Issuu

Verrekijker EEN UITGAVE VAN DE VLAAMSE MILIEUMAATSCHAPPIJ – MEI 2006

Dossier klimaatverandering

STOP

de klimaatverandering Hoe troebel is de Noordzee? Reizen met respect Pak’s: kankerverwekkers onder controle

Inhoud Vooruitkijken

Mira-t buigt zich over kust en zee

Lastige Vragen aan Nic Balthazar

Pakâ€™s: een gevaarlijke familie

Goeie Vraag! Asbestdak / Vuurtje-stook

De Milieuwerker: het labo gonst van activiteit

Dossier klimaatverandering

Kiezen voor Kyoto

Broeikasgassen in de emissie-inventaris

De klimatologische kijk van het kmi

Planten en dieren in de war

Minister Peeters: alle hens aan dek

Uw huis onder de loep

Een nieuwe structuur voor de vmm

De Beslissing: milieubewust met vakantie

Vmm Update

www.vmm.be

Vooruitkijken Sinds 1 januari 2006 krijgt de hele Vlaamse overheid een nieuwe organisatiestructuur aangemeten. Dat heeft ook gevolgen voor de Vlaamse Milieumaatschappij. De voorbije maanden is de vmm omgevormd tot een Intern Verzelfstandigd Agentschap, of kortweg iva. Samen met dat nieuwe statuut kregen we ook een aantal nieuwe taken en bevoegdheden. Daardoor zijn alle taken die te maken hebben met integraal waterbeheer voor het eerst in één instelling gegroepeerd. Over hoe en waarom leest u meer verder in deze Verrekijker. In dit nummer hebben we een dossier gewijd aan een van de grootste milieuproblemen van het moment: het versterkte broeikaseffect en de klimaatverandering die er het resultaat van is. Als gevolg van de hoge uitstoot van broeikasgassen, © Jan Caudron

met co2 als grootste boosdoener, gaat de gemiddelde temperatuur op aarde in stijgende lijn. Dat brengt een hele beweging op gang, waarvan de gevolgen niet te overzien zijn. Om die evolutie te keren, moeten we onze consumptie van fossiele brandstoffen drastisch beperken. Het is een mondiaal probleem, dat een mondiale oplossing vraagt. Dat betekent echter niet dat u en ik er niks aan kunnen doen. Door minder met de auto rijden en energiezuiniger te bouwen en te leven, kunnen we bijdragen tot een beter milieu voor de volgende generaties. Zelfs bij het plannen van uw vakantie kunt u een milieubewuste keuze maken. Alhoewel, een echte keuze hebben we eigenlijk niet, want als we nu niet ingrijpen, is er binnenkort geen weg terug. Veel leesplezier Frank Van Sevencoten, Administrateur-generaal

Primeur: ons nieuwe logo In deze Verrekijker kunt u lezen dat de vmm een nieuw statuut en nieuwe taken krijgt. Daarbij hoort ook een nieuwe look en een nieuw logo. De nieuwe huisstijl wordt stap voor stap ingevoerd, maar ons nieuwe logo wilden we u toch niet onthouden.

mira-t buigt zich over kust en zee

Wat verbergt de grijze

In Verrekijker hebben we het vaak over de kwaliteit van het oppervlaktewater. Maar hoe is het gesteld met de Noordzee, waar al dat oppervlaktewater uiteindelijk naartoe stroomt? Ook het mira-team stelde zich die vraag en wijdde in mira-t 2005 een hoofdstuk aan de kust en de zee.

pen die hun tanks reinigen of de inhoud ervan lozen. Die metingen tonen een duidelijke verbetering: sinds 1992 gaat de chronische olievervuiling in dalende lijn. Accidentele olievervuiling, na een scheepsramp bijvoorbeeld, wordt daarin niet meegerekend.’ Hoe verklaart u die daling? ‘Er is heel veel geïnvesteerd in controle en detectie, en de hoge straffen hebben duide-

Zee (vliz), dat het zeewetenschappelijk onder-

We zijn dus op goede weg?

zoek in Vlaanderen coördineert.

‘Ja, al is er nog een hele weg af te leggen. Al

et onze vragen over de Noord-

lijk een afschrikkingseffect. Sinds 2001 wor-

zee gingen we aankloppen bij

den overigens ook satellietbeelden gebruikt

Ann-Katrien Lescrauwaet, van

om vervuilers op te sporen en sinds eind 2003

het Vlaams Instituut voor de

is er in België een nultolerantiebeleid.’

sinds 1962 tellen vrijwilligers ’s winters de aanHoe gaat het met de waterkwaliteit van de Noordzee? Wat zijn de voornaamste problemen?

welke mate de vogels met olie besmeurd zijn.

Ann-Katrien Lescrauwaet: ‘Olievervuiling is in

Het is intussen aangetoond dat er een direct

een druk bevaren zee als de Noordzee natuur-

verband is tussen de vervuiling op zee en de

lijk een belangrijk element. Rond olievervuiling

graad van besmeuring van de zeekoeten. Ook

zijn er heel wat bruikbare gegevens beschik-

uit die gegevens blijkt dat het sinds begin jaren

baar, wat niet voor alle milieuproblemen in

90 de goede richting uitgaat. Maar de streef-

de Noordzee het geval is. Sinds 1991 worden er controlevluchten uitgevoerd om de chronische olievervuiling te meten, afkomstig van sche-

gespoelde zeekoeten en brengen ze in kaart in

Ann-Katrien Lescrauwaet (vliz): ‘Het Belgische zeegebied blijft een van de meest met olie vervuilde gebieden van de Noordzee.’

waarde halen we nog lang niet: het Belgische zeegebied blijft een van de meest vervuilde gebieden van de Noordzee.’

Waterkwaliteit De Noordzee

www.vmm.be www.vmm.be

Noordzee? Pcb’s, pesticiden en zware metalen

val komen grote hoeveelheden sediment in

is daar voorlopig niet voor. Feit is wel dat het

De kwaliteit van het Noordzeewater hangt

zee terecht.’

mariene milieu erg complex in elkaar zit.’

wellicht ook af van wat er aan land gebeurt?

Neemt die vervuiling af of toe?

‘Inderdaad. De nitraat- en fosfaatproblema- ‘Het verloop is grillig. Voor de ocp’s zien we een

Verdwenen slakken Enkele decennia geleden waren er veel pro-

tiek illustreert dat heel duidelijk. Vlaanderen

daling, als gevolg van het verbod op produc-

is recent veroordeeld door de Europese Com-

ten zoals lindaan. Dat pesticide werd in Vlaan-

blemen met tbt. Hoe staat het daar nu mee?

missie omdat er teveel nitraat in het opper-

deren gebruikt om bodemdieren te bestrijden

‘tbt of tributyltin werd gebruikt om scheeps-

vlaktewater zit, door overbemesting van de

bij de teelt van maïs en bieten. Het product is

rompen te behandelen zodat mossels en der-

landbouwgrond. Die stoffen komen natuurlijk

verboden sinds juni 2002. Het is dus een goed

gelijke er zich niet op zouden aanhechten. Na

ook in zee terecht en zorgen voor enorm hoge

voorbeeld van een beleidsmaatregel die tot

een tijd bleek echter dat tbt een zogenaam-

gehaltes van voedingsstoffen of nutriënten in

een concrete verbetering leidt. Voor wat pcb’s

de endocriene verstoorder was: de stof ver-

‘Ondanks de Europese maatregelen blijven vele vissoorten ernstig bedreigd.’

betreft, is de evolutie minder duidelijk: er zijn

oorzaakte geslachtsveranderingen in onder

maatregelen genomen, maar in het sediment

andere bepaalde soorten slakken. De vrouw-

in de zee zien we voorlopig geen echte daling.

tjes werden mannetjes, en dan raken soor-

Bij de zware metalen in het sediment is de

ten natuurlijk in de problemen. Zo zijn er hele

het water. Eutrofiëring heet dat. Het evenwicht

trend nog onduidelijker: voor lood is er zelfs

populaties slakken verdwenen. Ook de oes-

raakt verstoord en bepaalde algen en wieren

een stijging, terwijl er al jaren geen loodvrije

terkweek in bepaalde streken had eronder te

gaan de andere organismen overwoekeren.

benzine meer wordt getankt. Een verklaring

lijden. Sinds het verbod begin jaren 90 >

Het schuim dat je soms kunt zien op de zee of het strand, is een afvalproduct van zo’n alg. De fosfaatvervuiling is al sterk verminderd, mede dankzij de consumenten, die de wasmiddelen met fosfaten hebben afgezworen. Maar rond nitraten moet er nog heel veel gebeuren.’ Zijn er nog andere schadelijke stoffen die

van het land de zee in stromen? ‘De grote rivieren – de Rijn, de Maas en de Schelde – brengen via het fijne sediment vervuilende stoffen van hoger gelegen gebieden naar zee: zware metalen, polychloorbifenyl-

of de rivierbedding. En zeker bij hevige regen-

en (pcb’s), organochloorpesticiden (ocp’s). De vervuiling stapelt zich op in de rivierloop

de hoogste dosis binnenkrijgt. Ze worden in elk geval teruggevonden in garnalen en andere diersoorten die op de zeebodem en dus in het slib leven. Die diertjes dienen dan weer als voedsel voor andere soorten, zodat de stoffen zich verspreiden in de voedselketen.’ De visbestanden in de Noordzee zijn bedreigd: hoe komt dat? ‘Samengevat is er te weinig vis, en wordt er teveel gevist. Het visserijbeleid wordt voor het overgrote deel op Europees niveau geregeld, maar de genomen maatregelen zijn duidelijk niet voldoende. Vele vissoorten zijn dan ook ernstig bedreigd.’ Welke maatregelen neemt Europa? ‘In de eerste plaats probeert Europa de druk van de visserij op de visbestanden te verminderen. Dat kan door de vissersvloot te doen krimpen. De Vlaamse vloot daalde tussen 1990 en 2005 van 201 schepen naar 121 schepen, maar de visserijdruk blijft te hoog. Daarnaast wordt ook het aantal zeedagen beperkt: op bepaalde >

plaatsen mag maar een beperkt aantal dagen op bepaalde soorten worden gevist. Een derde maatregel zijn de vangstquota: elk land mag van de verschillende soorten een maximum hoeveelheid aan land brengen. Die quota zijn echter allesbehalve een duurzame oplossing.’

Gewisse dood Waarom zijn vangstquota niet duurzaam? © Jan Caudron

‘De Vlaamse vissers vangen voornamelijk tong en schol. Die zwemmen op de bodem en worden door middel van sleepnetten gevangen. Boomkorvisserij heet dat. Die techniek is echdalen de concentraties in het sediment, maar

ter weinig selectief: je vangt altijd én tong, én

bepaalde diersoorten hebben zich nog altijd

schol, én andere soorten. Stel dat het quotum

niet hersteld.’

voor tong al is bereikt, dan blijft men dus schol

Kunnen die gevaarlijke stoffen ook een

én tong bovenhalen. De tong mag echter niet

gevaar betekenen voor de mens?

meer aan land worden gebracht en wordt terug

‘De meeste van die stoffen hopen zich op in

in zee gegooid. Jammer genoeg overleeft die vis

de voedselketen, zodat de mens uiteindelijk

dat maar zelden. Ook sociaal-economisch zijn

De Noordzee

www.vmm.be

quota in dat soort visserij niet verantwoord: je

Overigens hebben naast de visserij ook ande-

omdat die ondiepe wateren zo belangrijk zijn

onderhoudt een energie-intensieve vloot die

re activiteiten een weerslag op de visbestan-

voor het mariene milieu. In die wateren heb je

vis vangt die vervolgens niet aan land mag wor-

den: zandwinning bijvoorbeeld en de scheep-

over het algemeen een hogere productiviteit.

den gebracht.’

vaart op zee.’

Ze doen ook dienst als broedkamers voor de

Op welke manier kan visserij dan wel duur-

larven en jonge dieren van allerlei soorten. Ze

zaam zijn?

Sinds kort zijn er ook beschermde gebieden

‘Door vooral selectiever te gaan vissen. Dat

op zee: wat houdt dat in?

verdienen dus zeker bescherming.’

kan bijvoorbeeld met aangepast vistuig, net- ‘De federale overheid heeft recent vijf bescherm-

Meer info in mira-t 2005,

ten met grotere mazen enzovoort. Voor de

de gebieden aangeduid. Je kunt ze vergelijken

www.vmm.be/mira

‘De zandbanken voor de kust zijn de broedkamers van de zee.’

met natuurgebieden, of Europees bescherm-

garnaalvisserij heeft het Instituut voor Land-

Europese Vogelrichtlijngebieden en twee val-

de gebieden, maar dan op zee. Er mag wel nog worden gevist in die gebieden. Drie ervan zijn

bouwen Visserijonderzoek (ilvo) een systeem

len onder de Habitatrichtlijn. In de Vogelrichtlijn-

uitgedokterd met elektropulsen waarmee heel

gebieden worden bepaalde soorten broedvogels

specifiek op garnalen kan worden gevist. Ook

en trekvogels en hun leefgebieden beschermd.

daarvoor worden immers sleepnetten gebruikt.

De Habitatrichtlijn beschermt dan weer een

Het is ook belangrijk dat onze vissers gaan

bepaald type habitat, zoals bijvoorbeeld de

diversifiëren en zich richten op andere vissoor-

grijze fossiele duinen aan de Westkust. Ook de

Milieu fod Leefmilieu; Maritiem Instituut Universiteit

ten, die niet of toch minder onder druk staan.

zandbanken voor de kust worden beschermd,

Gent en het mira-team van de vmm.

Aan het hoofdstuk Zee en kust in mira-t 2005 werkten mee: Vlaams Instituut voor de Zee; Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek; Coördinatiepunt

Geïntegreerd Beheer van Kustgebieden; Dienst Marien

Vis op uw bord? Populaire vissoorten als tong, schol en kabeljauw staan zwaar onder druk. Als consument kunt u daar iets aan doen, door

ook eens andere vissoorten uit te proberen. Het vliz schuift schelvis, langoustines en haring naar voren als duurzaam beviste soorten, maar ook minder bekende soorten zoals poon, sprot en Alaska pollak zijn een goed alternatief. Met vis vangst draagt, zit u altijd goed.

die het msc-keurmerk voor duurzame vis-

Zorgeloos zwemmen

In het hoogseizoen controleren de vmmmedewerkers twee keer per week de kwaliteit van het zwemwater op veertig

De Vlaamse Milieumaatschappij houdt tijdens de lente en de zomer de kwaliteit van het zwemwater in de gaten, aan de kust en in het binnenland. Sinds april van dit jaar is er een nieuwe Europese Zwemwaterrichtlijn van kracht. Wat zijn daarvan de gevolgen?

lk jaar vanaf april nemen medewerkers

plaatsen aan de kust.

‘De strengere normen zijn echter niet het voor-

Vooraleer de bepalingen van de nieuwe richt-

van de vmm stalen op veertig plaat-

naamste verschil met de huidige regelgeving,’

lijn ook in de praktijk worden toegepast, moet

sen aan de kust. In het hoogseizoen

zegt Martin Verdievel van de vmm. ‘Lidstaten

de richtlijn nog worden omgezet in Vlaam-

gebeurt dat twee keer per week, en bij

moeten in de toekomst veel meer doen dan

se regelgeving. De lidstaten krijgen daarvoor

problemen wordt er nog vaker gecontroleerd.

alleen de waterkwaliteit meten. De nieuwe

twee jaar de tijd. Tot dan blijft de vmm het

Zee- en strandwater kan immers verontreinigd

richtlijn zet de lidstaten aan om de zwemwa-

zwemwater controleren zoals voorheen. We

zijn en te veel ziekteverwekkers zoals E. coli en

ters echt te beheren en dus actief te werken

frissen even uw geheugen op:

Salmonella bevatten. De laatste jaren wordt

aan een betere waterkwaliteit.’ uitstekende zwemkwaliteit

aan onze kust de Europese minimumnorm zo goed als altijd gehaald: overschrijdingen zijn

Nieuw is bijvoorbeeld dat er per zwemwater

uitzonderingen geworden.

een gedetailleerd zwemwaterprofiel moet

Meer inspraak voor de zwemmers

vens bevat, over de fysische, geografische en

goede zwemkwaliteit

worden opgemaakt: een fiche die allerlei gege-

In de nieuwe Zwemwaterrichtlijn worden de

hydrologische kenmerken van het zwemwa-

normen waaraan het zwemwater moet vol-

ter, het voorkomen van bepaalde bacteriën,

onvoldoende

doen strenger. Bovendien komen er verschil-

algen of fytoplankton, mogelijke oorzaken

Ook u hebt trouwens een invloed op de zwem-

lende normen voor kustwater en voor zwem-

van verontreiniging op die plaats enzovoort.

waterkwaliteit: gebruik altijd de sanitaire voor-

water in het binnenland. De gezondheid van

Aan de hand van dat profiel kan dan worden

zieningen bij de zwemzones en hou huisdieren

de baders wordt met de nieuwe richtlijn nog

gewerkt aan de kwaliteit. ‘Een heel belangrijk

uit het water.

beter beschermd. De overgrote meerderheid

element in het beheer is ook de deelname van

van de meetpunten aan de kust zal de nieuwe

de baders,’ zegt Martin Verdievel. ‘U en ik krij-

normen overigens zonder problemen halen,

gen bijvoorbeeld inspraak bij het opstellen van

zo blijkt uit simulaties.

een lijst van zwemwaters. Er wordt ook veel meer informatie publiek gemaakt.’

Meer info? www.vmm.be

Lastige Vragen

www.vmm.be

‘We gaan fluitend ten onder’ Houdt de milieuproblematiek u bezig?

voort. Wist je dat er huizen bestaan die meer

‘Ja, heel erg. Ik begrijp bovendien niet dat niet

energie opbrengen dan ze gebruiken? Als je het

iedereen daarmee bezig is. Je ziet dagelijks op

over zonne-energie hebt, zegt iedereen dat dat

tv hoe slecht het gaat met de planeet. Je leest

te duur is. Maar als er elk jaar maar tien com-

het elke dag in de krant. Ben ik dan de enige die

puters zouden worden verkocht, zou een com-

inziet dat we fluitend ten onder gaan?’

puter ook onbetaalbaar zijn. Pas als iedereen zonnepanelen op zijn dak zet, zullen ze goed-

Wat doet u zoal voor het milieu?

koper worden.’

‘Ik begin in de eerste plaats bij mezelf. Ik doe zo’n 80 procent van mijn verplaatsingen met

Begaat u soms een zonde?

de fiets of het openbaar vervoer. We kopen ook

‘Ik breng de kinderen meestal met de fiets

zoveel mogelijk bioproducten. Bij elke aan-

naar school, maar als het op een ochtend

koop houden we rekening met het milieu. Ik

hagelt of vriest, dan heb ik soms toch de

geloof heel sterk in consumer power. Elke keer

neiging om de auto te nemen.’

merken waar je wel of niet mee akkoord gaat.

Wat zou volgens u een goeie milieu-

Ik ben ook al jaren vegetariër. Wie zich zorgen

maatregel zijn?

als je je portemonnee opendoet, kun je laten

maakt over het verdwijnen van het regenwoud, ‘We moeten alle brain power van Belstopt beter met vlees te eten. Want het is in

gië samenbrengen om te werken aan

die streken dat het voeder voor onze miljoenen

nieuwe milieutechnologie, nieuwe

landbouwdieren wordt gekweekt. In één klap

manieren om energie op te wekken. Dan

lossen we hier dan ook een aantal milieupro-

slaan we twee vliegen in een klap: we investe-

blemen op, zoals vermesting.’

ren in technologie en innovatie én onze oliefactuur daalt. We moeten dringend aanslui-

Geeft u dat ook door aan uw kinderen?

ten bij de landen die daar al mee bezig zijn,

‘Die zijn nog stukken ecologischer dan ik. Dat

zoals de Scandinaven. Mensen denken soms

geeft mij toch een beetje hoop. Als ze zo blij-

dat de ecologische reflex terugschakelen is.

ven, dan komt het misschien toch nog goed.

Dat is niet noodzakelijk zo. We gaan niet

Maar vaak verdwijnt die ecologische reflex

terug naar de middeleeuwen, wel integen-

als ze ouder worden: dan willen ze net als elke

deel. We moeten vooruitgaan met nieu-

twintigjarige een dikke auto.’

we, slimmere technologieën. Want één ding is zeker: als we niks doen, gaan we

Wat is uw recentste goede daad voor het

gegarandeerd naar een nieuwe ijstijd. Ik

milieu?

kan mij daar heel zwaar over opwinden.’

‘We hebben plannen om een huis te bouwen, en dat wordt mijn grote milieudaad. Zonnestoffen blijven gebruiken, is ronduit idioot. In ons huis wil ik zo ver mogelijk gaan: isoleren, regenwater gebruiken, zonne-energie enzo-

Nic Balthazar (41) Gent Samenwonend, 2 kinderen Journalist en tv-maker

energie is mijn stokpaardje. Fossiele brand-

Eric Wauters toont de glasvezelfilters waarmee het stof uit de lucht wordt opgevangen. De linkse filter is het resultaat van 24 uur meten.

Pak’s: een Kankerverwekkend Het is onbegonnen werk om de honderden pak’s die er bestaan allemaal op te volgen. In Europa heeft men de 16 prioritaire pak’s van het Amerikaanse Milieuagentschap (epa) overgenomen. ‘Het epa heeft die pak’s geselecteerd die in de hoogste concentraties voorkomen en waarvan een aantal bewezen kankerverwekkend zijn voor de mens,’ zegt Eric Wauters. Dat

‘Pak’s kunnen via kleine stofdeeltjes heel diep doordringen in onze longen.’ pak’s hoogst onaangename eigenschappen hebben, blijkt overigens ook uit Vlaams onderzoek. ‘Een professor van de Gentse universiteit is de biologische effecten van de gemeten con© Johan Martens

centraties nagegaan. Hij heeft een duidelijke

Een van de groepen schadelijke stoffen die de vmm verplicht moet meten van Europa zijn de pak’s, de polycyclische aromatische koolwaterstoffen. De uitstoot ervan is onder controle, maar intussen hebben de nog schadelijker nitro-pak’s zich al aangemeld.

link gevonden tussen de pak-concentraties en mutaties en kankerverwekkende effecten bij celstructuren.’

ric Wauters volgt voor de vmm de aan-

De laatste jaren zijn er ook nieuwe pak’s bestu-

wezigheid van pak’s in de omgevings-

deerd, de zogenaamde nitro-pak’s. Die blijken

lucht op. ‘Pak’s hebben een basisstruc-

nog schadelijker te zijn. ‘Ze hebben dezelfde

tuur die enkel uit koolstof en waterstof

moederstructuur van koolstof en waterstof,

bestaat. De structuur is eenvoudig, maar er

waar vervolgens een stikstofdioxidegroep op

zijn een oneindig aantal combinaties moge-

is gebouwd. Ze ontstaan uit pak’s, voorname-

lijk. We concentreren ons vooral op de zware

lijk als gevolg van fotochemie, een combinatie

pak’s. Die zijn het gevaarlijkst: we vinden ze op

van de invloed van ozon, stikstofoxiden, tem-

kleine stofdeeltjes die heel diep kunnen door-

peratuur en zonlicht. Nitro-pak’s zijn inder-

dringen in onze longen. Pak’s komen vooral vrij

daad nog schadelijker dan gewone pak’s, maar

bij onvolledige verbranding van fossiele brand-

dat wordt gecompenseerd doordat ze in veel

stoffen of organische stoffen.’ Ze zijn dus wijd-

lagere concentraties voorkomen.’

verspreid: het verkeer, gebouwenverwarming en industrie zijn in Vlaanderen de voornaam-

Grote daling sinds jaren 70

ste bronnen.

De vmm meet sinds 1995 systematisch de pak’s

Paks

www.vmm.be

op zes plaatsen in Vlaanderen. Eric Wauters:

waarde naar voren geschoven van maximum

‘We meten in Borgerhout, waar vooral het ver-

1 nanogram per m3 als jaargemiddelde concen-

keer een bron van pak’s is, in Zelzate waar een

tratie. In Vlaanderen halen we de streefwaarde

aantal specifieke industriële bronnen zijn en

zonder problemen, met pieken tot 0,8 nano-

in Zaventem waar we de invloed van de lucht-

gram in de buurt van specifieke bronnen.’

vaart nagaan. Er is ook een residentieel meetstation, in Aarschot.’ Op die tien jaar metingen

Moeten we ons over pak’s dan absoluut geen

heeft de vmm een lichte verbetering gezien.

zorgen maken? ‘Dat we de streefwaarde halen,

‘De grootste daling heeft zich echter al vroe-

betekent niet dat er geen risico is, wel dat het

Pak ze aan

ger voorgedaan: in de jaren 70 en 80 waren de concentraties tot tien keer zo hoog als nu. Dat weten we uit sporadische metingen uit die tijd.

gevaarlijke familie

‘Dat we de streefwaarde halen, betekent niet dat er geen risico is.’

Slecht afgestelde of slecht onderhouden stookinstallaties van particulieren zijn

De laatste tien jaar daalt de trend, maar niet meer zo sterk.’

risico volgens Europa aanvaardbaar is,’ zegt

een belangrijke bron van pak’s. In de win-

Eric Wauters. ‘De Wereldgezondheidsorgani-

ter meet de vmm veel hogere concentra-

Bij de metingen wordt één bepaalde pak, benzo-

satie heeft becijferd dat levenslange blootstel-

ties, als gevolg van de gebouwenverwar-

apyreen, als representatief voor alle pak’s

ling aan die 1 nanogram 87 bijkomende kankers

ming. Binnenshuis is sigarettenrook de

beschouwd. Het is ook niet voor niets de meest

zou opleveren op 1 miljoen personen. Op basis

belangrijkste bron van pak’s.

toxische pak. ‘Europa heeft voor benzoapyreen,

daarvan oordeelt Europa wat een aanvaardbaar

als vertegenwoordiger van de pak’s, een streef-

risico is. Op bepaalde plaatsen in Europa, >

Ook het mobiliteitsgedrag van de Vlamingen heeft zijn gevolgen voor de uitstoot van pak’s. Per wagen is de uitstoot gedaald: moderne wagens hebben betere motoren, zijn uitgerust met katalysators en soms met roetfilters. Jammer genoeg wordt die positieve evolutie teniet gedaan door het toenemende verkeer. Vlamingen kiezen ook steeds meer voor dieselwagens, die meer pak’s en fijn stof uitstoten. Dus: > Zet de verwarming niet te hoog. > Laat je verwarmingsinstallatie regel-

matig onderhouden. > Laat de auto wat vaker thuis. > Stook geen vuurtjes in open lucht. s

waar de industrie verouderd is, zijn er nog grote

uitstoot ook is gereglementeerd. Het belang

problemen om de streefwaarde te halen. Dat is

van bronnen als woningverwarming en ver-

enorm verdunnen.’ Bij de nieuwe methode stel-

wellicht ook de reden waarom Europa nog niks

keer, met inbegrip van scheep- en luchtvaart,

len die problemen zich niet. De lucht gaat door

oplegt in verband met nitro-pak’s. De vmm doet

neemt dus toe.

Woningverwarming en verkeer zijn belangrijke bronnen van pak’s.

echter wel al metingen van nitro-pak’s.’ Pak’s meten is overigens niet eenvoudig, zodat

dien moesten we het staal voor de analyse ook

Verkeer alweer boosdoener

de vmm op zoek is gegaan naar een betere

De bronnen van pak’s zijn heel divers. In grote

methode. ‘Momenteel werken we met filters uit

hars die componenten uit de lucht aantrekt en

lijnen zijn ze te vinden in het verkeer, de gebou-

glasvezel die het stof uit de lucht opvangen. Dat

vasthoudt. ‘Het grote voordeel is dat alles wat

Een roetfilter dringt de uitstoot van fijn stof met 90 procent terug.

stof analyseren wij dan op pak’s. Dit jaar testen

in het buisje zit, rechtstreeks wordt geana-

we een nieuwe meetmethode uit die werd ont-

lyseerd in een toestel. De methode is boven-

wikkeld door professor Pat Sandra van de Uni-

dien sneller, nauwkeuriger en goedkoper.’ De

versiteit Gent.’

nieuwe methode moet echter wel nog worden

Bij de oude methode waren er immers verschil-

het Europese referentielabo in Italië interesse

wenverwarming en de industrie. Vroeger waren cokesfabrieken ook een belangrijke bron, maar

een klein absorptiebuisje met daarin een soort

goedgekeurd door Europa. ‘Intussen heeft ook

daar zijn er nu minder van. Elektriciteitscentra-

lende problemen. ‘Zo wordt een deel van de

getoond: er is duidelijk nood aan een nieuwe

les en bepaalde fabrieken stoten wel nog pak’s

monstername door de luchtverplaatsing van

meettechniek voor pak’s.’

uit, maar het belang van die bronnen neemt af

de filter geblazen. Tot de helft van het materiaal

doordat ze met betere processen werken en de

zou volgens sommigen verloren gaan. Boven-

Pak’s komen vrij bij de verbranding van fossiele brandstoffen. De uitlaatgassen van het verkeer – wegverkeer, maar ook lucht- en scheepvaart – zijn in

elk geval een belangrijke bron.

Goeie Vraag

Hallo, met het Infoloket?

Hebt u ook een vraag voor het Infoloket? Stel ze gerust: Vmm-Infoloket, A. Van de Maelestraat 96, 9320 Erembodegem, tel. 053-72 64 45, fax 053-71 10 78, e-mail: info@vmm.be

Bij het Infoloket van de vmm lopen elke dag interessante vragen binnen rond milieu. Misschien komen ze ook bij u thuis van pas.

www.vmm.be

Vuurtje-stook

Asbestdak

Mag ik mijn tuinafval verbranden in de tuin?

Ik vang mijn hemelwater thuis op. Nu zou ik ook een installatie willen kopen om het hemelwater te gebruiken. Ik heb echter een dak

Een vuurtje stoken met huisvuil,

Om al die redenen is het ook ver-

met asbestleien. Kan ik dan dat hemelwater gebruiken zonder de

sloophout, geverfd en gevernist

boden om tuinafval te verbranden

gezondheid van mijn gezin in gevaar te brengen?

hout, multiplex, plasticafval, kar-

in woonzones. Op het platteland

ton en papier is altijd en overal ver-

kan het wel maar dan moet het

Ja, maar er is enige voorzichtig-

u het dak maar beter vernieuwen.

boden. Afval verbranden in de tuin

gebeuren op meer dan honderd

heid vereist. Vooreerst is asbest

Ook mag u het dak nooit met een

is veel schadelijker dan we denken.

meter afstand van boomgaarden,

vooral gevaarlijk als het wordt

hogedrukspuit reinigen, aange-

Er komen immers schadelijke stof-

bossen, huizen en hagen. U kunt

ingeademd. U zou dus vooral

zien zo asbestvezels kunnen vrij-

fen vrij die gezondheidsproblemen

uw tuinafval beter composteren

gevaar lopen als u de platen zou

komen. Asbest kan in principe in

kunnen veroorzaken. Vooral dioxi-

of naar het containerpark bren-

breken en daarbij het stof zou

het hemelwater terecht komen

nes, pak’s en fijn stof vormen een

gen. Meer informatie daarover

inademen.

via asbesthoudende dakbedek-

reëel gevaar. Een vuurtje in de tuin

vindt u bij de milieudienst van uw

hindert ook de buren, en planten

gemeente.

king zoals asbestcementleien. U Voor wat het gebruik van het

kunt het hemelwater dus het best

in de omgeving kunnen eronder

hemelwater betreft, moet u eerst

van een voorfiltering voorzien. U

lijden.

en vooral nagaan in welke staat het

gebruikt het beter ook alleen om

dak is. Als het dak in slechte staat is

de tuin te besproeien, schoon te

of al meer dan 50 jaar oud is, kunt

maken en het toilet te spoelen.

De Milieuwerker

We staan er niet vaak bij stil, maar veel van wat we weten over de toestand van het milieu, is aan het licht gekomen in laboratoria verspreid over de hele wereld. Ook bij de vmm zijn er dagelijks tientallen laboranten in de weer.

De witjassen van het milieu

n het vmm-labo in Gent waar Lieve D’hont

heel kleine hoeveelheid van dat mengsel wordt

werkt, staan mysterieuze machines te zoe-

in de GC gespoten.’ Daar verdampt het meteen,

men en rollen de cijfergegevens onophou-

en het wolkje dat zo ontstaat, drijft mee met

delijk over de computerschermen. Geen

het draaggas dat door de buis wordt gespo-

proefbuizen of microscopen meer te zien. Op

ten. Onder invloed van de temperatuur en van

de witte jassen na, is het niet meteen wat wij

fysische eigenschappen gedraagt elke stof in

gaschromatograaf, en dat was het. De gc was

ons van een laboratorium hadden voorgesteld.

het mengsel zich anders. Daardoor zullen de

toen nog niet verbonden met een computer:

‘In dit labo speuren we in oppervlaktewater,

verschillende stoffen van elkaar gescheiden

de grafieken of chromatogrammen kwamen

afvalwater en sediment uit heel Vlaanderen

de kolom verlaten en een detector passeren.

er op papier uit en er was veel rekenwerk. In

onder meer naar bestrijdingsmiddelen waar-

Het signaal van die detector wordt omgezet

1997 hadden we onze eerste gc die aangesloten

onder organochloorpesticiden en ook naar

in een grafiek.

was op een computer, dat is veel praktischer en

organische micropolluenten zoals pcb’s,’ zegt

14 14

Naam: Lieve D’hont Werk: vmm-laborante

nauwkeuriger.’

Lieve D’hont. ‘We doen dat vooral met behulp

‘De dagelijkse bepalingen zijn voor een stuk

van een gaschromatograaf, kortweg een gc,

routine, maar toch blijf ik mijn job erg graag

‘De interpretatie van de grafieken moeten we

gekoppeld aan een specifieke detector of een

doen,’ zegt Lieve D’hont. ‘Vooral nieuwe

nog altijd controleren, maar alle verdere bere-

massaspectrometer.’

methoden mee helpen ontwikkelen is heel

keningen doet de computer. Ook met die toe-

boeiend. Het duurt makkelijk anderhalf jaar

stellen kan er overigens wel eens iets misgaan.

Een wolkje in de gc

om een nieuwe methode te ontwikkelen en we

Bij een elektriciteitspanne bijvoorbeeld, wordt

Zo’n gaschromatograaf is een hoogtechnolo-

komen er dan ook pas mee naar buiten als ze

het hier muisstil. Dan gaat immers altijd heel

gisch toestel waarmee je de samenstelling van

echt volledig in orde en gevalideerd is.’

wat werk verloren en bovendien kunnen de

mengsels kunt bepalen. Hij is nog het best te

toestellen meteen ook beschadigd geraken.

vergelijken met een soort oven waarin zich een

Elektriciteitspanne

Het aantal analysetoestellen is door de jaren

heel dunne, opgerolde buis van vele meters

Lieve D’hont werkt sinds 1993 voor de vmm

heen toegenomen, maar ook het aantal men-

lang bevindt. ‘We maken eerst een extractie uit

in Gent, maar spendeert al haar hele loop-

sen. Indertijd werkten we in dit lokaal met

een staal oppervlaktewater of sediment waarin

baan in labo’s. ‘Ik heb de dingen zien evolu-

twee, nu zijn we met zeven. Soms hebben we

de verontreinigende stoffen dan oplossen. Een

eren, ja. Begin jaren 90 hadden wij hier één

wel eens plaatsgebrek.’

ÂŠ University Corporation for Atmospheric Research

Dossier klimaatverandering

www.vmm.be

Kiezen voor Kyoto De aarde wordt warmer, de zeespiegel stijgt en planten en dieren raken het noorden kwijt. Een versterkt broeikaseffect is de oorzaak, de grote boosdoener de mens. In het Japanse Kyoto sloegen 55 industrielanden de handen in elkaar om de effecten van de klimaatverandering binnen de perken te houden. Ook Vlaanderen neemt een deel van die moeilijke taak op zich. Want als we nu niet ingrijpen, is er straks geen weg terug. >

Door de hogere temperaturen smelten de ijskappen aan de polen en de gletsjers in bergachtige gebieden.

ns klimaat maakt vreemde sprongen. Sinds een aantal jaren zit de gemiddelde temperatuur op aarde in stijgende lijn. Aanvankelijk leek dit niet zo vreemd: onder invloed van zonneactiviteit en vulkanisme vertoonde ons klimaat

in het verleden wel vaker grote schommelingen. Alleen gaat het dit keer wel heel erg snel. Zo snel, dat er maar één mogelijke verklaring voor

bestaat: de huidige klimaatverandering is het gevolg van menselijke activiteit. ‘We spreken ook van het broeikaseffect’, zegt Johan Brouwers, klimaatspecialist bij de vmm. ‘Op zich is daar niets mis mee. Het broeikaseffect is zelfs een natuurlijk verschijnsel: in de atmosfeer zijn gassen actief die de warmte op aarde als een warme deken vasthouden. Zonder die gassen zou de temperatuur aan het aardoppervlak -18°C in plaats van de huidige 15°C bedragen. Verontrustend is echter dat de concentratie © Mark Slootmaekers

broeikasgassen in de atmosfeer gedurende honderdduizenden jaren nooit zo hoog was als nu, én dat die concentratie toeneemt met een ongeziene snelheid. Bovendien werden de eerste tekenen van die toename merkbaar bij het begin van de Industriële Revolutie in het midden van de 18de eeuw, zonder directe natuurlijke aanleiding. De link

Klimaat op drift Vlaanderen en het Kyoto-protocol

met de temperatuurstijging ligt voor de hand en wordt ook bevestigd door klimatologen. Alles wijst er dus op dat de mens ervoor verantwoordelijk is.’

Warmer, maar niet beter Nu mag het tijdens de winter gerust een paar graadjes warmer zijn. En ook onze zomers zijn zelden van die aard om zonnekloppers in eigen land te houden. Een goede zaak toch, die klimaatverandering? ‘Zo eenvoudig is het niet’, zegt Johan Brouwers. ‘De temperatuurstijging brengt

een hele beweging op gang, waarvan de gevolgen moeilijk in te schatten Warmere zomers, zachte winters … dat versterkte zijn. Zo beïnvloedt de temperatuur de waterhuishouding op aarde. Sombroeikaseffect lijkt zo gek nog niet. Maar de gevolgen van de klimaatverandering reiken helaas veel verder. Als mige streken zullen uitdrogen, omdat er hoe dan ook al weinig water is. Op andere plaatsen zal er net meer regen vallen, omdat de hogere temwe aan het huidige tempo energie blijven verbruiken, ‘Zonder broeikasgassen zou de temperatuur op aarde -18° dan dreigt onze planeet nog deze eeuw te verstikken. bedragen.’ Het Kyoto-protocol stelt orde op zaken. peraturen aanleiding geven tot meer extreme weersfenomenen zoals onweer of storm. De ijskappen aan de polen en de gletsjers in bergachtige gebieden zullen afsmelten: een verschijnsel dat nu al aan de gang is. De zeespiegel zal stijgen, waardoor bepaalde streken onder water komen te liggen. Met alle sociaaleconomische gevolgen van dien. Het weer wordt inderdaad warmer, maar ook een pak extremer. Warmer betekent dus niet noodzakelijk beter.’

Dossier klimaatverandering

www.vmm.be

De concentratie van broeikasgassen in de

tijdens de periode 2008-2012 met gemiddeld

tocol drie maand later – in februari 2005 –offi-

atmosfeer ligt vandaag 61 procent hoger dan

5 procent te verminderen ten opzichte van

cieel van kracht.

bij het begin van de Industriële Revolutie

referentiejaar 1990. Toch zou het opnieuw acht

(1750), en de uitstoot neemt nog altijd toe. De

jaar duren vooraleer voldoende landen het ver-

Handel in emissies

grootste boosdoener is koolstofdioxide of co2,

drag hadden geratificeerd. Om bindend te zijn,

Hoewel het Kyoto-verdrag oplegt dat de reduc-

goed voor 80 procent van de totale uitstoot

moesten 55 landen – waaronder voldoende

tie van broeikasgassen tijdens de periode 2008-

van broeikasgassen in Europa. Het overgrote

industrielanden om 55 procent van de totale

2012 moet worden gerealiseerd, zijn de deel-

deel daarvan is afkomstig van het gebruik van

broeikasgasuitstoot uit de industrielanden te

nemende landen nu al druk in de weer om

fossiele brandstoffen, zowel in het verkeer als

omvatten – het verdrag ratificeren. Het bleek

maatregelen uit te werken. Sommige landen

voor huishoudelijke en industriële toepassin-

echter allesbehalve eenvoudig om voldoende

zullen zwaardere inspanningen moeten leve-

gen. Op nummer twee staat methaan (ch4),

landen aan boord te krijgen. Toen de Verenig-

ren dan andere: 5 procent is immers een glo-

een broeikasgas dat vooral door de land-

de Staten begin 2001 plots besloten om een

baal gemiddelde, en de reductieverplichtingen

bouw en bij afvalverwerking wordt uitgesto-

eigen klimaatkoers te varen, zag het er even

verschillen van land tot land. In de Europese

naar uit dat het

Unie werden de emissiereducties per lidstaat

Kyoto-protocol

vastgelegd. Zo moet België de uitstoot van

‘De klimaatverandering brengt een hele beweging op gang: de gevolgen zijn moeilijk in te schatten.’

dode letter zou

broeikasgassen met 7,5 procent verminderen

blijven. Pas toen

ten opzichte van 1990. Dat percentage werd

ten. Daarnaast spelen ook lachgas (n2o) en de

Rusland in november 2004 als laatste de ratifi-

dan weer opgesplitst voor de drie gewesten:

zogenaamde gefluoreerde gassen – die onder

catieprocedure voltooide, werd het Kyoto-pro-

voor Vlaanderen geldt een reductiever- >

meer gebruikt worden in koelinstallaties – een belangrijke rol.

ZON

Kyoto-protocol Vandaag zijn zowat alle klimatologen het eens over de menselijke invloed op het klimaat.

Toch duurde het jaren om alle neuzen in dezelfde richting te krijgen. Ook de politieke leiders namen het probleem aanvankelijk weinig serieus. ‘Het fenomeen van de klimaatverandering

1. Zonnestralen gaan door de atmosfeer.

werd voor het eerst aangekaart in 1992, tijdens de wereldmilieutop in Rio de Janeiro over duur-

SSEN A G S IKA E O BR

De broeikasgassen laten een deel van de infraroodstraling door, maar kaatsen ook een deel terug naar de aarde. Hoe meer broeikasgassen er zijn, hoe meer infraroodstraling en dus warmte er naar de aarde wordt teruggekaatst. Daardoor warmt de aarde op.

zaamheid,’ zegt Johan Brouwers. ‘Daar werd toen een Klimaatverdrag ondertekend door 166 landen, waaronder ook de Verenigde Staten. Veel concrete afspraken stonden daar niet in. Men besefte wel dat er iets moest gebeuren,

maar het zou nog vijf jaar duren vooraleer de

Die volgende stap kwam er in 1997 met het Kyoto-protocol. Op de vn Klimaatconferentie in Kyoto engageerde een groep industrielanden zich om hun uitstoot van broeikasgassen

volgende stap werd gezet.’

Het aardoppervlak neemt de zonneenergie op, maar stuurt ook infraroodstralen terug de atmosfeer in

AARDE

> s

plichting van 5,2 procent, in Wallonië moet de

hun emissienorm blijven. Ook bedrijven kun-

van de emissie van bijvoorbeeld verzurende

uitstoot met 7,5 procent naar beneden en in

nen onderling emissierechten verhandelen. Dat

stoffen, fijn stof en dioxines op lokaal niveau,’

Brussel mag de emissie, gezien het stedelijke karakter, toenemen met zo’n 3,5 procent.

‘De ontwikkelingslanden zullen de zwaarste tol betalen.’

‘De manier waarop die doelstelling wordt

zegt Johan Brouwers. ‘Die stoffen blijven meer ter plaatse hangen dan co2. Als een land zijn Kyoto-verplichting enkel zou nakomen door te investeren in buitenlandse emissiereductie-

gehaald, mogen we zelf proberen in te vullen.

geheel van maatregelen noemen we de flexi-

projecten of door emissierechten te kopen op

Uiteraard moeten we de emissiereductie in de

bele mechanismen. De klimaatproblematiek is

de internationale markt, zou het geen secun-

eerste plaats op eigen bodem realiseren,’ zegt

immers een wereldwijd probleem. Broeikasgas-

daire baten – namelijk verbeterde luchtkwali-

Johan Brouwers. ‘Toch zijn er ook andere opties.

sen mengen zich in de atmosfeer, of ze nu bij

teit in eigen land – realiseren.’

Zo biedt het Kyoto-protocol de mogelijkheid om

ons worden uitgestoten of aan het andere eind

emissiereducties over de landsgrenzen heen te

van de wereld. Wat dat betreft maakt het dus

En de toekomst?

realiseren. Wie in het buitenland investeert in

niet uit waar die reducties worden gerealiseerd,

Het Kyoto-protocol is een belangrijke stap in

nieuwe milieutechnologieën, krijgt daar emis-

zolang ze maar worden gerealiseerd.’

de aanpak van de klimaatproblematiek, maar

sierechten voor in de plaats. Daarnaast kan een

dat betekent niet dat we na 2012 op onze lau-

land dat zijn Kyoto-doelstellingen niet haalt

‘Maatregelen om de uitstoot van co2 te ver-

weren kunnen rusten. ‘Op dit moment wordt

ook emissierechten kopen bij landen die onder

minderen, zorgen echter ook voor een daling

er al volop nagedacht over de volgende stap,’

Dossier klimaatverandering

www.vmm.be

Johan Brouwers: ‘Als we echt iets aan het probleem willen doen, dan moeten de industrielanden hun uitstoot met 60 tot 80 procent verminderen.’

zegt Johan Brouwers. ‘Als het opnieuw zo lang

wikkelingslanden de zwaarste tol van de kli-

duurt om iedereen over de streep te halen,

maatverandering betalen, in de eerste plaats

kunnen we maar beter vroeg genoeg begin-

de landen waar de industriële ontwikkeling

nen. Die 5 procent is een mooi begin, maar zal

nog niet eens is gestart.

zeker niet volstaan om de klimaatverandering een halt toe te roepen. Als we echt iets aan het

‘Dat is misschien nog het meest tragische

probleem willen doen, dan zullen de industrie-

aspect van de klimaatverandering’, zegt Johan

landen hun uitstoot van broeikasgassen tegen

Brouwers. ‘De landen die het minst tot de pro-

2050 met 60 tot 80 procent moeten verminde-

blematiek hebben bijgedragen, zullen de

ren. En daar zijn we nog lang niet.’

zwaarste gevolgen moeten dragen. Als bij ons de zeespiegel stijgt, dan bouwen we gewoon

Daarnaast is het belangrijk dat niet alleen de

hogere dijken. Maar daar hebben ze in landen

Verenigde Staten – ’s werelds grootste vervui-

als Bangladesh helaas de middelen niet voor.

ler - maar ook de ontwikkelingslanden bij de

Het Westen draagt dan ook een belangrijke

volgende ronde mee op de kar springen. Die

verantwoordelijkheid: we hebben de vruch-

werden voorlopig vrijgesteld van reductie-

ten geplukt van de industriële ontwikkeling,

verplichtingen, terwijl landen als India en

dus moeten wij ook de grootste inspanningen

China gaandeweg een belangrijk aandeel krij-

leveren om de negatieve gevolgen te beperken.

gen in de uitstoot van broeikasgassen. Want

We hebben immers geen tijd te verliezen.’

zelfs al worden alle doelstellingen uit het verdrag gerealiseerd, dan nog zal de uitstoot van

Lees meer op www.milieurapport.be

broeikasgassen de komende jaren wereldwijd blijven toenemen. Bovendien zullen de ont-

6 Broeikasgassen in de emissie-inventaris

De korf van zes

In de emissie-inventaris lucht houdt de Vlaamse Milieumaatschappij bij welke vervuilende stoffen en broeikasgassen in Vlaanderen op jaarbasis worden uitgestoten. Maar wat zijn nu die broeikasgassen? En waar komen ze vandaan? Wij vroegen het aan inventarisbeheerder Miet D’heer.

n het verdrag van Kyoto spelen zes broeikasgassen een rol: koolstofdioxide (co2), methaan (ch4), lachgas (n2o) en drie F-gassen (hfk’s,

Binnen de klimaatproblematiek heeft koolstofdioxide of co2 het groot-

pfk’s en sf6). We spreken ook van de ‘korf van zes’. In Vlaanderen

ste aandeel. In 1990 was co2 verantwoordelijk voor 77 procent van alle

wordt de uitstoot van die gassen bijgehouden in een databank. ‘Het

CO2

opstellen van zo’n inventaris is een hele klus,’ zegt Miet D’heer. ‘Wij

broeikasgassen in Vlaanderen. Ondertussen is dat percentage nog

gestegen tot 85 procent in 2004.

baseren onze gegevens niet enkel op metingen, maar ook op berekenin-

Welke sectoren?

gen en wetenschappelijke studies en modellen. De uitstoot van co2, het

¬ De verbranding van fossiele brandstoffen speelt een cruciale rol.

belangrijkste broeikasgas, kan het nauwkeurigst worden ingeschat via

Belangrijk zijn de toenemende emissies van het wegverkeer: er rij-

berekeningen op basis van de koolstofinhoud van de brandstoffen. Wij

den steeds meer auto’s, we leggen jaarlijks meer kilometers af en de

trachten zo schattingen te maken van de uitstoot, en daardoor is ons

werk nooit helemaal af. Naarmate er bijvoorbeeld meer wetenschappe-

capaciteit van onze wagens neemt toe.

¬ Ook bij de verwarming van gebouwen komt elk jaar meer co2 vrij.

lijke inzichten komen, is het soms noodzakelijk om de uitstoot opnieuw

Er worden steeds meer huizen verwarmd, maar ook meer kamers in

in te schatten. Daarbij is het van groot belang om ervoor te zorgen dat

die huizen. En zelfs al neemt het aandeel van aardgas toe, dan nog

die uitstoot voor de hele tijdreeks consistent wordt ingeschat.’

blijven (te) veel mensen met stookolie verwarmen, wat nadeliger is

voor de co2-uitstoot. Bovendien worden onze gezinnen steeds klei-

Rapporteren

ner, waardoor het aantal wooneenheden met aparte verwarmingsin-

Het dynamische karakter van de emissie-inventaris maakt de klimaat-

stallatie toeneemt.

discussie er niet eenvoudiger op. Miet D’heer: ‘Begin dit jaar moesten de

¬ De elektriciteitscentrales produceren elk jaar meer elektriciteit.

Europese lidstaten, waaronder België, definitief bepalen hoeveel broei-

Toch zien we hier de co2-uitstoot in verhouding niet meer toene-

kasgassen ze tijdens het Kyoto-referentiejaar 1990 hebben uitgestoten.

men, omdat heel wat centrales op aardgas zijn overgeschakeld en het

Die getallen worden nog voortdurend bijgestuurd, maar je moet ergens

gebruik van steenkool vermindert.

een lijn trekken. Als we onze emissie in Vlaanderen met 5,2 procent wil-

¬ Ook in de industrie neemt de co2-uitstoot toe. Vooral de metaal-

len verminderen, moet er eerst een consensus over het referentiecijfer

sector is energieverslindend, maar ook de raffinaderijen doen een

bestaan. Zelfs al is dat voor inventarisbeheerders bijna een utopie.’

stevige duit in het zakje.

Dossier klimaatverandering

CH4

www.vmm.be

Global Warming Potential

In 1990 bedroeg het aandeel van ch4 of

Elk broeikasgas draagt in verschillende

methaan nog 6 procent van alle broeikasgas-

mate bij tot het broeikaseffect. Zo is het aandeel van de uitstoot van f-gassen eerder beperkt, maar het effect op de klimaat-

Welke sectoren?

verandering des te groter. Om de verschil-

¬ In de landbouwsector spelen zowel de verteringsprocessen bij vee als de mestopslag en -verwerking een grote rol. De inperking van de veestapel heeft tot aanzienlijke reducties geleid. ¬ Ook de afvalverwerking is een belangrijke

sen. Sindsdien is de uitstoot van methaan in Vlaanderen licht gedaald.

N20

lende broeikasgassen met elkaar te kunnen vergelijken, maken we gebruik van het Global Warming Potential (gwp). Op die manier kan de uitstoot van elk broeikasgas worden uitgedrukt als een c02-equivalente emissie.

Lachgas of N2O was in 1990 goed voor 9 pro-

Zo is het effect van 1 ton methaan (ch4) op

bron van methaan. Het aandeel van de uit-

cent van alle broeikasgasemissies in Vlaande-

het broeikasgebeuren 21 keer groter dan dat

stoot door stortplaatsen is sterk gedaald,

ren, maar net als bij methaan neemt dat per-

van 1 ton co2. Methaan heeft met andere

onder meer doordat methaan (biogas) uit de

centage geleidelijk af.

woorden een opwarmend vermogen of gwp

stortplaatsen wordt opgevangen voor ener-

Welke sectoren?

van 21. Voor n2o bedraagt de gwp-waarde

giedoeleinden, het afval selectiever wordt

¬ In de landbouwsector komt lachgas vrij door

310, en voor de f-gassen kunnen de gwp-

opgehaald en het beleid een grotere klem-

de opslag van mest, maar ook door emissies

toon legt op afvalverbranding.

van de bewerkte landbouwgronden. Ook

waarden oplopen tot in de duizendtallen.

hier is een daling van de uitstoot merkbaar door een inperking van de veestapel en het gebruik van nieuwe landbouwtechnieken. ¬ Ook bij een aantal industriële processen

F-gassen

De f-gassen spelen een rol in de afbraak van

komt lachgas vrij, de productie van salpe-

de ozonlaag. Sommige werken ook het broei-

terzuur in het bijzonder. Ook hier werden de

kaseffect in de hand. In het protocol van Kyoto

laatste tijd ernstige inspanningen geleverd

werden drie f-gassen opgenomen: de hfk’s (of

om de uitstoot te verminderen, onder meer

gehalogeneerde fluorkoolwaterstoffen), de

door het gebruik van katalysatoren.

pfk’s (perfluorkoolwaterstoffen) en sf6 (zwavelhexafluoride).

Welke sectoren? ¬ Tot voor kort was 93 procent van alle f-gassen in Vlaanderen afkomstig van één enkel bedrijf in de Antwerpse haven. De bouw van een naverbrandingsinstallatie heeft daar tot een enorme emissiereductie geleid. ¬ f-gassen worden onder meer gebruikt in koelinstallaties, brandblusapparaten en bij de

productie van schuimen. Er worden steeds minder cfk’s gebruikt sinds ze door het protocol van Montreal (1987) aan banden werden gelegd omdat ze de ozonlaag sterk aantasten.

Hopen op

Luc Debontridder (kmi): ‘In het verleden waren er wel vaker temperatuurstijgingen, maar nooit zo abrupt als nu.’

Dossier klimaatverandering

www.vmm.be

Een klimatologische kijk op Kyoto

Vlaamse tropen? Over de impact van het broeikaseffect op ons klimaat zijn de meningen verdeeld. Sommige klimatologen beschouwen de recente golf van overstromingen als een teken aan de wand. Volgens anderen loopt het allemaal nog zo’n vaart niet. Ergens halfweg beide kampen treffen we Luc Debontridder, klimaatspecialist bij het kmi.

lega’s stelden een temperatuurstijging vast.

rio’s. Op basis van de meest recente modellen

Uiteindelijk bleek er maar één mogelijke ver-

kunnen we een schatting maken voor de perio-

klaring: de menselijke uitstoot van broeikas-

de 2050 tot 2100. In het beste geval, dus als we

gassen zorgt voor een opwarming van ons kli-

de uitstoot van broeikasgassen onder controle

maat.’

houden, krijgt West-Europa hogere maximumtemperaturen tijdens de zomer, met meer hit-

Merken we daar nu al iets van? Zijn de hevi-

tegolven en meer droogteperiodes tot gevolg.

ge stormen van vorig jaar een gevolg van die

Maar ook de winters worden warmer, waardoor

klimaatverandering?

er minder sneeuw valt. We verwachten een glo-

‘We hebben nog geen rechtstreeks verband

‘Het protocol van Kyoto moet ervoor zorgen dat we het point of no return niet bereiken.’

kunnen aantonen tussen de stijging van de temperatuur en het frequenter voorkomen van extreme weersomstandigheden. De reeks

Luc Debontridder: ‘De waarnemingsreeks van

gegevens waarover we nu beschikken is te

Ukkel vertoont sinds 1987 een merkwaardige

kort om sluitende conclusies te trekken. Ook

graden tegen 2100. De zomerse droogtes zul-

sprong. Op amper twintig jaar tijd is de gemid-

in de evolutie van de neerslagregimes valt op

len bij ons worden afgewisseld met periodes

delde temperatuur in Vlaanderen met 0,6 gra-

dit moment nog geen significante toename te

van overvloedige neerslag. Daarnaast neemt

den gestegen. Dat is niet zo uitzonderlijk: in

merken. Voorlopig zien we enkel in de tempe-

ook de luchtvochtigheid toe: we krijgen vaker

het verleden waren er wel vaker stijgingen van

ratuurreeksen een verandering.’

die aard. Wel vreemd is dat die temperatuur-

bale toename van de temperatuur met 2 à 3

drukkend weer, wat tot gezondheidsproblemen leidt. Of er méér tropische stormen

stijging in het verleden nooit zo abrupt was

Nice van het noorden

komen, valt moeilijk te voorspellen, maar wel-

als nu. Aanvankelijk dachten we dat de aanvoer

Maar de klimaatverandering kan wel tot

licht zullen ze wel in kracht toenemen.’

extremen leiden? En wat gebeurt er in het slechtste geval? tussen zat. Maar ook onze buitenlandse col- ‘Wij houden rekening met verschillende scena- ‘Dan spreken we van Business As Usual: we laten de boel op z’n beloop en we zien wel of de natuur zich aanpast. Er bestaat nu eindelijk een consensus over het point of no return. Op een bepaald moment zullen de gevolgen onomkeerbaar worden. En dan hebben we de situatie niet meer in de hand. Als we geen drastische maatregelen nemen, zouden we dat punt al tussen 2025 en 2030 bereiken. Het protocol van Kyoto moet er net voor zorgen dat zo’n point of no return er niet komt. En het is mogelijk om daar iets aan te doen, alleen begint het nu echt wel te dringen.’ Twee à drie graden warmer: zullen we dat wel voelen? ‘Toch wel. We zullen de huidige temperatuur van Nice evenaren. Dat betekent helaas niet > © Danny Terryn

van warme stadslucht uit Brussel daar voor iets

dat de zon meer zal schijnen. Daarvoor zullen we nog altijd naar het zuiden moeten. Het betekent wel dat de klimaatzones opschuiven naar het noorden. In Spanje zou de winterse neerslag met 20 tot 30 procent verminderen. En dat merken we nu al. Bepaalde delen in het

‘Als de zeespiegel blijft stijgen, zitten de Nederlanders met een serieus probleem.’

het warmer wordt, zal ook de zeespiegel sneller stijgen. In het beste geval met 9 cm, in het slechtste geval met 88 cm. In België verwachten we een toename van ongeveer 20 cm. Voor ons is dat niet catastrofaal, maar de Nederlanders zitten wel met een probleem: 60 procent van het grondgebied ligt daar onder zeeniveau. Daar zullen dus grote infrastructuurwerken nodig zijn.’ En in de rest van de wereld?

Spaanse binnenland veranderen in echte woes- ‘Daar zullen de gevolgen nog veel tragischer zijn. tenijen. De laatste tien jaar heeft het er tijdens Landen met grote rivierdelta’s – Egypte, Venezude winter bijna niet meer geregend. Die evo- ela, Bangladesh – zullen steeds vaker met overlutie geldt trouwens voor alle landen rond de stromingen te maken krijgen. Nu zijn dat vaak Middellandse Zee.’ heel vruchtbare gebieden waar veel mensen wonen, maar door de aanvoer van zout zeewa-

Volksverhuizingen

ter zullen die streken op termijn onvruchtbaar

Ook de zeespiegel zou stijgen?

worden. Er zullen dus grote volksverhuizingen

‘Dat klopt. Maar niet in de eerste plaats omdat

op gang komen in gebieden waar de mensen het

de ijskappen of de gletsjers smelten. Wel door

hoe dan ook al niet breed hebben. Bij ons blij-

thermische expansie: water zet uit naarmate de

ven de gevolgen vooralsnog beperkt, maar dat

temperatuur stijgt. Op dit moment gaat het nog

is geen reden om nu niet in te grijpen.’

om een stijging van 1 à 2 mm per jaar. Maar als

Klimaatverandering bren

Het noorden De klimaatverandering beïnvloedt ook de seizoenen: het wordt steeds vroeger op het jaar warmer en het koelt steeds later af. Sommige planten en dieren raken daardoor danig in de war. Luc De Bruyn van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek kijkt nauwlettend toe.

Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (inbo) voert beleidsondersteunend onderzoek naar

natuurbehoud. Om de twee jaar

brengt het inbo een lijvig natuurrapport uit over de toestand van de natuur in Vlaande-

ren: welke soorten worden waargenomen en

Een ijsberg vertelt

met welke problemen hebben ze al dan niet te

Om de evolutie van de temperaturen door

kampen? Daarnaast worden in dat rapport ook

de eeuwen heen te vergelijken, voeren kli-

enkele specifieke thema’s uitgespit. Eén ervan

matologen ijsboringen uit. Aan de opper-

is de klimaatverandering.

vlakte bevat water vrij veel gassen in een evenwichtsverhouding met de atmosfeer

Twee grote gevolgen

daarboven. Wanneer het water bevriest,

‘De klimaatverandering brengt bij plant en

komen ook die gassen vast te zitten. Door

dier twee grote verschuivingen op gang,’ zegt

een boring uit te voeren in een ijslaag en

Luc De Bruyn. ‘Allereerst is er een belangrij-

de aanwezige gasbelletjes te analyseren,

ke verandering in de fenologie of de timing

kunnen we nagaan in welke mate de broei-

van natuurlijke processen. Doordat het vroe-

kasgassen door de eeuwen heen zijn toe-

ger op het jaar warmer wordt, treden bepaal-

genomen.

de verschijnselen in de natuur ook vroeger op: de paddentrek, het botten van de bomen, de

Dossier klimaatverandering

Vinpootsalamander

www.vmm.be

Competitieve interacties Onder invloed van de verschuivingen ontstaan nieuwe competitieve interacties tussen soorten. Diersoorten die vroeger niet in

ngt fauna en flora op hol

onze contreien voorkwamen, gaan op zoek naar voedsel en vormen zo een bedreiging

kwijt

voor bestaande soorten. Ook de verandering in fenologie vormt voor nogal wat soorten een bedreiging. ‘Neem nu het ver-

aankomst van de trekvogels… Anderzijds is er

Hetzelfde geldt voor de fenologie. Soorten

haal van de kikker en de salamander,’ zegt

ook een geografische beweging aan de gang:

die zich snel genoeg kunnen aanpassen aan

Luc De Bruyn. ‘Kikkers leggen hun eitjes

sommige dieren, maar ook planten, schuiven

de vroege lentetemperaturen, hoeven zich

heel vroeg op het jaar. Op het moment dat

geleidelijk op naar het noorden, waar het koe-

niet meteen zorgen te maken. Luc De Bruyn:

de salamanders uit hun winterslaap ontwa-

ler is. In bergachtige gebieden gaan bepaalde

‘Vervelender wordt het wanneer er ook ande-

ken, zijn de dikkopjes al groot genoeg om

soorten ook hogerop verkoeling zoeken.’

re factoren in het spel zijn. Zo zijn er bijvoor-

niet te worden opgegeten. Nu duikt de sala-

beeld dieren en planten die hun activiteiten

mander onder invloed van de temperaturen

Daarnaast heeft de klimaatverandering ook een

baseren op daglengte. De klimaatverandering

steeds vroeger op, zodat de jonge dikkopjes

paar belangrijke neveneffecten, die geen direct

heeft immers geen invloed op de lengte van

een gemakkelijke prooi vormen.’

gevolg zijn van de temperatuurstijging. Door de

de dagen. Het is niet omdat het vroeger op

toename van de hoeveelheid co2 in de atmos-

het jaar warmer wordt, dat ook de zon vroeger

feer zullen de planten in onze streken beter

opkomt. Nu al raken sommige dieren en plan-

groeien, waardoor het bij ons aanzienlijk groe-

ten daardoor ernstig in de war.’

De koolmees en de rups

plaats op aarde. De impact van de klimaatveran-

Generalisten

Een Nederlandse studie over het gedrag

dering is niet in alle streken even groot.

Het gevolg van al die verschuivingen, is dat

van koolmezen vormt een mooie – of liever:

nogal wat soorten zullen verdwijnen. ‘Vooral

tragische – illustratie van het sneeuwbal-

ner kan worden. Alles hangt natuurlijk af van de

Barrière

de gespecialiseerde soorten, die gebonden zijn

effect dat de klimaatverandering op gang

Nu lijkt dat op het eerste gezicht geen probleem:

aan een specifieke habitat, krijgen het lastig,’

brengt. Normaal gezien valt het uitsluipen

lente en zomer duren gewoon wat langer, en de

zegt Luc De Bruyn. ‘De generalisten die overal

van de rupsen van de wintervlinder samen

natuur past zich wel aan. ‘Het wordt wel proble-

kunnen gedijen, meestal veel eieren kunnen

met de broedperiode van de koolmees.

matisch wanneer bepaalde soorten zich niet snel

leggen en over een goed verspreidingsmecha-

Onder invloed van de temperatuurstij-

genoeg aan die nieuwe situatie kunnen aanpas-

nisme beschikken, hebben veel minder pro-

ging komen de rupsen echter steeds vroe-

sen,’ zegt Luc De Bruyn. ‘Zo kan een soort alleen

blemen. En dat lijdt tot een vergrijzing van de

ger, waardoor de koolmezen niet genoeg

naar het noorden verhuizen als ze in staat is om

natuur: alleen de soorten die zich hebben aan-

te eten hebben. Bovendien blijken ook de

zich te verplaatsen. Maar ook de natuurlijke

gepast aan de nabijheid van de mens zullen op

eikenbladeren, waarmee de rupsen zich

woongebieden moeten dicht genoeg bij elkaar

termijn de klimaatverandering overleven.’

voeden, op dat moment nog niet ontloken, zodat het aantal rupsen elk jaar klei-

liggen om migratie mogelijk te maken. Door vernietiging van de habitat en versnippering is dat

Meer info via www.nara.be

ner wordt. En dat vormt dan weer een bij-

niet het geval. Zo blijkt een zwaar verstedelijkt

komende bedreiging voor de koolmees,

gebied als Vlaanderen voor zuidelijke vlinder-

die haar broedsucces jaar na jaar ziet afne-

soorten een onoverkomelijke barrière.’

men.

Vlaanderen zet koers naar Kyoto

Alle hens aan dek

Eind 2005 lanceerde de Vlaamse Klimaatconferentie 365 voorstellen om de uitstoot van broeikasgassen de komende jaren te beperken. De industrie zit al een tijdje op het goede spoor, en nu wordt ook van de gezinnen een extra inspanning verwacht. Vlaams milieuminister Kris Peeters legt uit waarom. Kris Peeters: ‘Wij moeten onze uitstoot van broeikasgassen in de periode 2008-2012 met 5,2 procent verminderen ten opzichte van referentiejaar 1990. Voor een dichtbevolkt gebied als Vlaanderen is dat een heel belangrijke uitdaging. Bovendien is onze regio sterk geïndustrialiseerd. Zo is de chemische cluster rond Antwerpen de tweede grootste in de wereld na Houston, Texas. Het is dus heel belangrijk om nu al in actie te schieten. We zijn immers nog een eind van onze doelstelling verwijderd. In 2004 hebben we met z’n allen 3,6 procent meer broeikasgassen uitgestoten dan in 1990. Als de overheid geen bijkomend beleid zou voeren, dan zouden we tegen 2012 op +15 procent uitkomen. Maar dankzij het huidige overheidsbeleid en de nog te nemen maatregelen, zitten we nu al op -1,5 procent. Tegen 2012 moeten we aan -5,2 procent komen. We hebben dus al 80 procent van de weg afgelegd.’ Hoe zullen we die uitdaging het hoofd bieden? Kris Peeters: ‘Door alle betrokken sectoren bij het debat te betrekken. In juni vorig jaar riepen we voor het eerst de Vlaamse Klimaatconferentie

‘We willen de mensen overtuigen om zelf initiatieven te nemen.’

bijeen. Meer dan 300 vertegenwoordigers van bedrijven, bedrijfsfederaties, werknemers- en werkgeversorganisaties, milieuverenigingen, universiteiten, lokale besturen en overheden zaten mee rond de tafel. In oktober 2005 for-

muleerde de Klimaatconferentie 365 voorstellen. Tijdens een bijeenkomst van de stuurgroep van de Klimaatconferentie, eind februari, werd een stand van zaken opgemaakt. De voorstellen werden door de overheid behandeld, rekening houdend met onder meer de uitvoerbaar26

heid en de haalbaarheidstermijn. De gekozen maatregelen zullen worden gebundeld in het Vlaams Klimaatbeleidsplan 2006–2012, dat nog voor deze zomer verschijnt.’

De vervuiler betaalt Waar situeren die maatregelen zich? ‘Bij de klimaatproblematiek denkt iedereen automatisch aan de industrie. Die moet belangrijke inspanningen blijven leveren, ook al heeft de industrie al een aantal stappen ondernomen om de uitstoot van broei-

Dossier klimaatverandering

www.vmm.be

kasgassen te verminderen. Minstens even

kost veroorzaakt. Uiteraard mogen we in een

taat in de klas een graadje lager. Volgend jaar

belangrijk is het aandeel van de transportsec-

dergelijk systeem het recht op mobiliteit voor

zullen we die actie niet alleen in de scholen

tor. En dan heb ik het niet alleen over vracht-

iedereen niet uit het oog verliezen.’

herhalen, maar ook in de overheidsgebouwen

wagens, maar zeker ook over het transport van

en in de bedrijven.’

ons allemaal. Wij moeten leren om minder snel

Warme truien

naar de wagen te grijpen als er alternatieven

Dat zijn heel concrete maatregelen. Hoe

Grote symboolwaarde

bestaan. En we moeten ons een milieuvrien-

gaat u de burger sensibiliseren?

Ziet het ernaar uit dat we onze Kyoto-doel-

delijke rijstijl eigen maken. Ook de energiesec-

‘Met zeer gerichte acties. In mei starten

stelling zullen halen?

tor kan een belangrijke bijdrage leveren, door

we onze spaarlampenactie opnieuw op: elk

‘Als we alle voorstellen die nu op tafel liggen

verder te investeren in groene stroom. En ten

gezinslid – op het gezinshoofd na, die bij de

tijdig realiseren, hebben we 80 procent van de

slotte wordt ook van de landbouw een extra

vorige actie al een spaarlamp kreeg – ontvangt

weg afgelegd. Dat is een heel eind, maar nog

inspanning verwacht.’

een kortingsbon van 5 euro om een spaarlamp

niet genoeg. We zullen moeten nagaan welke

En hoe passen de gezinnen in het plaatje?

naar keuze te kopen. En zo zullen er nog acties

bijkomende maatregelen we nog kunnen tref-

‘Tot nu toe bleef de burger een beetje buiten

volgen: sensibiliseren zonder te sanctioneren,

fen. Ook de flexibele mechanismen kunnen

schot, maar daar komt nu verandering in. De

al is dat geen eenvoudige oefening.’

ons helpen: als we in het buitenland inves-

grootste uitdaging bestaat erin om de men-

Hoe dan ook: als de burger niet mee wil,

teren in milieuvriendelijke projecten, krijgen

sen bewust te maken van de klimaatproblema-

krijgt hij vroeg of laat toch de rekening

we emissierechten in de plaats. Zo zullen we

tiek. Neem nu de woningbouw: onze huizen

gepresenteerd?

in Chili een stortgasproject mee realiseren of

zijn onvoldoende geïsoleerd en geventileerd.

‘Als wij het klimaatprobleem niet oplossen,

in Oost-Europa zwaar verontreinigende fabrie-

Daarom werkten we de Energieprestatierege-

zullen wij letterlijk én figuurlijk de boete beta-

ken helpen saneren qua energieverbruik. Maar

len. Vooral de volgende

‘Als kind maakte ik de overstromingen in Ruisbroek mee. Ik weet dus welke impact natuurrampen kunnen hebben.’ generaties – onze kin-

het blijft wel onze filosofie om zoveel mogelijk

ling uit: sinds 1 januari 2006 is elke bouwer of

achterkleinkinderen – zullen met serieuze pro-

klimaatproblematiek betrokken?

verbouwer aan strengere normen inzake isola-

blemen worden geconfronteerd.’

‘Ik ben heel gevoelig voor wat extreme weers-

tie en ventilatie onderworpen. Wie een woning

Op welke manier geeft de Vlaamse overheid

omstandigheden kunnen aanrichten. In 1976

verkoopt of verhuurt, zal bovendien een Ener-

het goede voorbeeld?

heb ik als kleine jongen de overstromingen in

gieprestatiecertificaat moeten voorleggen,

‘Uiteraard draagt de overheid haar steentje

Ruisbroek meegemaakt. Ik weet dus heel goed

waaruit de toekomstige bewoner kan opmaken

bij. Zo hielden we deze winter een warme trui-

welke impact natuurrampen op een mensenle-

hoe energievriendelijk – of energieverslindend

endag op de scholen: één dag lang zetten 700

ven kunnen hebben. Dit dossier heeft voor mij

– zijn nieuwe woning is. Ook de gezinswagens

scholen in Vlaanderen en Brussel de thermos-

dan ook een grote symboolwaarde.’

deren, kleinkinderen en

projecten op eigen bodem te realiseren.’ In hoeverre voelt u zich persoonlijk bij de

willen we bij het probleem betrekken: daar speelt overigens niet alleen co2 mee, maar ook het probleem van fijn stof. Het regeerakkoord

spreekt over de invoering van een wegenvignet, dat niet tot een meerkost mag leiden voor de Vlaming. Ik schat wel in dat we op lange termijn naar een stelsel van rekeningrijden zullen evolueren. In zo’n stelsel wordt zowel de milieu-, de infrastructuur- als de kost van de

Sinds 1 januari 2006 is elke bouwer of verbouwer aan strengere normen inzake isolatie en ventilatie onderworpen.

files effectief aangerekend aan diegene die de

Een energie-audit voor een lager verbruik

Uw huis onder de loep In het Vlaamse Klimaatbeleidsplan krijgen de huizen extra aandacht. Blijkbaar zijn onze woningen onvoldoende geïsoleerd, dus stoken we er maar op los. Maar ook met elektriciteit springen we allesbehalve efficiënt om, alleen zijn we ons daar niet altijd van bewust. Een energie-audit helpt u om uw verbruik in kaart te brengen.

ij de uitstoot van broeikasgassen zijn we met zijn

die mogelijkheid ook voor particulieren. Het Gentse bedrijf-

allen betrokken, dus is het maar normaal dat ieder

je e-ster bijvoorbeeld, werd in 2004 opgericht en voerde

van ons zijn steentje bijdraagt om de opwarming van

inmiddels meer dan 250 audits uit in nieuwe en minder

de aarde tegen te gaan. Het Vlaamse Klimaatbeleids-

nieuwe huizen.

plan verdeelt de inspanningen netjes onder de betrokken sectoren: industrie, landbouw en verkeer, maar ook de gezinnen.

Stapje verder

In die laatste categorie komen vooral de woningen in het vizier. ‘Toen ik tien jaar geleden mijn huis verbouwde met het oog Zo zijn er strengere normen voor de isolatie en de ventilatie van

op een lager verbruik, verklaarden de mensen me voor gek,’

nieuwe woningen, en een reeks financiële stimulansen voor

zegt zaakvoerder Wim De Groote. ‘De energieprijzen waren

energiebesparende maatregelen in bestaande huizen.

laag, en de milieuproblematiek was minder acuut dan van-

Maar om te weten hoe u kunt besparen, is het goed om

Leefmilieu plots veertig man voor mijn deur stond. En zo

daag. Tot er tijdens een openhuizendag van de Bond Beter eerst een duidelijk zicht te krijgen op uw verbruik. Grote

kwam ik op het idee om energieadvies aan particulieren te

bedrijven kunnen al langer een gespecialiseerde energie-

geven. Met succes, want e-ster kan de aanvragen nauwe-

audit laten uitvoeren, maar sinds een tweetal jaar bestaat

lijks bijhouden.’

Dossier klimaatverandering

Prediken in de woestijn

‘De meeste auditeurs richten zich enkel op isola-

Het leukste resultaat van een energie-audit is

tie en verwarming,’ zegt Wim De Groote. ‘E-ster

uiteraard de lagere energiefactuur. Maar ook

gaat nog een stap verder: wij meten het totale

het milieu vaart er wel bij. Wim De Groote:

energieverbruik in de woning en identificeren

‘Sommige klanten doen het enkel om het geld.

de belangrijkste besparingsposten. Isolatie is

Vaak zijn dat ook de grootste verbruikers: zelf-

één factor, maar niet noodzakelijk de belang-

standige thuiswerkers of vrije beroepen. Onze

rijkste. In een recent huis zijn de mogelijkheden

milieubewuste klanten zitten vaak al onder

om verder te isoleren doorgaans beperkt. In een

het gemiddelde verbruik, maar willen het nog beter doen. En zelfs daar kunnen we vaak nog

om te isoleren, maar is het vaak een dure zaak.

30 tot 40 procent besparen. In elk geval mer-

Toch kan je ook in die gevallen een pak besparen

ken we dat de mensen meer met energiever-

Met stip gestegen: de pc

door rationeler met verwarming, warm water

‘Kleine ingrepen kunnen alles samen een besparing van 30 procent opleveren.’

Een belangrijke trend in het energiever-

In een gemiddeld huis gaat de grootste hap uit

bruik bezig zijn dan vroeger, en niet alleen

apparaten. Maar hoe houdt u het verbruik

het energiebudget naar verwarming. De ver-

door de hoge energieprijzen. Ik heb lange tijd

van uw computer binnen de perken?

warmingsketel gaat niet zelden met 40 procent

gedacht dat ik in de woestijn stond te prediken,

Schakel de computer uit na gebruik

van de globale energiefactuur lopen. Nummer

maar nu begint men toch te beseffen dat het

Een computer verslijt heus niet sneller

twee is warm water: afhankelijk van de gezins-

zo niet verder kan. Ik hoop dat we niet te laat

wanneer u hem elke avond uitschakelt.

situatie goed voor 10 procent van het totale

zijn om het tij nog te keren.’

Bovendien kan de hardware bij een blik-

en elektriciteit om te springen.’

Kleine ingrepen, grote resultaten

oude boerderij is het bijvoorbeeld wel mogelijk

Wat houdt zo’n energie-audit nu eigenlijk in?

www.vmm.be

bruik van de gezinnen is de opmars van de computer. Volgens Wim De Groote is de pc de snelste groeier onder de elektrische

seminslag of een spanningspiek zwaar

energieverbruik. De overige 50 procent gaat op aan elektriciteit. In een gezin met kinderen

Voor meer informatie over de energie-audits

beschadigd raken.

betekent dat concreet: koelen en vriezen, de

kan u terecht bij e-ster bvba, tel. 09 221 69 14,

Schakel de randapparatuur uit

droogkast, de vaatwas en de verlichting.

info@e-ster.be, www.e-ster.be.

Printer, scanner of webcam verbruiken allemaal energie, zelfs al staan ze op sluimer-

‘Onze klanten ontvangen een gedetailleerd

stand. Ook de kabelmodem of de draad-

rapport met een reeks aanbevelingen om hun

loze router schakelt u ’s nachts beter uit,

verbruik naar beneden te halen,’ zegt Wim De

al was het maar omdat een draadloos net-

Groote. ‘Dat hoeven niet altijd grote aanpas-

werk eenvoudig te hacken is.

singswerken te zijn. Het gros van onze aanbe-

Gebruik een verdeelstekker met een

velingen bestaat uit kleine ingrepen die binnen

schakelaar

een termijn van vier tot acht weken realiseer-

Liefst een opvallend exemplaar, zodat u

baar zijn, maar die alles samen al een bespa-

het nooit vergeet.

ring van 30 procent opleveren. Uiteraard is nie-

Koop een laptop

mand verplicht om al onze adviezen meteen op

Wie dagelijks achter de computer zit, is beter af met een laptop. Die verbruikt zeven keer minder, laat zich makkelijk

zich laten wachten. Al die tijd zorgen wij voor

transporteren en maakt nauwelijks lawaai.

verdere ondersteuning. Als het moet, helpen we zelfs om de juiste installateur te vinden.’

te volgen. Grotere werken, zoals de vervanging van een dak, kunnen makkelijk twee jaar op

Bovendien komen er minder materialen bij de productie kijken.

Vmm krijgt nieuwe structuur

‘Eén aanspreekpunt voor integraal waterbeheer’ Onder het motto Beter Bestuurlijk Beleid (BBB) krijgt de Vlaamse overheid een nieuwe organisatiestructuur. Ook voor de vmm bracht deze hervormingsoperatie een aantal verschuivingen mee. Michiel Van Peteghem, die voor de vmm het BBB-project coördineert, legt uit wat de vernieuwing voor u betekent. Hoe drastisch is de bbb-hervorming voor de

verschuiving dat er voortaan één Vlaams aan-

vmm?

spreekpunt is voor het integrale waterbeheer.

stemen, taken die door de afdeling Water van

Michiel Van Peteghem: ‘Sinds 1 april 2006 is de

Dat betekent dat alle taken die samenhangen

aminal worden uitgevoerd. Met het water-

‘Alle taken voor integraal waterbeheer van het leefmilieubeleid zijn voor het eerst gecentraliseerd.’

titeit en het operationele beheer van watersy-

Vlaamse Milieumaatschappij een Intern Ver-

met integraal waterbeheer voor het eerst bin-

zelfstandigd Agentschap (iva) met rechtsper-

nen één dienst zijn gegroepeerd.’

soonlijkheid in plaats van een Vlaamse Open-

Wil dat zeggen dat de vmm er nieuwe taken

bare Instelling (voi). Daardoor moeten we

bij heeft gekregen?

bijvoorbeeld net zoals De Lijn en de vrt een

‘Dat klopt, naast waterkwaliteit en de coördina-

systeem wordt het geheel bedoeld van grond-

beheersovereenkomst sluiten met de Vlaamse

tie van het integrale waterbeleid wordt de vmm

water, oppervlaktewater, oevers, waterbodem,

regering. Maar inhoudelijk is de belangrijkste

onder andere ook bevoegd voor de waterkwan-

technische infrastructuur en zelfs de dieren en

Minister

Bbb-hervorming?

Milieu- en Natuurraad van Vlaanderen (minaraad)

De Vlaamse regering besliste in 2000 om een groot vernieuwingsproject

Technische comités

uit te werken dat de Vlaamse

Beleidsraad

overheidsdiensten transparanter en slagvaardiger moet maken. Onder de noemer Beter Bestuurlijk Beleid (bbb) werden 13 beleidsdomeinen

Departement Leefmilieu Natuur en Energie

Vlaamse Milieumaatschappij (vmm) iva met rechtspersoonlijkheid

Vlaams Energieagentschap (vea) iva zonder rechtspersoonlijkheid

Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (ovam) iva met rechtspersoonlijkheid

Agentschap voor Natuur en Bos (anb) IVA zonder rechtspersoonlijkheid

Vlaamse Landmaatschappij (vlm) eva met publiekrechtelijke vorm

Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (inbo) iva zonder rechtspersoonlijkheid

Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Electriciteits- en Gasmarkt (vreg) eva met publiekrechtelijke vorm

uitgetekend, die volgens dezelfde basisstructuur zijn opgebouwd en die elk één bevoegde minister hebben. 30

Na heel wat voorbereidend werk is de bbb-hervorming op 1 januari 2006 doorgevoerd bij alle diensten van de Vlaamse overheid. Sindsdien draagt de vmm het statuut van een Intern Verzelfstandigd Agentschap (iva) met rechtspersoonlijkheid, dat ressorteert onder het beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie (zie organogram).

Ministerie van Leefmilieu, Natuur en Energie

Dossier klimaatveranderingwwww.vmm.be ww.vmm.be

Michiel Van Peteghem: ‘Met water, lucht en milieurapportering krijgt het IVA VMM duidelijk een belangrijke rol in het leefmilieubeleid.’

planten die in en rond het water leven. Voortaan zijn de vmm en de afdeling Water gefuseerd in het nieuwe iva vmm en werken zij samen aan dezelfde doelstellingen.’

Grote verantwoordelijkheid Kreeg de vmm er naast het waterpakket nog meer taken bij? ‘Afgezien van de activiteiten op het vlak van waterbeleid heeft het nieuwe iva min of meer dezelfde opdrachten als de oude vmm. Onze taken op het vlak van de monitoring van de zijn dezelfde gebleven. Met water, lucht en milieurapportering krijgt het iva vmm duidelijk een belangrijke rol in het leefmilieubeleid. We dragen dus een grote verantwoordelijkheid,

luchtkwaliteit en de milieurapportering (mira)

zowel voor het leefmilieu van vandaag, als voor dat van onze toekomstige generatie.’

begroting of de boekhouding bijsturen, mag

intensievere samenwerking tussen het depar-

Blijven alle diensten tijdens de bbb-operatie

dat geen invloed op onze externe dienstverle-

tement en de verzelfstandigde entiteiten of

op dezelfde manier bereikbaar?

ning uitoefenen.’

agentschappen. Daardoor zullen we nauw wor-

‘Dat is alleszins de bedoeling. Zelfs tijdens

Verandert het iva-statuut iets aan de beslis-

den betrokken bij de voorbereiding, de uitvoe-

de omschakeling moeten we al onze taken

singsmacht of de onafhankelijkheid van de

ring en de evaluatie van het beleid, wat trou-

‘Dankzij bbb wordt er intensief samengewerkt op het vlak van leefmilieu, natuur en energie.’

vmm?

wens nu via de milieubeleidsplanning ook al

‘Vroeger had de vmm ook al operationele auto-

het geval is. Dankzij bbb wordt de scope van

nomie onder de rechtstreekse voogdij van

beleidsitems waarrond wordt samengewerkt,

de minister. Over personeelszaken en over-

groter: in het nieuwe beleidsdomein Leefmi-

vlot blijven vervullen. We hebben de voorbije

heidsopdrachten hebben we als iva een iets

lieu, Natuur en Energie krijgt het energiebeleid

maanden heel wat voorbereidend werk ver-

uitgebreidere beslissingsbevoegdheid. Maar

namelijk een volwaardige plaats naast natuur

richt om mogelijke hervormingspijnen – voor

de opvallendste verandering bij bbb is dat er

en milieu.’

de buitenwereld en voor onze medewerkers – – onder meer via een beleidsraad met de ministe vermijden. Als we hier intern bijvoorbeeld de

ter als voorzitter – wordt gestreefd naar een

Meer weten? www.vlaanderen.be/bbb

Naar Vlaamse duinen of verre stranden

Reizen met respect Aan de rand van het zwembad of kuierend op een bergpad vergeten we het soms, maar toerisme is een miljardenindustrie. Net als andere industrieën heeft ook het toerisme een enorme impact op het milieu. Neem uw milieubewustzijn dus mee op vakantie. 32

et transport van en naar de vakan-

transportwijzen de meeste energie per per-

tiebestemming vormt de grootste

soon en vervuilt ook het meest. De auto zit

belasting voor het milieu. Zeker als

ergens tussenin, zeker als het een moderne

u met het vliegtuig reist. Daarnaast

veroorzaakt toerisme ook ter plaatse milieu-

wagen is en er meerdere mensen per auto meereizen.

problemen. Voor de bouw van hotels of andere

¬ Gaat u toch met de auto, zorg dan dat uw ban-

infrastructuur is immers vaak natuur opgeof-

denspanning aangepast is. Zo kunt u tot 10

ferd. Zo zijn in het Alpengebied massaal bos-

procent aan brandstof besparen. Pas ook uw

sen gekapt voor de aanleg van ski-infrastruc-

snelheid en uw rijstijl aan (zie www.rob.be).

tuur. In het hoogseizoen wordt het milieu

¬ Gebruik in de auto de airco met mate, aange-

vervolgens zwaar belast door de aanwezigheid

zien airco het brandstofverbruik doet stijgen.

van soms dichte drommen toeristen.

Ook rijden met open raam of dak, dakkoffers, fietsimperialen en dergelijke doen het ver-

De reis ¬ Bus en trein zijn de milieuvriendelijkste

bruik stijgen. ¬ Gaat u toch met het vliegtuig, dan kunt u even-

manieren om op reis te gaan. Binnen Euro-

tueel de schadelijke co2-uitstoot die u veroor-

pa kunt u met trein of bus zo goed als over-

zaakt, compenseren bij organisaties die in ruil

al geraken. Het vliegtuig verbruikt van alle

bossen aanplanten. Zie www.greenseat.be

De Beslissing

www.vmm.be

of www.treesfortravel.nl. ¬ Ga liever één keer lang op vakantie dan verschillende keren kort: zo spreidt u de milieudruk van het transport. Blijf voor korte vakanties dicht bij huis, en neem zeker niet het vliegtuig.

Overnachten ¬ Ga vooraf na of er hotels of formules zijn die specifiek rekening houden met het milieu. Ook sommige reisorganisaties besteden expliciet aandacht aan milieuaspecten, bijschappelijke kwesties. ¬ Kies voor een eenvoudige accommodatie,

voorbeeld waterzuivering, of sociale, maat-

zoals een vakantiehoeve, bed-and-breakfast of een lokale camping. Dergelijke accom-

Genieten

modaties verbruiken in het algemeen min- ¬ Eet ook eens in lokale restaurantjes, zo der energie en grondstoffen dan een vijfsterrenhotel. ¬ Kies voor een accommodatie die samenwerkt met de lokale bevolking.

Goeie gast ¬ U bent een gast op uw bestemming, hou dan ook een aantal gedragsregels in acht: ruim

steunt u de lokale economie. ¬ Ga niet golfen, tenzij bijvoorbeeld in Schotland of Ierland waar er van nature grasvlak-

Het thuisfront ¬ Schakel verwarming, verlichting en zoveel mogelijk elektrische toestellen uit. Een vakantie is het ideale moment om de koelkast en de vriezer eens leeg te maken.

tes zijn. Het onderhoud van golfterreinen vraagt in de meeste streken immers enorm

Heel wat nuttige informatie vindt u hier:

veel water, meststoffen en pesticiden.

www.duurzaam-toerisme.be/links.html

¬ Activiteiten in ongerepte natuurgebieden zorgen voor veel milieubelasting.

www.vakantievoetafdruk.nl www.echoway.org

uw afval op, blijf tijdens wandelingen op de

¬ Gemotoriseerde watersport kan het milieu

paden, hou honden aan de leiband, beperk

verstoren. Gooi in elk geval geen afval over-

het lawaai, enzovoort.

boord, beperk het lawaai en meer enkel aan

Informatie over ecologische vakantieverblij-

in havens en niet op kwetsbare oevers.

ven vindt u onder meer hier:

¬ Informeer u over de lokale cultuur, zodat u

www.eceat.nl

weet wat aanvaardbaar is en wat niet in de ogen van de lokale bevolking. ¬ Verbruik en vervuil niet te veel water. Het is in

Shoppen

www.yourvisit.info

¬ Koop uw souvenirs op de lokale markt of

www.eco-tip.org

het zuiden een schaars goed en in vele stre-

direct bij de producent. Afdingen hoort erbij,

ken belandt afvalwater rechtstreeks in de

maar betaal een rechtvaardige prijs.

natuur. Gebruik geen vervuilende stoffen zoals milieubelastende wasmiddelen. ¬ Produceer zo weinig mogelijk afval: op heel wat plaatsen wordt het immers niet milieuvriendelijk verwerkt. Neem bijvoorbeeld lege batterijen zeker terug mee naar huis.

www.wnf.nl/souvenirs

¬ Koop geen souvenirs afkomstig van bedreigde diersoorten, zoals koraal, bepaalde schelpen of ivoor. Ook bepaalde planten, fossielen of stenen laat u beter ter plaatse.

www.ecotrans.org

vmm Update

Fotowedstrijd zoekt natuurtalent Houdt u van fotograferen en vindt u uw inspiratie daarvoor in de natuur? Neem dan deel aan de jaarlijkse fotowedstrijd van argus, het milieupunt van kbc. Ook in de editie 2006 reikt de vmm enkele prijzen uit. De vmm werkt al enkele jaren mee aan de fotowedstrijd van argus. Met de wedstrijd willen de organisatoren bijdragen tot een ruimer © Marc De Schuyter

draagvlak voor natuur en milieu. Op 2 december 2005 werden de prijzen uitgereikt van de vorige editie. Naast de titels argus-fotograaf van het jaar en argus-jeugdfotograaf van het jaar, waren er maar liefst 12 categorieën waarin prijzen werden toegekend. De vmm reikte twee prijzen uit, een met als thema ‘Focus op water’ en een met als thema ‘Focus op lucht’. In de categorie Water won Marc De Schuyter uit Tielt, met een landschapsfoto van De Blankaart in het West-Vlaamse Woumen (foto boven). In de categorie Lucht ging de titel naar Erik Van Hurck uit Gent die een indrukwekkende wolkenhemel in Duinbergen op de gevoelige plaat vastlegde (foto onder).

Ook in 2006 kunt u meedingen met uw foto’s waarin natuur en milieu centraal staan. Volwassenen kunnen foto’s insturen in acht categorieën. Voor jongeren vanaf 10 jaar zijn er zes categorieën. In totaal wordt er voor meer dan 10.000 euro aan prijzen uitgereikt. De winnen34

de beelden en ook de halve finalisten worden opgenomen in een reizende tentoonstelling die verschillende locaties in Vlaanderen aandoet. De uiterste inzenddatum is vrijdag 30 juni 2006. Alleen digitale inzendingen worden aanvaard. De prijzen worden uitgereikt op 8 december 2006. U vindt het wedstrijdreglement, de winnaars van vorig jaar en alle nodige informatie op www.argusmilieu.be

www.vmm.be www.vmm.be

Vmm op verplaatsing De vmm neemt geregeld deel aan studiedagen, beurzen of evenementen zoals Batibouw, Agribex enzovoort. Op onze website kunt u nagaan waar u de komende maanden een vmm-stand kunt bezoeken of vmmmedewerkers tegen het lijf kunt lopen. www.vmm.be/evenementen

Vinger aan de pols met mira-t 2005 Eind vorig jaar verscheen het nieuwe milieu- en natuurrapport mira-t 2005, dat elk jaar door het mira-team van de vmm wordt samengesteld in samenwerking met een brede waaier van milieudeskundigen. Het geeft een overzicht van de toestand van het milieu en de natuur in Vlaanderen. Uit het rapport blijkt dat Vlaanderen op heel wat terreinen resultaten boekt, maar vaak is die vooruitgang onvoldoende om de milieudoelstellingen te halen.

Gratis abonnement?

Enkele maatschappelijke evoluties zoals de steeds kleiner wordende gezinnen en de vergrijzing staan vooruitgang op milieuvlak soms in de

Verrekijker is een magazine van de Vlaamse Milieumaatschappij

weg. Anderzijds zijn een aantal milieuproblemen ook erg hardnekkig,

dat drie keer per jaar verschijnt. In elke editie wordt een

zoals bijvoorbeeld de klimaatverandering. Bovendien gebruiken we met

bepaald aspect van het leefmilieu onder de loep genomen.

zijn allen ook nog steeds te veel energie en die energie komt bovendien

Verrekijker geeft heel wat praktische informatie en concrete

nog te vaak uit fossiele brandstoffen.

tips. U kunt zich gratis abonneren via het Infoloket.

Op www.milieurapport.be kunt u de milieu-indicatoren raadplegen,

De recentste nummers kunt u downloaden op

het volledige rapport of bepaalde hoofdstukken downloaden, achter-

www.vmm.be/verrekijker

grondinformatie verzamelen, enzovoort. Wie het mira-t 2005-rapport op papier wil lezen, kan tegen kostprijs (10 euro) een exemplaar bestel-

Wilt u reageren op een artikel? Contacteer Katrien

len via het Infoloket van de vmm.

Smet via het Infoloket van de vmm,

Vlaams waterbeleid op papier

tel. 053 72 64 45, fax 053 71 10 78.

A. Van de Maelestraat 96, 9320 Erembodegem, info@vmm.be,

Wie wil weten hoe de Vlaamse overheid aankijkt tegen het waterbeleid in Vlaanderen, kan bij het Infoloket van de vmm daarover een gratis brochure aanvragen. De brochure De eerste waterbeleidsnota: een kennismaking werd opgesteld in de schoot van de Coรถrdinatiecommissie Integraal Waterbeleid. In de waterbeleidsnota licht de Vlaamse Regering haar visie toe op het waterbeleid in Vlaanderen. Meer informatie: vmm-Infoloket, A. Van de Maelestraat 96, 9320 Erembodegem, tel. 053-72 64 45, fax 053-71 10 78, e-mail: info@vmm.be

Colofon Verrekijker wordt om de vier maanden gepubliceerd door de Vlaamse Milieumaatschappij.

Coördinatie en eindredactie Katrien Smet

Werkten mee aan dit nummer Elly Branswijck, Johan Brouwers, Evelien de Munter, Els De Putter, Eric De Wulf, Miet D’heer, Lieve D’hont, Bob Peeters, Marie-Rose Van den Hende, Michiel Van Peteghem, Liesbeth Van Snick, Martin Verdievel, Eric Wauters.

Met dank aan Nic Balthazar Luc Debontridder, kmi Luc De Bruyn, inbo Wim De Groote, E-ster Ann-Katrien Lescrauwaet, vliz Minister Kris Peeters

Redactie & Realisatie Jansen & Janssen Uitgeverij, www.jaja.be

Verantwoordelijke Uitgever Johan Janda, afdelingshoofd Informatie

Algemene informatie vmm-Infoloket A. Van de Maelestraat 96 9320 Erembodegem info@vmm.be Tel. 053-72 64 45 Fax 053-71 10 78 D/2006/6871/006