, maakt deze ploeglaag volgens de CGP deel uit van de vraagstelling en moet ook deze (gescheiden) bemonsterd worden. Bij een waarderingsonderzoek is het immers belangrijk om ook inzicht te verkrijgen in het deel van de site dat in de ploeglaag werd opgenomen. Dit vertelt immers veel over de bewaringstoestand van de site als geheel, en dus ook van het deel dat zich in ongestoorde bodem onder de ploeglaag bevindt. Door beide componenten te vergelijken kan je nagaan hoeveel van de site door landbouwactiviteiten werd verplaatst (Fig. 188). Bovendien vormt het potentieel van de site voor kennisvermeerdering nog het onderwerp van het waarderingsonderzoek. De bewaringstoestand van mobiele artefactensites in een ploeglaag kan sterk variëren, en kan soms zelfs de bewaringtoestand in een natuurlijke holocene bodem benaderen (zie 2.2.6). Bovendien kan een slechtere ruimtelijke integriteit worden gecompenseerd door bijvoorbeeld de zeldzaamheid van de chronoculturele context. Een Magdaleniaansite in de ploeglaag graaf je bijvoorbeeld best wel op.

Fig. 188: Een deel van de steentijdsite is opgenomen in een ploeglaag (donkergrijs). Door ook de ploeglaag te bemonsteren kan deze vergeleken worden met de onverstoorde bodem. Hier blijkt het grootste deel van de artefacten in de bouwvoor opgenomen, wat belangrijke informatie vormt over de bewaringstoestand van de site.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 213

5.2.2.2.6 Zeeftechniek Het uitgegraven sediment wordt steeds gezeefd, ook bij opgraven met de 3D-methode. Correct zeven, behandelen en uitzoeken van de monsters is essentieel om ervoor te zorgen dat aanwezige artefacten wel degelijk worden waargenomen. Er wordt in principe steeds nat gezeefd. Droog zeven kan in sommige gevallen op voldoende efficiënte wijze uitgevoerd worden, bijvoorbeeld bij droog zand en een relatief grote maaswijdte (2mm of meer), maar het resulteert in ‘vuilere’ zeefresidu’s waarin archeologische indicatoren moeilijker herkenbaar zijn. Het is bovendien meestal nodig om te wrijven bij droog zeven, wat ecofacten en handgevormd aardewerk kan vernielen voor ze herkend worden. De zeefresidu’s worden gedroogd en daarna gecontroleerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. In natte zeefmonsters kleven recente organische resten, sediment en archeologische indicatoren immers aan elkaar, wat de herkenning van vondsten bemoeilijkt. Het op grootte sorteren van gedroogde residu’s (dus opnieuw zeven) kan helpen bij de herkenning van archeologische indicatoren. Dit kan vooral nuttig zijn bij residu’s rijk aan organisch materiaal en/of grind. Het uitzoeken van de zeefresidu’s dient steeds te gebeuren door iemand met een ruime ervaring met lithische artefacten. Denk eraan dat de meeste artefacten vaak zeer klein zijn, bijvoorbeeld tot slechts 2 mm bij zeven op een maaswijdte van 2 mm. In de waarderingsfase is deze kleine fractie even waardevol als grotere vondsten.

5.2.2.2.7 Maaswijdte zeef De CGP schrijft een maximale maaswijdte van 2 mm voor, net zoals voor opgraving van steentijdsites. Je wil de gegevens van de proefputten immers kunnen integreren in de resultaten van een eventueel volgende opgraving. 2 mm is de maximale maaswijdte. Ook de fijnere maaswijdte van 1 mm kan een meerwaarde bieden voor het inzamelen van lithische artefacten, afhankelijk van de context en aard van de site. Bij een verwachting naar aanwezigheid van kleine plantaardige (bijv. zaden) of dierlijke resten kan het bovendien nuttig zijn om een selectie van de monsters te zeven op 0,5 mm. De CGP laat bredere maaswijdtes toe (tot maximaal 6 mm) indien een fijnere maaswijdte niet relevant is voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Dit is alleen bedoeld voor heel specifieke contexten waar je ook bij opgraving een grotere maaswijdte kan motiveren, zoals zeer grindrijke sedimenten waarin het onderscheid tussen kleine archeologische chips en natuurlijke schilfers minder duidelijk kan zijn.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 214

Booronderzoeken

2022

5.2.2.2.8 Profielregistratie Van alle proefputten wordt in het veld de sedimentaire en pedologische opbouw onderzocht en geregistreerd. Dit is immers nodig om de stratigrafische positie van de vondsten te bepalen. De profielen van proefputten bieden bovendien extra mogelijkheden tegenover de voorgaande booronderzoeken om je inzicht in de lokale bodem(bewaring) en geomorfologie te verfijnen (zie 5.2.2.1). Daartoe beschrijf je voor elke proefput van alle relevante aardkundige eenheden minstens: - de aard; - de bewaringtoestand; - de diepte; - de eventuele aanwezigheid van vondsten. Je fotografeert minstens het meest representatieve putwandprofiel van elke proefput. Een representatieve selectie van de proefputten beschrijf je bovendien zoals een referentieprofiel volgens de vereisten van de CGP. Voor deze profielregistratie is een ruime ervaring met de geomorfologie en bodems van de regio vereist. Het kan soms een goed idee zijn om proefputten verder te verdiepen dan nodig is voor de monstername voor culturele vondsten. Onderliggende aardkundige niveaus kunnen relevante informatie bieden, bijvoorbeeld over de geomorfologie en daarmee de datering van de site. Indien deze aanwezig zijn, neem je ze dus mee in je onderzoek van (een deel van) de proefputten. Bij proefputtenonderzoek is het belangrijk om aandacht te hebben voor sporen in het vlak. Antropogene sporen uit het paleolithicum en mesolithicum zijn extreem zeldzaam, maar daarom ook van grote wetenschappelijke waarde. Recentere menselijke en natuurlijke sporen komen veel vaker voor, en zijn van belang voor de (lokale) bewaringstoestand van de steentijdsite. En natuurlijk hebben recentere archeologische sporen hun eigen wetenschappelijke waarde. Sporen herkennen in proefputten is door de beperkte oppervlakte echter niet eenvoudig. Ze kunnen bovendien pas vanaf een bepaalde diepte zichtbaar worden, bijvoorbeeld onder de natuurlijke holocene bodem. Daarom blijf je bij het graven van proefputten steeds alert voor de mogelijke aanwezigheid van sporen. Je schaaft na het uithalen van een zeefniveau het vlak op als dat nodig is voor een goede zichtbaarheid. Indien sporen worden aangetroffen, graaf je de inhoud ervan op volgens de vereisten van de CGP, maar zonder het omringend sediment te beschadigen. Eventuele steentijdvondsten registreer je zoals andere vondsten in sporen. Je zeeft het sediment van de sporen bovendien apart, en op dezelfde maaswijdte als de rest van de proefput. Op die manier kan je de aanwezigheid van steentijdvondsten binnen en buiten de sporen met elkaar vergelijken.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 215

5.3 ADVISERING NAAR VERVOLGONDERZOEK: WAT IS OPGRAVINGSWAARDIG? Op het einde van een waarderingsonderzoek breng je alle informatie en inzichten samen, ook die uit de vorige onderzoeksfasen, om te bepalen of de site opgegraven moet worden of niet. Dat doe je op basis van het wetenschappelijk informatiepotentieel, dat je bepaalt door de volgende criteria tegen elkaar af te wegen: -

439

Bewaringstoestand: o Ruimtelijke integriteit. Indicatoren hiervoor zijn: § bodembewaring; § verticale artefactspreiding; § relatie tussen de artefacten en de bodemopbouw; § horizontale artefactspreiding. o Bewaringstoestand van de vondsten: § bewaringstoestand van het lithisch materiaal; § bewaring van organische artefacten; § bewaring van ecofacten. Artefactdensiteit. Zeldzaamheid, in verhouding tot de bestaande (regionale) kennis439: o zeldzaamheid van de chronoculturele context; o zeldzaamheid van het type site; o zeldzaamheid van de landschappelijke positie. Mogelijkheden voor intra site analyse van ruimtelijke, functionele en sociale aspecten: o mogelijkheden voor technologische studies; o mogelijkheden voor functioneel onderzoek (gebruikssporen, residu’s, …); o mogelijkheden voor ruimtelijke analyse. Dateringsmogelijkheden: o Mogelijkheden voor absolute datering: § (mogelijkheid van) aanwezigheid van organische artefacten; § (mogelijkheid van) aanwezigheid van dateerbare ecofacten, correleerbaar met de menselijke occupatie. o Mogelijkheden voor datering op basis van stratigrafie: § Is de site afgedekt? § Zijn er (absolute) dateringsmogelijkheden voor de stratigrafie? § Is het een gestratifieerde site (meerdere archeologische niveaus)? o Mogelijkheden voor datering op basis van typologie en technologie: (mogelijkheid van) aanwezigheid van diagnostische artefacten. Mogelijkheden voor studie van het prehistorische landschap: o (mogelijkheid van) aanwezigheid van markante geomorfologische elementen (afgedekte bodems, riviergeulen, …); o (mogelijkheid van) aanwezigheid van organische sedimenten; o (mogelijkheid van) aanwezigheid van ecofacten.

De onderzoeksbalans biedt hiervoor het nodige kader: Ryssaert et al. 2021; Noens et al. 2021; Vanmontfort 2019.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 216

Booronderzoeken

2022

Bij geen enkele van deze criteria is een hoge score vereist. Een site met bijvoorbeeld een zeer slechte bewaringstoestand of een lage artefactdensiteit kan opgravingswaardig zijn als bijvoorbeeld de chronoculturele context of landschappelijke positie voldoende zeldzaam zijn. Het spreekt voor zich dat deze afweging geen eenvoudige oefening is. Ze wordt daarom best gemaakt door een archeoloog met ruime ervaring in het opgraven, analyseren en publiceren van steentijdsites, en met een grondige kennis van het regionale kader. Minstens vraag je het advies van iemand met deze expertise, bijvoorbeeld als wetenschappelijke begeleiding.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 217

6 FASERING 6.1 FASERING VAN STEENTIJDONDERZOEK Onderzoek van steentijd artefactensites wordt opgebouwd door verschillende fasen. Deze onderscheiden zich van elkaar en volgen elkaar logisch op volgens hun primaire doelstellingen/onderzoeksvragen: 1. bureauonderzoek: onderzoeken of en waar sites aanwezig kunnen zijn; 2. landschappelijk bodemonderzoek: op het terrein onderzoeken of en waar sites aanwezig kunnen zijn; 3. prospectie: onderzoeken of en waar sites effectief aanwezig zijn; 4. waardering: onderzoeken of aanwezige sites opgravingswaardig zijn; 5. opgraving: vlakdekkend onderzoek van waardevolle archeologie. Deze fasering is gericht op selectiviteit: met een minimale inspanning/kost een maximaal resultaat bekomen. De resultaten van elke fase worden immers gebruikt om gefundeerde keuzes te maken over de noodzaak van de volgende fase(n). Bij negatief resultaat van een fase worden de volgende fasen niet meer uitgevoerd, en bij negatief resultaat in delen van een onderzoeksgebied kan de volgende fase vaak beperkt worden tot de rest van het onderzoeksgebied440. Je gebruikt bovendien de resultaten van elke fase om de meest efficiënte methodiek en strategie te bepalen voor de volgende fase. Bij academisch onderzoek van niet-bedreigde sites kan je soms flexibel heen en weer schakelen tussen verschillende fasen en kunnen ze deel uitmaken van één (terrein)campagne. In een preventieve context worden de verschillende fasen meestal strakker gescheiden, vaak met een terreincampagne en rapportage per fase. Deze opeenvolging van een reeks fasen die misschien wel of niet moeten uitgevoerd worden, vaak nog naast apart (proefsleuven)onderzoek naar recentere archeologie, kan onduidelijk en verwarrend overkomen voor opdrachtgevers van preventief archeologisch onderzoek. Soms krijgen ze onterecht het gevoel dat elke fase een bijkomende kost en vertraging vormt, terwijl de fasering net de kosten minimaliseert door onnodige fasen te elimineren en het onderzoek te beperken tot de relevante oppervlakte. Het is daarom belangrijk om reeds bij aanvang van een project de fasering en het waarom erachter goed te duiden bij de opdrachtgever.

Opgelet: een negatief resultaat betekent niet dat de aanwezigheid van steentijd artefactensites helemaal is uitgesloten (zie 6.3). 440

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 218

Booronderzoeken

2022

6.2 FASERING TEGENOVER ANDER ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK De fasering van terreinwerk is altijd gericht op minimale verstoring. Vaak is er niet enkel een verwachting naar steentijd artefactensites, maar ook naar andere perioden met grondsporen, muurresten enz. Dit vereist verschillende prospectiemethoden, die een verschillende verstoringsgraad inhouden. Archeologische boringen en proefputten in functie van steentijdsites verstoren de bodem slechts in beperkte mate, terwijl proefsleuven steentijd artefactensites sterk kunnen beschadigen of vernielen. Daarom moet boor- en/of proefputtenonderzoek steeds vóór proefsleuvenonderzoek plaatsvinden. Dit geldt voor zowel archeologische boringen als proefputten. Zones die steentijdsites bevatten worden gevrijwaard voor opgraving door deze niet te proefsleuven. Hier kan alleen van afgeweken worden wanneer het niveau dat steentijdsites bevat zich dieper bevindt dan de recentere archeologische resten en niet door het onderzoek daarvan verstoord wordt. Bij proefputtenonderzoek en opgraving van steentijdsites moet steeds aandacht gaan naar de eventuele aanwezigheid van recentere archeologie en bodemsporen (zie 5.2.2.2.8).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 219

6.3 STEENTIJD IN ANDERE FASEN 6.3.1 Onverwachte (paleo)bodems in proefsleuven en opgravingen Het is niet ongewoon dat niveaus die steentijdsites kunnen bevatten zoals afgedekte bodems soms ‘onverwacht’ worden aangetroffen in proefsleuven en opgravingen van recentere archeologie (Fig. 189). Veel aardkundige fenomenen kunnen immers moeilijk zichtbaar of interpreteerbaar zijn bij landschappelijk bodemonderzoek, en vooral bij boringen. Laatglaciale paleobodems tekenen zich bijvoorbeeld vaak eerder vaag af in de bodem, terwijl hun aanwezigheid wel uiterst relevant is voor vooronderzoek naar steentijdsites (zie 2.4.1.3.4). Bovendien wordt landschappelijk bodemonderzoek meestal in een relatief breed grid uitgevoerd, waardoor kleinere zones met bijvoorbeeld goede bodembewaring gemist kunnen worden. Ook wordt een landschappelijk bodemonderzoek niet voorafgaand aan elk proefsleuvenonderzoek uitgevoerd, maar alleen bij een zekere verwachting naar steentijdarcheologie of soms om eventuele recente bodemverstoring vast te stellen (zie 3.1).

Fig. 189: Ook in stadscontexten kunnen natuurlijke bodems bewaard zijn, zoals deze podzolbodem te MechelenStompaertshoek.

Wanneer je onverwacht een dergelijk niveau aantreft, heb je in feite een waarneming gedaan die gelijkstaat aan een landschappelijk bodemonderzoek. Je rondt dat landschappelijk bodemonderzoek dan ook af volgens de voorschriften van de CGP, bijvoorbeeld door het grondig registreren en beschrijven van typeprofielen. Hierbij overweeg je niet alleen de relevantie voor de recentere archeologie maar ook voor mogelijke steentijdsites, in functie van een afweging van eventueel verder vooronderzoek daarnaar. Bovendien is deze waarneming van belang voor de verwachting naar steentijd in de omgeving, ook als geen steentijdsites worden aangetroffen binnen jouw onderzoeksgebied.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 220

Booronderzoeken

2022

Tegelijkertijd herevalueer je de archeologische verwachting naar steentijdarcheologie. Was bijvoorbeeld de oorspronkelijk negatieve verwachting gebaseerd op de (waarschijnlijke) afwezigheid van een voor steentijd relevant niveau, of slechte bewaring daarvan? Dan moet die verwachting bijgesteld worden op basis van het waargenomen niveau, en stelt zich de vraag of er zich steentijdsites in bevinden. Daarvoor organiseer je dan best steentijd-gericht vooronderzoek: prospectie, eventueel gevolgd door waardering en opgraving. Daarvoor gebruik je de methoden uit dit afwegingskader.

6.3.2 Onverwachte steentijdvondsten in proefsleuven en opgravingen Proefsleuvenonderzoek is in de eerste plaats gericht op het opsporen van sites met grondsporen, maar ook steentijd artefactensites kunnen gedetecteerd worden in proefsleuven. Het wegnemen van een deel van de bodem en het aanleggen van een opgravingsvlak kan namelijk een steentijd artefactensite horizontaal doorsnijden. Artefacten kunnen zowel tijdens het kraanwerk als bij opschonen van het vlak waargenomen worden. De waarnemingstechniek is veel minder performant dan het zeven van sediment, zoals bij archeologisch booronderzoek of proefputten in functie van steentijdsites. Kleinere artefacten worden daarom gemakkelijk gemist. Bovendien wordt niet de volledige dikte van het archeologische niveau bekeken, maar alleen één horizontale snede hierin (Fig. 190).

Fig. 190: De aanleg van een proefsleuf doorsnijdt een steentijdsite. Slechts een klein deel van de artefacten kan waargenomen worden, met name deze aan het opgravingsvlak. De artefacten erboven worden ongezien verwijderd. De artefacten eronder blijven onzichtbaar afgedekt.

De oppervlakte die bij proefsleuvenonderzoek wordt onderzocht is echter ongeveer 120 tot 1750 keer groter dan bij archeologisch booronderzoek (Fig. 191). Als deze oppervlakte volledig opgeschaafd en grondig geïnspecteerd wordt met oog voor lithische artefacten door mensen met ervaring hierin, kan dit de gebrekkige waarnemingstechniek enigszins compenseren. Indien concentraties lithische artefacten doorsneden worden bij proefsleuvenonderzoek kunnen ze daarom soms opspoorbaar zijn.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 221

boorgrid

5x6m

10 x 12 m

Ø boor

verhouding tot opp. onderzoeksgebied

verhouding tot opp. proefsleuven

20 cm

0,105 %

1/952

1/119

15 cm

0,059 %

1/1695

1/212

12 cm

0,038 %

1/2632

1/329

10 cm

0,026 %

1/3846

1/481

20 cm

0,026 %

1/3846

1/481

15 cm

0,015 %

1/6667

1/833

12 cm

0,009 %

1/11111

1/1389

10 cm

0,007 %

1/14286

1/1786

Fig. 191: Het aandeel van de totale oppervlakte van een onderzoeksgebied, en van de oppervlakte van een proefsleuvenonderzoek (12,5 % of 1/8ste van de totale oppervlakte), dat bij archeologisch booronderzoek onderzocht wordt.

Proefsleuvenonderzoek is echter geen goede standaardtechniek voor prospectie naar steentijd artefactensites. Het grote nadeel van proefsleuvenonderzoek situeert zich in het verwijderen van een deel van de bodem. Een steentijd artefactensite kan namelijk enkel horizontaal doorsneden worden door de top van de site af te graven, wat de site steeds beschadigt (Fig. 190). Dit vormt een ernstige beschadiging, omdat de graad van volledigheid van het ensemble een belangrijk waarde-criterium vormt voor steentijd artefactensites. Bovendien blijft onbekend hoeveel van het ensemble precies werd verwijderd. Dit maakt een precieze waardering van het onderzoekspotentieel van de site moeilijk tot onmogelijk. Eventueel kan de site buiten de proefsleuven verder gewaardeerd worden. Maar dit is alleen mogelijk indien een deel van de site zich ook buiten de proefsleuven bevindt, wat voor de aanvang van de prospectie onmogelijk kan ingeschat worden. Daarom is in de prospectiefase ook het verwijderen van een eerder verstoorde aardkundige eenheid, zoals een ploeglaag, niet wenselijk als deze een deel van een steentijd artefactensite kan bevatten (zie 4.2.2.4.5). De voorkeur moet dus steeds uitgaan naar andere technieken: archeologisch booronderzoek of proefputten in functie van steentijd artefactensites. Toch is bij elk proefsleuvenonderzoek en elke opgraving aandacht voor steentijd artefactensites vereist. Op steentijd gerichte prospectietechnieken worden in de huidige praktijk alleen toegepast bij een zekere verwachting naar steentijdsites. Bovendien zijn ze weinig effectief voor het vinden van kleine en/of weinig dense sites (zie 2.3 en 4.2.2.3). Ook bij een perfecte uitvoering kunnen prospectie en waardering dus dergelijke sites missen. Deze ‘onverwachte’ sites zijn nochtans essentieel om mogelijke cirkelredeneringen rond archeologische verwachting te doorbreken en vertegenwoordigen dan ook een uiterst hoge informatiewaarde. Proefsleuvenonderzoek en opgraving van recentere archeologie biedt een extra kans om ze op te sporen (Fig. 192: 1). Daarom moet je altijd tot aangepast waarderingsonderzoek overgaan als lithische artefacten of andere indicatoren voor de aanwezigheid van een steentijdsite worden aangetroffen bij een proefsleuvenonderzoek of opgraving. Wanneer je vondsten aantreft, heb je immers de facto een positieve prospectie uitgevoerd, en moet je verder onderzoeken wat de betekenis en waarde van die vondsten zijn. De stratigrafische positie en bodembewaring is vaak al duidelijk vanuit het proefsleuvenonderzoek, maar voor andere waarderingsvragen zoals artefactdensiteit zet je een aangepaste methode in, namelijk proefputtenonderzoek (zie 5.2). Je richt je daarbij in de eerste plaats op de vondstlocatie in de proefsleuf/opgravingsput. Omdat op die plaats een deel van de stratigrafie en de site verwijderd werd, is het vaak ook zinvol om waarnemingen te doen buiten de proefsleuf of opgravingsput (Fig. 192: 2). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 222

Booronderzoeken

2022

Bovendien is het nodig om de rest van het onderzoeksgebied verder te prospecteren. De archeologische verwachting voor steentijd vondstenconcentraties is nu immers veel hoger door de ‘onverwachte’ vondst. Dit gebeurt meestal best zowel binnen als buiten de proefsleuven. Buiten de proefsleuven werd nog niet gezocht naar vondstenconcentraties, maar ook in de proefsleuven kunnen concentraties gemist zijn, bijvoorbeeld indien het opgravingsvlak het steentijdniveau niet overal heeft doorsneden. Voor de verdere prospectie moeten aangepaste technieken ingezet worden: archeologische boringen of proefputten (Fig. 192: 2; zie 4.2).

Fig. 192: 1: Bij een proefsleuvenonderzoek (lichtblauw) worden enkele lithische artefacten (zwarte driehoekjes) aangetroffen. Een tweede concentratie wordt wel aangesneden maar niet waargenomen. 2: De vondstlocatie wordt gewaardeerd, in dit voorbeeld door middel van twee proefputten, zowel binnen als buiten de proefsleuf. Tegelijk wordt de hele zone geprospecteerd naar extra vondstconcentraties. In dit voorbeeld wordt gekozen voor archeologische boringen, zowel binnen als buiten de proefsleuven.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 223

7 BESLUIT Er bestaat geen eenvoudige standaardaanpak voor vooronderzoek naar steentijd artefactensites die altijd en overal de beste resultaten biedt. We beschikken wel over een reeks bronnen, technieken en strategieën die je kan inzetten om de verschillende onderzoeksvragen te beantwoorden, doorheen een fasering van bureauonderzoek tot opgraving. Door de grote variatie in sites en regio’s moet je voor elk project opnieuw de meest geschikte technieken selecteren en daarmee een onderzoekstrategie uitstippelen. Dat doe je op basis van de archeologische en landschappelijke context van het onderzoeksgebied, en de onderzoeksvragen die zich van daaruit stellen. Daarnaast moet je rekening houden met de praktische omstandigheden, en wil je natuurlijk zo kostenefficiënt441 mogelijk werken. Het is bovendien belangrijk om steeds ruimte voor flexibiliteit te houden in de onderzoekstrategie. Voortschrijdend inzicht tijdens het onderzoek of veranderende omstandigheden kunnen immers een verandering van je aanpak vereisen. Doorheen elk project maak je dus een aantal keuzes die je aanpak bepalen, en daarmee ook de onderzoeksresultaten. Het is belangrijk om die keuzes expliciet te beschrijven in de rapportage, en vooral om deze ook duidelijk te motiveren. Op die manier kan de lezer niet alleen begrijpen wat je hebt gedaan, maar ook waarom. Door de verschillende aard van de sites (mobiele artefacten versus sporen) vereist vooronderzoek naar steentijd artefactensites andere technieken dan onderzoek naar recentere perioden (boringen en putten versus sleuven). Bij preventieve archeologische projecten moet je beiden inpassen in de algemene onderzoeksstrategie en -fasering voor het projectgebied. Hiertoe moet je vanaf het bureauonderzoek rekening houden met de mogelijke aanwezigheid van alle perioden. Dit alles vraagt uiteraard een zekere inspanning en kost. Onze kennis van ons vroegste verleden vertoont echter nog zoveel hiaten, en er zijn nog zoveel onbeantwoorde onderzoeksvragen442, dat deze investering zeker de moeite zal lonen.

441 442

‘Kost’ moet hier in de brede zin begrepen worden: financieel, tijd, arbeidsomstandigheden, enz. Ryssaert et al. 2021; Noens et al. 2021.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 224

Booronderzoeken

2022

8 LITERATUUR AMEELS V., BASTIAENS J., BATS M., CROMBÉ P., DEFORCE K., HANECA K., PARENT J.P. & VAN STRYDONCK M. 2003: Recent steentijdonderzoek in de regio Oudenaarde (Oost-Vlaanderen, België), Notae Praehistoricae 23, 61-65. AMEELS V. & VAN VLAENDEREN L. 1995: Epipaleolithische en Vroegmesolithische sites langsheen de Moervaart (OostVlaanderen), Notae Praehistoricae 15, 35-43. AMKREUTZ L., VERPOORTE A., WATERS-RIST A., NIEKUS M., VAN HEEKEREN V., VAN DER MERWE A. & JOHANSEN L. 2018: What lies beneath ... Late Glacial human occupation of the submerged North Sea landscape, Antiquity 92, 361, 22-37. AMPE C., LANGOHR R., VAN RANST E., FINKE P., DECKERS S., POESEN J. 2015: Bodem. In: BORREMANS M. (red.): Geologie van Vlaanderen. Hoofdstuk 5, Academia Press, Gent, 260-338. AMPE C., VAN RANST E., DECKERS J., VAN KAMPENHOUT K. & WOUTERS K. 2006: Project waardevolle bodems in Vlaanderen, Brussel. AUGUSTIN S., DRIESEN P. & HEUNKS E. 2019: Nota Elen, Elerweerd. Zone 3: Grindwinning Elerweerd Deelgebied 1c, deel 1. Verslag van resultaten, ARON rapport 741, Tongeren. AUGUSTIN S., DRIESEN P. HEUNKS E. & VAN DE STAEY I. 2021: Nota Elen, Elerweerd: Zone 3 Grindwinning Deelgebieden 5 t.e.m. 15, ARON rapport 1047, Tongeren. BAETEMAN C. 1999: The Holocene depositional history of the palaeovalley of the IJzer (western Belgian coastal plain) with reference to the factors controlling the formation of intercalated peat beds, Geologica Belgica 2, 3972. BAETEMAN C. 2018: The Coastal Plain of Belgium, joint Product of natural Processes and Human Activities. In: DEMOULIN A. (red.), Landscapes and Landforms of Belgium and Luxembourg, Cham, 313-324. BALL E.A.G., TEBBENS L.A. & VAN DER LINDE C.M. (red.) 2018: Het Maasdal tussen Eijsden en Mook De bewonings- en gebruiksgeschiedenis van het Maasdal op basis van archeologisch onderzoek in het Malta-tijdperk, Nederlandse Archeologische Rapporten 60, Amersfoort. BATS M. 2007: The Flemish Wetlands: an archaeological survey of the valley of the River Scheldt. In: BARBER J., CLARK C., CRESSY M., CRONE A., HALE A., HENDERSON J.C., HOUSLEY R., SANDS R. & SHERIDAN A. (red.), Archaeology from the wetlands. Recent perspectives. Proceedings of the 11th WARP conference (Edinburgh 2005), 93-100. BATS M., BASTIAENS J. & CROMBÉ P. 2006: Prospectie en waardering van alluviale gebieden langs de Boven-Schelde. CAI-project 2003-2004. In: COUSSERIER K., MEYLEMANS E. & IN ’T VEN I. (red.), CAI-II. Thematisch inventarisatie- en evaluatieonderzoek, VIOE Rapporten 2, Brussel, 75-100. BATS M. & DE REU J. 2006: Evaluerend onderzoek van boringen in de Kalkense Meersen (Oost-Vlaanderen, België), Notae Praehistoricae 26, 171-176. BATS M., DE REU J., DE SMEDT PH., ANTROP M., BOURGEOIS J., COURT-PICON M., DE MAEYER PH., FINKE P., VAN MEIRVENNE M., VERNIERS J., WERBROUCK I., ZWERTVAGHER A. & CROMBÉ PH. 2009: Geoarchaeological research of the large palaeolake of the Moervaart (municipalities of Wachtebeke and Moerbeke- Waas, East Flanders, Belgium). From Late Glacial to Early Holocene, Notae Praehistoricae 29, 105-11. BATS M., DE SMEDT PH., DE REU J., GELORINI V., ZWERTVAEGHER A., ANTROP M., BOURGEOIS J., DE MAEYER P., FINKE P., VAN MEIRVENNE M., VERNIERS J. & CROMBÉ PH. 2011: Continued geoarchaeological research at the Moervaart paleolake (East Flanders, B): field campaign 2011, Notae Praehistoricae 31, 201-211. BATS M., DE SMEDT PH., WERBROUCK I., ZWERTVAEGHER A., COURT-PICON M., DE REU J., SERBRUYNS L., DEMIDDELE H., ANTROP M., BOURGEOIS J., DE MAEYER PH., FINKE P., VAN MEIRVENNE M., VERNIERS J. & CROMBÉ PH. 2010: Continued geoarchaeological research at the Moervaart palaeolake area (East Flanders, Belgium): prelimenary results, Notae Praehistoricae 30, 15-21. BATS M., KLINCK B., MEERSCHAERT L. & SERGANT J. 2004: Verkennend en waarderend booronderzoek in het alluvium van de Schelde, Notae Praehistoricae 24, 175-179. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 225

BEERTEN K. 2005: Toelichting bij de quartairgeologische kaart. kaartblad 26. Rekem, KULeuven. BEERTEN K., DEFORCE K, MALLANTS D. 2012: Landscape evolution and changes in soil hydraulic properties at the decadal, centennial and millennial scale: a case study from the Campine area, northern Belgium, Catena 95, 7384. BEERTEN K., DREESEN R., JANSEN J. & VAN UYTVEN D. 2018: The Campine Plateau. In: DEMOULIN A. (red.), Landscapes and Landforms of Belgium and Luxembourg, Cham, 193-214. BEERTEN K., VANDERSMISSEN N., DEFORCE K., VANDENBERGHE N. 2014: Late quaternary (15ka to present) development of a sandy landscape in the Mol area, Campine region, North-East Belgium, Journal of Quaternary Science 29/5, 433-444. BERENDSEN H.J.A. 2004: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie, Utrecht. BEYENS L. 1982: Bijdrage tot de Holocene paleoecologie van het stroomgebied van de Mark in België, gebaseerd op de studie van diatomeeën, pollen en thecamoeba’s, doctoraatsthesis, Universitaire Instelling Antwerpen, Antwerpen. BEYENS L. 1983: Palynologische aanwijzigingen voor de verarming van de flora in het stroomgebied van de Mark (Antwerpse Noorderkempen), Dumortiera 26, 1-6. BEYENS L. 1984a: Paleoecologische en paleoklimatologische aspecten van de Holocene ontwikkeling van de Antwerpse Noorderkempen, Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van Belgie 46/2, 1656. BEYENS L. 1984b: Palynological and radiometric evidence for an early start of the Neolithicum in the Belgian Campine, Notae Praehistoricae 4, 89-95. BINFORD L.R. 1980: Willow Smoke and Dogs' Tails: Hunter-Gatherer Settlement Systems and Archaeological Site Formation, American Antiquity 45, 1, 4-20. BLOEMERS J.H.F. & VAN DORP T. 1991: Pre- & protohistorie van de Lage Landen, De Haan. BOGEMANS F., MEYLEMANS E., JACOPS J., PERDAEN Y., STORME A., VERDURMEN I. & DEFORCE K. 2012: The evolution of the sedimentary environment in the lower river Scheldt valley (Belgium) during the last 13,000 a BP, Geologica Belgica 15/1-2, 105-112. BOGEMANS F., MEYLEMANS E., PERDAEN Y., STORME A. & VERDURMEN I. 2008: Paleolandschappelijk, archeologisch en cultuurhistorisch onderzoek in het kader van het geactualiseerde Sigmaplan, Sigma-cluster Kalkense Meersen, zone Wijmeersen 2, deel 2: bundeling rapportages deelonderzoeken, onuitgegeven rapport Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed, Brussel. BOGEMANS F. & VANDENBERGHE D. 2011: OSL dating of an inland dune along the lower River Scheldt near Aard (East Flanders, Belgium), Netherlands Journal of Geosciences 90/1, 23-29. BOHNKE S., VANDENBERGHE J., COOPE R. & REILING R. 1987: Geomorphology and palaeoecology of the Mark valley (southern Netherlands): palaeoecology, palaeohydrology and climate during the Weichselian Late Glacial, Boreas 16, 69-85. BOS J.A.A., DE CLERCQ W., CRUZ F., BOUDIN M. & CROMBÉ PH. 2018: From lake to swamp. A Lateglacial to Late Holocene soil archive from the Moervaart depression at Klein-Sinaai “Boudelo” (province of East Flanders, BE), Notae Praehistoricae 38, 71-88. BOS J.A.A., GELORINI V., VAN DER MEEREN T., PELEMAN J., COURT-PICON M., DEMIDDELE H., DE SMEDT PH., BOUDIN M., VERNIERS J.,BOECKX P., CROMBÉ PH. 2017: The Younger Dryas and Preboreal landscape in the Moervaart area (northwestern Belgium) and the apparent decrease in human occupation, Vegetation History and Archaeobotany 27, 697-715. BOS J.A.A., VERBRUGGEN F., ENGELS S. & CROMBÉ PH. 2013: The influence of environmental changes on local and regional vegetation patterns at Rieme (NW Belgium): implications for Final Palaeolithic habitation, Vegetation History and Archaeobotany 22, 17-38. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 226

Booronderzoeken

2022

BRINGMANS P. M. M. A. 2006: Even well-preserved in-situ middle palaeolithic open-air sites in a Loess-soil "climatecalendar" sequence at Veldwezelt-Hezerwater, Belgium, Notae Praehistoricae 26, 9-18. BUBEL S. 2003: Bioturbation and its effects on the archaeological record, onuitgegeven doctoraatsverhandeling, Katholieke Universiteit Leuven. CHAPMAN H., ADCOCK J. & GATER J. 2009: An approach to mapping buried prehistoric palaeosols of the Atlantic seaboard in Northwest Europe using GPR, geoarchaeology and GIS and the implications for heritage management, Journal of Archaeological Science 36, 2308-2313. CLAESSENS L. 2018: Archeologisch vooronderzoek Noorderwijk (Herentals) - Paradijsstraat, Rapporten All-Archeo bvba 644, Temse. CLAESSENS J. & VAN PEER, P. 1991: Prehistorische vondsten te Lillo, Bulletin van de Antwerpse Vereniging voor Bodem- en Grotonderzoek 3, 1-8. CLARKE D. 1978: Analytical archaeology. Second edition, London. CNUDDE V., DEWANCKELE J., DE KOCK T., BOONE M., BAELE J., CROMBÉ PH. & ROBINSON E. 2013: Preliminary structural and chemical study of two quartzite varieties from the same geological formation: a first step in the sourcing of quartzites utlilized during the Mesolithic in northwest Europe, Geologica Belgica 16/1-2, 27-34. Code van goede praktijk voor de uitvoering van en rapportering over archeologisch vooronderzoek en archeologische opgravingen en het gebruik van metaaldetectoren (versie 4.0, 1 april 2019). https://www.onroerenderfgoed.be/sites/default/files/2019-03/CGP_V4_geen_TC_20190322.pdf CORDEMANS K., BATS M., CROMBÉ PH. & MEGANCK M. 2001: Extensive survey in the Antwerp harbour area: assessing the buried Mesolithic landscape at Verrebroek (East-Flanders, Belgium), Notae Praehistoricae 21, 79-83. CRIJNS J., NOENS G., ALLEMEERSCH L., BATS M., CRUZ F., JONGEPIER I., LALOO P., ROZEK J., SERGANT J., SOENS T., VERHEGGE J. & WINDEY S. 2014: Beveren-Verrebroek Logistiek park Waasland Fase West. Eindrapport van een archeologisch vooronderzoek d.m.v. bureaustudie, boringen, geofysische prospectie en proefsleuven (03/2013 - 01/ 2014), Gate- rapport 73, Evergem. CROMBÉ PH. 1989: Oude vuursteenvondsten op de muziekberg te Ronse. Paleo- meso- en neolithicum, VOBOVinfo 34/35, 1-27. CROMBÉ PH. 2005 (red.): The last hunter-gatherer-fishermen in Sandy Flanders (NW Belgium). The Verrebroek and Doel Excavation Projects, Part 1: Palaeo-environment, chronology and features, Archaeological Reports Ghent University 3, Gent. CROMBÉ PH. 2006: The wetlands of Sandy Flanders (Northwest Belgium): Potentials and prospects for prehistoric research and management. In: RENSINK E., PEETERS H. (red.), Proceedings of the international symposium “Preserving the Early Past. Investigation, Selection and Preservation of Palaeolithic and Mesolithic Sites and Landscapes”, Amersfoort. CROMBÉ PH., DE SMEDT PH., DAVIES N.S., GELORINI V., ZWERTVAEGHER A., LANGOHR R. VAN DAMME D., DEMIDDELE H., VAN STRYDONCK M., ANTROP M., BOURGEOIS J., DE MAEYER PH., DE REU J., FINKE P., VAN MEIRVENNE M. & VERNIERS J. 2013a: Hunter-gatherer responses to the changing environment of the Moervaart palaeolake (Nw Belgium) during the Late Glacial and Early Holocene, Quaternary International 308-309, 162-177. CROMBÉ PH., DE SMEDT PH., DE REU J., HERREMANS D., LOMBAERT L., LINSEELE V. & DE CLERCQ W. 2012: De vondst van een benen artefact in de Moervaart depressie te Klein-Sinaai (provincie Oost-Vlaanderen, B), Notae Praehistoricae 32, 115-120.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 227

CROMBÉ PH., PERDAEN Y. & SERGANT J. 2003: The site of Verrebroek ‘Dok’ (Flanders, Belgium): spatial organisation of an extensive Early Mesolithic Settlement. In: LARSSON L., KINDGREN H., KNUTSSON K., LOEFFLER D. & ÅKERLUND A. (red.), Mesolithic on the Move: Papers presented at the Sixth International Conference on the Mesolithic in Europe, Stockholm 2000, Oxford, 205-215. CROMBE PH., SERGANT J., PERDAEN Y., MEYLEMANS E. & DEFORCE K. 2015: Neolithic pottery finds at the wetland site of Bazel-Kruibeke (Flanders, Belgium): evidence of long-distance forager-farmer contact during the 5th millennium cal BC in the Rhine-Meuse-Scheldt area, Archäologisches Korrespondenzblatt 45, 21-39. CROMBÉ P. & VAN DER HAEGEN G. 1994: Het middenpaleolithicum in Noordwestelijk België, Archeologische Inventaris Vlaanderen. Buitengewone reeks 3. CROMBÉ PH., VAN STRYDONCK M., BOUDIN M. & DE CLERCQ W. 2013b: A Mesolithic bone tool from the Moervaart paleolake (NW Belgium), Notae Praehistoricae 33, 11-14. CROMBÉ PH. & VERHEGGE J. 2015: In search of sealed palaeolithic and mesolithic sites using core sampling: the impact of grid size, meshes and auger diameter on discovery probability, Journal of Archaeological Science 53, 445–458. https://biblio.ugent.be/publication/5762262 CROMBÉ PH., VERHEGGE J., DEFORCE K., MEYLEMANS E. & ROBINSON E. 2015: Wetland landscape dynamics, Swifterbant land use systems, and the Mesolithic- Neolithic transition in the southern North Sea basin, Quaternary International 378, 119-133. DE BEENHOUWER J., ARCKENS M., RYSSAERT C. & BERVOETS G. 2014: Grobbendonk Industrieweg. Een paleobodem onder stuifzanden. Archeologische prospectie met ingreep in de bodem. 2013/412, Fodio rapport 7, Wijnegem. DE BIE M. 2000a: Het Steentijdmonument te Meer-Meirberg (Hoogstraten). Archeologisch waarderingsonderzoek, campagne 1999, ongepubiceerd rapport I.A.P., Asse-Zellik. DE BIE M. 2000b: Archeologische waardering in het Natuurinrichtingsgebied ‘Het Smeetshof’ te Bocholt. Prospectie en diagnose van een vroeg-mesolithisch site, campagne 2000, ongepubiceerd rapport I.A.P., AsseZellik. DE BIE M. & CASPAR J.-P. 2000: Rekem, A Federmesser Camp on the Meuse River Bank, Archeologie in Vlaanderen 3 & Acta Archaeologica Lovaniensa 10, Asse-Zellik & Leuven. DE BIE M. & VAN GILS M. 2006: Les habitats des groupes à Federmesser (aziliens) dans le Nord de la Belgique, Bulletin de la Société préhistorique française 103, 4, 781-790. DE BIE M., VAN GILS M., & DEFORCE K. 2009: Human occupation in a Late Glacial landscape: the Federmessergruppen site complex at Lommel Maatheide (Belgium). In: STREET M., BARTON N. & TERBERGER T. (red.), Humans, environment and chronology of the late glacial of the North European Plain. Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums 6, 77-87. DE BIE M., VAN GILS M. & DE WILDE D. 2014: A pain in the plough zone. On the value and decline of Final Palaeolithic and Mesolithic sites in the Campine region (Belgium). In: MEYLEMANS E., POESEN J. & IN 'T VEN I. (red.), The Archaeology of Erosion, the Erosion of Archaeology. Proceedings of the Brussels Conference, april 28-30 2008, Relicta Monografieën 9, Brussel. DE BOCK H. & DE MEIRELEIR M. 2005: Steentijdvondsten in het Waasland. De prospectieverzamelingen van H. De Bock en M. De Meireleir, VOBOV-info 61, 4-14. DE CLERCQ W. & MORTIER S. 2001: Aalter. Industrieterrein Langevoorde. Grootschalige noodarcheologie. Onderzoek van een meerperiodenvindplaats. In: Monumentenzorg en Cultuurpatrimonium. Jaarverslag van de Provincie Oost-Vlaanderen 2000, 197-202. DE MEIRELEIR M. & DE BOCK H. 2004: Steentijd in het Waasland. 20 jaar onderzoek. Resultaten en conclusies, s.l. DE MOOR G. 1996: De zanden van de Vlaamse vallei. In: Gullentops F. & Wouters L. (red.) Delfstoffen in Vlaanderen, Brussel, 63-68.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 228

Booronderzoeken

2022

DEEBEN J., HALLEWAS D.P. & MAARLEVELD TH.J. 2002: Predictive modelling in archaeological heritage management of the Netherlands: the indicative map of archaeological values (2nd generation), Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 45, 9–56. DEFORCE K., STORME A., BASTIAENS J., DEBRUYNE S., DENYS L., ERVYNCK A., MEYLEMANS E., STIEPERAERE H., VAN NEER W. & CROMBÉ PH. 2014: Middle-Holocene alluvial forests and associated fluvial environments: A multi-proxy reconstruction from the lower Scheldt, N Belgium, The Holocene 24, 11, 1550-1564. https://doi.org/10.1177/0959683614544059 DE MAN J., CORDEMANS K., VERKEYN J. & MESTDAGH H. 2005: A Laser Based Digital Elevation Model. New Possibilities for Flemish Archaeologists. In: BOURGEOIS J. & MEGANCK M. (red.), Aerial Photography and Archaeology 2003. A Century of Information. Papers presented during the conference held at the Ghent University december 10th-12th, 2003. Archaeological Reports Ghent University 4, 151-161. DE MOOR G. 1990: Geomorfologische kaart van België. Kaartblad Oostende, Gent. DE MOOR G. & HEYSE L. 1978: De morfologische evolutie van de Vlaamse vallei, De Aardrijkskunde 4/1, 343-375. DE MOOR G., MOSTAERT F., LIBEER L., MOERDIJK H., & VAN DEN ABEELE V. 1993:Geomorfologische kaart van België (1/50.000): kaartblad Oostende (2), Gent. DE MOOR G. & PISSART A. 1992: Het Reliëf. In: DENIS J. (red.), Geografie van België, Brussel. DE MULDER F.J., GELUK M.C., RITSEMA I., WESTERHOFF W.E. & WONG TH.E. (red.) 2003: De ondergrond van Nederland, Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek TNO. DEPAEPE I., PERDAEN Y., WOLTINGE I. & NUYTS T. 2020: Vroeg-mesolithicum aan de Vlasstraat in Lommel (Limburg, BE), Notae Praehistoricae 40, 61-68. DE PLOEY J. 1961: Morfologie en Kwartair-stratigrafie van de Antwerpse Noorderkempen, Acta Geographica Lovaniensia 1, Leuven. DEPRAETERE D., DE BIE M. & VAN GILS M. 2006: Archeologisch detailonderzoek naar steentijdsites in ruilverkaveling Merksplas, uitgevoerd in opdracht van de Vlaamse Landmaatschappij, ongepubliceerd rapport Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed, Brussel. DERESE C., VANDENBERGHE D., PAULISSEN E., & VAN DEN HAUTE P. 2009: Revisiting a type locality for Late Glacial aeolian sand deposition in NW Europe: optical dating of the dune complex at Opgrimbie (NE Belgium), Geomorphology 109/1-2, 27-35. DERESE C., VANDENBERGHE D., EGGERMONT N., BASTIAENS J., ANNAERT R. & VAN DEN HAUTE P. 2010a: A medieval settlement caught in the sand: Optical dating of sand-drifting at Pulle (N Belgium), Quaternary Geochronology 5/2–3, 336–341. DERESE C., VANDENBERGHE D, VAN GILS M., MEES F., PAULISSEN E. & VAN DEN HAUTE P. 2012: Final Palaeolithic settlements of the Campine region (NE Belgium) in their environmental context: Optical age constraints, Quaternary International 251, 7-21. DERESE C., VANDENBERGHE D., ZWERTVAEGHER A., COURT-PICON M., VERNIERS J. & VAN DEN HAUTE P. 2010b: The timing of aeolian events near archaeological settlements around Heidebos (Moervaart area, N Belgium), Geologie en Mijnbouw 3-4, 173-186. DE SMEDT PH., SAEY T., LEHOUCK A., STICHELBAUT B., MEERSCHMAN E., ISLAM M.M., VAN DE VIJVER E. & VAN MEIRVENNE M. 2013a: Exploring the potential of multi-receiver EMI survey for geoarchaeological prospection: a 90 ha dataset, Geoderma 40, 1260-1267. http://dx.doi.org/10.1016/j.jas.2012.09.004 DE SMEDT PH., VAN MEIRVENNE M., DAVIES N.S., BATS M., SAEY T., DE REU J., MEERSCHMAN E., GELORINI V., ZWERTVAEGHER A., ANTROP M., BOURGEOIS J., DE MAEYER P., FINKE P.A., VERNIERS J. & CROMBÉ P. 2013b: A multidisciplinary approach to reconstructing Late Glacial and Early Holocene landscapes, Journal of Archaeological Science 40, 1260-1267. https://doi.org/10.1016/j.jas.2012.09.004

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 229

DE SMEDT PH., VAN MEIRVENNE M., MEERSCHMAN E., SAEY T., BATS M., COURT-PICON M., DE REU J., ZWERTVAEGHER A., ANTROP M., BOURGEOIS J., DE MAEYER P., FINKE P., VERNIERS J. & CROMBÉ PH. 2011a: Reconstructing palaeochannel morphology with a mobile multicoil electromagnetic induction sensor, Geomorphology 130/3-4, 136-141. DE SMEDT PH., Van MEIRVENNE M. & SIMPSON D. 2011b: Multi-signal EMI and geoarchaeology - Evaluating magnetic susceptibility measurements for archaeological prospection, 9th International Conference on Archaeological Prospection, September 19-24, 2011. https://biblio.ugent.be/publication/3029274/file/3029301.pdf DE SMEDT PH., VAN PARYS PH. & VAN MEIRVENNE M. 2011c: Geofysisch bodemonderzoek. Electromagnetische inductie. Moervaart Noord (Sint-Kruis-Winkel/ Mendonk), onderzoeksrapport UGent. DEVEREUX B.J., AMABLE G.S., CROW P., & CLIFF D. 2005: The potential of airborne lidar for detection of archaeological features under woodland canopies, Antiquity 79, 648-660. DE WINTER N. & DRIESEN P. 2006: Proefsleuvenonderzoek Europark Lanaken LA-06-EU 16 januari tem 24 februari 2006, Aron bvba Rapport 10, Tongeren. DEWULF M. 1971: Twee benen harpoenen van de Maglemose-kultuur (mesolithicum gebaggerd uit de Schelde te Tielrode en te Temse, Annalen van de Oudheidkundige Kring van het Land van Waas 74, 25-30. DIAMOND J. 2013: The World until Yesterday. What can we learn from traditional Societies?, Penguin Books, Londen. DIJKSTRA P., BINK M. & DE BIE M. 2006: Sporen, structuren en vondsten uit de steentijden. In: BINK M. (red.), Tongeren-Pliniusterrein. Archeologisch onderzoek van resten uit het laat paleolithicum, de ijzertijd en de nieuwe tijd, BAAC-rapport 06.177, 16-47. DOIZE R.L. 1983: Les pointes barbelées de la collection du Dr. Hasse au Musée du Vleeshuis à Anvers, Bulletin de la Société Royale Belge d’Anthropologie et de Préhistoire, 127-136. DONEUS M., BRIESE CH., KÜHTREIBER T. 2008: Flugzeuggetragenes Laserscanning als Werkzeug der archäologischen Kulturlandschaftsforschung. Das Fallbeispiel "Wüste" bei Mannersdorf am Leithagebirge, Niederösterreich, Archäologisches Korrespondenzblatt 38, 137-156. DREESEN R., MATTHIJS J., VANDERHOEVEN A., REYGEL P., PAUWELS D., DE WINTER N., VYNCKIER G., CREEMERS G. 2020: Voorkomen van wit zand in de ondergrond van Atuatuca Tungrorum: natuurlijk of antropogeen? (prov. Limburg), Signa 9, 79-88. EBERT J.I. 1992: Distributional Archaeology, Albuquerque. ERVYNCK A., MARTENS M. & RIBBENS R. 2016: Handleiding. Een theoretisch kader voor onderzoeksvragen bij archeologische ingrepen in de bodem. Versie 1 / 1.04.2016, Brussel. FINKE P., MEYLEMANS E. & VAN DE WAUW J. 2008: Mapping the possible Occurrence of archaeological Sites by Bayesian Inference, Journal of Archaeological Science 35/10, 2786-2796. FRECHEN M., VANNESTE K., VERBEECK K., PAULISSEN E., CAMELBEECK T. 2001: The deposition history of the Coversands along the Bree Fault Escarpment, NE Belgium, Geologie en Mijnbouw 80/3-4, 171-185. GENDEL P. 1982: The distribution and utilization of Wommersom Quartzite during the Mesolithic. In: GOB A. & SPIER F. (red.), Le Mésolithique entre Rhin et Meuse, Actes du Colloque sur le Paléolithique supérieur final et le Mésolithique dans le Grand-Duché de Luxembourg et dans les regions voisines (Ardenne, Eifel, Lorraine). Luxemburg, 21-50. GOBBIN M. 2004: De verspreiding van het kwartsiet van Tienen en het kwartsiet van Wommersom tijdens het Mesolithicum in de Vlaamse Zandstreek, ongepubliceerde licentiaatthesis Universiteit Gent. GROENEWOUDT B. 2015: The Whole Story. Bridging the Gap between Landscape-archaeological Data from Drylands and Wetlands. In: BEBERMEIER W., KNITTER D. & NAKOINZ O. (red.), Bridging the Gap – Integrated Approaches in Landscape Archaeology, eTopoi Special volume 4, 1-24. GULLENTOPS F., BOGEMANS F., DE MOOR G., PAULISSEN E. & PISSART A. 2001: Quaternary litostraphic units (Belgium), Geologica Belgica 4/1-2, 153-164. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 230

Booronderzoeken

2022

GULLENTOPS F., PAULISSEN E. & VANDENBERGHE J. 1981: Periglacial Phenomena in NE-Belgium, Biuletyn Peryglacjalny 28, 345-365. HACQUART A. & TAVERNIER R. 1946: Excursions géologiques en Campine, Bulletin de la Société Belge de Géologie 55, 452-478. HAEST R. 1985: Invloed van het Weichselglaciaal op de geomorfologie van de Noorderkempen, doctoraatsverhandeling KU Leuven. HASSE G. 1907: Les barques de pêche trouvées à Anvers en 1884 et 1904-1905, In: Bergmans P. (red.), Annales du XXe Congrès (Gand, 1907), Tome II, Rapports et Mémoires, Gent, 352-369. HASSE G. 1912: Nouvelles pièces néolithiques pour Anvers, Bulletin de la Société d’Anthropologie de Bruxelles 31, 288-289. HASSE G. 1924: Quelques vestiges du Paléolithiqe en Flandre, Bulletin de la société d’anthropologie de bruxelles 39, 178. HASSE G. 1934: Wichelen préhistorique, Bulletin de la Société Royale Belge d’Anthropologie et de Préhistoire XLIX, 65-74. HASSE G. 1935: Wichelen préhistorique - 2e partie, Bulletin de la Société Royale Belge d’Anthropologie et de Préhistoire 50, 29-46. HASSE G. 1953: Le Maglemosien en Belgique, Bulletin de la Société Royale Belge d’Anthropology et de Préhistoire 64, 91-106. HEYNDERICKX M. 1982: Genese en evolutie van de Moervaartdepressie, licentiaatsverhandeling UGent. HEYSE I. 1979: Bijdrage tot de geomorfologische kennis van het noordwesten van Oost-Vlaanderen (België), Brussel. HEYSE I. & DE MOOR G. 1995: Geomorfologische kaart van België: kaartblad Lokeren (14) (1/50.000), Nationaal Centrum voor Geomorfologisch Onderzoek, Gent. HEYSE I. & DEMOULIN A. 2018: The Flemish Valley: Response of the Scheldt Drainage System to Climatic and Glacioeustatic Oscillations. In: DEMOULIN A. (red.), Landscapes and Landforms of Belgium and Luxembourg, Cham, 281296. HOUTHUYS R., MATTHIJS J. 2018: The Hageland Hills, Legacies of the Depositional Architecture of the Miocene Diest Sands. In: DEMOULIN A. (red.), Landscapes and Landforms of Belgium and Luxembourg, Cham, 237-252. HOWARD A.J. & MACKLIN M.G. 1999: A generic geomorphological approach to Archaeological interpretation and prospection in British river valleys: a guide for archaeologists investigating Holocene landscapes, Antiquity 73, 527-541. HURT V. 1982a: L’Industrie en bois de cerf au Néolithique en Belgique. ‘Haches’ et gaines de ‘haches’, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, ULBruxelles. HURT V. 1982b: Les haches en bois de cerf en Belgique: essai de classification, Amphora 29, 14-24. HURT V. 1987: Het Neolithicum in het Antwerpse: wie droeg het hertshoorn? In: Warmenbol E. (red.), Het ontstaan van Antwerpen. Feiten & Fabels, Antwerpen, 47-55. HURT V. 1992: Le matériel en os et bois de cervidé. In: WARMENBOL E., CABUY Y, HURT V. & CAUWE N. (red.), La collection Edouard Bernays. Néolithique et âge du bronze, époques Gallo-Romaine et médiévale, Monographie d’Archéologique Nationale 6, 32-65. HUYBRECHTS W. 1985: Morfologische evolutie van de riviervlakte van de Mark (Geraardsbergen) tijdens de laatste 20.000 jaar, onuitgegeven doctoraatsverhandeling, VUB Brussel. HUYBRECHTS W. 1989: Palaeohydrologic conditions in the Mark River Basin during the last 15 000 years, Geologie & Mijnbouw 68, 175-187.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 231

HUYBRECHTS W. 1999: Post-Pleniglacial floodplain deposits in Central Belgium, Geologica Belgica 2, 29-37. HUYGE D. & VERMEERSCH P.M. 1982: Late Mesolithic settlement at Weelde – Paardsdrank. In: VERMEERSCH P.M. (red.), Contributions to the study of the Mesolithic of the Belgian Lowland, Studia Praehistorica Belgica 1, 115209. http://www.naturalsciences.be/mars/groups/fnrs-contact-group/studia-praehistoricabelgica/Studia%20Praehistorica-Belgica-1 IN 'T VEN I., HOLLEVOET Y., HILLEWAERT B., VANMONTFORT B. & ERVYNCK A. 2005: DW5: Brugge/Dudzele - Landslag Oost 2. In: In 't Ven I. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, 45-49. ISARIN R., ELLENKAMP R., HEUNKS E., DE KRAMER J., PAULUSSEN R., TEBBENS L. & ZUIDHOFF F. 2014: Verantwoording methodiek en kaartbeeld van de Geomorfogenetische Kaart van het Maasdal tussen Mook en Eijsden, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. ISARIN R., RENSINK E., ELLENKAMP R. & HEUNKS E. 2015: Verantwoording methodiek en kaartbeeld. Archeologische Verwachtingskaart Maasdal (AVM) tussen Mook en Eijsden. Eindversie 22 juli 2015, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. ISARIN R., RENSINK E., ELLENKAMP R. & HEUNKS E. 2017: Of Meuse and Man: the geomorphogenetic and archaeological predictive maps of the Dutch Meuse valley, Netherlands Journal of Geosciences — Geologie en Mijnbouw 96/2, 183-196. KASSE C. 1995: Younger Dryas cooling and fluvial response (Maas River, the Netherlands), Geologie & Mijnbouw 74, 251-256. KASSE C. 1997: Cold-climate sand-sheet formation in North-Western Europe (c. 14-12.4 ka); a response to permafrost degradation and increased aridity, Permafrost and Periglacial Processes 8, 295-311. KASSE C. 1999: Late Pleniglacial and Lateglacial aeolian phases in The Netherlands. In: SCHIRMER W. (red.): Dunes and fossil soils, GeoArchaeoRhein 3, Münster, 61-82. KASSE C. 2002: Sandy aeolian deposits and environments and their relation to climate during the Last Glacial Maximum and Lateglacial in northwest and central Europe, Progress in Physical Geography 26/4, 507-532. KIDEN P. 1991: The Late-glacial and Holocene evolution of the Middle and Lower River Scheldt, Belgium. In: STARKEL L., GREGORY K.J. & THORNES J.B. (red.), Temperate Palaeohydrology, London, 283-299. KIDEN P. 2006: De evolutie van de Beneden-Schelde in België en Zuidwest Nederland na de laatste ijstijd, BELGEO 3, 279-294. KIDEN P. & VERBRUGGEN C. 2001: Het verhaal van een rivier: de evolutie van de Schelde na de laatste ijstijd. In: BOURGEOIS J., CROMBÉ PH., DE MULDER G. & ROGGE M. (red.), Een duik in het verleden Schelde, Maas en Rijn in de preen protohistorie, Publicaties van het PAMZOV-site Velzeke Gewone reeks nr. 4, 11-35. KOKALJ Z. & HESSE R. 2017: Airborne laser scanning raster data visualization. A guide to good practice, Prostor kray cas 14, Ljubljana. https://omp.zrc-sazu.si/zalozba/catalog/book/824 KOŁODYŃSKA-GAWRYSIAKA R. & POESEN J. 2017: Closed depressions in the European loess belt - Natural or anthropogenic origin?, Geomorphology 288, 111-117. KOOMEN A., MAAS G. & JUNGERIUS P. 2004: Het stuifzandlandschap als natuurverschijnsel, Landschap 21/3, 159-169. KOOPMAN S. & SEVINK J. 2016: Het (Jonger) dekzand in het Gooi. Deel 1: Verspreiding, geomorfologie, algemene lithologie en structuren, Grondboor & hamer 3, 76-87. KOSTER E.A. 2010: Origin and development of Late Holocene drift sands: geomorphology and sediment attributes. In: FANTA J. & SIEPEL H. (red): Inland Drift Sand Landscapes. Origins and Soil Development; Dynamics and Management, s.l., 25-48. KUSHNER G. 1970: A Consideration of Some Processual Designs for Archaeology as Anthropology, American Antiquity 35/2, 125-132.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 232

Booronderzoeken

2022

LASCARIS M. A. (red.) 2019: Archeologie en verstoring door bodembewerkingen Evaluatie van de efecten van grondbewerking in agrarisch en stedelijk gebied en het onderzoek daarnaar, Rapportage Archeologische Monumentenzorg 257, Amersfoort. https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bodemverstoring/documenten/publicaties/2019/01/01/arche ologie-en-verstoring-door-bodembewerkingen LAUWERS R. & MEIJS E.P.M. 1985: Ein Mittelpaläolithischer Fundplatz in Kesselt (prov. Limburg, Belgien), erste Ergebnisse, Archäologische Korrespondenzblatt 15/2, 123-129. LAUWERS R. &VERMEERSCH P.M. 1982: Un site du Mésolithique ancien à Neerharen - De Kip. In: VERMEERSCH P.M. (red.), Contributions to the study of the Mesolithic of the Belgian Lowland, Brussels, 15-54. LORIE J. 1910: Le Diluvium de l'Escaut, Bull. Soc. belge de Géol., Paléont. & d'Hydro., Mémoires 24, 335-413. MAES B., CNUTS D., WILLEMS M., VAN BAELEN A. & VANMONTFORT B. 2012: Vervolgonderzoek op het sitecomplex langs de Molse Nete te Lommel. Opgravingscampagne 2012, Notae Praehistoricae 32, 37-42. MAES B., WILLEMS M., LAMBRECHTS B., VAN BAELEN A. & VANMONTFORT B. 2011: Vervolg-onderzoek op het sitecomplex langs de Molse Nete te Lommel (B). Opgravingscampagne 2011, Notae Praehistoricae 31, 61-68. MESTDAGH B. & VANHOUTTE C. 2019: Nota Damme Dammesteenweg (prov. West-Vlaanderen), Monument Vandekerckhove. MEYLEMANS E. 2009: Analyse van de morfologie en bewaringstoestand van een deel van het Romeinse aquaduct van Tongeren (prov. Limburg) met gebruik van het DHMV en erosiemodellering, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 4, 81-98. MEYLEMANS E. 2014: Enkele oppervlaktevindplaatsen langs de Kleine Nete in het toekomstig overstromingsgebied 'Varenheuvel' (gem. Zandhoven, Nijlen en Grobbendonk, prov. Antwerpen, B), Notae Praehistoricae 34, 25-32. MEYLEMANS E., BASTIAENS J., COUSSERIER K. & JANSEN I. 2006: Centrale Archeologische Inventaris (CAI) II. Thematisch inventarisatie- en evaluatieonderzoek, VIOE-Rapporten 02, Brussel, 101-126. MEYLEMANS E., BASTIAENS J., DEFORCE K., DESMEDT PH., STORME A., VAN DEN BREMT P., VAN DRIESSCHE TH. & VAN MEIRVENNE M. 2012: Pro-actief onroerend erfgoedonderzoek in de Moervaart- en Kalevallei in het kader van de natuurcompensatie voor de ontwikkeling van de Gentse Zeehaven, VIOE-rapport, Brussel. MEYLEMANS E., BOGEMANS F.,STORME A.,PERDAEN Y.,VERDURMEN I. & DEFORCE K. 2013: Lateglacial and Holocene fluvial dynamics in the Lower Scheldt basin (N-Belgium) and their impact on the presence, detection and preservation potential of the archaeological record, Quaternary International 308–309, 148-161. MEYLEMANS E., CORDEMANS K., COUSSERIER K. & JANSEN I. 2017: It’s all in the pixels: High- resolution remote sensing data and the mapping and analysis of the archaeological and historical landscape, Internet Archaeology 43. https://doi.org/10.11141/ia.43.2. MEYLEMANS E., CORDEMANS K., VANMONTFORT B. & VAN GILS M. 2018: Erosiegevoelige sites: Nederzettingen van de Bandkeramiek in Vlaanderen: inventaris en problematiek van beheer, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 102, Brussel. MEYLEMANS E., DE BIE M. & GOEMINNE N. 2021: Een herinventarisatie van prehistorische grafheuvels in Heverleebos, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 171, Brussel. MEYLEMANS E., DE SMEDT PH., STORME A., BASTIAENS J., DEFORCE K., DESLOOVER D., & VAN MEIRVENNE M. 2011: A multidisciplinary palaeoenvironmental survey in the western Moervaart-depression (Ghent, prov. Oost-Vlaanderen, B), Notae Praehistoricae 31, 191-200. MEYLEMANS E. & DILS J. 2014: Mechelen vóór het Mechelen was: mens en landschap tijdens het laatglaciaal en vroeg-holoceen (tussen ca. 14500 en 1800 v. Chr.). In: VAN HERCK C. & DEVOS W. (red.), Opgetekend Verleden 6, Uitgave van de Mechelse Vereniging voor Stadsarcheologie, Mechelen, 30-47.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 233

MEYLEMANS E., JACOPS J., BOGEMANS F., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A., PERDAEN Y., STORME A., VAN NEER W. & VANMONTFORT B. 2014a: Archeologisch evaluatieonderzoek van een prehistorische vindplaats (mesolithicum tot vroege bronstijd) in het Sigma-gebied 'Zennegat' (Mechelen, prov. Antwerpen), Onderzoeksrapporten Agentschap Onroerend Erfgoed 1, Brussel. MEYLEMANS E. & PERDAEN Y. 2017: Hertshoornen artefacten van de site ‘Paardeweide’ te Wichelen (prov. OostVlaanderen, B.) in de collectie van Georges Hasse in het Vleeshuismuseum, Notae Praehistoricae 37, 105-124. MEYLEMANS E., PERDAEN Y., BOGEMANS F., DE CLERCQ W., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A., STORME A. & VAN NEER W. 2014b: Archeologisch evaluatieonderzoek van een prehistorische en Romeinse vindplaats in het Sigma-gebied 'Wijmeers' 2 (gemeente Wichelen, provincie Oost-Vlaanderen), Onderzoeksrapporten Agentschap Onroerend Erfgoed 02, Brussel. MEYLEMANS E., PERDAEN Y., SERGANT J., BASTIAENS J., CROMBÉ PH., DEBRUYNE S., DEFORCE K., DU RANG E., ERVYNCK A., LENTACKER A., STORME A. & VAN NEER W. 2016: Archeologische opgraving van een middenmesolithische tot middenneolithische vindplaats te ‘Bazel-Sluis 5’ (gem. Kruibeke, prov. Oost-Vlaanderen), Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 40, Brussel. MEYLEMANS E., PERDAEN Y., VANHOLME N., COOREMANS B., DEFORCE K., DE GROOTE K., ERVYNCK A., HANECA K., LENTACKER A., STORME A. & VERDURMEN I. 2021: Archeologische opgraving van een meerperiodensite in de "Bergenmeersen" in het kader van het Sigmaplan (Gem. Wichelen Prov. Oost-Vlaanderen), Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 185, Brussel. MEYLEMANS E. & PETERMANS T. 2017: Het gebruik van laseraltimetrische gegevens en het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen in het kader van archeologisch en landschappelijk onderzoek. Enkele basisprincipes en richtlijnen, Handleiding agentschap Onroerend Erfgoed 17, Brussel. MEYLEMANS E., PINCÉ P., BASTIAENS J., VAN KAMPENHOUT K., VERHEGGE J. in voorbereiding: Een laatglaciaal bodemcomplex in de Batteliek te Battel (Mechelen, prov. Antwerpen), Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed. MIKKELSEN J., AMPE C., COOLS N., DEVOS Y., DONDEYNE S., OORTS K., PIETERS M. & LANGOHR R. (in voorbereiding) Veldhandleiding voor het beschrijven van bodems bij archeologisch onderzoek in Vlaanderen, Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel. MISSIAEN T. 2012: De Noordzee. Ooit een dichtbevolkt rivierenlandschap, De Grote Rede 32, 15-21. MISSIAEN T., JONGEPIER I., HEIRMAN K., SOENS T., GELORINI V., VERNIERS J., VERHEGGE J. & CROMBÉ PH. 2017: Holocene landscape evolution of an estuarine wetland in relation to its human occupation and exploitation: Waasland Scheldt polders, northern Belgium, Netherlands Journal of Geosciences - Geologie en Mijnbouw 96/1, 35-62. MOURLON M. 1896: Les mers quaternaires en Belgique, d'après l'étude stratigraphique des dépôts flandriens et campiniens et de leurs relations avec les couches tertiaires pliocènes, Bulletin de l'Académie royale 32, 671-711. MULLENDERS W., GULLENTOPS F., LORENT J., COREMANS M. & GILOT P.M. 1966: Le remblaiement de la vallée de la Néthen, Acta Geographica Lovaniensia 4, 169-181. MUNAUT A.V. & PAULISSEN E. 1973: Evolution et paléoécologie de la vallée de la Petite Nèthe au cours du PostWürm (Belgique), Annales de la Société Géologique de Belgique 96, 301-348. NGAN-TILLARD D., BRINKGREVE R., HUISMAN H.D.J., VAN MEERTEN H., MÜLLER A. & VAN KAPPEL K. 2016: Tools for Predicting Damage to Archaeological Sites Caused by One-Dimensional Loading, Conservation and Management of Archaeological Sites 18, 70-85. https://doi.org/10.1080/13505033.2016.1181934 NOENS G., BATS M., VAN BAELEN A. & CROMBÉ PH. 2013: Archeologische (lithische) indicatoren met geringe afmetingen en hun rol bij het opsporen van afgedekte prehistorische vindplaatsen: experimentele en archeologische observaties, Notae Praehistoricae 33, 193-215. https://biblio.ugent.be/publication/4221918 NOENS G., VAN BAELEN A., VERHEGGE J., SERGANT J., CROMBÉ P., BATS M., DE BIE M., DE WILDE D., PERDAEN Y., VAN GILS M. & VERMEERSCH P. 2021: Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen, versie 2, 19/05/2021: mesolithicum, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 188, Brussel. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 234

Booronderzoeken

2022

NOENS G., VERWERFT D., MIKKELSEN J.H., SERGANT J. & VAN BAELEN A. 2018: The Mesolithic in and around the city of Bruges. New lithic data from the excavated sites of Dudzele-Zonnebloemweg, Koolkerke-Arendstraat and SintMichiels-Barrièrestraat (Brugge, East Flanders, BE), Notae Praehistoricae 38, 169-190. NOTEBAERT B., GOVERS G., VERSTRAETEN G., VAN OOST K., RUYSSCHAERT G., POESEN J. & VAN ROMPAEY A. 2006: Verfijnde erosiekaart Vlaanderen: eindrapport, KU Leuven, Leuven. NOTEBAERT B., VERSTRAETEN G., ROMMENS T., VANMONTFORT B., GOVERS G. & POESEN J. 2009: Establishing a Holocene sediment budget for the river Dijle, Catena 77, 150-163. PAULISSEN E. 1973: Geomorfologie en Kwartair-stratigrafie van de Maasvallei in Belgisch Limburg, Verhandelingen van de Koninklijke Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten. Klasse der Wetenschappen, Brussel. PAULISSEN E. & MUNAUT A. 1969: Un horizon blanchâtre d’âge Bølling à Opgrimbie, Acta Geographica Lovaniensia 7, 65-91. PERDAEN Y., CATTRYSE A. & CLAEYS S. 2016a: Sint-Kruis-Winkel Barkstraat. Evaluatierapport karterend archeologisch booronderzoek (percelen 678, 679, 680, 681 & 683), ongepubliceerd rapport. PERDAEN Y., CATTRYSE A. & SANDOR S. 2016b: Sint-Kruis-Winkel Barkstraat. Evaluatierapport landschappelijk en archeologisch booronderzoek, ongepubliceerd rapport. PERDAEN Y., DEPAEPE I., OPBROEK M. & WOLTINGE I. 2021: Archeologische opgraving Beveren, Logistiek Park Waasland fase West. Conceptrapport, BAAC Vlaanderen, Gent. PERDAEN Y. & MEYLEMANS E. 2011: Prospectie- en evaluatieonderzoek in het kader van het Sigmaplan, deel 4 (OostVlaanderen, B), Notae Praehistoricae 31, 267-273. PERDAEN Y., MEYLEMANS E., BOGEMANS F., STORME A. & VERDURMEN I. 2008: Prospectie- en evaluatieonderzoek in het kader van het Sigmaplan in de Wijmeersen (gem. Schellebelle, Oost-Vlaanderen), Notae Praehistoricae 28, 125134. PERDAEN Y., MEYLEMANS E., BOGEMANS F., DEFORCE K., STORME A. & VERDURMEN I. 2011a: Op zoek naar prehistorische resten in de wetlands van de Sigmacluster Kalkense Meersen. Prospectief en evaluerend archeologisch onderzoek in het gebied Wijmeers 2, zone D/E (Wichelen, prov. Oost-Vl.), Relicta 8, 9-46. PERDAEN Y., MEYLEMANS E., BOGEMANS F., STORME A., VERDURMEN I., 2008: Prospectie- en evaluatieonderzoek in het kader van het Sigmaplan in de Wijmeersen (gem. Schellebelle, prov. Oost-Vlaanderen), Notae Praehistoricae 28, 125-134. PERDAEN Y., MEYLEMANS E., JACOPS J., BOGEMANS F., STORME A. & VERDURMEN I. 2009: Prospectie- en evaluatieonderzoek in het kader van het Sigmaplan, deel 2, Notae Praehistoricae 29, 121-129. PERDAEN Y., PAWEŁCZAK P., DEPAEPE I. & WOLTINGE I. 2018: Steentijdonderzoek in het archeologietraject: de ‘BAAC Vlaanderen’-aanpak, Notae Praehistoricae 38, 247-265. PERDAEN Y., SERGANT J., MEYLEMANS E., STORME A., DEFORCE K., BASTIAENS J., DEBRUYNE S., ERVYNCK A., LANGOHR R., LENTACKER A., HANECA K., DU RANG E. & CROMBE PH. 2011b: Noodonderzoek van een wetland site in Bazel-Sluis (Kruibeke, Oost-Vlaanderen): een nieuwe kijk op de neolithisatie in Vlaanderen, Notae Praehistoricae 31, 31-45. PIERINK H.J., VAN LANEN R.J., GOUW-BOUWMAN M., GROENEWOUDT B.J., WALLINGA J. & HOEK W.Z. 2018: Controls on lateHolocene drift-sand dynamics: the dominant role of human pressure in the Netherlands, The Holocene 28/9, 1361-1381. PIETERS M., DEMERRE I., LENAERTS T., ZEEBROEK I., DE BIE M., DE CLERCQ W., DICKINSON W. & MONSIEUR P. 2010: De Noordzee: een waardevol archief onder water. Meer dan 100 jaar onderzoek van strandvondsten en vondsten uit zee in België: een overzicht, Relicta 6, 177-218. PIETERS M., MISSIAEN T., DE CLERCQ M., DEMERRE I., VAN HAELST S. 2020: prehistoric and protohistoric archaeology in the intertidal and subtidal zones of the North Sea. In: The archaeology of Europe’s drowned landscapes, Cham: Springer, 175-187.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 235

POESEN J., VANWALLEGHEM T. & DECKERS J. 2018: Gullies and closed Depressions in the Loess Belt: Scars of HumanEnvironment Interaction. In: DEMOULIN A. (red.), Landscapes and Landforms of Belgium and Luxembourg, Cham, 253-268. POESEN J.W.A., VERSTRAETEN G., SOENENS R. & SEYNAEVE L. 2001: Soil losses due to harvesting of chicory roots and sugar beet: an underrated geomorphic process?, Catena 43/1, 35-47. PRESTON P.R. & KADOR T. 2018: Approaches to Interpreting Mesolithic Mobility and Settlement in Britain and Ireland, Journal of World Prehistory 31, 321-345. PRUMMEL W. & NIEKUS M.J.L.TH. 2011: Late Mesolithic hunting of a small female aurochs in the valley of the River Tjonger (the Netherlands) in the light of Mesolithic aurochs hunting in NW Europa, Journal of Archaeological Science 38, 1456-1467. RENSINK E. 2017: Archaeological heritage management in the Meuse valley from a national perspective: aims, methods and results, Netherlands Journal of Geosciences / Geologie en Mijnbouw 96/2, 197–209. ROBINSON E.N., CROMBÉ PH., PERDAEN Y., MEYLEMANS E.& SERGANT J. 2010. Long-distance raw material exchange networks during the Mesolithic along the southern fringe of the North Sea basin: recent analyses of Tienen and Wommersom quartzite, Universiteit Gent, Gent. ROIJMANS J.A.M. & DE DECKER S. 2001: Ruilverkaveling Merksplas. Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart, RAAP-rapport, Amsterdam. RUTOT A, 1897: Les origines du Quaternaires en Belgique, Mém Bull. Soc. belge de Géol. 11, Brussel. RYSSAERT C., DEGRYSE J., TYS D., BAETEMAN C., ORBONS J., PYPE P. & PERDAEN Y. 2010: Steentijdvondsten te VerAssebroek (Brugge, West-Vlaanderen): hoe het onderzoek naar een middeleeuws kasteel naar een steentijdlandschap kan leiden, Notae Praehistoricae, 43-48. RYSSAERT C., DEPAEPE I., PERDAEN Y., DE BIE M., VAN PEER P., CROMBÉ P., VAN GILS M., VAN BAELEN A. & DE WILDE D. 2021: Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen versie 2, 01/06/2021: paleolithicum, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 191, Brussel. RYSSAERT C., DE BEENHOUWER J., PAULUSSEN R. & ORBONS J. 2014: Antwerpen - Corneel Franckstraat. Archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek langs de Corneel Franckstraat te Deurne, Odin, Deinze. SASSAMAN K.E. 2004: Complex Hunter-Gatherers in Evolution and History: A North American Perspective, Journal of Archaeological Research 12, 227-280. SCHNEIDER A., HIRSCH F., WECHLER K.-P., RAAB A. & RAAB T. 2017: Reconstruction of a Palaeosurface and Archaeological Site Location in an Anthropogenic Drift Sand Area, Archaeological Prospection n/a-n/a. https://doi.org/10.1002/arp.1571 SCHURMANS M. 2017: Bewoningsporen uit de Vroege en de midden/Late ijzertijd in een geaccidenteerd landschap, Opgraving Retie – Molenakkers, Zuidnederlandse Archeologische Rapporten 2015/425, Amsterdam. SERGANT J., BATS M., NOENS G., LOMBAERT L. & D’HOLLANDER D. 2007: Voorlopige resultaten van noodopgravingen in het afgedekte dekzandlandschap van Verrebroek – Aven Ackers (Mesolithicum, Neolithicum), Notae Praehistoricae 27, 101-107. SERGANT J. & CROMBÉ PH. 2001: Steentijdvondsten uit de monding van de Rupel te Wintam, VOBOV-info 54, 5-15. SERGANT J., CRUZ F., STORME A., ALLEMEERSCH L., ALUWE K., JACOPS J., VANDENDRIESSCHE H., NOENS G., MIKKELSEN J., ROZEK J., LALOO P. & CROMBÉ PH. 2018: Kerkhove - Stuw Verslag van de opgraving en analyses van werkput 1 en 2 (2015185) Deel 1, Gent. SERGANT J. & WUYTS F. 2006: De mesolithische vindplaats van Verrebroek - Aven Ackers: Voorlopige resultaten van de campagne 2006, Notae Praehistoricae 26, 167-169. SERVAIS J., DE PUYDT M. & HAMAL-NANDRIN J. 1912: Mélanges d'archéologie préhistorique, Luik.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 236

Booronderzoeken

2022

SMIT B. 2010: Valuable FlintsResearch Strategies for the Study of Early Prehistoric Remains from the Pleistocene Soils of the Northern Netherlands, proefschrift doctoraat Universiteit Groningen. SWIGGERS W. 1986. Studie van de lithische artefacten in het westelijk deel van de Zuiderkempen en het Mechelse, onuitgegeven licentiaatsverhandeling Katholieke Universiteit Leuven, Leuven. TAVERNIER R. 1943: De kwartaire afzettingen in België, Natuurwetenschappelijk Tijdschrift 25, 121-137. TEBBENS L.A. 2018: Het Maasdal: genese, bodem en vegetatie. In: BALL E.A.G., TEBBENS L.A. & VAN DER LINDE C.M. (red.) Het Maasdal tussen Eijsden en Mook. De bewonings- en gebruiksgeschiedenis van het Maasdal op basis van archeologisch onderzoek in het Malta-tijdperk, Nederlandse Archeologische Rapporten 60, 53-114. TERMOTE J., VANDENBILCKE A. & VERSAVEL M. 1994: Gepolijste bijlen in de westelijke kustvlakte van België, Westvlaamse Archaeologica 10, 56-60. TOLKSDORF J. F. & KAISER K. 2012: Holocene aeolian dynamics in the European sand-belt as indicated by geochronological data, Boreas 41, 408-421. TRINGHAM R. 1971: Hunters, fishers and farmers of eastern Europe, 6000-3000 B.C., Routledge, Londen. TROUBLEYN L., MEYLEMANS E. & DILS J. 2013: Steentjes onder de stad: een kleine concentratie lithische artefacten te Mechelen ‘Stompaertshoek’ (Prov. Antwerpen, B), Notae Praehistoricae 33, 55-60. VANACKER V., GOVERS G., VAN PEER P., VERBEEK C., DESMET J. & REYNIERS J. 2001: Using Monte Carlo Simulation for the Environmental Analysis of Small Archaeologic Datasets, with the Mesolithic in Northeast Belgium as a Case Study, Journal of Archaeological Science 28, 661-669. VAN BAELEN A. 2017: The Lower to Middle Palaeolithic Transition in Northwestern Europe: Evidence from KesseltOp de Schans, Leuven. VAN BAELEN A., NOENS G., TEETAERT D., SERGANT J., DEVRIENDT I., GEERTS F., PERDAEN Y., PHILIPSEN F., RACZYNSKI-HENK Y., RYSSAERT C., VAN DER WAA M., VANMONTFORT B., WILLEMS M., WOLTINGE I. & VANDEN BORRE J. 2022: Zoeken naar steentijdartefactensites of niet. Criteria voor de advisering van een steentijdvervolgtraject in de preventieve archeologie in Vlaanderen, SYNTAR 8, Brussel. VAN DEN BERGHE J. 1977: Geomorfologie van de Zuiderkempen, doctoraatsverhandeling KU Leuven. VANDENBERGHE J., BEYENS L., PARIS P., KASSE C. & GOUMAN M. 1984: Paleomorphological and –botanical evolution of small lowland valleys (a case study from the Mark valley in northern Belgium), Catena 11, 229-238. VANDENBERGHE J. & BOHNKE S.J. 1985: The Weichselian Late Glacial in a small lowland valley (Mark river, Belgium and the Netherlands), Bulletin de l’Association française pour l’étude du Quaternaire, 167-175. VANDENBERGHE J., BOHNKE S., LAMMERS W. & ZILVERBERG L. 1987: Geomorphology and palaeoecology of the Mark valley (southern Netherlands): geomorphological valley development during the Weichselian and Holocene, Boreas 16, 55-67. VANDERHOEVEN A., VYNCKIER G., COOREMANS B., DE GROOTE K., ERVYNCK A., HARTOCH E., LENTACKER A., MONSIEUR P., VAN GILS M. & VERBEELEN G. 2020: Het Oudheidkundig Bodemonderzoek aan de Hemelingenstraat 37 te Tongeren (Limburg). Eindverslag van een archeologische toevalsvondst 2014, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 142, Brussel. VAN DER PLAETSEN P., VANMOERKERKE J. & PARENT J.P. 1986: Mesolithische en neolithische sites aan de “Donk” te Oudenaarde, Archaeologica Belgica 1, 15-18. VAN DER WAA M., DE BOECK S. & VAN BAELEN A. 2021: Archeologienota Lommel Kristalpark III – Sector A. Verslag van

resultaten, KU Leuven LRD Divisie archeoWorks, Leuven. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/20193

VAN DRIESSCHE T. 2021: Rabattenbossen in Vlaanderen. Een verkennend onderzoek, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 169, Brussel.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 237

VAN GEEL B., BUURMAN J. & WATERBOLK H.T. 1996: Archaeological and palaeoecological indications of an abrupt climate change in The Netherlands, and evidence for climatological teleconnections around 2650 BP, Journal for Quarternary Science 11, 451-460. VAN GEEL B. & RENSSEN H. 1998: Abrupt climate change around 2650 BP in North-west Europe: evidence for climatic teleconnections and a tentative explanation. In: BROWN N. (red.): Water, Environment and Society in Times of climatic Change, Amsterdam, 21-41. VAN GILS M., CROMBÉ PH., DE BIE M., PERDAEN Y., SERGANT J., DE WILDE D., VERMEERSCH P., BATS M. & NOENS G. 2010: Onderzoeksbalans archeologie. Mesolithicum. VAN GILS M., CROMBÉ PH., DE BIE M., PERDAEN Y., SERGANT J., DE WILDE D., VERMEERSCH P., BATS M. & NOENS G. 2019: Onderzoeksbalans archeologie in vlaanderen, versie 1, 27/10/2010: mesolithicum, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 129, Brussel. https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/mesolithicum VAN GILS M. & DE BIE M. 2003: Een uitgestrekt Laat-Mesolithisch site-complex langs de Molse Nete in Lommel, Notae Praehistoricae 23, 67-69. VAN GILS M. & DE BIE M. 2004: Federmessersites te Lommel-Maatheide (Limburg). Opravingscampagne 2004, Notae Praehistoricae 24, 89-94. VAN GILS M. & DE BIE M. 2005: Federmessersites te Lommel-Maatheide. Opgravingscampagne 2005, Notae Praehistoricae 25, 109-112. VAN GILS M. & DE BIE M. 2006: Steentijd in de Kempen. Prospectie, kartering en waardering van het laatpaleolithisch en mesolithisch erfgoed. In: COUSSERIER K., MEYLEMANS E. & IN 'T VEN I. (red.), Centrale Archeologische Inventaris (CAI) II. Thematisch inventarisatie- en evaluatieonderzoek, VIOE-rapporten 2, Brussel, 7-16. VAN GILS M. & GEERTS F. 2013: Een begraven laatglaciaal landschap te Lommel “Nieuwe Koop” (Prov. Limburg, B), Notae Praehistoricae 33, 5-10. VAN GILS M., VANMONTFORT B. & DE BIE M. 2009: A History of mesolithic occupation in the Belgian Campine Region. In: CROMBÉ PH., VAN STRYDONCK M., SERGANT J., BOUDIN M. & BATS M. (red): Chronology and evolution within the Mesolithic of North-West Europe, Proceedings of an international meeting, Brussels may 30th - June 1st 2007, Cambridge, 261-276. VAN GILS M., PAULISSEN E., VANMONTFORT B., DE BIE M., BASTIAENS J. & GEERTS F. 2012: The impact of Late Glacial landscape changes on settlement locations in coversand areas. The evidence for northeastern Belgium. In: RENSICK E., PEETERS H. & VERPOORTE A. (red.), Pioneers at the end of the last ice age. Recent studies on Late Palaeolithic hunter-gatherers in Northern and Central Europe. Union Internationale des Sciences Préhistoriques et Protohistoriques, Meeting of Commission XXXII ‘The Final Palaeolithic of the Great European Plain’, 22nd-25th may, 2012, Program and abstracts, Amersfoort, 12-13. VAN HOVE R. 1997: De “klassieke” bolle akkers van het Waasland in archeologisch perspectief, Berichten van de Archeologische Dienst Waasland 3, Sint-Niklaas. VAN HUISSTEDEN J., VAN DER VALK L. & VANDENBERGHE J. 1986: Geomorphological evolution of a lowland valley system during the Weichselian, Earth surface processes and landforms 11, 207-216. VAN MOERKERKE J. 1982a: Het mesolithicum te Mendonk, Gent. VAN MOERKERKE J. 1982b: Laat-Neolithicum te Mendonk. Sporen van grafheuvels, Stadsarcheologie 6/1, 29-33. VAN VANMONTFORT B. 2019: Onderzoeksbalans archeologie in vlaanderen,versie 1, 13/04/2011: neolithicum: vroege landbouwers, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 131, Brussel. https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/131/OAOE131-001.pdf VANMONTFORT B., DE MAN J., VAN ROMPAEY A., LANGOHR R. & CLARYS B. 2006: De evaluatie van bodemerosie op de neolithische site van Ottenburg/Grez-Doiceau. In: Centrale Archeologische Inventaris (CAI) II: Thematisch inventarisatie- en evaluatieonderzoek, VIOE rapporten 2, 17-28. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 238

Booronderzoeken

2022

VANMONTFORT B., VAN GILS M., PAULISSEN E., BASTIAENS J., DE BIE M. & MEIRSMAN E. 2010a: Human occupation of the Late and Early Post-Glacial environments in the Liereman Landscape (Campine, Belgium), Journal of Archaeology in the Low Countries 2/2, 31-51. VANMONTFORT B., YPERMAN W., LAMBRECHTS B., VAN GILS M. & GEERTS F. 2010b: Een finaalpaleolithisch en mesolithisch sitecomplex te Lommel, Molse Nete. Opgravingscampagne 2010, Notae Praehistoricae 30, 29-34. VAN LIEFFERINGE N. 2018: Hoegaarden-Houtemspedeke: een prehistorische extractie- en bewerkingsplaats van zwarte kwartsiet van Tienen, Polyhistoriae 15, 1-5. VAN PEER PH. 2020: Het Schulensbroek (Demervallei, BE): een uniek paleolandschappelijk en archeologisch archief, Notae Praehistoricae 40, 129-144. VAN PEER PH. & VERBEEK C. 1994: A Middle Palaeolithic Site at Oosthoven (Northern Campine), Notae Praehistoricae 13, 3-9. VAN PEER PH., WILLEMS M., DEGRYSE P., CLAEYS P. & MARINOVA E. 2017: A reconstruction of the stratigraphic position of a former Middle Palaeolithic surface site at Rotselaar – Toren ter Heide (Flemish Valley, Belgium) using mechanical sounding and geochemical fingerprinting, Journal of Archaeological Science Reports 16, 380-390. VAN RANST E. (red.) 2006: Bodemkaart van België 1:5000, Gent. VAN RANST E. & SYS C. 2000: Eenduidige legende voor de digitale bodemkaart van Vlaanderen (schaal 1:20 000), Gent. VAN ROEYEN J.-P. 1990: Mesolithische bewoning in de Wase Scheldepolders – Opgravingen en prospecties (19811983), onuitgegeven licentiaatsverhandeling U Gent. VAN STRYDONCK M. & DE MULDER G. (red.) 2000: De Schelde, verhaal van een rivier, Leuven. VAN VLAENDEREN L. 1983: De steentijdvondsten van Sint-Kruis-Winkel-Wachtebeke, Vobov-info 11, 3-35. VAN VLAENDEREN L., SERGANT J., DE BOCK H. & DE MEIRELEIR M. 2006: Steentijdvondsten in de Moervaartdepressie (Oost-Vlaanderen, België). Inventaris en geografische analyse, Archeologische Inventaris Vlaanderen, Buitengewone reeks 9, Gent. VERBRUGGEN C., DENYS L. & KIDEN P. 1991: Paleo-ecologische en geomorfologische evolutie van Laag- en MiddenBelgië tijdens het Laat-Kwartair, De Aardrijkskunde 3, 357-376. VERBRUGGEN C. & KIDEN P. 1989: L’évolution postglaciaire du bas et moyen Escaut, Les Cahiers de Prehistoire du Nord 6, 5-14. VERGAUWEN B. 2003: Mesolithische en neolithische geweibijlen uit Noordwest-Europa, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, UGent. VERHAERT A., ANNAERT R., LANGOHR R. , COOREMANS B. , GELORINI V., BASTIAENS J., DEFORCE K., ERVYNCK A. & DESENDER K. 2004: Een inheems-Romeinse begraafplaats te Klein-Ravels (gem. Ravels, prov. Antwerpen), Archeologie in Vlaanderen 8, 165-218. VERHEGGE J., STORME A., CRUZ F. & CROMBÉ PH. 2021: Cone penetration testing for extensive mapping of deeply buried Late Glacial coversand landscape paleotopography, Geoarchaeology 36/1, 130-148. https://doi.org/10.1002/gea.21815 VERHEGGE J., MISSIAEN T. & CROMBÉ PH. 2016: Exploring Integrated Geophysics and Geotechnics as a Paleolandscape Reconstruction Tool: Archaeological Prospection of (Prehistoric) Sites Buried Deeply below the Scheldt Polders (NW Belgium), Archaeological Prospection 23, 125–145. VERHEGGE J., MISSIAEN T., VAN STRYDONCK M. & CROMBÉ PH. 2014: Chronology of wetland hydrological dynamics and the Mesolithic-Neolithic transition along the Lower Scheldt: a Bayesian approach, Radiocarbon 56, 883-898. VERHEYLEWEGHEN J. 1956: Le paléolithique final de culture périgordienne du gisement préhistorique de Lommel (province de Limbourg - Belgique), Bulletin de la Société Royale belge d'anthropologie et de préhistoire 67, 1-79.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Booronderzoeken

pagina 239

VERLAECKT K. 1993: Gewei en brons uit de Schelde. Pre- en protohistorische baggervondsten in de verzameling Waterschoot, Bulletin van de Antwerpse Vereniging voor Bodem en Grotonderzoek 1, 1-51. VERSTRAETEN G., POESEN J., GOOSSENS D., GILLIJNS K., BIELDERS C., GABRIELS D., RUYSSCHAERT G., VAN DEN EECKHAUT M., VANWALLEGHEM T. & GOVERS G. 2006: Belgium. In: BOARDMAN J. & POESEN J. (red.), Soil Erosion in Europe, Chichester, 386-411. VERMEERSCH P. 1976: Steentijdmateriaal uit het noordelijk Hageland. Oudheidkundige repertoria. Reeks B: De verzamelingen, Brussel. VERMEERSCH P. M., LAUWERS R. & VAN PEER PH. 1985: Un site Magdalénien à Kanne, Archaeologia Belgica 1, 17-54. VERMEIRE S., DE MOOR. G., & ADAMS R. 1999: Quartairgeologische Kaart van België, Vlaams Gewest, Verklarende tekst bij het Kaartblad (22) Gent (1/50.000), Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Brussel. VERWERFT D., LAMBRECHT G., MIKKELSEN J.H., HUYGHE J. & DECRAEMER S. 2016a: Archeologisch onderzoek Gentse Steenweg, Sijsele (Damme), Raakvlak rapport 5, Brugge. VERWERFT D., MIKKELSEN J.H., HILLEWAERT B., LAMBRECHT G., ROELENS F., HUYGHE J. & DECRAEMER S. 2016b: Steentijd onder de polderklei. Archeologisch onderzoek van prehistorische resten in de oostelijke kustvlakte, De Grote Rede 45, 15-23. VROOMANS J.-M., GULLENTOPS F., VANDERBEKEN T., GROENENDIJK K. & VAN PEER PH. 2006: De Midden-Paleolithische vindplaats Veldwezelt-Op de Schans (Limburg): een voorlopig rapport, Anthropologica et Praehistoricae 117, 512. VYNCKIER P., VERMEERSCH P.M. & BEECKMANS L. 1988: Le paléolithique moyen de Vollezele-Congoberg (Brabant, Belgique), Revue Archéologique de Picardie 1-2, 133-137. WARMENBOL E. 1987: Het Neolithicum in het Antwerpse: bijlen en pijlen, geslepen en geslagen. In: WARMENBOL E. (red.), Het ontstaan van Antwerpen. Feiten & Fabels, Antwerpen, 33-36. WERBROUCK I., ANTROP M., VAN EETVELDE V., STAL C., DE MAEYER PH., BATS M., BOURGEOIS J., COURT-PICON M., CROMBÉ PH., DE REU J., DE SMEDT PH., FINKE P.A., VAN MEIRVENNE M., VERNIERS J. & ZWERTVAEGHER A. 2011: Digital Elevation Model generation for historical landscape analysis based on LiDAR data, a case study in Flanders (Belgium), Expert Systems with Applications 38, 8178-8185. WOOLDERINK H.A.G. & COHEN K. M. 2018: Digitaal Basisbestand Paleogeografie van het Maasdal, DANS. https://doi.org/10.17026/dans-xkk-f29b

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 240

Booronderzoeken

2022