EVALUATIERAPPORT OVERSTROMINGEN ZOMER 2021 Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
CIW 15 december 2021
INHOUD INLEIDING
4
GEBEURTENISSEN
5
BESPREKING VLAAMS PARLEMENT EN MEDEDELING VLAAMSE REGERING
7
EVALUATIE OVERSTROMINGEN JULI 2021
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
10
2
3
1
INLEIDING Dit evaluatierapport geeft een beknopt overzicht van de gebeurtenissen ten gevolge van de overvloedige regenval tijdens de zomer van 2021 en legt de link met de uitgebreidere evaluatierapporten opgesteld door de Vlaamse Milieumaatschappij en het Waterbouwkundig Laboratorium en De Vlaamse Waterweg. Ook de gouverneurs van de provincies Limburg en Vlaams-Brabant en het bekkenbestuur van het Demerbekken hebben een uitgebreide evaluatie opgemaakt. Het rapport legt ook de link met de besprekingen in het Vlaams Parlement en de mededeling van minister Peeters en minister Demir aan de Vlaamse Regering van 12 oktober 2021 naar aanleiding van de wateroverlast afgelopen zomer. Daarnaast worden in dit evaluatierapport, op basis van de workshop van 9 november 2021, aanbevelingen en acties geformuleerd om het overstromingsrisico in Vlaanderen verder te reduceren, gestoeld op de principes van meerlaagse waterveiligheid.
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
4
2
GEBEURTENISSEN
Tussen 29 juni en 28 juli 2021 trokken verschillende neerslagzones over Vlaanderen met wateroverlast tot gevolg. Figuur 1 toont de neerslaghoeveelheden in Vlaanderen voor deze periode. De meest extreme neerslag viel tussen 13 en 16 juli in het oosten van België. Op sommige plaatsen viel op twee dagen meer regen dan normaal op twee maanden. De gemeten neerslagsommen van meer dan 250 mm in 2 dagen tijd (13-14 juli) (normale maandneerslag juli 73.5 mm) in de Ardennen zijn historisch hoog, met een terugkeerperiode van hoger dan 100 jaar. Ook de neerslag die daarop volgde en meer centraal viel (ten zuiden van Brussel het meest) was heel hoog met een terugkeerperiode van tenminste 30 jaar Figuur 2 toont ruimtelijke verdeling van de neerslaghoeveelheden op 24u tussen 14 en 15 juli. De intense en langdurige neerslag veroorzaakte een ongeziene watersnood en een menselijke en materiële calamiteit in Wallonië. In Vlaanderen traden er extreme rivierafvoeren en waterpeilen op in de waterlopen en waterwegen in het Maasbekken en het Demerbekken en in mindere mate in het Dijle- en Zennebekken en het Netebekken. en zonder menselijke slachtoffers.
Figuur 1: Neerslag tussen 29 juni en 28 juli (Bron: VMM - Rapport wateroverlast 29 juni – 28 juli) 5
Ook in het Denderbekken, bekken van de Benedenschelde en bekken van de Bovenschelde waren er lokaal knelpunten. Dit zorgde ook in Vlaanderen voor wateroverlast, zij het van een kleinere orde dan in Wallonië en zonder menselijke slachtoffers. Figuur 3 toont de terugkeerperiode voor de afvoeren op de onbevaarbare waterlopen tijdens de maand juli. Ook op de bevaarbare waterlopen traden extreme afvoeren op. De piekafvoer van de Maas in Sint-Pieter die bij een eerste schatting vlak na de feiten rond 3260 m³/s op 16 juli lag, heeft een retourperiode van meer dan 125 jaar. De piekafvoer op de (bevaarbare) Demer in Zichem bedroeg 65 m³/s en heeft een retourperiode van 34 jaar. De gebeurtenissen van afgelopen zomer worden in extenso beschreven in de rapporten die via volgende link geraadplaagd kunnen worden: https://www.waterinfo.be/Rapporten
Figuur 2: Neerslaghoeveelheden geregistreerd tussen 14 en 15 juli 8u lokale tijd (Bron: KMI)
Figuur 3: Terugkeerperiode voor de afgevoerde volumes in stations op de onbevaarbare waterlopen tijdens de periode (29/06/2021- 28/07/2021) Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
6
3
7
BESPREKING VLAAMS PARLEMENT EN MEDEDELING VLAAMSE REGERING
Bespreking Vlaams Parlement Op maandag 19 juli 2021 vond naar aanleiding van de watersnood een actualiteitsdebat plaats in het Vlaams Parlement. Het verslag alsook de opname kan via onderstaande link geraadpleegd worden. https://www.vlaamsparlement.be/ nl/parlementair-werk/plenairevergaderingen/1547187/verslag/1547380
Mededeling Vlaamse Regering Op 22 oktober 2021 hebben minister Demir en minister Peeters een gezamelijke mededeling gebracht aan de Vlaamse Regering betreffende de hoogwaterbeveiliging in Vlaanderen als eerste antwoord op de gebeurtenissen van afgelopen zomer. De mededeling schets een algemeen beeld van de wateroverlast in België ingevolge de uitzonderlijke neerslag van medio juli 2021, geeft een eerste indicatie wat de potentiële gevolgen van zo’n waterbom zouden kunnen zijn voor Vlaanderen, schetst de nood aan bijkomend onderzoek en geeft het voornemen aan om een multifunctioneel expertenpanel samen te stellen dat onderbouwde
adviezen moet uitbrengen omtrent de hoogwaterveiligheid in Vlaanderen. De mededelingen en bijhorende documenten kunnen via onderstaande links geraadpleegd worden. https://beslissingenvlaamseregering.vlaanderen. be/document-view/6171785A364ED900080002AA https://beslissingenvlaamseregering.vlaanderen. be/document-view/6171785A364ED900080002A8 https://beslissingenvlaamseregering.vlaanderen. be/document-view/6171785A364ED900080002A9
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
8
9
4
EVALUATIE OVERSTROMINGEN JULI 2021 Op 9 november 2021 vond een workshop plaats met de waterbeheerders, crisisdiensten en relevante actoren van de Vlaamse overheid over de evaluatie van de overstromingen. Op basis van de ervaringen van de afgelopen zomer werden actiepunten geformuleerd binnen de klassieke sporen van de meerlaagse waterveiligheid: preventie, paraatheid en protectie. Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de uitkomst van deze workshop. Concluderend werd op de workshop gesteld dat er zeker ingezet moet worden op volgende 4 acties:
1
2
Maak werk van een Bijzonder Nood- en Interventieplan in elk bekken (BNIP)
Waterinfo.be is een sterk instrument, maar organiseer ook voldoende opleidingen voor specifieke doelgroepen
3
4
Voorzie voldoende ‘Ruimte voor Water’ over het hele stroomgebied, zowel planologisch als fysiek op het terrein
Zet ook verder in op sensibilisering
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
10
ACTIELIJST
De actielijst zal verder geconcretiseerd worden.
Onderstaande actielijst zal verder geconcretiseerd worden binnen de Strategische Stuurgroep Water van de CIW waarbij wordt aangegeven welke acties reeds lopende zijn of op de planning staan (bv. in het kader van de stroomgebiedbeheerplannen), welke acties opgenomen kunnen worden binnen bestaande of op te richten projectgroepen (gekoppeld aan prioritering en timing) en welke
11
acties (kunnen) opgenomen worden in het aanpalend beleid (ruimte, klimaatadaptatie, landbouw, …). Ook een verdere afstemming en integratie met het geplande advies vanuit het expertenpanel hoogwaterbescherming is voorzien.
PREVENTIE 25 acties
KT
KORTE TERMIJN
ruimte voor water
Zet het proces richting volwaardig BRV volgens de principes van de strategische visie verder
Dep. Omgeving
Behoud, versterk en vergroot de ruimte voor water via ruimtelijke plannen (signaalgebieden, WORG’s, AGNAS, …)
Dep. Omgeving, lokale besturen
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
12
MLT
MIDDELLANGE TERMIJN
Waterbeheerders, Verdere afspraken maken (tussen boven-/benedenstroomse waterbeheerders, met gemeenten) ivm het beheer van waterlopen gemeenten met impact op waterkwantiteit (bv. het al dan niet uitvoeren van zomermaaiingen).
beheer waterlopen
handhaving
Vertraagde afvoer moet het uitgangspunt zijn bij waterbeheer (zonder de afvoermogelijkheden te vergeten)
Waterbeheerders
Beleid rond individuele bescherming evalueren, bijstellen en uitrollen (subsidie?, begeleiding?,..)
CIW
Uitwerken van een globale preventieve aanpak naar het voorkomen van vissterfte (tgv lozingen vanuit rioolstelsel zoals overstorten, RWZI’s,… bij hoogwater en als gevolg van zuurstofverbruik gewassen bij langdurige overstroming).
Waterbeheerders, ANB,…
Handhaving van de huidige regelgeving GSV Hemelwater en code van goede praktijk rioleringen
Lokale besturen
Wetgevend kader voorzien voor uitdoofbeleid van huizen gelegen in overstromingsgevoelig gebied/nieuwe bestemming geven aan overstromingsgevoelige gebieden
Dep. Omgeving, lokale besturen
Maak de aanduiding van gebieden waar ruimte voor water voorrang krijgt in ruimtelijke plannen mogelijk, investeer in flankerend beleid en implementeer (blauwe RUP’s)
Dep. Omgeving
Versterken groenblauwe netwerken
Dep. Omgeving, waterbeheerders, ANB, VLM, natuurverenigingen
Behoud, versterk en vergroot de ruimte voor water via ruimtelijke plannen (BRV, Blauwe RUPs, …)
Dep. Omgeving, lokale Besturen
Voorzie Ruimte voor Water in de stedelijke omgeving om pluviale overstromingen te voorkomen
Lokale besturen
Sensibilisering opzetten (bv. rond het feit dat tijdelijk een beetje water in tuin of straat niet erg is.)
CIW
Stimuleren bewustwording: overheid kan het overstromingsrisico nooit tot nul reduceren => gedeelde verantwoordelijkheid
CIW
Inzetten op zelfredzaamheid
CIW
Waterbewustzijn van architecten en projectontwikkelaars verhogen via NAV en integratie in architectuuropleiding en via green deal klimaatadaptatie
CIW
ruimte voor water
sensibilisering
13
LT
LANGE TERMIJN
aangepast landgebruik
waterinfrastructuur
watertoets en andere preventieve instrumenten
Initiatieven die het landgebruik beter afstemmen op de functies van het valleigebied (bv. overstromingstolerante landbouwgewassen in valleigebied, afstemming natuurdoelen en landbouw op verenigbaarheid overstromingsregime/kwaliteit overstromingswater, …).
Waterbeheerders, dept. OMG, dept. LV, ANB, VLM, …
Voorzien van hoogwatervluchtplaatsen voor grote grazers en andere fauna
Terreinbeheerders
Voorzie ook aandacht voor preventie in de opwaartse gebieden voor het vasthouden van water (C in de bodem,…), vertraagde afvoer, voorkoming erosie
Waterbeheerders, dept. OMG, dept. LV, ANB, VLM, ….
Verzeker de klimaatrobuustheid van de waterinfrastructuur, rekening houdende met ervaringen van juli 2021 (effect zgn. waterbom).
Waterbeheerders
Voorzie voldoende middelen voor onderhoud van waterinfrastructuur en inrichting van waterlopen
Waterbeheerders
De verdere uitwerking/optimalisatie van het preventief instrumentarium dat bijdraagt aan het vermijden van schade aan gebouwen (watertoets, GSV Hemelwater, …). Een aantal optimalisaties zijn reeds in voorbereiding.
CIW, …
Verder inzetten op instrumenten om ontharding te bevorderen (belasting op te veel verharding, subsidies voor ontharding)
Dep. Omgeving
Opleidingen over wateradviezen voor lokale waterbeheerders
CIW
Hemelwater- en droogteplannen voor elke stad en gemeente
Lokale besturen
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
14
PROTECTIE 9 acties
KT
KORTE TERMIJN
Het momentum van afgelopen zomer aangrijpen om aan te dringen op de verdere uitrol van de bestaande plannen, o.m. Sigma-plan, rivierverruimingen Maas, projecten Blue deal en SGBP, ... En om ook aan te dringen op de verdere uitwerking/ optimalisatie van het instrumentarium om dergelijke grote infrastructuurwerken te faciliteren (bv. ifv. een versnelling van de noodzakelijke grondonteigeningen).
15
Waterbeheerders, dept. OMG, …
MLT
MIDDELLANGE TERMIJN
beheer
juridisch
Gestructureerd dijkenbeheer
Waterbeheerders
Samenwerking waterbeheerders verder versterken (bv. GOG beheer: alle info over vullingsgraad op waterinfo,…)
Waterbeheerders
Een wettelijk kader creëren dat de realisatie van klimaatadaptieve Dep. Omgeving en groenblauwe infrastructuur versnelt ( eenvoudigere procedures, richtlijnen omgevingsloket, vrijstelling van vergunning voor klimaatadaptieve maatregelen, groenblauwe infstrastructuur in elke bestemming vergunbaar, betere rechtsbescherming van natuurlijke elementen en systemen, …)
LT
LANGE TERMIJN
Waterbeheerders Visie voor het volledige stroomgebied over waar het water best geborgen wordt (bovenstrooms vs benedenstrooms) en welke vorm van berging de voorkeur geniet (gecontroleerde, ingedijkte berging vs meer natuurlijke berging), waarbij ook aspecten als de overstromingshoogte en verblijftijd van het water in de overweging meegenomen wordt. overstromingsgebieden waterberging
Kustvisie uitwerken
Dep. MOW + MDK
Verplaatsen van dijken (meer ruimte voor water, realisatie bescherming)
Waterbeheerders
RWA maximaal in open profiel (grachten, beken)
Rioolbeheerders
Altijd en overal klimaatadaptief ontwerpen en klimaatadaptieve stads- en dorpsontwikkeling als standaard in Vlaanderen. Dit betekent vergroenen, ontharden en waterrobuust maken van zowel publieke als private eigendommen.
Dep. Omgeving, lokale besturen
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
16
PARAATHEID 26 acties
KT
KORTE TERMIJN
17
Evaluatie van de alarm-, waak-, préwaakdrempels waarbij nagegaan wordt of deze in overeenstemming zijn met de definitie van de alarmdrempels en nagaan of er een betere communicatie komt over de interpretatie van de alarmdrempels die kan verschillen van locatie tot locatie.
Waterbeheerders
Opleidingen/communicatie over het gebruik en de functionaliteiten van waterinfo.be voor personeel gemeenten, brandweer/crisisdiensten en andere betrokkenen + het voorzien van korte infofiches ifv het opvangen van vervangingen/ verlofperiodes.
DVW/VMM/WLH en MDK
nieuwe technologieën
modellering
afspraken
informatiedeling
crisismaatregelen
De positieve ervaringen met de nieuwe technologieën die ingezet zijn tijdens de overstromingen van juli 2021 (dronebeelden, gebruik Whatsapp, …) max. integreren in de afsprakenkaders.
Waterbeheerders, crisisdiensten
Opzetten platform (bij voorkeur via waterinfo) voor delen van foto’s en beelden van de overstromingen
Waterbeheerders, crisisdiensten
Aan burgemeesters, hulpdiensten, … verduidelijken hoe de resultaten van de modellering best geïnterpreteerd worden, waarbij aangegeven wordt dat een model een hulpinstrument is (een model is maar een model) en dat er rekening moet gehouden worden met de onzekerheden op de modelresultaten.
Waterbeheerders
Duidelijke afspraken over bevoegdheden/verantwoordelijkheden/ taakverdeling en communicatie op het moment van crisis tussen de waterbeheerders en crisismanagers (burgemeester, gouverneur) (bv. wie geeft opdracht tot noodwerken).
Waterbeheerders, crisisdiensten, burgemeesters
Aandacht voor afspraken over de externe communicatie (naar de pers), ook gewestoverschrijdend (ifv. een heldere, gestroomlijnde communicatie).
Waterbeheerders, crisisdiensten
Verzekeren van permanentie bij alle waterbeheerders en aanduiden van contactpersoon voor o.a. brandweer/crisisdiensten - permanente update van permanentienummers via waterinfo.be
Waterbeheerders
Verduidelijking over vergoedingen schade ten gevolge van noodmaatregelen
CIW
Afspraken rond financiering/vergoeding bij het inschakelen van hulpmiddelen.
Waterbeheerders, crisisdiensten
Betere bundeling/afstemming info van brandweer en waterbeheerders (in beide richtingen ) tijdens de crisis, maar ook kennisopbouw tussen waterbeheerders, crisisdiensten en brandweer.
CIW/CCVO
Communicatie met omliggende regio’s/landen (Wallonië, Frankrijk, Internationale Nederland) voor grensoverschrijdende waterlopen inzake riviercommissies / informatie-uitwisseling (o.a. data peilen en debieten) én aanpak waterbeheerders crisis ICMS: betere regionale informatie (symbolen nu voor het hele land)
Federale crisisdienst
Alarmeringssystemen ruime bevolking (be-alert nog te weinig gebruikt, haalbaar voor iedereen?)
Federale crisisdienst
Strategie zandzakken op punt stellen.
Crisisdiensten
Strategie rond beluchters op punt stellen (ifv vermijden of beperken vissterfte), kaderend binnen globale strategie vissterfte
Waterbeheerders
Beschikbaarheid materiaal / mensen in kaart brengen.
Hulpdiensten
Opmaak BNIP Demer + uitwerking kader voor opmaak BNIP per bekken
Crisisdiensten, waterbeheerders
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
18
MLT
MIDDELLANGE TERMIJN
De verdere uitrol van de waterkwaliteitsmonitoring via multiparametersondes ifv het beter kunnen opvolgen van potentiële sterke O2-dalingen monitoring
BNIP
voorlichting
19
Waterbeheerders
De verdere uitrol van debiet- en peilmeters ifv een zo volledig Waterbeheerders mogelijk dekkend beeld om beter gericht actie te kunnen nemen in geval van overstromingen.
Opmaak BNIP voor elk bekken
Crisisdiensten, waterbeheerders
Crisisoefeningen, simulaties (o.a. evacuaties,..)
Provinciale crisisdiensten ism waterbeheerders
Scenario’s uitwerken voor noodsituaties zoals dijkdoorbraken (geplande en niet-geplande)
Waterbeheerders
Integreer ook de nazorg in de crisisprocedures. Wie staat in voor de opruim? Hoe omgaan met water- en bodemkwaliteit?
Crisisdiensten / waterbeheerders / terreinbeheerders
Voorlichting van inwoners (maar ook bedrijven) over het CIW, overstromingsrisico en over wat zij zelf kunnen doen (ifv verhogen waterbeheerders, zelfredzaamheid) + inschakelen van ambassadeurs (bv. gemeenten) gemeenten die de info kunnen doorvertalen naar de concrete, lokale situatie.
LT
LANGE TERMIJN
modellering
De verdere uitbouw/optimalisatie van de voorspellingsmodellering Waterbeheerders (die momenteel voor fluviale overstromingen vooral gericht is op winteroverstromingen)
Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid
20
www.integraalwaterbeleid.be