Onderzoeksrapport Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst
Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren. Onderzoeksrapport van een toevalsvondst. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 231 AUTEURS Alain Vanderhoeven, Geert Vynckier & Dirk Pauwels JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Gonda Callaert OMSLAGILLUSTRATIE Overzicht van het west- en noordprofiel van de bouwput Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Alain Vanderhoeven agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/NKFD7617 ISSN 1371-4678 D/2022/3241/251 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 14
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
2022
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
EEN TOEVALSVONDST AAN DE DE SCHAETZENGAARDE TE TONGEREN Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
ALAIN VANDERHOEVEN, GEERT VYNCKIER & DIRK PAUWELS
INHOUD 1
ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT .............................................................. 5
2
AANLEIDING, UITVOERING EN SITUERING VAN HET ONDERZOEK .............................. 6
3
HET ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK ............................................................................. 8
3.1
BESCHRIJVING VAN DE SPOREN ............................................................................................... 8
3.2
BESCHRIJVING VAN DE VONDSTEN .......................................................................................... 9
4
INTERPRETATIE EN CONCLUSIE.................................................................................. 11
5
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................. 14
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 14
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
2022
1 ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT Tongeren 2014 de Schaetzengaarde: TO14DE Uitvoerder
agentschap Onroerend Erfgoed
Veldwerkleider en erkenningsnummer erkende archeoloog
Alain Vanderhoeven OE/ERK/Archeoloog/2015/00001
Beheer en plaats van geregistreerde data en opgravingsdocumentatie
Archief – agentschap Onroerend Erfgoed – Gustaaf Levisstraat 45, 1800 Vilvoorde Herman Teirlinck gebouw, Havenlaan 88bus5, 1000 Brussel
Beheer en plaats van vondsten en monsters
Depot – agentschap Onroerend Erfgoed – Gustaaf Levisstraat 45 1800 Vilvoorde
Dossier- en vergunningsnummer
2014/344
Site-naam
TO14DE (Tongeren 2014 de Schaetzengaarde)
Locatie (provincie, gemeente, deelgemeente, plaats)
Limburg–Tongeren– de Schaetzengaarde
Kadasterperceel (gemeente, afdeling, sectie, perceelnummer(s)
Tongeren, 1e afdeling, sectie D, perceelsnummer(s) 247/C3 en 247/H3 (nu 247R3)
Bounding Box
Punt 1: X: 226645.14m Y: 163597.68m Punt 2: X: 226648.45m Y: 163577.16m
Begin- en einddatum van uitvoering van het onderzoek
19/08/2014 (terreinwerk)
Administratief toezicht
agentschap Onroerend Erfgoed: Steven Mortier
Rapportage
Alain Vanderhoeven, Geert Vynckier & Dirk Pauwels
Terreinwerk
Alain Vanderhoeven Dirk Pauwels
Fotografie
Alain Vanderhoeven
Opmetingen
Alain Vanderhoeven
Tekenwerk en plannen
Sylvia Mazereel Johan Van Laecke
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
pagina 5 van 14
2 AANLEIDING, UITVOERING EN SITUERING VAN HET ONDERZOEK1 Op 6 augustus 2014 meldde dhr. Jan Box de aanwezigheid van Romeinse resten in de profielen van een bouwput op een perceel aan de de Schaetzengaarde te Tongeren met perceelnummer Tongeren, 1ste afdeling, sectie D, nrs. 247C3 en 247H3, nu nr. 247R3 (fig. 1 en fig. 2). Op dat ogenblik werd op het perceel een woning gebouwd. De resten kwamen aan het licht tijdens het uitgraven van de kelder. Dhr. Box kon de werf slechts vanop enige afstand zien en merkte een puinlaag op in één van de putwandprofielen. In het vlak waren geen sporen te zien.
Figuur 1: situering van de vondstlocatie op het topografische plan. (AGIV)
1
Bij het maken van dit verslag kregen we hulp van S. Vandewal (stadsarchief Tongeren) en D. Pauwels (stadsarcheologie Tongeren) waarvoor onze dank. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 14
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
2022
Figuur 2: inplanting van de toevalsvondst op het kadaster (GRB) en reconstructie van de oriëntatie van de 4de-eeuwse stadsmuur (paars) (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
pagina 7 van 14
3 HET ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK Op 19 augustus hebben we dan het terrein bezocht en enkele snelle waarnemingen kunnen doen. Het vlak van de bouwput was op dat moment vanwege de betonwerken al niet meer toegankelijk. De putwandprofielen waren echter wel nog zichtbaar. Helaas konden de wanden niet meer schoongemaakt worden. De registratie bleef beperkt tot de opmeting van de lengte en dikte van een puinlaag die zich in twee op elkaar aansluitende putwanprofielen aftekende, het inzamelen van een drietal vondsten en het maken van enkele fotografische opnames.
3.1 BESCHRIJVING VAN DE SPOREN In het westelijk profiel was over een lengte van ca. 6 m een puinlaag te zien (fig. 3). Aansluitend tekende zich in het noordelijk profiel dezelfde puinlaag over een lengte van ca. 4 m af (fig. 4). De dikte bedroeg, voor zover waarneembaar, in beide putwanden ca. 1,5 m (fig. 5). Ook de opbouw lijkt op beide plekken gelijkaardig te zijn. Onderaan bestond de vulling overwegend uit groen glauconiethoudend zand en groene tertiaire klei met kleine hoeveelheden vuursteenfragmenten en geelgrijze mortel. De dikte varieert van ca. 50 cm tot ca. 20 cm. Daarop bevond zich een laag die vrijwel uitsluitend uit vuursteenfragmenten en geelgrijze mortel bestond. De dikte schommelt tussen ca. 20 cm en ca. 50 cm. Daarin waren ook fragmenten van tegulae en roze hydraulische mortel aanwezig. We konden er verder twee aardewerkfragmenten uit inzamelen. Tot slot was het geheel afgedekt door een donkere bruingrijze laag zandige leem waarin delen van de onderliggende puinlaag waren opgenomen. Ook deze laag had een dikte die varieerde van ca. 20 cm tot ca. 50 cm. De bodem van de puinlaag was vrijwel horizontaal, de randen ter hoogte van het meest zuidelijke punt van het westprofiel en het meest oostelijk punt van het noordprofiel waren vrij schuin en helden ca. 45° naar beneden. Fig. 3: overzicht van het west- en noordprofiel van de bouwput. (© agentschap Onroerende Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 14
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
2022
Figuur 4: overzicht van het noordprofiel van de bouwput. (© agentschap Onroerend Erfgoed)
Figuur 5: detailopname van de puinlaag/het uitbraakspoor (© agentschap Onroerend Erfgoed).
3.2 BESCHRIJVING VAN DE VONDSTEN Tijdens het observeren van het uitbraakspoor konden we een drietal vondsten inzamelen. Het betreft twee fragmenten aardewerk en een brokstuk Romeinse mortel. Het eerste aardewerkfragment is een rand van een kookpot van het type Stuart 201B in Tongers rood en gesmookt aardewerk (fig. 6). Het kan slecht globaal in de eerste drie eeuwen van onze tijdrekening gedateerd worden. Het tweede aardewerkfragment is een rand van een gladwandig gesmookte beker, een imitatie van een geverfde beker van het type Niederbieber (fig. 7). Het dateert uit de 3de eeuw. Beide vondsten zijn allicht tijdens het afbreken van de 4de-eeuwse stadsmuur of het uitbreken van zijn fundering in het uitbraakspoor terecht gekomen. Hetzelfde geldt voor het brokstuk Romeinse mortel (fig. 8). In het breukvlak zijn twee lagen verschillend samengestelde roze hydraulische kalkmortels te zien, gescheiden door een naad. Daaruit is af te leiden dat één van beide lagen reeds uitgedroogd was alvorens de tweede laag werd aangebracht. Overigens is op het fragment plaatselijk ook gele kalkmortel te zien.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
pagina 9 van 14
Figuur 6: randfragment van een pot in ruwwandige aardewerk uit het uitbraakspoor van de 4de-eeuwse stadsmuur (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 7: randfragment van een beker in gladwandig gesmookt aardewerk uit het uitbraakspoor van de 4deeeuwse stadsmuur (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 8: brokstuk Romeinse mortel uit het uitbraakspoor van de 4de-eeuwse stadsmuur (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 14
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
2022
4 INTERPRETATIE EN CONCLUSIE De puinlaag in het westelijk en noordelijk profiel van de bouwput heeft alle kenmerken van een uitgebroken muurfundering voor een monumentale muur waarvan de dikte minstens 3 m moet bedragen. Daar het terrein zich op het tracé van de laatromeinse stadsmuur bevindt, ligt het voor de hand het uitbraakspoor als dat van de fundering voor deze stadsomwalling uit de 4de eeuw te interpreteren. Bovendien moet het in de uitgebroken fundering terecht gekomen brokstuk mortel dat we konden inzamelen, van de bovengrondse 4de-eeuwse stadsmuur afkomstig zijn. We weten immers dat de buitenbekleding van deze muur met roze, met dakpangruis vermengde mortel werd opgebouwd, terwijl de kern met een mengsel van diverse soorten natuursteen, waaronder spolia, en gele mortel volgestort was. Door op het bouwperceel het meest zuidelijke punt van het uitbraakspoor in het westelijk profiel met het meest oostelijke punt in het noordprofiel met een denkbeeldige lijn te verbinden is het mogelijk de oostelijke (stads)zijde van de laat-Romeinse muur af te lijnen en de oriëntatie ervan bij benadering te bepalen (fig. 2). Het oostelijk traject van de laatromeinse stadsmuur van Tongeren is in verschillende fasen gereconstrueerd. Aan het einde van de 19de eeuw lokaliseerde Huybrigts een toren ter hoogte van de Sint-Truidersteenweg. Hij publiceerde geen plattegrond, maar de toren staat wel op de kaarten van Romeins Tongeren die als bijlagen van twee syntheseartikelen zijn toegevoegd, respectievelijk in 1897 en1901 (fig. 9)2. In de jaren 30 van de vorige eeuw verkenden Breuer en Van de Weerd meer onderdelen van het traject. Dat gebeurde op basis van een opvallende perceelslijn op de prekadastrale kaart van de Tongerse vrijheid uit 1732, waarvan zijn vermoedden dat ze door het verloop van de oude stadsmuur bepaald werd (fig. 10)3. Dat stelde hen in staat gericht zoeksleuven aan te leggen en het traject verder in kaart te brengen4. Begin jaren 60 van de vorige eeuw werden aanvullende waarnemingen gedaan door de nationale Dienst voor Opgravingen5 en het Provinciaal Gallo-Romeins Museum van Tongeren 6. De interventie van de Nationale Dienst voor Opgravingen spitste zich vooral toe op het gedeelte van de 4de-eeuwse stadsmuur dat ten noorden van de Sint-Truidersteenweg contact maakte met de stadsmuur uit de 2de eeuw (fig. 11), die van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum van Tongeren resulteerde in de registreerde van een klein gedeelte van de laat-Romeins stadspoort ter hoogte van de Romeinse Kassei (fig. 12). Vandaag herinnert alleen het uitgesproken niveauverschil tussen het door ons bezochte terrein aan de de Schaetzengaarde en de ten westen grenzende zone van de VIIO-school aan de Rode Kruislaan met perceelnummer 226E5 nog aan de ligging van de reeds lang bovengronds verdwenen oude stadsmuur (fig. 2).
2
Huybrigts 1897, kaart en 1901, 37 en kaart. Vandewal et al. 2009, bijlage 37: Tongeren boven de Wijkmolen. 4 Van de Weerd & Breuer 1931-1932, 205 en 1932, 199; Breuer & Van de Weerd 1935, 491. 5 Mertens 1961a en 1961b. 6 X 1962. 3
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
pagina 11 van 14
Figuur 9: Overzichtsplattegrond van Romeins Tongeren, aan het einde van de 19de eeuw door F. Huybrigts gepubliceerd (Huybrigts 1897) met aanduiding van de door hem geregistreerde laatRomeinse toren aan de Sint-Truidersteenweg (paarse pijl).
Figuur 10: Fragment van de prekadastrale kaart van de Tongerse vrijheid uit 1732 met aanduiding van de perceelslijn die aan het verloop van de laatRomeinse stadsmuur herinnert (Vandewal et al. 2009) (paarse pijlen).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 14
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
2022
Figuur 11: Veldtekening van J. Mertens van de laat-Romeinse stadsmuur ten noorden van de Sint-Truidersteenweg (© archief agentschap Onroerend Erfgoed). Figuur 12: Veldtekening van W. Vanvinckenroye van het fragment van de laat-Romeinse stadspoort ter hoogte van de Romeinse Kassei (© archief GalloRomeins Museum Tongeren).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
pagina 13 van 14
5 BIBLIOGRAFIE BREUER J. & VAN DE WEERD H. 1935: Les fouilles de Tongres de 1934 et 1935 (rapport provisoire), L’Antiquité Classique 4, 489-496. HUYBRIGTS F. 1897: Antiquités romaines à Tongres, Bulletin de la Société Scientifique et Littéraire du Limbourg 17, 5-92 en 103-115. HUYBRIGTS F. 1901: Tongres et ses environs pendant l’occupation romaine et franque, Bulletin de la Société Scientifique et littéraire du Limbourg 19, 5-64. MERTENS J. 1961a: De Romeinse stadsmuren te Tongeren, Archeologie 1961, 1, 176. MERTENS J. 1962b: Tongeren, Archeologie 1961, 2, 520. VANDEWAL S. m.m.v. NIJSSEN R. & VAN LAERE R. 2009: Tongeren. De vrijheid gemeten. De prekadastrale kaart van de stadsvrijheid (1732) en de kadastrale kaart van de stad binnen de wallen (1829), Limburgse Studies 4, Wijch. VAN DE WEERD H. & BREUER J. 1931-1932: Oudheidkundige opgravingen te Tongeren. 1931-1932, Limburg 13, 11, 201-207. VAN DE WEERD H. & BREUER J. 1932: Fouilles archéologiques à Tongres, Bulletin de la Société Scientifique et littéraire du Limbourg 46, 195-200.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 14
Een toevalsvondst aan de de Schaetzengaarde te Tongeren
2022