Onderzoeksbalans_archeologie_Vlaanderen.pdf

Onderzoeksrapport Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen Versie 1, 29/10/2008: Vroege en volle middeleeuwen

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen Versie 1, 29/10/2008: Vroege en volle middeleeuwen REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 168 AUTEURS Rica Annaert, Koen De Groote & Yann Hollevoet† (red.) JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Karolingische waterputten te Roksem-Hoge Dijken: foto Yann Hollevoet (OE); maquette Karolingische boerderij van Roksem-Hoge Dijken: Yann Hollevoet (OE), foto Nico Inslegers (copyright Raakvlak); inzet: gouden tremissis uit de 6de eeuw uit Ettelgem, foto Hans Denis (OE); opmaak: Sylvia Mazereel (OE). agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/010 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

EDITORIAAL In 2008 lanceerde het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE) – één van de voorlopers van het huidige agentschap Onroerend Erfgoed - een ‘Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed’ voor archeologisch, landschappelijk en bouwkundig erfgoed. Deze onderzoeksbalans werd gerealiseerd in overleg en nauwe samenwerking met specialisten uit de onroerenderfgoedsector en nam de vorm aan van een website. Dit instrument is in zeer beperkte mate actueel gehouden, waardoor het momenteel slechts bruikbaar is als vertrekpunt voor onderzoek tot 2007/2008. Er is zeker wat archeologie betreft nood aan een geactualiseerde versie. Sinds 2008 is de webtechnologie geëvolueerd en wordt de software van de onderzoeksbalans niet meer ondersteund waardoor we ons genoodzaakt zien deze van het web te halen ten laatste tegen eind 2020. Om de stand van zaken anno 2008 niet te laten verloren gaan, zal het agentschap de hoofdstukken van de onderzoeksbalanswebsite omvormen tot digitale rapporten die het agentschap zal ontsluiten op de OAR. Onderstaande chronologische en thematische hoofdstukken zullen apart ontsloten worden via de OAR. 1. Paleolithicum 2. Mesolithicum 3. Neolithicum - Vroege landbouwers 4. Bronstijd/IJzertijd 5. Romeinse tijd 6. Vroege en Volle Middeleeuwen 7. Late Middeleeuwen en Moderne Tijden 8. Maritieme archeologie 9. Natuurwetenschappelijk Onderzoek 10. Dateringsonderzoek 11. Conservatie 12. Methoden en Technieken Deze rapporten zijn inhoudelijk identieke versies van de hoofdstukken zoals ze ontsloten waren op de website van de Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed. Momenteel worden voor de discipline archeologie voorbereidingen getroffen richting een zogenaamde ‘Onderzoeksbalans 2.0’. We integreren die in de inventaris onroerend erfgoed. Daar is een module voorzien voor thematische teksten. Parallel met de Onderzoeksbalans ontwikkelde het VIOE ook de Bibliografie Onroerend Erfgoed: een online zoekmachine met bibliografische referenties over Onroerend Erfgoed in Vlaanderen. Die bibliografie is van onschatbare waarde voor het onderzoek naar Onroerend Erfgoed in Vlaanderen. We zorgen er voor dat ook deze bibliografie niet verloren gaat. Ze zal voor eind 2020 beschikbaar gesteld worden via een andere toepassing. Brussel, 24/05/2019

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 3 van 89

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

ONDERZOEKSBALANS ARCHEOLOGIE IN VLAANDEREN, VERSIE 1, 29/10/2008: VROEGE EN VOLLE MIDDELEEUWEN //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

RICA ANNAERT, KOEN DE GROOTE & YANN HOLLEVOET† (RED.)

INHOUD 1 2

INLEIDING ................................................................................................................... 6 ONDERZOEKSDOMEIN ................................................................................................ 6

3

HET ONDERZOEK IN VLAANDEREN ............................................................................. 8

3.1.1 3.1.2 3.1.3

ONDERZOEKERS EN ONDERZOEKSINSTELLINGEN ................................................................................................. 8 THEMATISCH WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK .................................................................................................. 8 ONDERZOEK PER ARCHEOREGIO ................................................................................................................... 10

2.1 2.2 3.1

3.2

3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.2.5

4

CHRONOLOGIE ........................................................................................................................ 6 ARCHEODISTRICTEN ................................................................................................................ 7 RECENT EN ACTUEEL ONDERZOEK IN VLAANDEREN ............................................................... 8

THEMATA & TOPICS .............................................................................................................. 26

HET NEDERZETTINGSONDERZOEK .................................................................................................................. 26 LEVENSCYCLI EN RELIGIE .............................................................................................................................. 40 MATERIAALGROEPEN ................................................................................................................................. 45 ETNICITEIT EN MIGRATIE ............................................................................................................................. 50 AARDEN VERSTERKINGEN ............................................................................................................................ 52

BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................ 59

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 5 van 89

1 INLEIDING In dit hoofdstuk van de onderzoeksbalans wordt de periode van de vroege en de volle middeleeuwen behandeld. Eerst is er een kort hoofdstuk waarbij het onderzoeksdomein omschreven wordt en een bondig overzicht wordt gegeven van de publicaties die op deze periode betrekking hebben. Daarna volgt een uitgebreider hoofdstuk dat een overzicht geeft van het onderzoek in Vlaanderen, opgesplitst in drie delen. Eerst wordt een overzicht gegeven van de aard en de kwaliteit van informatie betreffende deze periode die in de Centraal Archeologische Inventaris (CAI) te vinden is. Het tweede deel betreft een overzicht van het recent en actueel onderzoek in Vlaanderen, met achtereenvolgens een overzicht van de onderzoekers en de onderzoeksinstellingen, van het thematisch wetenschappelijk onderzoek dat momenteel gaande is betreffende de vroege en volle middeleeuwen om ten slotte te eindigen met een overzicht van het onderzoek per subperiode en per archeoregio, met de focus op de laatste 20 jaar. Het derde deel gaat uitgebreid in op enkele onderzoeksthema’s onder de titel ‘themata en topics’. Hierbij wordt een overzicht gegeven van de stand van onderzoek van thema’s zoals het nederzettingsonderzoek, het grafveldonderzoek, de studie van aardewerk, etniciteit en migratie, centrale plaatsen, domeinen, kastelen en versterkingen. Deze overzichten zijn geen statisch gegeven, maar een momentopname van een dynamisch proces. Het is dan ook de bedoeling dat dit hoofdstuk de komende jaren aangevuld wordt met informatie over zowel de bestaande als nieuwe onderzoeksthema’s en dat de lezer hierbij een rapporterende rol vervult.

2 ONDERZOEKSDOMEIN 2.1 CHRONOLOGIE In dit hoofdstuk van de onderzoeksbalans worden twee periodes uit de middeleeuwen belicht, de vroege en de volle middeleeuwen. Met vroege middeleeuwen begrijpt men zowel de Merovingische als de Karolingische periode. De Karolingische periode omvat het midden van de 8ste en de 9de eeuw. Over de aanvang van de vroege middeleeuwen bestaat onenigheid; zo wordt de 5de eeuw door sommigen omschreven als de Frankische Tijd terwijl anderen deze eeuw nog beschouwen als horende bij het Late Keizerrijk. De periode van de volle middeleeuwen, voorheen ook vaak de hoge middeleeuwen genaamd, omvat de 10de tot de 12de eeuw. De 10de eeuw werd vroeger nog beschouwd als Karolingisch, of als de overgangsperiode tussen de vroege en de volle middeleeuwen, ook wel de Ottoonse periode genoemd (zoals in de Duitse chronologie). Eeuw

België en Frankrijk Nederland

5de 6de middeleeuwen

8ste

9de

vroege middeleeuwen - Haut Moyen Age Frankische Merovingische periode periode vroege middeleeuwen Frühes Mittelalter

Duitsland Migration Anglo-Saxon Period England

7de

Early Saxon

Karolingische periode

10de

11de

volle middeleeuwen Moyen Age Classique

12de

13de

14de

15de

late middeleeuwen Bas Moyen Age

late middeleeuwen Hohes oder Klassisches Mittelalter Spätes Mittelalter OttoKarolingische nische Zeit Zeit Middle Ages SaxoEarly High Late Middle Saxon Late Saxon Norman Medieval Medieval Medieval

Chronologische indeling van de middeleeuwen in België en zijn buurlanden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

2.2 ARCHEODISTRICTEN De voor de onderzoeksbalans gebruikte indeling van Vlaanderen in archeodistricten op basis van de bodemkundige kenmerken, is maar ten dele bruikbaar voor het onderzoek naar de vroeg- en volmiddeleeuwse bewoning. Alle archeodistricten vertonen specifieke kenmerken die bepalend zijn voor het landgebruik in die periodes en op deze manier ook voor de aard en de evolutie van de bewoning. Maar er zijn natuurlijk ook andere elementen die een invloed hebben op de bewoning en de materiële cultuur. Er zijn de steeds evoluerende politieke en bestuurlijke indelingen, die in de volle middeleeuwen uitmonden in de indeling van grote politieke entiteiten (graafschap Vlaanderen, hertogdom Brabant, graafschap Loon), maar ook de invloed die uitgaat van de belangrijke handelsroutes (vooral de grote rivieren), die vaak over de bestuursgrenzen heengaat. Bepaalde ecodistricten zijn belangrijk, omdat ze door hun specifieke kenmerken de aard van de menselijke aanwezigheid sterk bepaald hebben, zoals het getijdenlandschap en de polders in de kustvlakte, de Vlaamse cuesta of de zeer vruchtbare zandleem- en leemgebieden in Oost-Vlaanderen, Brabant en Haspengouw. Anderzijds kunnen de kenmerken van de archeodistricten ook bepalend zijn voor de manier waarop archeologische sites bewaard gebleven zijn en onderzocht kunnen worden en dus over de hoeveelheid en de kwaliteit van de gegevens die bekend zijn. Bijvoorbeeld de zandstreek kenmerkt zich vooral door goed zichtbare sporen terwijl die in de leemstreek juist heel moeilijk leesbaar worden. Een ander voorbeeld zijn de Kempen, waar de aanwezige plaggenbodems oudere sporen afgedekt en bewaard hebben.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 7 van 89

3 HET ONDERZOEK IN VLAANDEREN 3.1 RECENT EN ACTUEEL ONDERZOEK IN VLAANDEREN auteurs: Rica Annaert, Koen De Groote & Yann Hollevoet†

3.1.1 Onderzoekers en onderzoeksinstellingen De huidige expertise van het archeologisch onderzoek van de vroege en volle middeleeuwen is verspreid over verschillende onderzoeksinstellingen. Bij de Vlaamse Gemeenschap zitten verschillende onderzoekers die in deze periode gespecialiseerd zijn. Bij het VIOE zijn vooral Rica Annaert, Dirk Callebaut en Koen De Groote met onderzoeksprojecten bezig uit de vroege of volle middeleeuwen. Yann Hollevoet van het Departement R-O Vlaanderen doet al een 20-tal jaar onderzoek naar de vroege middeleeuwen in de kustvlakte. Aan de Vlaamse universiteiten is er expertise aan de UGent met John De Meulemeester, de VUB met Dries Tys en aan de KUL met Marc Lodewijckx. Bij de Vlaamse stadsarcheologische en intergemeentelijke diensten wordt momenteel minder specifiek onderzoek gedaan naar deze periodes, ook al worden ze allemaal bij opgravingen in meerdere of mindere mate met vondsten en resten uit deze periodes geconfronteerd. Het gaat om Afdeling Archeologie Antwerpen, Dienst Stadsarcheologie Gent, Dienst Archeologie Mechelen, Interlokale Vereniging voor Archeologie in Brugge en Ommeland (Raakvlak), Archeologische Dienst Waasland (ADW), Archeologische Dienst voor de Antwerpse Kempen (ADAK), Kale-Leie Archeologische Dienst (KLAD), Zuid-Oost-Limburgse Archeologische Dienst (ZOLAD) en de Intergemeentelijke Dienst voor de Zuidelijke Westhoek (Archeo7). De enige provinciale dienst met een actieve archeologische opgravingsploeg is het Provinciaal Archeologisch Museum (PAM) Velzeke, waar met conservator Marc Rogge ook iemand zit die zijn sporen verdiend heeft in het vroegmiddeleeuwse onderzoek. Sinds 2008 is er ook een dienst archeologie actief binnen SOLvA, de intercommunale voor ruimtelijke ordening en socio-economische expansie van het Land van Aalst, dat momenteel 12 participerende gemeenten kent.

3.1.2 Thematisch wetenschappelijk onderzoek Naast de stroom van archeologisch onderzoek dat gestuurd wordt door de agenda van de ruimtelijke ontwikkeling is in Vlaanderen ook heel wat thematisch onderzoek aan de gang. Beide worden hier wel naast elkaar geplaatst, maar heel wat thematisch onderzoek vormt juist het kader voor heel wat preventieve archeologie. Omgekeerd vormen de resultaten van grootschalig preventieve opgravingsprojecten regelmatig de basis voor een thematisch onderzoek. Voor de vroege en volle middeleeuwen is er wel al een zekere traditie in het thematisch onderzoek, ook al moeten die bekeken worden in de toenmalige tijdsgeest. Het onderzoek van Merovingische grafvelden was zo een onderwerp dat al van in de 19de eeuw archeologen, historici en heemkundigen sterk aansprak. Dit resulteerde al kort na de Tweede Wereldoorlog in een repertorium van de Merovingische grafvelden in België1 en 15 jaar later in een synthese over de Merovingische beschaving in België2. Ook nadien werd door sommige onderzoekers systematisch rond de Merovingische grafvelden gewerkt, vooral door Heli Roosens, toenmalig directeur van de NDO3. Toch leverde dit onderzoek enkel een verspreide kennis over bepaalde aspecten van de Merovingische beschaving op, geen uitgewerkte syntheses rond bijvoorbeeld de materiële cultuur, de grafrituelen of de culturele Roosens 1949. Faider-Feytmans 1964. 3 oa. Roosens 1949, 1959, 1968, 1969, 1973, 1976a, 1976b, 1977a, 1977b, 1978a, 1978b, 1981, 1983; Roosens & Vanderhoeven 1952; Janssens & Roosens 1963; Roosens & Gyselinck 1975; Roosens et al. 1976. 1 2

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

achtergrond. Een ander onderwerp dat eind 19de-begin 20ste eeuw bijzondere aandacht kreeg, was het onderzoek op opgehoogde terreinen, zoals mottes. Onder leiding van A. de Loë werden heel wat kleine opgravingen uitgevoerd, die gepubliceerd werden in de Annales de la Société Royale d’Archéologie de Bruxelles4. Door de Eerste Wereldoorlog werd dit programma afgebroken en nadien niet meer hernomen. Begin jaren 1970 werden door de toenmalige NDO ook enkele onderzoeksthema’s vastgelegd, waarrond systematisch onderzoek zou gaan plaatsvinden5. Het ging onder meer over de Karolingische en volmiddeleeuwse aarden versterkingen in Vlaanderen, onder meer te Beveren6, Diest7, Veurne8, Loker9, Dudzele10, Gistel11, Landen12 en Werken13 en het versterkingswezen in de Scheldevallei, onder meer te Petegem14, Ename15 en Gent16. Dit onderzoek heeft tot nu toe echter nauwelijks geleid tot brede overzichtstudies of syntheses die inzicht verschaffen in de algemene problematiek en dynamiek van deze fenomenen, maar enkel tot enkele bondige overzichten en vraagstellingen17. Al van bij de start in de jaren 1970 van de vorige eeuw werd het stadsarcheologisch onderzoek te Gent geconfronteerd met vele vondsten van grote volmiddeleeuwse steenbouw in de binnenstad, wat de Gentse stenen al snel een belangrijk thema maakte in het onderzoek. Dit resulteerde in eerste syntheses betreffende dit onderwerp18. Navraag over recente onderzoeksvragen en -thema’s bij instellingen en verenigingen uit het Vlaamse archeologische werkveld leidde tot de volgende lijst en de vaststelling dat er inhoudelijk heel wat werk in een breder kader geplaatst wordt. In West-Vlaanderen zijn de laatste 15 jaar verschillende onderzoeksthema’s aan de orde, al dan niet gestuwd door systematisch onderzoek: • • • •

De verspreide vroegmiddeleeuwse bewoning in de regio Brugge-Oudenburg (Raakvlak, Bieke Hillewaert & Yann Hollevoet). Het vissersdorp van Raversijde (VIOE, Marnix Pieters) De ambachten te Ieper (VIOE, Marc Dewilde) De vroegmiddeleeuwse aanwezigheid in Oudenburg (VIOE, Sofie Vanhoutte & Yann Hollevoet)

Ook in Oost-Vlaanderen kwamen recentelijk heel wat onderzoeksthema’s aan bod, meestal het gevolg van een reeks vondsten en/of mogelijkheden bij het archeologisch onderzoek die dan verder uitgewerkt zijn tot een bredere vraagstelling en onderzoeksaanpak: • • • • • •

De volmiddeleeuwse landelijke houtbouw in zandig Vlaanderen (U.Gent, Wim De Clercq) De 12de- en 13de-eeuwse aardewerkproductie op de cuesta (U.Gent+VIOE, Wim De Clercq en Koen De Groote) De aardewerkontwikkeling in de regio Oudenaarde vanaf de 10de eeuw (VIOE, Koen De Groote) Het castrum, de portus en de abdij van Ename (VIOE, Dirk Callebaut & Koen De Groote) De stadswording en vroegste ontwikkeling van Aalst (VIOE, Koen De Groote & Jan Moens) De bewoningsgeschiedenis in het Waasland: spreiding van de bewoning en het belang van het Karolingische koningsforeest (ADW, Jean-Pierre Van Roeyen & Jeroen Van Vaerenbergh)

De Meulemeester 1999. De Meulemeester 1999. 6 De Meulemeester 1978a. 7 oa. Callebaut 1982; Roosens & Van Impe 1985. 8 De Meulemeester & Termote 1983. 9 De Meulemeester 1978b. 10 De Meulemeester 1979a. 11 De Meulemeester & Dewilde 1991. 12 De Meulemeester & Matthys 1981. 13 Vanthournout 1996. 14 Callebaut 1981. 15 Callebaut & Milis 1982; Callebaut 1991; Callebaut et al. 2002. 16 Callebaut et al. 1982; Raveschot 1986b. 17 De Meulemeester 1983, 1990b, 1994, 1996; Callebaut 1994. 18 Laleman & Raveschot 1991; Laleman 1998, 1999. 4 5

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 9 van 89

In de provincies Antwerpen en Brabant is het aantal onderzoeksthema’s nogal beperkt. Momenteel kan enkel melding gemaakt worden van het Pagus Rien-project (VIOE, Rica Annaert) in de provincie Antwerpen, dat betracht inzicht te krijgen in de aard en de ontwikkeling van dit vroegmiddeleeuws territoriaal gebied, op basis van interdisciplinair archeologisch, historisch en geografisch onderzoek. Uit de provincie Limburg zijn momenteel de volgende onderzoeksthema’s gemeld, alle afkomstig van de regio Zuid-Oost-Limburg en afkomstig van de intergemeentelijke dienst ZOLAD (Tim Vanderbeken): • • • •

De bewoning in de vroege en volle middeleeuwen in en rond Munsterbilzen (Bilzen) en de wording van het damesstift. De post-romeinse bewoning in Noordelijk Haspengouw. De archeologische, historisch-geografische en archivalische benadering van de burchtruïne van Pietersheim (Lanaken). De (stads)wording van Bilzen.

Uit bovenstaande lijst blijkt dat heel wat thematisch onderzoek aan de gang is, maar uit de literatuur blijkt ook dat maar weinig onderzoek momenteel geleid heeft tot publicaties van de resultaten in synthesevorm. De bestaande literatuur blijft momenteel meestal beperkt tot een overzicht van de problematiek of van de eerste resultaten. Hopelijk moet in de toekomst niet vastgesteld worden dat deze onderzoeksthema’s van de laatste 15 jaar evenmin tot brede inzichten, overzichtsstudies en syntheses geleid hebben, zoals het geval geweest is met de grote thematische onderzoeksprojecten van de NDO over de Merovingische grafvelden of het versterkingswezen.

3.1.3 Onderzoek per Archeoregio -Inleiding Het aantal bekende archeologische sites uit de vroege en volle middeleeuwen verschilt sterk per archeoregio. Bovendien blijken uit de spreiding van deze sites per archeoregio ook grote verschillen in types van vindplaatsen en in culturele periodes. Ten slotte tonen de bekende sites ook een discrepantie aan in de densiteit en aard van archeologische activiteit per regio. Maar wat binnen deze archeoregio’s bovenal opvalt, is de uiterst schaarse kennis van de vroege en volle middeleeuwen. -Vroege en volle middeleeuwen in de archeoregio’s Antwerpen (Kempen + klein deel zandstreek), Limburg (Kempen, zandleem en Maaskant) en Vlaams-Brabant (Kempen + zandstreek) Auteur: Rica Annaert In de Limburgse en Antwerpse Kempen ligt het zwaartepunt van de archeologische kennis voor wat de vroege middeleeuwen betreft in de Merovingische grafvelden. Het betreft echter voornamelijk oudere toevalsvondsten (zandwinning!) waarna al dan niet een uitgebreider veldonderzoek en/of vondsteninventaris volgde19: Borsbeek20, Brecht21, Grobbendonk-Floris Primstraat22, GrobbendonkOuwen23, Mechelen-Nekkerspoel24 in de provincie Antwerpen, As25, Hamont-Achel26, Lommel-

De sites opgenomen in de repertoria van Bauwens-Lesenne (1962-1968) zijn hier niet opnieuw in detail opgesomd. De Boe 1970. 21 Van Impe 1976a. 22 Janssens & Roosens 1963; Janssens 1964. 23 Mertens 1976, 14-27. 24 Carlier 1989. 25 Breuer 1937; Heymans 1978. 26 Roosens 1989. 19 20

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Lutlommel27, Lummen28, Maaseik-Neeroeteren29, Overpelt-Lindel30 in de provincie Limburg. Hierbij horen ook enkele individuele grafvondsten die mogelijk wijzen op de aanwezigheid van een groter grafveld nl. Hoogstraten-Meer31, Wuustwezel-Tommelberg32 in Antwerpen. Van weinig van deze grafvelden is echter een exhaustieve publicatie terug te vinden. En zelfs indien deze publicatie voorhanden is, ontbreekt in de meeste gevallen een echt wetenschappelijke aanpak. Recent bekende sites zijn Ranst-Broechem33 en Zandhoven-Pulle34 waarvan de site Broechem zeer interessante wetenschappelijke vraagstellingen opwerpt. Vroeg- en volmiddeleeuwse begraving is anderzijds vaak verbonden aan kerkopgravingen zoals Boechout-St. Bavo35, Grobbendonk-Ouwen36 en Edegem-Buizegem37 in het Antwerpse deel van de Kempen en Hasselt-St. Quintinus38, Heusden-Zolder39 in het Limburgse deel. Op de rurale bewoningssite van Hove-Cueteghem40 bevond zich tussen de huisplattegronden ook een individueel graf van een volwassen man. De vroegmiddeleeuwse nederzettingssites die op grond van archeologische opgravingen opgenomen zijn in de CAI zijn zeer beperkt in aantal en dan enkel nog terug te vinden in de provincie Antwerpen: Antwerpen-Ekeren-Laar41, Brecht-Hanenpad42, Brecht-Zoegweg43, Grobbendonk-Ouwen44, HoveCueteghem45, Ranst-Emblem46, Ravels-Poppel-Hondseinde47, Ravels-Poppel-Hulsel48, Beerse49, Wijnegem-Steenakker50, Zandhoven-Pulle-Keulsebaan51. Maar een drietal hiervan is volledig vlakdekkend onderzocht (Ekeren-Laar, Hove-Cueteghem en Wijnegem-Steenakker) maar een wetenschappelijke eindpublicatie ontbreekt alsnog. Vele van deze sites blijken continu bewoond geweest tot in de volle middeleeuwen met uitzondering van Ravels-Poppel-Hondseinde en ZandhovenPulle-Keulsebaan waar een stuifduin op het einde van de vroege middeleeuwen een einde maakte aan de bewoning. Volmiddeleeuwse bewoning is verder nog bekend in Edegem-Buizegem52, Geel53 en OudTurnhout54. Op al deze sites zijn één of meerdere huisplattegronden (overal van het bootvormige type), bijgebouwen en andere nederzettingsstructuren geregistreerd. Elders getuigen enkele losse vondsten of toevalsvondsten – voornamelijk waterputten – van de aanwezigheid van vroeg- en of

Van Bostraeten 1964, 1965. Heymans 1978. 29 Claassen 1963. 30 Claassen 1960. 31 Van Impe & Roche 1977. 32 Van Impe 1976b. 33 Annaert & van Heesch 2004; Annaert 2007. 34 Eggermont et al. 2008. 35 Annaert et al. 2007. 36 Mertens 1976; Mertens et al. 1977. 37 Vandevelde et al. 2007. 38 Van Impe & Creemers 1996, 1997. 39 Pauwels & Vynckier 2006. 40 Verhaert & Annaert 2003a, 2003b. 41 Verbeek & Delaruelle 2004. 42 Verbeek & Delaruelle 2004. 43 Verbeek & Delaruelle 2004. 44 Annaert & Vervoort 2003. 45 Verhaert & Annaert 2003a. 46 Niet gepubliceerde werfcontrole. 47 Annaert et al 1997; Annaert 1999. 48 Annaert et al 1997; Annaert 1999. 49 Nog niet gepubliceerd ADAK-onderzoek. 50 Cuyt 1984, 1987, 1996a; Cuyt & Van Strydonck 2004. 51 Eggermont et al. 2008. 52 Vandevelde et al. 2007. 53 Ooms et al. 2006. 54 Annaert 2000. 27 28

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 11 van 89

volmiddeleeuwse bewoning: Antwerpen-Deurne55, Beerse56, Geel-Larum57, Heist-op-den-BergItegem58, Herentals59, Kasterlee60, Kontich-Duffelsesteenweg61, Mechelen62, Meerhout63, Meerle64, Oud-Turnhout65, Ranst66, Retie67, Rijmenam68 en Turnhout69 in de provincie Antwerpen. In de Limburgse Kempen zijn de volmiddeleeuwse rurale nederzettingen nog een compleet onbekende factor. Hoewel het aantal rurale sites redelijk hoog lijkt, dient toch opgemerkt dat de kennis en studie van de algemene nederzettingsontwikkeling in de Kempen op een zeer laag peil staat in vergelijking met wat in de Nederlandse Kempen aan onderzoek gebeurd is. Ook kerkopgravingen zijn vaak aan de orde geweest in de Kempen zodat voor verschillende kerken een vroeg- en/of volmiddeleeuwse voorganger bewezen is: Boechout-St.-Bavo70, Brecht71, EdegemBuizegem72, Grobbendonk-Ouwen73, Mechelen-Muizen74 in Antwerpen, As75, Beringen76, Genk-St.Martinus77, Ham78, Hasselt-St.-Quintinus79, Herk-de-Stad-Donk80, Heusden-Zolder81, MeeuwenGruitrode-St. Gertrudis82 en Peer-St. Trudo83 in Limburg. Abdijsites zijn gedeeltelijk onderzocht in Hasselt-Herkenrode84. Alhoewel in de archeoregio een aantal mottes gekend is, zijn er maar zeer weinig archeologisch onderzocht, onder meer de motte van Hasselt-Kuringen85, de Achelse Tomp in Hamont86 en het Bermoortel in Sint-Katelijne-Waver87. Recent motte-onderzoek gebaseerd op een wetenschappelijke vraagstelling ontbreekt echter volledig. Ten slotte valt voor de archeoregio Kempen het grote aantal prospectievondsten op. Dit heeft niet alleen te maken met professioneel opgemaakte veldkarteringsinventarissen naar aanleiding van de vele ruilverkavelingsprojecten in de Kempen, maar ook met de structureel uitgevoerde veldprospecties van amateurs in de regio’s rond Antwerpen en in de Limburgse en Antwerpse Kempen én met prospectiethesissen die een tijdlang traditie geweest zijn in de universiteiten.

Peeters 1979. Stroobant 1905. 57 Cuyt 1996b, 141. 58 Cuyt 1996b, 139-140. 59 Niet gepubliceerd noodonderzoek. 60 Wouters et al. 1999a. 61 Verbeeck 2006. 62 Niet gepubliceerd. 63 Cuyt 1996b, 141. 64 Cuyt 1996b, 141. 65 Annaert 2000. 66 Niet gepubliceerd. 67 Niet gepubliceerd. 68 Cuyt 1996b, 140. 69 Nog ongepubliceerd ADAK-onderzoek. 70 Annaert et al. 2007. 71 Van Impe 1986. 72 Vandevelde et al. 2007. 73 Mertens 1976. 74 Mertens 1950. 75 Bussels 1947. 76 Van Impe 2002. 77 Mertens 1957. 78 Mertens 1954, 438. 79 Van Impe & Creemers 1996, 1997. 80 Van Impe 1983; Van Impe et al. 1987. 81 Pauwels & Vynckier 2006. 82 Creemers 1990; Van Impe & Creemers 1992. 83 Schurmans & Wesemael 2006. 84 Smeets 2005, 2006; Smeets & Van Impe 2005. 85 Annaert & Jacobs 1989. 86 Claassen 1969. 87 De Cock 1985. 55 56

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

In de archeoregio Maaskant is de kennis van de vroege en volle middeleeuwen uiterst beperkt ondanks het feit dat de Maas een belangrijke rol moet gespeeld hebben in deze periode. Maar 2 vroegmiddeleeuwse begraafplaatsen staan op de kaart nl. Kinrooi-Ophoven88 en Maasmechelen waar het een oude vindplaats betreft die niet echt archeologisch onderzocht is89. Volmiddeleeuwse begraving ontbreekt volledig in de inventaris. Wat vroegmiddeleeuwse bewoning betreft is de site van Neerharen-Rekem een belangrijk gegeven in de kolonisatie-evolutie90. Volmiddeleeuwse rurale nederzettingssites ontbreken volledig op de toevalsvondst van een waterput in Maaseik na91. Voor deze archeoregio zijn voor deze periode evenmin gegevens over kerkopgravingen beschikbaar. Momenteel loopt een onderzoek in de kerk van Maaseik-Aldeneik92. Wel zijn enkel versterkte sites onderzocht nl. de motte van Kinrooi-Kessenich93 en de burchten van Lanaken-Pietersheim94 en Rekem-d’Aspremont-Lynden95. Deze regio is evenmin het onderwerp geweest van doelgerichte archeologische veldkarteringen zodat ook de roerende archaeologica niets bijbrengen over de bewoningsgeschiedenis van deze streek. In de Limburgse zandleemregio zijn opnieuw enkele vroegmiddeleeuwse grafvelden bekend: BilzenRosmeer96, Bilzen-Munsterbilzen97, Gingelom98, Herk-de-Stad-Donk99, St. Truiden-Engelmanshoven100 maar met uitzondering van Donk en Munsterbilzen gaat het hier telkens om oude opgravingen waarvan de publicatie meestal een beschrijvende inventaris en globale datering omvat. In Donk betrof het een geïsoleerd graf uit de eindfase van de vroege middeleeuwen. In Munsterbilzen kwam tijdens een noodonderzoek in het centrum een aantal boomstamgraven aan het licht. Tot de volmiddeleeuwse begravingssites kan enkel de kerk en de crypte van de St. Trudo-abdij te St. Truiden gerekend worden101. De rurale bewoningsgeschiedenis in de vroege en volle middeleeuwen in deze regio is nauwelijks onderzocht en gepubliceerd: Bilzen-Rosmeer102, Herk-de-Stad103, St.Truiden-Sluisberg104 en TongerenRutten105. Te Halen werd zeer recentelijk volmiddeleeuws materiaal opgegraven, maar dit onderzoek bevindt nog in de verwerkingsfase. De aanleg van nieuwe verwarmingssystemen leidde ook in deze regio tot enkele kerkopgravingen zoals de St. Martinuskerk te Bilzen106, de St. Quintinuskerk van Hees107, de St.Trudo-abdij te St.Truiden108 en de O.L.V.basiliek te Tongeren109. In deze kerken is duidelijk een vroeg- en volmiddeleeuwse fase aanwezig.

Roosens 1976a, 1977b, 1978a. Gorissen 1950. 90 De Boe 1982, 1983. 91 Niet gepubliceerde vondstmelding. 92 Nog niet gepubliceerd. 93 Matthys 1981. 94 Waegeman 1988, 1989, 1990, 1991, 1992; Lauwers et al. 2007. 95 Van De Konijnenburg 1985, 1986, 1987. 96 Roosens & Vanderhoeven 1952; Roosens et al. 1976; Roosens 1976b, 1978b; Roosens & Thomas-Goorieckx 1970. 97 De Winter 2007. 98 Lux 1978. 99 Van Impe 1983; Van Impe et al. 1987. 100 de Schaetzen & Vanderhoeven 1954; Vanderhoeven 1977. 101 Van De Konijnenburg 1984; Van Bellingen 1993a. 102 Roosens 1978b. 103 Wouters et al. 1999b. 104 Pauwels & Van Den Hove 2005, 2006. 105 Pauwels 2006. 106 Wouters & Cooremans 1995. 107 Wesemael & Driesen 2000; Driesen & Wesemael 2005. 108 Van De Konijnenburg 1984; Van Bellingen 1993a. 109 Vanderhoeven & Creemers 2002; Arts et al. 2007, 2008. 88 89

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 13 van 89

In dit land van de graven van Loon is het aantal mottes en versterkingen opmerkelijk maar ook hier ontbreekt een fundamenteel wetenschappelijk onderzoek: de ‘Mot’ te Alken110, Bilzen-Hoelbeek111, Borgloon-Speelhof112, de motte te Hoeselt113, de motte van Riemst114, de Sluisberg te St. Truiden115, de motte van Brustem bij St. Truiden116, Tongeren-Kolmont117 en de motte van Wellen118. Enkel het onderzoek op de motte van Brustem getuigt van een multidisciplinaire aanpak in het onderzoek maar een publicatie is uitgebleven. Ten slotte is in deze regio ook structurele veldkartering achterwege gebleven zodat weinig of geen gegevens hierover voorhanden zijn. Is de toestand in de Limburgse zandleemregio schrijnend dan is de situatie in het Vlaams Brabantse archeoregio’s Kempen en Zandstreek nog schrijnender. Archeologische gegevens over de vroege middeleeuwen zijn nauwelijks voorhanden. Maar een viertal Merovingische grafvelden is geregistreerd nl. Asse119, Kortenberg-Erps-Kwerps120, Neerhespen121 en Orsmaal-Gussenhoven122. Ook te Landen zijn Merovingische graven gesignaleerd123. Volmiddeleeuwse begraving is geattesteerd op de verdwenen kerksite te Aarschot-Weerde124. Vroegmiddeleeuwse bewoning is aangesneden te Affligem waar een kleine Karolingische nederzetting het onderwerp van onderzoek was125 en te Kortenberg-Erps-Kwerps126. Op deze laatste site bleek een bewoningscontinuïteit tot in de volle middeleeuwen zonder dat echter duidelijke gebouwstructuren tot uiting kwamen. Wel getuigde een 10de-eeuwse pottenbakkersoven van artisanale activiteit, op zich een unicum voor deze periode in Vlaanderen. Andere Karolingische tot Ottoonse nederzettingssporen zijn gesignaleerd in Galmaarden127, Halle128, Linter129 en Vilvoorde130. In vele gevallen betreft het zeer kleinschalige vaststellingen als resultaat van werfcontroles. Elders kwam rurale bewoning uit de volle middeleeuwen aan het licht in Diest131 en Haacht-Tildonk op het VTNtraject van Distrigas en dus niet ten volle onderzocht132. Kerkonderzoek gebeurde in Aarschot-O.L.V.-kerk133, Affligem134, Galmaarden135, Groot-Bijgaarden136, Hoegaarden-Meldert-St.-Ermelindiskerk137, Huizingen-St.-Jan-Baptistkerk138, Kraainem-St.-

Leva & Borremans 1955. Roosens & Wouters 1986; Wouters & Roosens 1986; Roosens 1987. 112 Wouters 1992; De Meulemeester 1983, 1993, 1995. 113 Claassen 1970. 114 Niet gepubliceerd. 115 Pauwels & Van Den Hove 2005, 2006. 116 De Meulemeester 1989, 1990a, 1993. 117 Niet onderzocht. 118 Claassen 1970. 119 Magerman et al. 2008. 120 Delrue 2006; Verbeeck 1988, 1994b, 1996; Verbeeck et al. 1994. 121 Lodewijckx 1990a, 1990b, 1991, 45-46. 122 Boschmans & Verbeeck 1991. 123 Mertens 1976. 124 Van Kempen 2006. 125 De Smedt 1982, melding in Van Bellingen 1984. 126 Hoorne & Sturtewagen 2006. 127 Van Bellingen & Vandenbruaene 2002. 128 De Maeyer & Van Bellingen 2004. 129 Lodewijckx 1991. 130 De Meulemeester 1979b. 131 Vl.-Br. – niet gepubliceerd. 132 In ’t Ven et al. 2005e. 133 Wouters & Smeets 2003a. 134 De Smedt 1981. 135 Van Bellingen & Vandenbruaene 2002. 136 Van Bellingen 2000. 137 Vander Ginst & Vandenbruaene 2006. 138 Bal 1989. 110 111

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Pancratius139, Leuven-St.-Pieters140, Perk-St.-Niklaaskerk141, Tielt-Winge-O.L.V.-kerk142 en op de verdwenen kerksites van Asse-Kobbegem-St.-Goriks143, Landen144 en Weerde op het grondgebied van Aarschot145. Dit onderzoek was echter in de meeste gevallen zeer beperkt en leidde maar tot een vermelding in een archeologische kroniek zonder dat een uitgebreidere publicatie volgde. Eenzelfde pover resultaat voor het onderzoek met betrekking tot versterkingen en mottes: onlangs gebeurde een beperkt onderzoek op de motte van Gelrode bij Aarschot146 en in het verleden voerde het IAP opgravingen uit op de motte van Londerzeel147 en de burchten van Beersel148 en SteenhuffelDiepensteyn149 waarbij alleen het onderzoek van Londerzeel leidde tot een wetenschappelijke publicatie. De aanwezigheid van mottes te Bever150, Diest-Tafelrondmote151, GrimbergenSenecaberg152, Landen-St. Gitterdal153, Meldert154, Vilvoorde155 en Zoutleeuw-Castelbergh156 tonen aan dat het grondgebied van de hertogen van Brabant wel degelijk een verspreide bewoning kende. In de regio zijn enkele amateurarcheologen actief die regelmatig prospectievondsten melden voor registratie in de CAI. Tevens blijken in de CAI enkele oudere, losse vondsten vermeld o.a. enkele Merovingische munten en een fibulae. Hieruit blijkt dat de regio zeker perspectieven biedt voor een betere kennis van de bewoningsgeschiedenis in de vroege en volle middeleeuwen. -Vroege en volle middeleeuwen in de archeoregio’s te Oost-Vlaanderen (leemstreek, zandleemstreek en zandstreek). Auteur: Koen De Groote In de provincie Oost-Vlaanderen verschilt het aantal bekende archeologische sites uit de vroege en volle middeleeuwen sterk per archeoregio en per periode. Bovendien blijken uit de spreiding van deze sites per archeoregio ook grote verschillen in types van vindplaatsen en in culturele periodes. Voor de vroege middeleeuwen in de Oost-Vlaamse zandleem- en leemstreek bestaat de meerderheid van de bekende archeologische sites uit Merovingische grafvelden. Meestal gaat het om oude opgravingen en vondsten die vaak gebeurd zijn naar aanleiding van wegenwerken of leemwinning. In het bibliografisch repertorium van de provincie uit 1962 worden er 9 vermeld157: Beerlegem158, Denderwindeke159, Lede, Meerbeke, Ninove, Overboelare, Petegem, Semmerzake en Wetteren. Enkele van deze sites zijn later verder onderzocht of een deel van de collectie bestudeerd: Denderwindeke160, Lede161, Overboelare162 en Semmerzake163. Meer recente, systematische Van Bellingen 1998. Mertens 1958. 141 Matthijs et al. 1984; Van Bellingen 1983. 142 Wouters & Smeets 2003b. 143 Van Bellingen 2004, 2005. 144 Erven 1981. 145 Van Kempen 2006. 146 Niet gepubliceerd. 147 Dewilde et al. 1994. 148 Niet gepubliceerd. 149 Van Bellingen 1993b, 1994, 1996. 150 Borremans 1993. 151 Roosens & Van Impe 1985. 152 Borremans 1973. 153 De Meulemeester & Matthys 1981. 154 Enkel bouwhistorisch onderzoek: Draye 1986. 155 De Meulemeester 1979b. 156 Verbeeck 1993, 1994a. 157 Bauwens-Lesenne 1962. 158 Roosens 1956, 1959. 159 Roosens 1949. 160 Beeckmans & Welleman 1985. 161 Van der Gucht 1991a. 162 Van der Gucht 1991b. 163 Van der Gucht 1981a, 1981b. 139 140

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 15 van 89

opgravingen op Merovingische grafvelden zijn uitgevoerd te Beerlegem164 en Velzeke165. Enkel het grafveld van Beerlegem is exhaustief gepubliceerd166. Potvondsten te Erondegem167, Massemen168 en Balegem169 wijzen op een aanwezigheid van een grafveld in de nabijheid. Twee vroegmiddeleeuwse grafvelden die doorlopen tot respectievelijk de volle en de late middeleeuwen zijn aan het licht gekomen te Petegem-Oud Kasteel170 en Kruishoutem-Kapellekouter171, beide vergezeld van sporen van een vroege bidplaats. Sporen en resten die wijzen op Merovingische bewoningssites zijn uiterst schaars. Enkel te Kruishoutem zijn resten van houtbouw aangetroffen172, evenals op de 15 km verder gelegen site van Kerkhove (net over de grens met West-Vlaanderen, gelegen aan de Schelde)173. Te Kerkhove werd binnen de restanten van een Romeinse villa eveneens een klein 8ste-eeuws grafveld met een 8-tal inhumatiegraven aangetroffen. Vondsten van Merovingisch schervenmateriaal in iets jongere Karolingische of volmiddeleeuwse contexten zijn bekend uit opgravingen te Erembodegem174, Aalst175, Moorsel176, Sint-Lievens Houtem177 en Kruishoutem-Eierveiling178. In de Oost-Vlaamse zandleem-en leemstreek zijn Karolingische sites zeldzaam. Landelijke bewoningsresten zijn zeer recent aangetroffen te Erembodegem-Zuid IV (minstens één huisplattegrond)179. De jongste sporen uit Kerkhove lijken ook tot de Karolingische periode door te lopen180. Sporen van Karolingische aanwezigheid zijn aangetroffen te midden de resten van een Romeinse villa te Mater-Duisbeke181, buiten de dorpskern van Baaigem182, te Oudegem-Ouburg183 en in de dorpskern van Moorsel, waar er mogelijk een samenhang is met een vroegmiddeleeuws klooster184. Sporadisch worden er ook prospectievondsten uit deze periode gerapporteerd185. De systematische opgravingen te Petegem-Oud Kasteel hebben een Karolingische curtis met aula en kerk aan het licht gebracht, waarover al uitvoerig gepubliceerd is186. De overige schaarse Karolingische sporen en vondsten zijn afkomstig uit stadskernonderzoek te Aalst187 en Ronse188. De volle middeleeuwen zijn in de zandleem- en leemstreek vooral vertegenwoordigd door het onderzoek in kerken en abdijen. Naast de hierboven al vermelde resten van verdwenen bidplaatsen, die nog aangevuld kan worden door de vondst van funderingsrestanten van de verplaatste dorpskerk van Bevere189, zijn er verschillende opgravingen in bestaande kerkgebouwen die resten van oudere kerkfasen aan het licht gebracht hebben, al dan niet vergezeld van volmiddeleeuwse begravingen:

Roosens & Van Doorselaer 1966. Van Durme 1972. 166 Roosens & Gyselinck 1975. 167 De Swaef 1986. 168 Callebaut 1979b. 169 Bauters 1987. 170 Callebaut 1981. 171 Rogge 1993a; Lefever et al. 1993. 172 Rogge 1993b, 1994. 173 Rogge 1981; De Cock 1996. 174 Van de Vijver et al. 2008. 175 De Groote & Moens 1994. 176 Pieters et al. 1999. 177 Callebaut & De Groote 1988. 178 Bauters & Braeckman 1994. 179 Van de Vijver et al. 2008. 180 Rogge 1981. 181 Bauters et al. 1997. 182 Deschieter & De Wandel 2007. 183 De Clercq 2005. 184 Pieters et al. 1999; De Groote & Moens 2008. 185 Rogge & Parent 1991; Rogge & Braeckman 1995; Rogge 2001. 186 Callebaut 1981, 1985a, 1994; Callebaut & Milis 1982. 187 De Groote 2000. 188 Crombé 1989. 189 Callebaut et al. 1992. 164 165

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Aalst-Sint-Martinus190, Ronse-Sint-Pieters en Sint-Hermes191, Ename-Sint-Laurentius192, Velzeke-SintMartinus193, Hofstade-Sint-Martinus194 en Sint-Lievens Houtem-Sint-Michiel195. Onderzoek in de nabijheid van de parochiekerken van Ename196, Velzeke197 en Moorsel198 hebben telkens de bewijzen opgeleverd dat het kerkareaal er in de volle middeleeuwen door een circulaire gracht omzoomd was. Het jarenlange, systematische onderzoek in de Sint-Salvator-abdij van Ename, die gesticht is in 1063, heeft niet enkel sporen en resten van de vroegste abdij opgeleverd, maar ook van de oudere laat-10de en 11de-eeuwse bewoning, behorende tot de portus199. Het castrum van Ename is vooral bekend door noodonderzoek200. De bewoningsresten uit de pre-abdijfase bestaan naast de natuurstenen funderingen van de donjon, de aula en de Sint-Salvatorkerk, vooral uit talrijke kuilen en grachten die in vier occupatiefasen zijn onderverdeeld201. Talrijke paalkuilen zijn aangetroffen, maar door de talloze doorsnijdingen is geen enkele gebouwplattegrond bewaard. Enkel een hutkom kon duidelijk herkend worden202. De enige bekende plattegrond van houtbouw in de Oost-Vlaamse zandleem- en leemstreek is zeer recent aangetroffen te Erembodegem-Zuid IV, waar een groot drieschepige houtbouw is blootgelegd, dat de mogelijke restanten van een ouder tweeschepig gebouw ten dele sneed203. Naast het castrum van Ename zijn er vele andere volmiddeleeuwse versterkingen gekend in het OostVlaamse zandleem- en leemgebied. Het gaat vooral om mottes204, waarvan er tot nu toe maar twee archeologisch onderzocht zijn: Moorsel205 en Viane206. De rurale landelijke bewoning uit de volle middeleeuwen wordt maar sporadisch aangesneden, zoals te Kruishoutem-Wijckhuyze207 en te Ronse-Paillaertstraat208. Bij het stadsarcheologisch onderzoek in de zandleem- en leemstreek is enkel volmiddeleeuws opgegraven te Ronse-Square Albert209 en op verschillende sites te Aalst, met als voornaamste de 11deeeuwse grachten in het Sint-Jozefscollege210, laat-12de-eeuwse grachten en kuilen op de sites Burchtstraat211, Oude Vismarkt212, Stoofstraat213, Oud-Hospitaal214, Nieuwstraat215 en Stadhuis216, en een 12de-eeuwse stenen weg op het Sint-Martensplein217. Het tracé van de eerste stadsomwalling uit

De Groote 2000. Roosens & Mertens 1950; Cambier 1966, 1985. 192 Callebaut et al. 2001. 193 Rogge & Deschieter 2007. 194 Moens 2005. 195 Callebaut & De Groote 1988. 196 Callebaut et al. 1993; De Groote 2008. 197 De Mulder & Rogge 1997; De Mulder & Deschieter 1999. 198 Pieters et al. 1999. 199 Callebaut 1991, 1992; De Groote 2008, 44-49. 200 Callebaut 1984; Callebaut et al. 2002; De Groote 2008, 41-43. 201 De Groote 2008. 202 Callebaut 1987. 203 Van de Vijver et al. 2008. 204 De Decker 1999. 205 Callebaut 1979a. 206 Borremans 1982. 207 Bauters & Braeckman 1999. 208 De Mulder et al. 2002. 209 Crombé 1989. 210 De Groote & Moens 1995. 211 De Groote & Moens 1994. 212 De Groote & Moens 1999; De Groote 2000. 213 De Groote et al. 2005. 214 De Groote 2000. 215 De Groote et al. 2001. 216 De Groote et al. 2009. 217 De Groote et al. 2002. 190 191

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 17 van 89

de tweede helft van de 11de of de vroege 12de eeuw kon archeologisch volledig geattesteerd worden218. De situatie in de Oost-Vlaamse zandstreek verschilt nogal sterk met de zandleem- en leemstreek in types van vindplaatsen en in culturele periodes. Over het algemeen zijn er heel wat minder bekende sites uit de vroege en volle middeleeuwen, maar ook het zwaartepunt ligt anders: het aantal Merovingische vindplaatsen is heel beperkt, maar er zijn heel wat meer gegevens over de landelijke nederzettingen uit de volle middeleeuwen. In het bibliografisch repertorium van de provincie uit 1962 worden vier Merovingische grafvelden uit de zandstreek vermeld219: Gent-Port Arthur 220, Nazareth, Sint-Gillis-bij-Dendermonde221 en Waasmunster222. Recenter is een Merovingisch grafveld ten dele opgegraven te Asper223 en een laatMerovingisch-Karolingisch grafveld te Merelbeke-Caritas224. Bij bouwcontrole zijn er twee vermoedelijke graven aangetroffen te Bachte-Maria-Leerne225. Buiten wat losse vondsten en enkele geïsoleerde sporen ten noorden van Gent zijn er nauwelijks gegevens over vroegmiddeleeuwse nederzettingen in de Oost-Vlaamse zandstreek226. Enkel te Gent zijn er wat meer gegevens, met verspreide vondsten en een waterput als enige duidelijke spoor in de omgeving van de Sint-Baafsabij 227 , naast wat losse vondsten in de binnenstad228. In de nabijheid van de eveneens vroegmiddeleeuwse Sint-Pietersabdij is een laat-Karolingische afvallaag aangetroffen op de site Tweekerkenstraat229, terwijl het onderzoek in de buitentuin van de abdij een 9de-eeuws kalkovencomplex heeft vrijgelegd230. Uit de volle middeleeuwen zijn in de Oost-Vlaamse zandstreek de laatste jaren heel wat landelijke sites opgegraven. Plattegronden van houtbouw zijn aangetroffen te Aalter-Langevoorde231, Zele-Zuidelijke Omloop232, Merendree Molenkouterslag233, Maldegem-Kanunnik Andrieslaan234, BelseleMierennest235; Sint-Denijs Westrem-Vliegplein236, Evergem-Spoorwegstraat237 en MerelbekeCaritas238. Op de laatste site werd tevens een unieke 10de-eeuwse pottenbakkersoven opgegraven239. Resten van 12de-eeuwse pottenbakkersactiviteiten zijn ook aangetroffen op de cuesta te Zomergem en te Kleit240. Andere volmiddeleeuwse sporen en structuren kwamen aan het licht te Assenede241, Oostwinkel242 en Knesselare243.

De Groote & Moens 1995; De Groote 2000. Bauwens-Lesenne 1962. 220 Van Bostraeten 1972. 221 Van Doorselaer 1958. 222 Van Roeyen 1996. 223 Vermeulen 1992, 243. 224 De Clercq et al. 2002, 2004. 225 De Clercq 1998. 226 De Clercq 1997. 227 Laleman & Raveschot 1992; Ervynck & Van Neer 1999. 228 Raveschot 1986a. 229 Van den Bremt & Vermeiren 2004. 230 Raveschot 1986a. 231 De Clercq & Mortier 2001, 2002. 232 Mortier et al. 2003. 233 Van Hee & Hoorne 2006b. 234 Pype 2007. 235 Van Vaerenbergh & Van Roeyen 2007. 236 Bourgeois & Verhaeghe 1986. 237 Bourgeois et al. 1989. 238 De Clercq et al. 2002. 239 De Groote et al. 2007. 240 De Clercq et al. 2001. 241 De Decker & Cherreté 2006. 242 De Clercq & De Groote 2005. 243 Van Hee & Hoorne 2006a. 218 219

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Opgravingen in kerken zijn in de zandstreek minder frequent, met voorbeelden uit Vrasene244, Melsele245, Waasmunster246, de verdwenen kerk van Merelbeke-Kerkhoek247 en de Sint-Niklaaskerk248 en de voormalige Sint-Veerlekerk249 te Gent. Hoewel er ook in de Oost-Vlaamse zandstreek heel wat mottes bekend zijn250, zijn enkel de Singelberg te Beveren251 en motte van het Gentse Gravensteen archeologisch onderzocht. Het stadsarcheologisch onderzoek te Gent is verantwoordelijk voor de meeste vondsten uit de volle middeleeuwen, hoewel de vondstfrequentie minder is dan uit de al 30 jaar aan stadskernonderzoek zou kunnen verwacht worden252. Vooral het stenenonderzoek253 en het onderzoek in het Gravensteen254 bracht informatie over de volle middeleeuwen. Ook over de vroegste ontwikkeling en de verdediging van de stad werden al heel wat gegevens verzameld255. Meer recent springen vooral de resultaten van het onderzoek van de zwarte laag op het Emile Braunplein256, van de opgravingen op de Korenmarkt257 en van het opgravingsproject van het Sint-Pietersplein258 in het oog. Ten slotte moet ook nog het stadskernonderzoek te Dendermonde vermeld worden, waar op de Grote Markt de omgrachting van het castrale voorhof en een deel van een 10de-11de-eeuws grafveld is opgegraven259. -Vroege en volle middeleeuwen in de archeoregio’s te West-Vlaanderen (duinen & polders, leemstreek, zandleemstreek en zandstreek). Auteur: Yann Hollevoet† In het verleden zijn in het westelijke deel van de verschillende archeoregio’s weinig vondsten uit de vroege en volle middeleeuwen aan het licht gekomen. Het gaat meer bepaald om de uitlopers van de Zandstreek, ook wel het Houtland genaamd, de zandleembodems van zuidelijk West-Vlaanderen en van het plateau van Izenberge en de polderstreek met hierbij aansluitend het duinengebied en de strandvlakte. Voor een overzicht van vermeende oude vondsten uit de betrokken periodes kan de lezer doorverwezen worden naar het bibliografische repertorium van M. Bauwens-Lesenne dat een opsomming geeft van vondsten tot 1963. Chronologisch heeft men zich hierbij beperkt tot de “Noormannen” zodat onderzoeken en vondsten uit de volle middeleeuwen maar opgenomen zijn voor zover ze als vroegmiddeleeuws – soms verkeerdelijk - werden gedetermineerd. Dit betekent dat de meeste kerkopgravingen niet of nauwelijks waren opgenomen in het repertorium omdat ze vaak geen oudere sporen opleverden dan de Romaanse steenbouwrestanten. En zelfs in die gevallen waar duidelijk oudere houtbouwfasen zijn geattesteerd (Roksem, cfr. infra) werd blijkbaar gekozen deze niet op te nemen in de inventaris. Een kritische analyse van de vroegmiddeleeuwse vondsten vermeld in het bibliografische repertorium laat toe het aantal vondsten dat werkelijk uit deze periode dagtekenen sterk te beperken. Inderdaad valt uit een groot aantal vondstmeldingen bijna niet uit te maken of ze daadwerkelijk betrekking hebben op Merovingische en/of Karolingisch vondsten of vindplaatsen. De meeste geciteerde aardewerkvondsten zullen in het beste geval misschien nog tot de volle middeleeuwen terug gaan Van Hove 1995. Van Hove 1996. 246 Van Roeyen & Van Vaerenbergh 2006. 247 Desmet & Rommelaere 1988. 248 Laleman & Lievois 1987. 249 Bru & Vermeiren 2008b. 250 De Decker 1999. 251 De Meulemeester 1978a. 252 Laleman & Raveschot 1986; De Witte et al. 1990; Laleman et al. 2004. 253 Laleman et al. 1986; Laleman & Raveschot 1991. 254 Raveschot 1986b. 255 Laleman & Stoops 1996. 256 Ervynck et al. 1999. 257 Laleman & Stoops 1998; De Groote et al. 2000. 258 Van den Bremt & Vermeiren 2004; Bru et al. 2004, 2005; Bru & Vermeiren 2009. 259 Vervoort 2004, 2007. 244 245

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 19 van 89

(Heist, Schore, Wenduine, Wulpen, enz.); enkel voor een volledige biconische pot gevonden nabij de Gentse Poort te Brugge260 kan met absolute zekerheid gesteld worden dat deze uit de Merovingische periode dateert261. Nog problematischer is de omschrijving van bepaalde vondsten als Frankisch; de Franken horen immers strikt genomen nog grotendeels thuis in de laat-Romeinse periode, terwijl voor de meeste zgn. Frankische vondsten met vrij grote waarschijnlijkheid kan gesteld worden dat ze niet echt in verband te brengen zijn met de Frankische Landnahme en in het beste geval enkel ruim te dateren zijn in de vroege middeleeuwen. In een aantal gevallen heeft hernieuwd onderzoek geleid tot nieuwe inzichten; als voorbeeld kan hier de boot van Brugge vermeld worden die, blijkens de resultaten van de 14C-dateringen, niet uit de periode van de zgn. volksverhuizingen dagtekent maar wel uit de Romeinse tijd262. Andere scheepsvondsten te Knokke en Oostende zijn daarentegen vermoedelijk veel jonger. Het repertorium maakt gewag van een 8-tal vroegmiddeleeuwse grafvelden263. Ze komen ook voor in de inventaris van Roosens264. Voor de meeste kan evenwel gesteld worden dat het hier steeds om vrij problematische toekenningen gaat; enkel in het geval van Emelgem heeft hernieuwd onderzoek in de collecties van het Brugse Gruuthusemuseum aangetoond dat het vondstenmateriaal ook daadwerkelijk uit de Merovingische periode dagtekent en zeker in verband te brengen is met een grafveld uit deze periode265. Een tweede vindplaats zou gelegen zijn geweest op Izegems grondgebied; dit is evenwel enkel bekend door losse vondsten266. Van het door J. Claerhout onderzochte heidensche kerkhof van Pittem267 is recentelijk verondersteld dat het misschien veeleer ging om een stuk ongewijde begraafplaats voor ongedoopten268. Ook van de zgn. Frankische begraafplaats die zou zijn aangetroffen bij de opgravingen van de Duinenabdij te Koksijde269 en de eventueel bijhorende nederzettingssporen is ondertussen genoegzaam bekend dat het hier wellicht gaat om de resten uit de vroegste abdijfase270. Samenvattend kan gesteld worden dat van het dertigtal vermeldingen in het repertorium er maar 5 vindplaatsen als zeker vroegmiddeleeuws kunnen weerhouden worden (de Merovingische grafvelden van Emelgem (gem. Izegem) en Izegem, de zgn. terp van Vlissegem (gem. De Haan), de zgn. Karolingische muntschat van Assebroek (gem. Brugge) en een site waar verschillende Angelsaksische zgn. sceatta’s zijn aangetroffen in het duinengebied te De Panne271, aangevuld met een aantal losse vondsten waaronder de pot uit het Brugse, een benen kam uit Oeselgem (gem. Dentergem) en enkel muntvondsten uit de omgeving van Brugge, meer bepaald twee gouden trientes272. Over de Merovingische gouden fibula aangetroffen in de omgeving van Brugge273 zijn omtrent vondstomstandigheden of huidige bewaarplaats geen nadere gegevens bekend. Aanvullend op de gegevens uit het repertorium zijn in de oude literatuur nog een aantal vindplaatsen die mogelijk thuis horen in de volle middeleeuwen. We denken hier in de eerste plaats aan een 20-tal verhevenheden – in de teksten is er doorgaans sprake van tertre en/of retranchement - die eind 19de/begin 20ste eeuw geïnspecteerd werden door de Loë en de medewerkers van het vroegere Service Nationale des Fouilles. Ze zijn vermeld in de lijsten van de activiteiten van de SNF die Rahir Bauwens-Lesenne 1963, 15. Hollevoet & Thoen 1991, 1992. 262 Marsden 1976. 263 Bauwens-Lesenne 1963. 264 Roosens 1949. 265 Matthys 1975, 6-14. 266 Matthys 1975, 14-15. 267 Bauwens-Lesenne 1963. 268 Coornaert 1989; Arickx 1989 betwijfelt evenwel de aangehaalde argumenten. 269 Bauwens-Lesenne 1963. 270 Thoen & Milis 1974. 271 Vanhoudt 1988, 52-54; Cumont 1907. 272 Vanhoudt 1988. 273 Bauwens-Lesenne 1963. 260 261

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

heeft gepubliceerd in 1928, naar aanleiding van het vijfentwintigjarig bestaan van deze instelling274. Enkele werden later nog het onderwerp van verder onderzoek. Doorgaans kan verondersteld worden dat we vaak te maken hebben met de resten van zgn. sites met walgracht, een bewoningsvorm die vooral tijdens de late middeleeuwen succesrijk was; enkele exemplaren kunnen evenwel nog sporen hebben bevat uit de volle middeleeuwen, zoals is gebleken uit het systematisch onderzoek van soortgelijk vindplaatsen. Van jongere datum zijn wellicht ook de meeste als Romeinse tumuli gecatalogeerde vindplaatsen. Hier kan het veelal gaan om de resten van zgn. feodale mottes waarvan de oudste exemplaren niet vóór het begin van de volle middeleeuwen moeten gedateerd worden. Ook de waarnemingen rond de verdwenen vissersdorpjes langs de Belgische kust zullen wellicht veeleer betrekking hebben gehad op de late middeleeuwen: ze zijn onder meer het werk van plaatselijk geïnteresseerden275 die hun activiteiten respectievelijk hebben geconcentreerd op de verdwenen nederzettingen van Nieuwe Yde te Oostduinkerke (gem. Koksijde) en Raversijde te Mariakerke (gem. Middelkerke-Oostende). Verder maakten we al gewag van een aantal kerkopgravingen die niet zijn opgenomen in het repertorium; dit vermeldt daarentegen wel het onderzoek naar de resten van de vroegere kerk van Oostkerke-bij-Brugge (gem. Damme)276. Hadden ongetwijfeld ook mee mogen opgenomen worden in de inventaris zijn de zeer snel gepubliceerde opgravingen van L. Devliegher in het Romaanse kerkje van Snellegem (gem. Jabbeke)277, op de plaats van het vroegere bedehuis van de Sint-Pietersabdij te Oudenburg278 of van de Sint-Salvatorskerk in Harelbeke279; in 1962 volgde nog een kleine opgraving in de de Sint-Eligiuskerk te Ettelgem (gem. Oudenburg)280. Ook het onderzoek tijdens de Tweede Wereldoorlog van Meersseman en broeder Firmin naar de resten van een oudere constructie onder de Romaanse Sint-Pietersbandenkerk te Torhout zou hier niet hebben misstaan281. De resultaten van het belangrijke onderzoek naar de resten van de kleine parochiekerk van Roksem (gem. Oudenburg) uit 1956282 en naar deze van de Brugse Burgkerk gewijd aan Sint-Donaas in 1957283, zouden meer dan drie decennia op zich laten wachten. Deze naar de oudste kern van Zoutenaaie (gem. Diksmuide) van 1959 zouden dan weer net geen kwart eeuw later gepubliceerd worden284. De voorbije decennia is bij het recente onderzoek sterk de nadruk gelegd op het nederzettingsonderzoek dat tot dan toe nauwelijks aan bod was gekomen. Tijdens de tweede helft van de jaren zeventig van vorige eeuw resulteerde dit vooral in de opgraving van wat lange tijd de enige onderzochte Merovingische nederzetting zou blijven, deze te Kerkhove285. Vanaf 1985 verplaatste het nederzettingsonderzoek zich naar de regio tussen Brugge en Oudenburg naar aanleiding van vragen gerezen bij de veldkartering van Oudenburg286. Daar werden een ganse rits aan vroegmiddeleeuwse nederzettingen gelokaliseerd; enkele vormden het onderwerp van werfcontroles, noodopgravingen en/of preventief onderzoek. Aanvankelijk concentreerden de nieuwe vindplaatsen zich in het gebied van de Hoge Dijken te Ettelgem/Roksem/Zerkegem (gem. Oudenburg en Jabbeke)287; in de omgeving waren bij zandwinningswerken in de jaren zestig een aantal vroegmiddeleeuwse archaeologica aangetroffen288. En ook dichter bij Oudenburg - nabij de Zeeweg en de Zandstraat - kwamen nieuwe Rahir 1928. Loppens 1932; Choqueel 1950. 276 Bauwens-Lesenne 1963, 90-91. 277 Devliegher 1957. 278 Devliegher 1958. 279 Devliegher 1959. 280 Devliegher 1962. 281 Meersseman & De Smidt 1942. Zie ook Cools 1986, 1992. 282 Mertens 1988. 283 Devliegher 1991. 284 De Meulemeester & Termote 1983. 285 Rogge 1981. 286 Hollevoet 1985a. 287 De Cock et al. 1987, Hollevoet 1991a, 1992b, 1995b, 2001; Hamerow et al. 1994. 288 Crois 1967. 274 275

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 21 van 89

vindplaatsen aan het licht, niet enkel in de Oudenburgse deelgemeentes Roksem289 en Ettelgem290 maar ook op Oudenburgs grondgebied zelf291. Minder grootschalig waren enkele interventies op vindplaatsen langs de Paradijsweg, de Sarkoheemstraat en de Noordstraat te Zerkegem (gem. Jabbeke)292 en langs de Gemene Weidestraat en de Ettelgemstraat te Jabbeke293. Ook vlakbij de Jabbeekse dorpskern werden op verscheidene plaatsen bewoningssporen uit de vroege en/of volle middeleeuwen aangesneden en/of in kaart gebracht294. In een volgende fase zouden ook in de oostelijke helft van het gebied Brugge-Oudenburg nieuwe vroegmiddeleeuwse vindplaatsen in kaart worden gebracht, de meeste met overwegend Merovingische bewoningssporen onder meer te Varsenare-d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke)295 en langs beide zijden van de Korte Molenstraat te Sint-Andries Brugge296. Het onderzoek achter de Refuge - in dezelfde Brugse deelgemeente - concentreerde zich dan weer onder meer op de opgraving van nederzettingssporen uit de Karolingische tijd en een Einzelhof uit de volle middeleeuwen297. In de verkaveling van de Zuidveldstraat, eveneens vlakbij de Zandstraat te Sint-Andries kwamen sporen aan het licht van een andere vroegmiddeleeuwse nederzetting die grotendeels vernield was bij vroegere zandwinningen298. Langs de Meersbeekstraat te Snellegem werd begin 1991 een bewoningssite uit de volle middeleeuwen in kaart gebracht: dit onderzoek leverde ook de resten op van een kleine Merovingische landbouwexploitatie299. Ten oosten van Brugge beperkte het onderzoek in de Zandstreek zich tot enkele Karolingische sporen langs de Sint-Kruislaan te Assebroek (gem. Brugge)300 en bewoningssporen uit de volle middeleeuwen in de Veldhoek te Sijsele (gem. Damme)301. De sites onderzocht in ’t Zwarte gat te Oostkamp302 en voorafgaand aan de bouw van de Oudenburgse sporthal Ter Beke303 leverden dan weer elementen op omtrent de bewoning tijdens de tweede helft van de volle middeleeuwen. Recent ten slotte werd een nieuwe Karolingische vindplaats onderzocht langs de Mandelstraat in de Roeselaarse deelgemeente Rumbeke304; enige tijd daarvoor was een andere mogelijk Karolingische vindplaats zonder opgravingen ten prooi gevallen aan de uitbreiding van het bedrijventerrein ten noorden van het kanaal Roeselare-Leie305. Verspreide gebouwsporen uit de volle middeleeuwen in de Voshoek te Kortemark306, nabij de Leie langs de Vaartstraat te Wielsbeke307 op de sites van het toekomstige nieuwe Groeningeziekenhuis te Kortrijk308 en bij opgravingen op het toekomstige bedrijventerrein Evolis te Kortrijk/Harelbeke309. In het poldergebied bleef aanvankelijk, met uitzondering van de opgravingen van F. Verhaeghe op het Leenhof Ter Wissche in Lampernisse310, het onderzoek van sites uit de vroege en volle middeleeuwen beperkt tot incidentele waarnemingen bij allerhande graafwerken: naar aanleiding van huizenbouw in De Meulemeester & Dewilde 1987a, 1987b, Dewilde 1989. Hollevoet 1987a, 2001, 2003b; Patrouille & Vanhoutte 2002. 291 Hollevoet 1987b, 2001. 292 Hollevoet 1985b, 1990a, 1990b, 2002a. 293 Hollevoet 2002a. 294 Hollevoet 1988b,1991b, 2002a. 295 Hollevoet 2002b. 296 Hollevoet 2003a; Hillewaert & Hollevoet 1998, 2006. 297 Hollevoet & Hillewaert 2002. 298 Ongepubliceerd, info Bieke Hillewaert. 299 Hollevoet 1992c. 300 Ongepubliceerd, info Bieke Hillewaert. 301 In ‘t Ven et al. 2005a. 302 Hollevoet 1995a. 303 Hollevoet 1992e. 304 Lammens & Demeyere 2007. 305 Goderis & Termote 1987. 306 Dewilde & Wyffels 2003, 2004. 307 Hoorne 2006. 308 Vanhoutte et al. 2006. 309 Sturtewage et al. 2009. 310 Verhaeghe 1977. 289 290

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

de Damse deelgemeente Oostkerke-bij-Brugge311, het plaatsen van persleidingen te Zuienkerke312 en verscheidene aardgastransportleidingen in het noorden van de provincie (gem. Brugge, Damme en Knokke-Heist)313, wegenaanleg nabij de Herdersbrug te Dudzele (gem. Brugge)314 of te VeurneBeoosterpoort315, de aanleg van een parkeerterrein in de Zeebrugse transportzone (gem. Brugge)316, de ruilverkavelingen Houtave (gem. Zuienkerke, De Haan en Jabbeke)317 of Paddegat (gem. Jabbeke, Oudenburg, De Haan en Bredene)318 en de uitbreiding van de Zeebrugse achterhaven319. Grootschaliger onderzoek van sites uit de volle middeleeuwen vond wel plaats in het kader van de inplanting van bedrijventerreinen te Uitkerke (gem. Blankenberge)320, Zandvoorde-Plassendale (gem. Oostende)321 en Oudenburg322. In twee van de drie onderzochte complexen (Uitkerke en Plassendale I) kwamen bij dit vlakdekkend onderzoek ook bewoningssporen uit de vroege middeleeuwen aan het licht; in Oudenburg lijkt het vroegmiddeleeuws schervenmateriaal enkel voor te komen in jongere contexten. Op twee plaatsen in de Zeebrugse achterhaven werden bewoningssporen uit de volle middeleeuwen en later in kaart gebracht323. Bij een beperkt onderzoek langs de Kuiperscheeweg in de Uitkerkse Polder (gem. Blankenberge) kwam ook vroegmiddeleeuws schervenmateriaal aan het licht naast bewoningssporen uit de volle middeleeuwen324. Van beperktere omvang was een kleine controleopgraving uitgevoerd op de zgn. terp van Vlissegem; daaruit is gebleken dat de site in werkelijkheid gelegen was op een oude duin325. Onder invloed van het baanbrekende werk over de landelijke bewoning in een deel van VeurneAmbacht van F. Verhaeghe kende de systematische veldkartering ook in West-Vlaanderen enig succes326. Prospecties in het kader van licentiaatsverhandelingen aan de Universiteit Gent werden uitgevoerd in verscheidene (delen van) gemeentes zowel in de polders (de Diksmuidse deelgemeentes Beerst (D’Hondt) en Esen (Vandamme), Uitkerke (gem. Blankenberge)327, Wulpen (gem. Koksijde) (Vancouillie), Avekapelle (gem. Veurne) (Descheemaeker), de Middelkerkse deelgemeentes Schore (Dutoo) en Mannekensvere328, Stene (gem. Oostende) (Decoster), Gistel329, Oudenburg330, Damme (Seys) en Oostkerke-bij-Brugge (gem. Damme) (Hillewaert) als daarbuiten (Sint-Michiels, gem. Brugge)331, Oedelem (gem. Beernem)332, Assebroek (gem. Brugge) (Soers), Ingelmunster (Van Hooreweder), Langemark (gem. Langemark-Poelkapelle) (Van Oost), de Kortrijkse deelgemeentes Marke (Peperstraete), Aalbeke (Vauturin) en Rollegem (Eggermont) en het grondgebied van de Avelgemse deelgemeentes Outrijve en Bossuit (Lauwers); hiervan vormden slecht enkele het onderwerp van een exhaustieve publicatie namelijk Oostkerke-bij-Brugge (gem. Damme)333, Assebroek

Hillewaert 1986. Hillewaert 1987, 1988. 313 Hillewaert & Hollevoet 1986, 1988; In ’t Ven et al. 2005a, 2005b, 2005c. 314 Hillewaert & Hollevoet 1986, 1987. 315 Termote 1985b, 1986. 316 Ongepubliceerd, info Yann Hollevoet. 317 Hollevoet 1987c, 1991c. 318 Ongepubliceerd, info Yann Hollevoet. 319 Hillewaert & Hollevoet 1986, 1987; Hollevoet & Hillewaert 1990a, 1990b. 320 Pype & Dewilde 2001; Pype 2002, 2003. 321 Vanhoutte & Pieters 2003. 322 Vandevelde 2006; De Corte 2006. 323 Patrouille 2002; De Maeyer & Huyghe 2007. 324 Ongepubliceerd, info Joke Verkeyn. 325 Verhaeghe 1980a, 1980b. 326 Verhaeghe 1977. 327 Vanhove 1987. 328 Mestdagh 1990. 329 Verbrugge 1989. 330 Hollevoet 1985a. 331 Devos 1983. 332 Vandermoere 1981. 333 Hillewaert 1984. 311 312

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 23 van 89

(gem. Brugge)334, Mannekensvere (gem. Middelkerke)335 en Outrijve-Bossuit (gem. Avelgem)336; van het onderzoek in de gemeente Ingelmunster verscheen wel een algemeen overzicht met de belangrijkste prospectieresultaten337. Verder werden in het kader van geplande ruilverkavelingswerkzaamheden inventarissen opgemaakt van het bekende archeologische erfgoed voor de regio Adinkerke-Oostduinkerke (gem. De Panne en Koksijde)338 en het Plateau van Izenberghe (gem. Alveringem, Lo-Reninge en Veurne)339. In de natuurinrichtingsplannen voor de Uitkerkse Polders en de Polder van Zandvoorde ging deze inventarisatie gepaard met een grootschalige toetsing op het terrein340. Voor het landinrichtingsproject van de Brugse Veldzone concentreerde de inventarisatie zich vooral op het luchtfotografische archief van de Universiteit Gent341. Vanuit wetenschappelijke vraagstelling werden dan weer veldkarteringen uitgevoerd in de omgeving van Leffinge (gem. Middelkerke) en Gistel, aansluitend op het onderzoek van de verdwenen laatmiddeleeuwse vissersnederzetting Raversijde342; dit ging ook gepaard met een grootschalig historisch en landschappelijke studie van Kamerlinx Ambacht343. Door de toenmalige Nationale Dienst voor Opgravingen zijn systematische opgravingen uitgevoerd op verschillende West-Vlaamse mottesites344. Bij de Galooie te Loker betrof het nog een eenvoudige motte345 maar het onderzoek te Veurne concentreerde zich ook op de veronderstelde oudere circulaire versterking uit het einde van de vroege middeleeuwen346; in 1985 lieten rioleringswerken in de Vleeshouwerstraat toe aanvullende waarnemingen te doen347. Het onderzoek van de Hoge Andjoenmotte te Werken bracht op het voorhof dan weer de resten aan het licht van een Karolingische bewoningskern die op een bepaald ogenblik mogelijk ook een defensieve functie kan hebben gehad348. Een zgn. circulaire structuur uit Alveringem vormde het onderwerp van een korte verkenning349 terwijl voor het kustgebied ook een inventaris van dergelijke vermeende circulaire structuren werd opgemaakt350. Ook vatbaar voor discussie is een zgn. Karolingische ovale structuur die bij het onderzoek van het Oosthof te Koekelare aan het licht zou zijn gekomen351. De Cathemmote, onderzocht voorafgaand aan de uitbreiding van de Zeebrugse achterhaven te Dudzele (gem. Brugge)352, lijkt ons dan weer veeleer een zgn. site met walgracht met rond wooneiland dan een echte motte; in de regio zijn vergelijkbare sites ook bekend uit Ramskapelle / Dierics Vos Wal (gem. Knokke-Heist)353, Oostkerke-bij-Brugge/ ten Doele (gem. Damme)354, te Dudzele nabij de dorpskern355 en misschien ook nabij het kasteel van Tilleghem te Sint-Michiels (gem. Brugge)356.

Soers 1987. Mestdagh 1990. 336 Lauwers 1990. 337 Van Hooreweder 1986. 338 Meylemans 1998. 339 Meylemans 1999. 340 De Decker & Bourgeois 2000; De Decker & Himpe 2002. 341 Antrop et al. 2002. 342 Pieters et al. 2006. 343 Tys 2004a, 2004b, 2004c, 2007. 344 De Meulemeester 1983. 345 De Meulemeester 1978b. 346 De Meulemeester 1982. 347 Termote 1985b. 348 De Meulemeester & Vanthournout 1983, 1984, 1985, 1986; Van Strydonck & Vanthournout 1996; Vanthournout 1990, 1996. 349 De Meulemeester 1977, 1984a. 350 De Meulemeester 1996. 351 Dewilde et al. 1999, 2000; Dewilde et al. 1990. 352 De Meulemeester & Termote 1980. 353 Hillewaert & Hollevoet 1986; Hollevoet 1996. 354 Hillewaert 1984. 355 Devliegher 1970. 356 Vermeire 1989. 334 335

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Aansluitend kan hier ook het onderzoek aangehaald worden van de zgn. motte van Reningselst357 en van de Godelievemotte te Gistel358. In Gistel zijn ook archaeologica uit de vroege en de volle middeleeuwen bekend uit de binnenstad359. Met betrekking tot de vroege en volle middeleeuwen concentreerde het onderzoek naar kerken zich vooral tot het Kortrijkse360 en enkele incidentele onderzoeken in verschillende Brugse bedehuizen; belangwekkend was vooral het onderzoek naar de oudste fasen van de Sint-Donaaskerk te Brugge; toen kwamen ook de resten van een oudere aanaarding aan het licht361. In Woumen (gem. Diksmuide) liet het afbranden van de Sint-Andreaskerk toe een onderzoek in stellen naar de oudere fasen van het bedehuis; hierbij kwamen Karolingische occupatiesporen aan het licht362. Ten slotte werd te Oudenburg naar aanleiding van het onderzoek naar de sporen van het castellum intra muros ook de resten van de oude Onze-Lieve-Vrouwkerk in kaart gebracht363; hierbij kwamen niet echt belangwekkende resultaten aan het licht met betrekking tot de problematiek van de bewoningscontinuiteit. Pas het recent doorgevoerde onderzoek in de zuidwestelijke hoek van het castellum bracht hierin verandering364. Het probleem van de continuïteit tussen de Romeinse en de vroegmiddeleeuwse bewoning365 staat naar aanleiding van de ontdekking van de nieuwe vroegmiddeleeuwse nederzettingen in de regio Brugge-Oudenburg volop in de belangstelling. Ook met betrekking tot Kortrijk is er naar aanleiding van een aantal opmerkelijke vondsten rond de Onze-Lieve-Vrouwkerk en de Franse voorburcht hernieuwde interesse voor deze problematiek366. Ook in de Westhoek wordt de stelling naar voren gebracht dat er veel meer sprake is van continuïteit tussen de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen, onder meer op basis van een nauwgezette analyse van het perceleringspatroon367. De veronderstelde vroegmiddeleeuwse handelsnederzetting in de duinen van De Panne368 staat dan weer volop in de belangstelling na nieuwe vondsten van onder meer handgevormd zgn. Angelsaksisch aardewerk in het aangrenzende Bray-Dunes369 en verscheidene vroegmiddeleeuwse mantelspelden370. Een losse mantelspeld uit Adinkerke371 en twee gouden muntvondsten uit Nieuwpoort en Raversijde (gem. Middelkerke)372 moeten wellicht in dit kader worden gezien. Ten slotte valt nog het hernieuwd multi-disciplinair historisch en archeologisch onderzoek van de site van het vroegmiddeleeuwse kroondomein te Snellegem (gem. Jabbeke) aan te stippen373, en het verband met de vroegste geschiedenis van de pagus Flandrensis in het algemeen en het ontstaan van Brugge in het bijzonder374.

Dewilde & Wyffels 2006. De Meulemeester & Dewilde 1991. 359 Vanysacker 1988. 360 Despriet 1984, 71-79. 361 De Witte 1991b. 362 Termote 1990b, 22; Scheers 1991. 363 Mertens 1978. 364 Vanhoutte 2007, 224-228. 365 Berings 1985. 366 Despriet 2008; Raveschot 1984. 367 Termote 1990a. 368 Termote 1990a; De Loë 1902, 1907, 1908, 1939. 369 Termote 1985b, 3-5. 370 Termote 1985b, 23; Termote 1986, 7 en 9. 371 Termote 1985a. 372 Vanhoudt 1988, 73 en 78. 373 Tys et al. 2007. 374 De Witte & Ryckaert 1990; Ryckaert 1988, 1995; Hollevoet 2011a, 2011b; Declercq 1991, 1995. 357 358

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 25 van 89

3.2 THEMATA & TOPICS 3.2.1 Het nederzettingsonderzoek -Vroeg-middeleeuwse nederzettingsstructuren Auteur: Yann Hollevoet† Inleiding De archeologie van de vroege middeleeuwen is lange tijd gedomineerd door het grafveldenonderzoek. Van bij de ontdekking van het graf van Childeric te Doornik in 1653375 heeft de relatieve vondstenrijkdom van dergelijke contexten de op archaeologica beluste verzamelaars aangesproken. Dit betekent dat zeker in de 19de eeuw en het begin van de 20ste eeuw het onderzoek ervan nauwelijks op een systematisch verantwoorde manier werd verricht en dat op een ogenblik dat bij de uitvoering van tal van grote werken en dito infrastructuur (spoorwegen, kanalen) de resten ervan aan het licht kwamen. Lokale geïnteresseerden maakten toen van de gelegenheid gebruikt om hun particuliere collecties aan te vullen met de mooiste vondsten; ganse grafvelden worden aldus leeggehaald zonder dat hierbij in de regel veel bijkomende informatie geregistreerd werd376. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd geprobeerd het onderzoek te systematiseren. In België was dit de verdienste van H. Roosens die met zijn inventaris van de begraafplaatsen een meer systematische aanpak inleidde377. Daarna kwamen in Europa ook de eerste restanten van nederzettingen aan het licht onder meer te Gladbach en Warendorf in Duitsland, Rijnsburg en Odoorn in Nederland, Mucking en West-Stow in Engeland of Brebières in Frankrijk378. De vindplaatsen Van de nederzettingen uit de vroege middeleeuwen werd vroeger aangenomen dat ze moesten gezocht worden op de plaats van de latere dorpskernen379. Hoewel de meeste dorpsnamen pas geattesteerd zijn vanaf de volle middeleeuwen, droegen sommige een naam die duidelijk verwees naar een verder verleden. Men hield zich het beeld voor ogen van geconcentreerde agrarische bewoningskernen in een landschappelijke woestenij; van enige verspreide rurale bewoning (Einzelhöfe) - zoals bekend in de Romeinse tijd en vanaf de volle middeleeuwen in Vlaanderen - was geen sprake. En vermits de meeste dorpskernen toch bewoond waren gebleven tot op vandaag, maakte dit hen ongeschikt voor onderzoek. De vondst van de eerste nederzettingsresten te Avelgem/Kerkhove in de jaren 1970 van de 20ste eeuw380 zorgde wel voor enige ophef. Het betrof sporen van vrij uitgestrekte structuren met ingegraven vloerniveau en sporen van houtbouw; deze laatste werden toen geïnterpreteerd als de resten van een hallenhuis, een interpretatie die niet door iedereen in de vakwereld werd gedeeld381. Later onderzoek bracht nog de plattegrond van een hoofdgebouw met afgerond uiteinde en aanbouw aan het licht382. De nederzetting van Kerkhove (gem. Avelgem) werd door de vakwereld echter beschouwd als die ene uitzondering die de algemene regel bevestigde. Pas sinds de tweede helft van de jaren 1980 heeft systematisch onderzoek in de regio BruggeOudenburg aangetoond dat het plaatje niet helemaal klopt en dat de realiteit veel complexer is. Van een verspreide landelijke bewoning is wel degelijk sprake. Pas in 1985 werden in het West-Vlaamse Chifflet 1655. Fleury & Périn 1978; Effros 2003. 377 Roosens 1949. 378 Hamerow 2002. 379 Zie bijvoorbeeld Roosens & Gyselinck 1975, 30. 380 Rogge 1981. 381 Van Es 1984. 382 Rogge 1996, 155. 375 376

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Zerkegem (gem. Jabbeke) sporen van een tweede vroegmiddeleeuwse nederzetting aangesneden bij zandwinningswerken. Vlakbij was tussen de twee wereldoorlogen een min of meer volledige pot aangetroffen die nu bewaard wordt in Ten Duinen te Koksijde en waarvan sommigen beweerden dat deze een Angelsaksische herkomst had; in werkelijkheid gaat het ontegensprekelijk om een stuk vervaardigd op de draaischijf en wellicht afkomstig uit een productiecentrum in Noord-Frankrijk of de Maasvallei. Bij recentere zandwinningswerken trof men vooral resten van de bewoning aan383. Meer westwaarts kwamen op verscheidene plaatsen nabij de Oude Bruggeweg en de oever van de Roksemput, in de Oudenburgse deelgemeentes Roksem en Ettelgem ook Merovingische sporen aan het licht, soms in associatie met jongere sporen384; in de jaren 1960 waren bij zandwinningswerken op de plaats Hoge Dijken al vroegmiddeleeuwse archaeologica aangetroffen385. Aanvullende waarnemingen werden verricht op een site langs de Zeeweg te Roksem (gem. Oudenburg)386 en op Oudenburgs grondgebied387. In een volgende fase verplaatste het onderzoek zich meer naar de Brugse regio, waar in een gebied van iets meer dan 50 km2 niet minder dan een 25-tal sites gelokaliseerd werden. Vroegmiddeleeuwse sites werden over relatief grote oppervlaktes onderzocht op enkele plaatsen nabij de Zandstraat: te Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke)388 en op niet minder dan vier plaatsen in de Brugse deelgemeente Sint-Andries (vindplaatsen Molendorp, Kosterijstraat en Refuge)389. Kleinere interventies gebeurden op een tweetal plaatsen ten oosten van het Jabbeekse centrum390, in de verkaveling Zuidveldstraat te Sint-Andries (gem. Brugge)391 en langs de Sint-Kruisstraat te Assebroek (gem. Brugge)392. Voor de overige vindplaatsen blijft de informatie beperkt tot de gegevens verkregen bij veldkarteringen en occasionele werfcontroles of –opvolgingen. Opmerkelijk is dat de gegevens verkregen in Kust-Vlaanderen een vrij homogeen beeld vertonen dat afwijkt van wat bekend is te Kerkhove, maar veeleer aansluit bij de Angelsaksische wereld, waarbij de gebouwplattegronden vaak gekenmerkt worden door het gebruik van standgreppels393. De situatie zoals bekend uit het kustgebied mag echter niet veralgemeend worden. De weinige waarnemingen en vondsten gedaan in noordwestelijk Oost-Vlaanderen laten dit vooralsnog niet toe394. In de Zuid-Vlaamse leem- en zandleemstreek wijzen de beperkte gegevens uit Kerkhove395, Kruishoutem396 en Semmerzake397 wel duidelijk op verspreide Merovingische bewoning die zich buiten de huidige dorpskernen bevindt. Dat de gegevens echter zo schaars zijn wordt ten dele toegeschreven aan het feit dat Merovingische nederzettingssporen vaak niet herkend worden door de beperkte hoeveelheid vondsten die er in aanwezig zijn en vooral door de gebrekkige kennis van het gewone gebruiksaardewerk uit deze periode398. Vroegmiddeleeuwse gebouwsporen zijn nog bekend uit enkele verspreide vindplaatsen, meer bepaald te Poppel (gem. Ravels)399, Hove - Keuteghem400 en Pulle (gem. Zandhoven)401 in de Antwerpse Kempen. Enkele restanten kwamen aan het licht op het tracé van de HST tussen Antwerpen en de De Cock et al. 1987. Hollevoet 1987a, 1991a, 1992d, 1995b, 2003a; Hollevoet 2001, 78-79, 80-81 & 85-86; Patrouille & Vanhoutte 2002. 385 Crois 1967, 93. 386 De Meulemeester & Dewilde 1987b. 387 Hollevoet 1987b, 1988a. 388 Hollevoet 2002b. 389 Hillewaert & Hollevoet 2006; Hollevoet 2003a; Hollevoet & Hillewaert 2002. 390 Hollevoet 1988b, Hollevoet 2002a, 41-42. 391 http://www.raakvlak.be/nieuwsbrief.php?itemno=70 392 Hillewaert 2002. 393 Hamerow et al. 1994; Hollevoet 1992a, 1993a. 394 De Clercq 1997. 395 Rogge 1981. 396 Rogge 1993b. 397 Van der Gucht 1981b. 398 Rogge 1994. 399 Annaert 1999. 400 Verhaert & Annaert 2003a, 2003b. 401 Eggermont et al. 2008. 383 384

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 27 van 89

Nederlandse Grens402. Te Kruishoutem403 zijn gebouwsporen aangetroffen in associatie met graven en mogelijk moet hier gedacht worden aan de restanten van een kleine vroegmiddeleeuwse kapel. Te Roeselare-Beveren daarentegen betreft het duidelijk restanten van een agrarische nederzetting404. Landelijke bewoningsresten uit de Karolingische periode zijn zeer recent aangetroffen te Erembodegem-Zuid IV (minstens één huisplattegrond)405. Ook aan de Maaskant te Neerharen-Rekem (gem. Lanaken) zou op de plaats van de Romeinse villa en de Germaanse nederzetting de sporen van vroegmiddeleeuwse bewoning zijn aangetroffen406. Van iets jongere datering lijken dan weer een deel van de sporen gevonden te Erps-Kwerps - Villershof (gem. Kortenberg)407 en Merelbeke Caritas408. De nederzettingsstructuren Een eerste probleem waarmee de studie van de vroegmiddeleeuwse nederzettingsstructuren in Vlaanderen te kampen heeft, is de relatief beperkte oppervlakte van de opgegraven arealen. Door de versnippering van het landschap en een chronische schaarste aan middelen moet men het in Vlaanderen doorgaans stellen met flarden van nederzettingen. In heel wat gevallen kan men zich amper een beeld vormen van wat de onderzochte oppervlaktes betekenen ten opzichte van de totaliteit van de bewoningskern. In hoeveel gevallen heeft men er zicht op over welk deel van de nederzetting het precies gaat? Nederzettingsonderzoek in het buitenland toont nochtans aan dat binnen éénzelfde nederzetting vaak duidelijk verschillende activity areas kunnen onderscheiden worden, wat bijvoorbeeld duidelijk het geval is bij de Angelsaksische nederzetting van West-Heslerton in Yorkshire (GB)409. Deze weerspiegelen zich soms in de aard van de sporen die zich in bepaalde delen van de bewoning concentreren. We denken hier natuurlijk in de eerste plaats aan de resten van zgn. hutkommen – structuren met een ingegraven vloerniveau – die vaak in verband gebracht worden met ambachtelijke bedrijvigheid 410. Het ontbreken ervan op bepaalde vindplaatsen hoeft nog niet te betekenen dat er geen ambachtelijke activiteiten hebben plaatsgevonden, dan wel dat dit deel van de site nog niet is aangesneden. Ook weet men vaak niet of het gaat om kernen van een verspreide bewoning dan wel om kleine gehuchten of dorpen. Van de meeste vindplaatsen is nauwelijks bekend of ze bewoond werden door een kernfamilie (nucleus family), een uitgebreidere familiegroep (extended family) of meerdere groepen. Wel staat min of meer vast dat alle aangesneden nederzettingen een uitgesproken ruraal karakter gehad moeten hebben. Getuige hiervan zijn onder meer een zeis aangetroffen te Kerkhove (gem. Avelgem)411 en een ploegschaar uit Snellegem (gem. Jabbeke)412. Bij de nederzettingssporen kan een aantal duidelijk verschillende types resten onderscheiden worden. Het merendeel betreft sporen die met houten gebouwen in verband te brengen zijn. Daarnaast komen ook tal van kuilvormige sporen en de restanten van uitgebroken waterputten aan het licht. Op sommige sites wordt het geheel aangevuld met een belangrijke component gracht- en/of greppelstructuren en oude wegtracés die niet zelden de nederzettingssporen structureren. De gebouwsporen Bij het onderzoek van vroegmiddeleeuwse bewoningsites worden tal van sporen (paalsporen, -kuilen en/of –gaten, standgreppelssporen, etc.) aangetroffen die verband houden met verdwenen houten gebouwen en constructies van allerhande aard: woonhuizen, stallingen, opslag- en/of werkplaatsen enz. Onder de vele honderden dergelijke sporen die elke doorsnee vindplaats oplevert, is het niet altijd Verbeek & Delaruelle 2004. Rogge 1993a. 404 Lammens & Demeyere 2007. 405 Van de Vijver et al. 2008. 406 De Boe 1982, 1983. 407 Hoorne & Sturtewagen 2006. 408 De Clercq et al. 2002, 2004. 409 Powlesland 1997, 111-113. 410 Chapelot 1980; Farnoux 1987; Zimmermann 1982. 411 Henning 1991. 412 Hollevoet 1992c, 230. 402 403

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

even gemakkelijk duidelijke gebouwplattegronden te onderscheiden413. Een gedetailleerde analyse van de sporen leidt meestal wel tot het herkennen van plattegronden met vrij eenduidig grondplan. Wanneer de paalsporen gevonden worden in samenhang met standgreppelsporen is het onderkennen van dergelijke grondplannen doorgaans eenvoudiger. Op andere plaatsen zijn wel aanzetten van standgreppelsegmenten – vaak in associatie met paalkuilen – aangetroffen, maar maken ze geen deel uit van duidelijk herkenbare plattegronden. Ook ziet het er naar uit dat de wandconstructie van bepaalde gebouwen heel wat minder diep gefundeerd was, wat resulteert in plattegronden waarvan enkel de diepere palen van de doorgangen en de hoeken een spoor hebben nagelaten. Soms moet men zich tevreden stellen met zeer fragmentarische gebouwplattegronden. Verder mag niet uit het oog verloren worden dat heel wat oppervlakkige sporen in de loop der tijden door het ploegen zijn verdwenen. Dit verklaart mede dat bij de opgravingen zelden resten van haarden worden aangetroffen. Daarenboven kan het beeld dat men heeft van vroegmiddeleeuwse gebouwsporen in onze gewesten beperkend werken bij de interpretatie van complexe clusters van sporen; men wordt automatisch aangetrokken tot patronen die men al vroeger heeft aangetroffen of die men kent uit de beschikbare literatuur. Steeds blijft er een vrij groot aantal sporen over dat niet in herkenbare plattegronden onder te brengen is, vaak omdat ze in verband te brengen zijn met structuren die gekenmerkt worden door een gebruik van maar enkele palen414; hun weerslag in de bodem vertaalt zich dan vaak niet meer in duidelijk herkenbare configuraties. De hoofdgebouwen: In de regio Oudenburg-Brugge zijn in de Merovingische bewoningsfasen heel wat gebouwplattegronden gekenmerkt door een combinatie van zgn. paalkuilen of paalgaten met standgreppelsporen415. De grondplannen zijn doorgaans rechthoekig en eenschepig maar vertonen ook wel sporen van dwarse opdelingen. De grootste zijn tot 20 m lang en 5 à 6 m breed. Kleinere exemplaren meten 9/10 m op 4/5 m; de kleinste zijn evenwel amper 5/6 op 3/3,5 m groot. Bij het onderzoeken van de standgreppelsporen is het onderscheiden van individuele palen bijzonder moeilijk; maar in één geval is er mogelijk sprake van houten wanden en niet van een vlechtwerkconstructie. De grotere constructies waren doorgaans voorzien van verscheidene toegangen, zowel in de lange zijden – vaak tegenover elkaar geplaatst - als aan de korte kant; het standgreppelspoor vertoont dan doorgaans een onderbreking die geflankeerd wordt door een zwaardere paalconstructie. In Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke)416 is er mogelijk sprake van een verhoogde binnenvloer vergelijkbaar met sommige voorgestelde reconstructies van Cowdery’s Down, Basingstoke in Hampshire (GB)417; verder werd ook vastgesteld dat in de poortconstructie duidelijk radiaalplanken waren verwerkt418. Uit de grondplannen valt af te leiden dat de meeste gebouwen vermoedelijk voorzien waren van een zadeldak; de korte zijde is immers doorgaans lichter gefundeerd. Bij verschillende plattegronden is er duidelijk sprake van extra palen buiten de wandconstructie; ze hadden ongetwijfeld een schorende functie en ook hier wijst het ontbreken ervan langs de korte zijde wellicht op het gebruik van een zadeldak. Bepaalde gebouwen lijken voorzien te zijn geweest van randconstructies onder het overkragend dak; dit is vooral vastgesteld te Sint-Andries - Molendorp (gem. Brugge)419 en Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke)420. Andere plattegronden vertonen dan weer sporen van een aanbouw langs de korte kant421.

Heidinga 1987, 14-17. Theuws et al. 1988, 310-312. 415 Hollevoet 2007, 223-225. 416 Hollevoet 2002b. 417 Millett & James 1983, 240-242. 418 Hollevoet 2002b, 173. 419 Hollevoet 2003a, 73. 420 Hollevoet 2002b, 173. 421 Hillewaert & Hollevoet 2006, 127. 413 414

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 29 van 89

Bijzondere vermelding verdient het grondplan van een zeer grote constructie uit Roksem - Hoge Dijken (gem. Oudenburg)422. Het betreft de resten van een groot eenschepig woonstalhuis. Het doorgaans vrij diepe wandgreppelspoor vertoont op vier plaatsen een onderbreking. Hiervan bevinden er zich twee tegenover elkaar in de lange zijden en één in een korte zijde. Wellicht betrof deze laatste een aparte toegang tot de stal. Enkele dwarsgreppeltjes in de uithoek van dit gedeelte laten immers vermoeden dat deel van de binnenruimte opgesplitst was in kleine compartimenten, waarschijnlijk veeboxen. De rest van het gebouw was mogelijke opgesplitst in twee delen, namelijk de eigenlijke woonruimte in het centrum, met een toegang aan beide langzijden en een kleinere ruimte met een specifieke functie (opslag ?) en een afzonderlijke ingang. Opmerkelijk is verder de aanwezigheid buiten de wandlijn van paalkuilen waarin op verschillende plaatsen nog het spoor kon waargenomen van schuin geplaatste palen. Deze moeten ongetwijfeld een schorende functie gehad hebben ter ondersteuning van de wanden en de dakconstructie; we treffen ze zowel op de lange als op de korte zijde aan wat laat vermoeden dat het gebouw voorzien was van een schilddak. Te Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke], en in de Brugse deelgemeentes Sint-Andries (Kosterijstraat] en Assebroek (Sint-Kruislaan] werden het grondplan van een constructietype aangetroffen dat grondig verschilt van de meeste Merovingische gebouwplattegronden423. Ze waren vermoedelijk drieschepig en kenmerkend zijn hier de resten van een aantal zware, paarsgewijs geplaatste stijlen met ongetwijfeld dakdragende functie. De stijlen bevinden zich zowat 4 m van elkaar verwijderd; de buitenwand van de constructie lag vermoedelijk op minimum 1 m afstand van de stijlen424. Het geheel moet afkomstig zijn geweest van een relatief grote constructie (wellicht 15 bij 6/7 m), misschien wel schuren of stallen. Een vergelijkbare constructie werd mogelijk aangetroffen langs de Meersbeekstraat te Snellegem (gem. Jabbeke)425. Het type is uit de Karolingische tijd ook bekend door het archeologisch onderzoek achter de Refuge te Sint-Andries (gem. Brugge)426. In de rest van Vlaanderen zijn de gegevens over plattegronden van vroegmiddeleeuwse hoofdgebouwen zoals al gezegd eerder schaars en iets minder duidend. De resten van een tweeschepig Karolingisch woonstalhuis zijn bekend uit het recente onderzoek langs de Mandelstraat te Beveren (gem. Roeselare); een tweede constructie zou voorzien zijn geweest van een zgn. potstal, een uitgegraven stalgedeelte427. Te Kerkhove (gem. Avelgem), de eerste Vlaamse vindplaats waar vroegmiddeleeuwse nederzettingsresten werden onderkend, werden een aantal sporen in verband gebracht met een tweeschepig hallenhuis428; deze interpretatie werd niet door iedereen gedeeld429. De plattegrond van een tweede grote constructie is ook tweeschepig en aan één randuiteinde afgerond430. Te Kruishoutem - Kapellekouter zijn de vroegmiddeleeuwse bewoningssporen aangetroffen vlakbij een vroegmiddeleeuws grafveldje dan weer afkomstig van een tweeschepige laatMerovingische constructie en een jonger eenschepig gebouw431. Op de sites uit het Antwerpse lijkt er voor de vroege middeleeuwen doorgaans sprake te zijn van eenschepige rechthoekige hoofdgebouwen. De exemplaren aangetroffen te Poppel-Hondsheide (gem. Ravels), HoveCuetegehem, Wijnegem Steenakker en Pulle (gem. Zandhoven) dateren nog uit de Merovingische tijd432. Van de constructieresten van eenschepige gebouwen aangetroffen op het tracé van de HST-lijn te Brecht op de plaatsen Zoegweg en Hanenpad zijn enkele wellicht iets jonger433. Te NeerharenRekem (gem. Lanaken) ten slotte zou ook nog de aanzet van een Merovingisch hoofdgebouw zijn Hamerow et al. 1994, 5-6; Hollevoet 1991a, 187-188, Hollevoet 1992d, 54-56, Hollevoet 2007, 224-225. Hollevoet 2007, 225. 424 Hollevoet 2002b, 173. 425 Hollevoet 1992c, 229. 426 Hollevoet & Hillewaert 2002, 199-201. 427 Lammens & Demeyere 2007, 140. 428 Rogge 1981, 70. 429 Van Es, 1984. 430 Rogge 1996, 155. 431 Rogge 1993a. 432 Eggermont et al. 2008, 18-19. 433 Verbeek & Delaruelle 2004, 266-267 en 276. 422 423

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

aangetroffen; het was al grotendeels verstoord waardoor verdere gegevens over de constructietype ontbreken434. De bijgebouwen: Benevens de resten van hoofdgebouwen leveren de sites uit de vroege middeleeuwen ook sporen op van kleinere constructies, zoals schuren of kleinere stalconstructies, spijkers of spiekers en hooibergen. Resten van schuren zijn mogelijk onderkend te Roksem - Hoge Dijken (gem. Oudenburg)435 en Kerkhove (gem. Avelgem)436. Op de meeste sites komen sporen van spijkers of spiekers voor; ze dienden voor de opslag van de oogst of andere voedingsstoffen en waren doorgaans voorzien van een verhoogd vloerniveau. Het gaat doorgaans om constructies met vierkant of rechthoekig plattegrond en vier of zes palen. Ter bestrijding van ongedierte werden deze laatste soms bovenaan voorzien van uitkragende stenen of op een bijzondere manier afgewerkt; een mooi voorbeeld van een dergelijke bijgewerkte paal werd aangetroffen bij het onderzoek van de oudste resten onder het Gravensteen te Gent437. Aanwijzingen voor spijkers komen voor op nagenoeg alle bekende sites. Sommige vierpostenconfiguraties kunnen evenwel ook afkomstig zijn van zgn. hooibergen of paalschuren438. Het gaat steeds om sporen van vrij zware constructies met min of meer vierkant grondplan (zijde: 2 à 3 m); ze zullen wellicht voorzien geweest zijn van een verstelbaar dak. In sommige gevallen was er sprake van maar één centrale paal waarlangs deze dakconstructie op en neer werd gelaten. Hooioppers of Rutenbergen kunnen ook meer dan vier zijden hebben; uit Nederlandse en Duitse opgravingen zijn de resten bekend van talloze vijf-, zes- tot soms negenkantige constructies439. In Vlaanderen zijn de paalschuren nagenoeg helemaal verdwenen uit het landschap440, maar het constructietype is nog steeds beeldbepalend in grote delen van Nederland. Archeologische kennen we ze in Vlaanderen zowel uit vroegmiddeleeuwse contexten als bij sites uit de volle middeleeuwen. Heel wat minder frequent zijn de vondsten van zgn. hutkommen. Deze structuren met ingegraven vloerniveau werden op tal van vroegmiddeleeuwse nederzettingen in noordwest-Europa in groten getale aangetroffen441. Minder goed bewaarde voorbeelden van vroegmiddeleeuwse hutkommen met zes palen zijn wel bekend uit de jongere nederzettingsfasen te Neerharen-Rekem (gem Lanaken)442. Te Hove-Cuetegehem zijn mogelijk enkel de diepste constructieresten van een hutkomachtige structuur aan het licht gekomen; de sporen omvatten een standgreppelspoor met diepere paalsporen in de hoeken, het midden en aan een veronderstelde ingang ter hoogte van een onderbreking van het standgreppelspoor443. In Kust-Vlaanderen is het type constructie vooralsnog enkel met absolute zekerheid geattesteerd in Ettelgem (gem. Oudenburg)444. Ten minste twee sporenclusters zijn met dergelijke zgn. hutkommen of kelderhutten in verband te brengen. Beide vertoonden in elke korte zijde drie paalsporen; twee aan elk uiteinde en één - doorgaans dieper - exemplaar in het midden. In de twee gevallen ging het om relatief kleine structuren: 2,5 bij 3,5 m. Verder is niet uitgesloten dat het type ook werd aangetroffen op twee andere sites langs de Zandstraat te, Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke) en te Sint-Andries / Kosterijstraat (gem. Brugge). Het exemplaar van Varsenare was grotendeels verstoord door een latere poel; de rechthoekige constructie van 7 m bij 5 m had vermoedelijk 8 palen om de dakconstructie te ondersteunen en een plaatselijke uitdieping is misschien in verband te brengen met een opstaand weefgetouw445. Bij de site van de Kosterijstraat waren mogelijk nog enkel de diepste sporen bewaard: het betrof een zespalenconfiguratie van 4 bij 3 m die De Boe 1982, 73-74. Hollevoet 1991a, 187. 436 Rogge 1981, 70. 437 Van Doorne 1992, 10. 438 Jurgens 2006a. 439 Zimmermann 1991. 440 Jurgens 2006b. 441 Chapelot 1980; Farnoux 1987, 1995; Zimmermann 1982. 442 De Boe 1983, 1986. 443 Verhaert & Annaert 2003a, 2003b, 70; Eggermont et al. 2008, 19. 444 Hollevoet 2003a, 87. 445 Hollevoet 2002b, 174. 434 435

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 31 van 89

plaatselijk omgeven was door een greppelspoor446. Een verondersteld exemplaar uit Roksem / Zeeweg (gem. Oudenburg) zou dagtekenen uit de Karolingische tijd; paalsporen ontbreken maar er werden wel resten van een haard aangetroffen447. Verder kwam recent nog een hutkomachtige structuur aan het licht op de site langs de Mandelstraat te Rumbeke (gem. Roeslare); ook dit spoor zou dagtekenen uit de Karolingische tijd448. Van iets jongere datum (10de eeuw) zijn de resten van een vijftal hutkommen aangetroffen op de Caritas site te Merelbeke; één min of meer rond exemplaar vertoonde sporen van vijf palen maar bij de overige beperkten de paalsporen zich tot één in elke korte zijde449. Hutkommen zijn ten slotte ook bekend uit de vroegmiddeleeuwse vlaknederzetting onder het voorhof van de Hogen Andjoenmotte te Werken (gem. Kortemark)450, de Karolingische curtis te Petegem-aan-de-Schelde (gem. Wortegem-Petegem)451 en de Ottoonse portus van Ename (gem. Oudenaarde)452. Aansluitend bij het probleem van de zgn. hutkommen verdienen een tweetal structuren met uitgediept vloerniveau uit Kerkhove (gem. Avelgem) een bijzondere vermelding. Ze zijn veel groter dan de klassieke hutkommen (circa 20 bij 7/8 m) en de licht uitgegraven bodem - gekenmerkt door een dun, roestkleurig laagje met erboven een verharding van brokjes Romeins puin - bevond zich zowat 1,20 – 1,30 m onder het maaiveld; sporen van enige geordende randstructuren of van andere constructieve elementen werden niet waargenomen453. Volgens de opgraver hadden deze structuren zeker een woonfunctie gelet op de aanwezigheid van haarden454. De overige structuren: Benevens de resten van allerhande gebouwen komen bij elke opgraving wel nog enkele andere types sporen voor van soms zeer uiteenlopend formaat. Een aantal standgreppelsporen of rijen met kleinere paalgaten die duidelijk niet in verband te brengen zijn met gebouwplattegronden kunnen wijzen op de vroegere aanwezigheid van palissades ter afbakening. Grote donkere vlekken geven doorgaans de plaats aan van deels uitgebroken waterputten of gedempte poelen. Verder komen ook tal van kleinere kuilvormige structuren voor die zeker niet in verband te brengen zijn met paalsporen of -kuilen. Lineaire sporen zijn dan weer vooral in verband te brengen met oude gracht- en greppeltracés. Enkele kunnen evenwel ook in verband gebracht worden met oude, uitgeholde wegen. Kuilen: Enkele sporen wijken af van de grote paalkuilen aangetroffen op de meeste terreinen; ze zijn doorgaans groter en dieper en hun vulling wordt vaak gekenmerkt door een zekere gelaagdheid455. Ze kunnen zowel verspreid voorkomen op de sites of in concentraties zoals te Roksem – Hoge Dijken (gem. Oudenburg)456 of te Sint-Andries – Kosterijstraat (gem. Brugge)457. Te Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke) is zowat de helft van dergelijke structuren aangetroffen in de onmiddellijke nabijheid van vroegere waterputten458. Ze hebben oorspronkelijk wellicht gefungeerd als voorraadkuil en enkele waren misschien voorzien van een min of meer vaste constructie: we denken hier in de eerste plaats aan vlechtwerkmanden459. De meeste lijken in een latere fase veelal gebruikt te zijn als stortplaats voor – vooral organisch? – afval. In een minderheid van de gevallen te Kerkhove (gem. Avelgem) worden een aantal kuilvormige structuren met gelaagde afzettingen in de onderste vulling geïnterpreteerd als cisternen of watervoorraadkuilen; de site leverde verder ook een soort ovenkuil Hillewaert & Hollevoet 2006, 127. De Meulemeester & Dewilde 1987b, 227. 448 Lammens & Demeyere 2007, 141. 449 De Clercq et al. 2002, 163. 450 Vanthournout 1996, 107. 451 Callebaut 1981, 10-12. 452 Callebaut et al. 1988, 17. 453 Rogge 1981, 72. 454 Rogge 1996, 155. 455 Hollevoet 2007, 226. 456 Hollevoet 1991a, 188-189. 457 Hillewaert & Hollevoet 2006, 130. 458 Hollevoet 2002b, 174. 459 Florin 1983. 446 447

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

op460. Een mooier voorbeeld van een dergelijke sleutelgatvormige structuur kwam aan het licht te ErpsKwerps - Villershof (gem. Kortenberg); het betrof de resten van een pottenbakkersoven uit de late 9de of 10de eeuw461. Waterputten en poelen: Bij het onderzoek van vroegmiddeleeuwse nederzettingen worden de resten van vroegere waterputten in grote aantallen aangetroffen. Hun bovenbouw is doorgaans op vrij systematische wijze uitgebroken. In Kust-Vlaanderen is zeker de grote diversiteit aan constructiewijzen opmerkelijk462. Het meest voorkomende type is opgebouwd uit een vierkante houten bekisting waarbij doorgaans gebruik is gemaakt van hergebruikt constructiehout; de wanden van de bekisting kunnen zowel uit horizontaal geplaatste als uit verticaal ingeheide planken opgebouwd zijn en vaak komen in de vier hoeken zware aangepunte palen voor die de ganse constructie stabiliteit verschaffen. Het type is ook geattesteerd op de site langs de Mandelstraat te Rumbeke (gem. Roeselare)463. In andere gevallen is gebruik gemaakt van een afgedankte Rijnlandse ton zoals te Sint-Andries – Molendorp (gem. Brugge)464 of van vlechtwerken mandconstructies zoals bijvoorbeeld langs de Paradijsweg te Zerkegem (gem. Jabbeke)465. Te Sint-Andries – Kosterijstraat (gem. Brugge) was als basis voor een ronde put een karrenwiel gebruikt; de eigenlijke bekisting bestond uit een reeks mannetje aan mannetje ingeheide aangepunte stukken hout466. Schaars zijn de waterputten waarbij de kern gevormd wordt door een uitgeholde boomstam. Dit type is daarentegen blijkbaar frequenter in de Antwerpse Kempen, met gemelde vondsten te Wijnegem, Hove, Poppel (gem. Ravels) en Kasterlee467. Toch wijzen voorbeelden uit Brecht - Zoegweg dat in het gebied ook waterputten met vierkante houten bekisting niet helemaal ontbraken tijdens de vroege middeleeuwen468. Vermeldenswaardig zijn ten slotte een aantal Karolingische ronde putten uit Roksem /Hoge Dijken (gem. Oudenburg); hun bovenbouw was opgetrokken uit bouwpuin afkomstig van de ruïnes van het laat-Romeinse castellum van Oudenburg469. In de noordwestelijke zone van de opgraving te Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke) werd een omvangrijke structuur (diam. circa 10 m) aangesneden. De donkere vullingspakketten liepen heel wat minder diep en sporen van enige bekisting werden ook niet aangetroffen. De vullingen dekten enkele nederzettingssporen af. Vermoedelijk was de structuur – op een moment dat deze zone van de nederzetting niet langer voor het wonen werd aangewend – een drinkpoel voor het vee. Dergelijke vroegmiddeleeuwse drenkpoelen zijn ook aangetroffen op de sites Molendorp en Refuge te SintAndries (gem. Brugge) waar ze evenwel deel uitmaakten van omvangrijke grachtsystemen met plaatselijke uitdiepingen470. Grachten en greppels: Een opmerkelijk verschijnsel dat voor de vroege middeleeuwen vooralsnog enkel in Kust-Vlaanderen is geattesteerd is het relatief groot belang dat blijkbaar werd gegeven aan grachten en greppels bij de structurering van de ruimte. Vooral voor de laat-Merovingische site van Sint-Andries - Molendorp (gem. Brugge) en een deel van de Karolingische bewoningsfase van Sint-Andries - Refuge (gem. Brugge) worden de nederzettingsarealen nagenoeg volledig omringd door dergelijke structuren471. Het fenomeen is in de regio ook geattesteerd voor de volle middeleeuwen met vindplaatsen te Snellegem

Rogge 1981, 74-77. Hoorne & Sturtewagen 2006, 154-155. 462 Hollevoet 2007, 225-226. 463 Lammens & Demeyere 2007, 141. 464 Hollevoet 2003a, 74. 465 Hollevoet et al. 1993. 466 Hillewaert & Hollevoet 2006, 130-131. 467 Eggermont et al. 2008, 20. 468 Verbeek & Delaruelle 2004, 269. 469 Hollevoet 1991a, 190-192; Aneca 1964. 470 Hollevoet 2003a, 74; Hollevoet & Hillewaert 2002. 471 Hollevoet 2007, 226-227. 460 461

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 33 van 89

- Meersbeekstraat (gem. Jabbeke)472, Oudenburg - ter Beke473 en Oostkamp - ’t Zwarte Gat474 en is ook elders in Vlaanderen aangetroffen. Met het fenomeen van de zgn. sites met walgracht zal het in de late middeleeuwen bijzonder populair worden475. Aanvankelijk zullen deze structuren vooral ingestaan hebben voor de oppervlakkige afwatering van de nederzetting. In tweede instantie werd hen wellicht ook een afbakenende functie toebedeeld. Later zou het evolueren naar een statussymbool. -De stadswording Auteur: Koen De Groote Gegevens over de vroegmiddeleeuwse pre-stedelijke nederzettingen die de latere Vlaamse steden voorafgaan zijn momenteel ook nauwelijks uit het archeologisch onderzoek aanwezig. Volgens historische en topografische analyses hebben de meeste steden in het voormalige graafschap Vlaanderen en hertogdom Brabant een vroegmiddeleeuwse oorsprong476, terwijl het middeleeuwse Tongeren een evolutie kent uit een Romeinse stad. De Karolingische kern op de Brugse Burg, met de centraalbouwkerk als middelpunt, kon via diverse opgravingen archeologisch aangetoond worden477. Maar over de prestedelijke ontwikkeling buiten grafelijke burcht zijn momenteel echter geen gegevens bekend478. Hetzelfde probleem stelt zich te Gent, waar wel de drie grote ontwikkelingspolen bekend zijn (de Sint-Baafs- en Sint-Pietersabdij en het Gravensteen), maar er tot nu toe nauwelijks informatie is over hoe de pre- en vroegstedelijke kern(en) er uitzagen en zich ontwikkeld hebben479. De ligging van de vroegmiddeleeuwse kern staat nog steeds deels ter discussie, alhoewel de overtuiging steeds groter wordt dat het oude Ganda zich aan de Sint-Baafsabdij bevond. Na de Vikinginval zou de Gentse portus verschoven zijn naar een halfcirkelvormige omgrachting op de Schelde, met de Sint-Janskerk (de latere Sint-Baafskathedraal) als centrum. Een tweede nederzetting ontwikkelde zich aan de voet van het Gravensteen en in de wijk Oudburg. Toch ontbreekt het grotendeels aan materiële sporen van deze ontwikkeling en blijven de aard, de ruimtelijke structuur en de evolutie van deze kernen onbekend. Te Antwerpen is er heel wat discussie rond de situering van de oudste kernen en de dynamiek van de pre- en vroegstedelijke ontwikkeling480. Het is wel de enige stad waar belangwekkende nederzettingsresten opgegraven zijn. Van de Walle legde er tussen 1952 en 1961 op een vijftal sites rond het Steen en de aanpalende havenloodsen de restanten van de volmiddeleeuwse stad en de burchtversterking bloot481. Vooral belangwekkend waren de vondsten van zeer goed bewaarde houtstructuren uit de 10de en 11de eeuw, zowel van verschillende gebouwen als van een straat. De dicht op elkaar geplaatste houtbouw bestaat uit een éénbeukig en een tweebeukig type. Van de kleinere Vlaamse steden zijn er wel historische-topografische ontstaansmodellen ontwikkeld482, maar meestal ontbreken echter de nodige archeologische bronnen om deze modellen te ondersteunen of verder te ontwikkelen. Enkel over de vroegste evolutie van Aalst is zowel vanuit historisch-topografische als archeologische hoek al onderzoek beschikbaar, dat zich de laatste jaren ook verder ontwikkeld heeft483. Een nieuwe synthese over de stadswording van Aalst is in voorbereiding484. Hollevoet 1992c, 231-232. Hollevoet 1992e, 203. 474 Hollevoet 1995a, 208-212. 475 Verhaeghe 1981a, 1981b. 476 Verhulst 1999; Verhulst & Declercq 1989; De Meulemeester 1990b; Oost & Van Uytven 1990, Callebaut 1983. 477 De Witte 1991a; De Meulemeester & Matthys 1980; Devliegher 1991, 1996, 1997. 478 Van Houtte 1982; De Smet 1948. 479 Zie o.a. Laleman 1990, 2004; Laleman & Stoops 1996; Verhulst 1999; Verhulst & Declercq 1989, 1990. 480 Oost & Van Uytven1990; Verhulst 1999; Herremans 2005. 481 Van de Walle 1961, 2002. 482 Verhulst 1999. 483 Callebaut 1983; De Groote 2000. 484 De Groote 2010. 472 473

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

De overige Brabantse steden, zoals Brussel, Leuven en Mechelen, kennen ten dele een latere ontwikkeling dan de Vlaamse steden, ook al is de kern van hun evolutie ook al in de 10de en 11de eeuw te situeren485. Archeologisch gezien is van hun vroegste fase echter niets bekend. -Vol- middeleeuwse nederzettingsstructuren: Auteurs: Yann Hollevoet†, Rica Annaert & Koen De Groote Westvlaamse zandstreek en polders; Hoewel een groot aantal sites bekend zijn in de polders is nog maar weinig geweten over de nederzettingsstructuren en de gebouwsporen die met deze sites uit de volle middeleeuwen in verband te brengen zijn. Dit is onder meer het gevolg van de technische problematiek gebonden aan het onderzoek van relatief grote oppervlaktes in het kleigebied. Daarenboven kwamen een aantal vindplaatsen aan het licht bij allerhande werken waardoor de informatie vaak te fragmentarisch is om een duidelijk beeld te vormen van de bewoningsstructuur. Heel wat vindplaatsen zijn enkel bekend door sporen in een profiel, verkleuringen en /of oppervlaktevondsten die bij ploegen aan het licht komen. Het vondstenmateriaal bestaat dan niet zelden vooral uit vrij grote hoeveelheden kenmerkend aardewerk uit de volle middeleeuwen maar vaak ook uit een relatief grote hoeveelheid dierenbot en enkels schaarse mogelijk vroegmiddeleeuwse aardewerkfragmenten die zouden kunnen wijzen op een oudere, wellicht niet permanente bewoning in de vroege middeleeuwen. Sites die in het poldergebied min of meer vlakdekkend werden onderzocht zijn beperkt in aantal. Tot nog toe betreft het een site aan de Schaapstraat in de vroegere gemeente Uitkerke (gem. Blankenberge)486, een vindplaats op het toekomstig bedrijventerrein SteenGoed te Oudenburg487 en twee sites aangetroffen langs de Kuipweg te Plassendale, in de Oostendse deelgemeente Zandvoorde488. Bij de plaatsing van de VTN-gastransportleiding kwamen in 1997 op Brugs grondgebied bewoningssporen uit de volle middeleeuwen aan het licht ten westen van de Patentestraat te Lissewege489 en vlakbij de Zeelaan te Dudzele490. Andere Brugse vindplaatsen situeren zich nabij de Herdersbrug te Dudzele491, in de transportzone te Zeebrugge492, in het achterhavengebied493 en op de Blauwe Toren te Sint-Pieters494. Verder zijn nog vindplaatsen aangesneden bij de bouw van een woonst te Oostkerke (gem. Damme)495, de plaatsing van een persleiding ten noorden van het Zuienkerkse dorpscentrum496 en bij graafwerken in de ruilverkavelingsgebieden Houtave497 en Paddegat498. Te Leffinge vormde de aanleg van een fietspad de aanleiding voor de lokalisatie van een nieuwe vindplaats499 en ook bij de werken voor de E-40 werden te Veurne - Beoosterpoort bewoningssporen uit de volle middeleeuwen aangesneden500. De meeste vindplaatsen zijn evenwel bekend als oppervlakteconcentratie en kwamen aan het licht bij systematische veldkarteringen in de Westhoek501,

Verhulst 1999. Pype & Dewilde 2001, Pype 2002. 487 De Corte 2007. 488 Vanhoutte & Pieters 2003; Ongepubliceerde info Yann Hollevoet. 489 In ’t Ven et al. 2005c. 490 In ’t Ven et al. 2005b. 491 Hillewaert & Hollevoet 1986, 1987, 144-147. 492 Ongepubliceerd, info Yann Hollevoet. 493 Hillewaert 1986c, 1988c; Hillewaert & Hollevoet 1986, 1987, 1988. 494 Ongepubliceerd, info Yann Hollevoet. 495 Hillewaert 1986. 496 Hillewaert 1987. 497 Hollevoet 1991c. 498 Ongepubliceerd, info Yann Hollevoet. 499 Zeebroek et al. 2003. 500 Termote & Descheemaecker 1985, 1986; Termote 1993. 501 Verhaeghe 1977. 485 486

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 35 van 89

het Leffingse (gem. Gistel en Middelkerke)502, Oudenburg503, Uitkerke (gem. Blankenberge)504 en Oostkerke–bij-Brugge (gem. Damme)505. Geen van de sites die op min of meer vlakdekkende wijze zijn onderzocht, leverden echt duidelijke huisplattegronden op. Enkel te Plassendale III lijken enkele kleinere configuraties te zijn aangetroffen die mogelijk in verband te brengen zijn met stallingen of schuurtjes506. Sommige vindplaatsen leveren wel relatief grote paalsporen op, maar vaak komen deze veeleer geïsoleerd voor zoals te Plassendale I (gem. Oostende)507 of Dudzele-Zeelaan (gem. Brugge)508. Wellicht zullen de muren van de hoofdgebouwen vooral zijn opgebouwd uit plaggen en rustte het dakgebinte grotendeels op deze plaggenconstructies met maar plaatselijk een ingegraven zware paal ter consolidatie van het geheel. In elk geval is uit het onderzoek van Oost-Souburg duidelijk gebleken dat plaggen op grote schaal als wezenlijk bestanddeel van de constructies werden gebruikt en onaangepaste onderzoekstechnieken kunnen er dan voor zorgen dat dergelijke moeilijk leesbare en vluchtige sporen bij de opgraving nauwelijks worden opgemerkt. Vierpostenconfiguraties - mogelijk van spijkers – komen op zowat alle sites voor; in Uitkerke was één dergelijke structuur omringd door een circulaire greppelstructuur509 en wellicht gaat het hier dan ook mogelijk veeleer om de resten van een hooiopper510; deze circulaire sporen komen wel vaker voor op sites uit de volle middeleeuwen op de zandgronden zoals bijvoorbeeld te Jabbeke511, Zerkegem (gem. Jabbeke)512 of Roksem (gem. Oudenburg)513. In Plassendale I (gem. Oostende) zijn de aangetroffen vierpostenconfiguraties wellicht uit het einde van de vroege middeleeuwen te dateren. Kuilen ontbreken niet op de meeste sites en in enkele gevallen hebben ze een min of meer rechthoekige vorm: zulke hutkomachtige configuraties zijn bekend van de sites Dudzele - Herdersbrug (gem. Brugge)514, Veurne - Beoosterpoort515 en Oudenburg516; hun juiste functie blijft onduidelijk. Een groter exemplaar werd mogelijk aangesneden te Zuienkerke517. Te Veurne, op de site van de veronderstelde ringwalburcht werd dan weer in de vlaknederzetting zelf een cluster van dergelijke elkaar deels overlappende structuren met uitgegraven vloerniveau aangetroffen; op basis van de opgravingsresultaten werd wel een voor discussie vatbare hypothetische reconstructie van het geheel voorgesteld518. Voor het overige zijn de meeste kuilen aangetroffen op de verschillende Vlaamse sites veeleer min of meer afgerond; enkele fraaie voorbeelden komen voor op de site van Plassendale III maar hun functie blijft onduidelijk en ze worden veeleer geïnterpreteerd als opgevulde depressies519. Een aantal hoekige kuilen in de Zeebrugse achterhaven zijn dan weer in verband te brengen met de winning van veen520; sporen van deze activiteit waren in het gebied tot nog toe vooral bekend uit de late middeleeuwen521.

Pieters et al. 2006. Hollevoet 1985a. 504 Vanhove 1987. 505 Hillewaert 1984. 506 Vanhoutte & Pieters 2003. 507 Ongepubliceerd, info Yann Hollevoet. 508 In ’t Ven et al. 2005b. 509 Pype & Dewilde 2001. 510 Jurgens 2006a, 2006b. 511 Hollevoet 2002a. 512 Ongepubliceerd, info Yann Hollevoet. 513 De Meulemeester & Dewilde 1987a, 1987b. 514 Hillewaert & Hollevoet 1987, 144-147. 515 Termote & Descheemaecker 1985, 1986. 516 De Corte 2007, 217. 517 Hillewaert 1987. 518 De Meulemeester 1980. 519 Vanhoutte & Pieters 2003. 520 De Maeyer & Huyghe 2007. 521 Hillewaert 1987, 1988. 502 503

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Belangrijk is dat de meeste sites grachten en greppels vertonen: ze lijken soms de site te begrenzen, zoals bij de site Lissewege- Patentestraat (gem. Brugge)522 of op te delen in verschillende sectoren wat het geval lijkt te Oudenburg523. We komen er nog uitvoering op terug voor de sites op de zandgronden waar deze structurering in het grachtenpatroon nog opvallender is. De meeste grachten en greppels in de polders zullen ongetwijfeld ook een afwaterende functie gehad hebben. Vaak is evenwel nauwelijks enige conclusie te trekken omtrent aard en precieze functie van de aangesneden grachtstructuren; dit is onder meer het geval bij het onderzoek langs de Kuipersscheeweg in het natuurreservaat van de Uitkerkse Polders te Blankenberge524 of in de Zeebrugse achterhaven525. Voor de drinkwatervoorziening was men wellicht voor een deel aangewezen op de diepere grachtstructuren. Daarnaast speelden ook echte waterputten of poelen een belangrijke rol; resten ervan zijn onder meer geattesteerd te Oudenburg526 en te Uitkerke (gem. Blankenberge)527 maar ze lijken dan weer te ontbreken op andere vindplaatsen zoals bijvoorbeeld Plasssendale I (gem. Oostende)528. Is onze kennis van de volle middeleeuwse bewoning in de kustvlakte zelf zeer beperkt dan geldt dit minder voor het aangrenzende zandgebied. Daar zijn mede door het intensief onderzoek naar vroegmiddeleeuwse nederzettingen ook bewoningskernen uit de volle middeleeuwen in kaart gebracht. Deze verschillen in menig opzicht van wat doorgaans meer landinwaarts werd aangetroffen. Zo valt op dat in de regel de huizen geen uitgesproken bootvormige plattegrond. Enkel te Sijsele Veldhoek (gem. Damme) zou mogelijk het onvolledig grondplan van een constructie aangetroffen zijn met tenminste één licht gebogen wand529. De vondst van een volledige plattegrond achter de Brugse Refuge illustreert evenwel duidelijk dat sommige grondplannen gekenmerkt kunnen geweest zijn door de gecombineerde toepassing van rechte en gebogen lange wanden; voor het overige betreffen de andere gebouwsporen uit de volle middeleeuwen steeds drieschepige constructies die duidelijke in de traditie liggen van hun Karolingische voorgangers op dezelfde site530. Dit is ook het geval bij de andere vindplaatsen onderzocht in de regio. We denken hier in de eerste plaats aan de vindplaats aan de Meersbeekstraat te Snellegem (gem. Jabbeke)531 of aan deze langs de Zeeweg te Roksem (gem. Oudenburg)532. De constructieresten aangetroffen bij het onderzoek op het terrein Ter Beke in Oudenburg was daarentegen maar voor een deel drieschepig; het oostelijk uiteinde was wellicht veeleer eenschepig533. Ten slotte leverde de vindplaats Oostkamp - ’t Zwarte Gat aanwijzingen voor een tweeschepige constructie die op een bepaald moment vervangen werd door een eenschepig gebouw. Op een bijerf werden dan weer resten aangetroffen van een mogelijk drieschepig gebouw534. Onvolledige gebouwplattegronden uit de volle middeleeuwen zijn ten slotte ook bekend uit een beperkt onderzoek aan de Voshoek te Kortemark535 en uit de grootschalige opgravingen op de site van het opperhof van de Hoge Andjoen te Werken (gem. Kortemark) dat door dendrochronologie gedateerd werd na 975 AD536. De bijgebouwtjes zelfs sluiten perfect aan bij de nevenstructuren uit de oudere vroegmiddeleeuwse bewoningskernen als uit de volmiddeleeuwse sites in de polders: vierpostenconfiguraties die te interpreteren zijn als spijkers of spiekers en als hooibergen of paalschuren. In ’t Ven et al. 2005c. De Corte 2007, 216-217. 524 Info Joke Verkeyn. 525 Patrouille 2002. 526 De Corte 2007, 218. 527 Pype 2002, 34. 528 Info Yann Hollevoet. 529 In ’t Ven et al. 2005a. 530 Hollevoet & Hillewaert 2002, 200-202. 531 Hollevoet 1992c. 532 De Meulemeester & Dewilde 1987b. 533 Hollevoet 1992e. 534 Hollevoet 1995a. 535 Dewilde & Wyffels 2004. 536 Vanthournout 1996. 522 523

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 37 van 89

Opmerkelijk is dat de meeste sites uit de volle middeleeuwen die de voorbije jaren op de zandgronden van westelijk Vlaanderen werden onderzocht vaak gekenmerkt worden door de aanwezigheid van heel wat grachten en greppels die de nederzettingsstructuur duidelijk domineren. Dit was al het geval bij de twee laat-Merovingische tot vroeg-Karolingische bewoningskernen in de verkaveling Molendorp te Sint-Andries (gem. Brugge) en de westelijke kern van de Karolingische site van de Brugse Refuge maar dit blijkt nog duidelijker uit de bewoningssporen uit de volle middeleeuwen op dezelfde site537 Met de tijd worden dergelijke grachtstructuren steeds belangrijker bij de afbakening van de leefruimte. Het fenomeen is ook opmerkelijk bij de site langs de Meersbeekstraat te Snellegem (gem. Jabbeke)538, te Oudenburg - Ter Beke539 en bij de iets jongere vindplaats van Oostkamp - ‘t Zwarte Gat540. Hoewel deze structuren ongetwijfeld ook een begrenzende en afwaterende functie gehad zullen hebben moet dit verschijnsel ons inziens vooral een symbolische betekenis gehad hebben. Door zich te gaan omringen met grachten ging men over tot een symbolische toeëigening van ruimte. Dit ging gepaard met het beperken van de toegangen; het was de bewoner zelf die bepaalde waar en hoe het woongebied kon betreden worden. Hierdoor creëerde men als het ware een privaat gebied dat in oppositie stond tot de meer toegankelijke ruimte van akkers, weiden en bossen daarrond. Deze toeëigening van ruimte zal oorspronkelijk vooral een mentaal proces geweest zijn dat pas veel later een weerslag zou vinden in de eigenlijke bezitsverhoudingen. Wel is het fenomeen mogelijk ook in verband te brengen met een zich ontluikend individualisme en het verschijnen van een drang naar meer privacy. Ten slotte moet men het mogelijk zien als een reactie op de meer dirigistische invulling zowel van het eigenlijke landschap als van de sociale ruimte van de menselijke gemeenschap die het feodalisme ongetwijfeld kenmerkte. Het waren in elk geval zgn. sites met walgracht avant la lettre. Oost-Vlaamse zandstreek Uit de volle middeleeuwen zijn in de Oost-Vlaamse zandstreek in de regio rond Gent zijn de laatste jaren heel wat landelijke sites opgegraven. Voor de 10de eeuw is er vooral informatie uit MerelbekeCaritas, waar een groepering van houtbouwconstructies en hutkommen ten dele een voormalige vroegmiddeleeuwse begraafplaats innam541. Het betreft vrij grote, rechthoekige eenschepige gebouwen. De aanwezigheid van vier hutkommen in de nabijheid van een hoofdgebouw is opvallend. Het betreft drie uitgegraven structuren met telkens één paal centraal aan de korte zijde. Een vierde hutkom had een merkwaardige ronde vorm, met een centrale paal en vier wandpalen. Zeer recent werd te Sint-Denijs Westrem - Flanders Expo eveneens een 10de of vroeg-11de-eeuwse houtbouw aangesneden, evenals enkele waterputten in een verder verstoorde zone542. Het betrof een bijzondere langwerpige, tweeschepige constructie van een onbekend type. Uit de 11de en vooral 12de eeuw zijn heel wat meer nederzettingsgegevens uit de Oost-Vlaamse zandstreek voorhanden. De best bewaarde voorbeelden zijn twee erven die aangetroffen zijn te AalterLangevoorde543. Ze worden vooral gekenmerkt door de aanwezigheid van telkens een grote rechthoekige, driebeukige houtbouw, bestaande uit een ruime middenbeuk en ontdubbelde palenkoppels aan de zijkanten. Dit imposant gebouwtype werd ook al dan niet partieel aangetroffen op 11de- of 12de-eeuwse sites te Zele-Zuidelijke Omloop544, Merendree-Molenkouterslag545, BelseleMierennest546; Sint-Denijs Westrem-Vliegplein547 en Evergem-Spoorwegstraat548. Te Maldegem-

Hollevoet 2007. Hollevoet 1992c. 539 Hollevoet 1992e. 540 Hollevoet 1995a. 541 De Clercq et al. 2002, 2004; De Groote et al. 2007. 542 Hoorne et al. 2008. 543 De Clercq & Mortier 2001, 2002. 544 Mortier et al. 2003. 545 Van Hee & Hoorne 2006b. 546 Van Vaerenbergh & Van Roeyen 2007. 547 Bourgeois & Verhaeghe 1986. 548 Bourgeois et al. 1989. 537 538

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Kanunnik Andrieslaan werden de restanten van een woonstalhuis aangetroffen van een onbekend, tweebeukig type, dat gedateerd wordt midden 11de -midden 12de eeuw549. Oost- en West-Vlaamse zandleem- en leemstreek Nederzettingsresten uit de volle middeleeuwen in de Oost- en West-Vlaamse zandleem- en leemstreek zijn beperkt in aantal. Te Ename werden in de jaren 1980 en 1990 opgravingen verricht op de abdijsite van Ename, waar ook talrijke oudere sporen van de zogenaamde portus opgegraven werden550. De talrijke grachten en kuilen die in en rond de stenen portuskerk zijn aangetroffen, kunnen op basis van historische, natuurwetenschappelijke en stratigrafische gegevens in vier occupatiefasen onderverdeeld worden551. Vooral uit de oudste occupatiefase uit het laatste kwart van de 10de eeuw zijn talrijke paalkuilen aangetroffen, maar door de talloze doorsnijdingen is geen enkele gebouwplattegrond te herkennen. Enkel een rechthoekige hutkom met vier hoekpalen was goed bewaard552. Onder de Sint-Salvatorkerk werd een 19m lange rij van zware palen om de 2m vrijgelegd, die mogelijk de centrale nokstaander vertegenwoordigt van een groot tweebeukig gebouw553. Te Wielsbeke-Vaartstraat, gelegen op de rand tussen de zand- en de zandleemstreek, werden twee erven ten dele aangesneden, waarbinnen een grachtenstructuur de restanten van twee gebouwplattegronden uit de 10de of 11de eeuw tevoorschijn kwamen, waarvan een duidelijk eenschepige houtbouw en een onzekere tweeschepige structuur554. Voor de zandleem- en leemstreek is enkel in Erembodegem-Zuid IV een grote rechthoekige drieschepige houtbouw uit de 12de/vroege 13de eeuw opgegraven555, van het type dat goed bekend is uit de zandstreek. Het sneed ten dele een iets ouder gebouw met een langwerpige tweebeukige plattegrond, vergelijkbaar met wat in Sint-Denijs Westrem -Flanders Expo zone 3 is opgegraven556. Kempen en Limburgse zandleemregio Uit de regio van de Antwerpse Kempen zijn de laatste 15 jaar heel wat gegevens verzameld over de landelijke nederzettingen uit de volle middeleeuwen. Meestal betreft het nederzettingen die al bewoond waren in de vroege middeleeuwen en die verlaten werden in de loop van de 12de of in de vroege 13de eeuw. Op deze sites zijn steeds één of meerdere huisplattegronden van het bootvormige type opgegraven, dat gekenmerkt wordt door één, twee of drie gebinten in een rechte lijn en twee palen aan elke korte zijde: drie gebouwen uit de 10de-11de eeuw te Oud-Turnhout-De Blokken557, negen exemplaren uit dezelfde periode te Hove-Cueteghem558, één uit Wijnegem-Steenakker559, één 11de -12de-eeuwse plattegrond uit Grobbendonk-Ouwen560, te Geel561 en te Edegem-Buizegem562, vier plattegronden uit de 11de-12de eeuw zowel te Brecht-Zoegweg als te Ekeren-Het Laar563 en maar liefst negentien plattegronden uit Brecht-Hanepad, te situeren tussen de 10de en de vroege 12de eeuw564. Opvallend te Brecht-Hanepad naast de grote hoeveelheid gebouwplattegronden is het feit dat nog drie andere gebouwtypes er voorkomen. Vier grote, rechte driebeukige gebouwen uit de 10de-11de eeuw zijn vergelijkbaar met het Karolingisch exemplaar uit Poppel, en zijn van een type waarvan verschillende 11de-12de -eeuwse exemplaren gevonden zijn te Wijnegem-Steenakker565 en dat ook Pype 2007. Callebaut 1985b, 1986, 1987, 1991, 1992; De Groote 2008. 551 De Groote 2008, 44-47. 552 Callebaut 1987. 553 De Groote 2008, 44-45 554 Hoorne 2006. 555 Van de Vijver et al. 2008. 556 Hoorne et al. 2008. 557 Annaert 2000. 558 Verhaert & Annaert 2003a. 559 Cuyt 1987; Cuyt & Annaert 1991. 560 Annaert & Vervoort 2003. 561 Ooms et al. 2006. 562 Vandevelde et al. 2007. 563 Verbeek & Delaruelle 2004. 564 Verbeek & Delaruelle 2004. 565 Cuyt 1986. 549 550

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 39 van 89

bekend is uit Oost-Vlaanderen (supra). Daarnaast zijn te Brecht-Hanepad ook twee tot nu toe niet bekende plattegrondtypes aangetroffen: vier tweebeukige gebouwen en twaalf gebouwen van een type met wandgreppel. In groot contrast met de vrij grote hoeveelheid gegevens uit de Antwerpse Kempen staat het feit dat de volmiddeleeuwse rurale nederzettingen in Limburgse Kempen nog een compleet onbekende factor zijn. Hoewel het aantal rurale sites redelijk hoog lijkt, dient toch opgemerkt dat de kennis en studie van de algemene nederzettingsontwikkeling in de Kempen op een zeer laag peil staat in vergelijking met wat in de Nederlandse Kempen aan onderzoek gebeurd is. Ook de rurale bewoning van de volle middeleeuwen in de Limburgse zandleemregio is nauwelijks bekend. Uit Herk-de-Stad is een door grachten omzoomd woonerf met huisplattegrond van een drieschepig boothuistype bekend dat dateert uit de 12de eeuw566. Vondsten en sporen die wijzen op nederzettingsresten uit de volle middeleeuwen zijn recent aangetroffen te St.-Truiden-Sluisberg567 en te Tongeren-Rutten568.

3.2.2 Levenscycli en religie -Grafvelden Auteur: Rica Annaert Vroege middeleeuwen Nog niet zo lange tijd geleden leek de vroeg- en volmiddeleeuwse archeologie in Vlaanderen beperkt tot het onderzoek van Merovingische grafvelden. Pas in de jaren 1980 kwam onder impuls van voornamelijk Nederlands onderzoek (opgravingen Dorestad en Dommelen met het daaruit voortvloeiende Kempenproject) ook het onderzoeksthema ‘nederzettingen’ in de schijnwerper (zie verder hoofdstuk nederzettingen). De eerste inventaris van de Merovingische begraafplaatsen in België zag al het daglicht in 1949569. Later volgde een exhaustieve opname van Merovingische grafvondsten in de repertoria van het Nationaal Centrum voor Oudheidkundige Navorsingen in België570. Regionale inventarissen bleven evenmin uit en waren in vele gevallen het onderwerp van meestal niet-gepubliceerde licentiaatsthesissen571. Dergelijke inventarissen zijn echter niet kritiekloos te raadplegen. Veel waarnemingen uit het verleden gebeurden op een moment dat de vroegmiddeleeuwse archeologie nog in de kinderschoenen stond. In het repertorium van de Merovingische begraafplaatsen wordt één derde van de Vlaamse vindplaatsen in vraag gesteld572. Deze inventarissen vormden niet echt een keerpunt in het onderzoek van de vroegmiddeleeuwse grafvelden. Vondsten van nieuwe grafvelden waren schaars en niet zelden bemoeilijkten heel wat problemen de wetenschappelijke interpretatie van de data. In de meeste gevallen waren de skeletresten nog nauwelijks bewaard terwijl vaak de graven zelf soms in een relatief ver verleden al ten prooi waren gevallen aan plunderingen. Daarenboven moest men zich vaak beperken tot het onderzoek van delen van de oorspronkelijke grafvelden waarvan de exacte uitgestrektheid moeilijk of niet meer te achterhalen was. De beperkingen inherent aan dit soort opgravingen lieten dan ook nauwelijks toe de nieuwe inzichten gerezen bij het grafveldenonderzoek in het buitenland, te toetsen aan het nieuwe gegevensbestand. Dit uit zich in het feit dat wetenschappelijke synthesewerken over Merovingische grafvelden in Vlaanderen uiterst schaars zijn en vooral regionaal gericht: nl. een eerste poging om bijzondere kenmerken voor de Noord-Belgische grafvelden te bundelen573, een studie over Wouters et al. 1999b. Pauwels & Van den Hove 2005, 2006. 568 Pauwels 2006. 569 Roosens 1949. 570 Bauwens-Lesenne 1962, 1963, 1965, 1968; Desittere 1963. 571 Brees 1993; Carlier 1989; Claassen 1958; Heymans 1978; Marynissen 1980; Van Der Gucht 1979, 1983. 572 Roosens 1949. 573 Roosens 1968. 566 567

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

de Scheldevallei574 en een studie over het Nederlandse Noord-Brabantse gebied waarin ook enkele grafvelden van over de Belgische rijksgrens aan bod komen575. Het aantal onderzochte begraafplaatsen is in elk geval relatief laag gebleven. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn maar een 15-tal grafvelden het onderwerp geweest van een min of meer systematisch onderzoek576. Van de oudere onderzoeken vormden er enkele het onderwerp van uitvoerige publicaties: Beerlegem (O.-Vl.)577, Borsbeek (Ant.)578, Engelmanshoven (Limb.)579, Grobbendonk (Ant.)580, Grobbendonk-Ouwen581, Rosmeer (Limb.)582 en Velzeke583. Over de necropolen van Neerhespen (Vl.-Br.)584, Orsmaal-Gussenhoven (Vl.-Br.)585, Ophoven (Limb.)586 en WaasmunsterKloosterbos (O.-Vl.)587 verschenen maar enkele korte nota’s. In de literatuur vinden we het spoor terug van kleinere grafveldonderzoeken uit de jaren ’80 te Asper (O.-Vl.)588 en te Erps-Kwerps (Vl.-Br.)589; deze laatste was ingeplant in en vlakbij de ruïnes van een gebouw dat wellicht toehoorde aan een Romeins villacomplex. Recent onderzoek te Erps-Kwerps Villershof bracht dit grafveld terug in de literatuur590. Een enkel grafveld blijkt in alle onbekendheid onderzocht door amateurs. Zo kwam zeer recent een klein onbekend Merovingisch grafveld in Zandhoven-Pulle aan het licht dat in de jaren 1980-1990 onderzocht bleek door een amateur. Het rijke vondsten- en fotomateriaal (in privébezit) dient nog volledig onderzocht te worden. Te Kruishoutem-Kapellekouter (O.-Vl.) kwamen bij het onderzoek van een jongere begraafplaats ook enkele vroegmiddeleeuwse graven aan het licht; ze dagtekenen zowel uit de Merovingische als uit de Karolingische periode en werden aangetroffen in associatie met enkele gebouwsporen591. Over het vijftal graven dat zich in Varsenare aan de rand van de vroegmiddeleeuwse nederzetting bevond, heerst nog onduidelijkheid: enkel in het centrale N-Z gerichte graf was skeletmateriaal zichtbaar. In de andere graven tekende zich enkel een houten kist af. Bijgaven waren niet aanwezig wat mogelijk wijst op een jongere fase van de vroege middeleeuwen592. Van de in 2000 aangesneden vroegmiddeleeuwse begraafplaats te Merelbeke waren de meeste bijzettingen niet voorzien van grafgiften; wel laten een aantal vondsten aangetroffen in de opvullingspakketten van jongere graven en een laat-Merovingisch vrouwengraf vermoeden dat het grafveld teruggaat tot een oudere kern die bij de latere bijzettingen grotendeels verstoord werd593. Ten slotte valt de vondst nog te vermelden van een uitgestrekte Merovingische begraafplaats te Broechem (Ranst, Antw.); hier zijn de voorbije jaren ca. 400 bijzettingen – zowel inhumatiegraven als crematies – onderzocht en het aan de gang zijnde onderzoek zal moeten uitmaken hoe uitgestrekt deze necropool is en tot welke periode de meeste bijzettingen kunnen gerekend worden594.

Van Doorselaer 1977. Verwers 1987. 576 Min of meer geïsoleerde grafcomplexen werden hier buiten beschouwing gelaten. 577 Roosens & Gyselinck 1975. 578 De Boe 1970. 579 de Schaetzen & Vanderhoeven 1954; Vanderhoeven 1977. 580 Janssens & Roosens 1963; Janssens 1964. 581 Mertens 1976, 14-27; Mertens et al. 1977. 582 Roosens & Vanderhoeven 1952; Roosens 1976b, 1978b; Roosens et al. 1976. 583 Van Durme 1972. 584 Lodewijckx 1990a, 1990b, 1991, 45-46. 585 Boschmans & Verbeeck 1991. 586 Roosens 1976a, 1977b, 1978a. 587 Van Roeyen 1996. 588 Rogge 2007. 589 Verbeeck 1994b. 590 Delrue 2006. 591 Rogge 1993b. 592 Hollevoet 2002b. 593 De Clercq et al. 2002, 2004. 594 Annaert 2003a, 2007; Annaert & van Heesch 2004. 574 575

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 41 van 89

In 2006 leidde een noodonderzoek tijdens de herinrichtingswerken van de N730 in het centrum van Munsterbilzen tot de ontdekking van een aantal boomstamgraven zonder verdere bijgaven. Een eerste interpretatie laat toe deze graven als Karolingisch te bestempelen595. Ook te Huizingen bevond zich een houten boomstamkist op de plaats waar een houten kerkbouw de latere kerkfasen vooraf ging596. Zeer recentelijk werd een Merovingisch grafveld aangesneden tijdens noodonderzoek binnen het areaal van de Romeinse vicus te Asse597. De schaarste aan opgravingen van nieuwe grafvelden zette sommigen er toe aan hun aandacht te concentreren op de inventarisatie en de publicatie van oude vondsten. Soms beschikte men voor deze over voldoende gegevens om voor heel wat graven een min of meer volledige grafinventaris samen te stellen, zoals bijvoorbeeld te Sint-Gillis-bij- Dendermonde598. Vaker waren de beschikbare gegevens zo weinig talrijk dat men zich moest beperken tot de opstelling van een vondstencatalogus waarin de bijzondere stukken en de kostbaarheden een prominente rol kregen; we vermelden hier bijvoorbeeld de publicaties over de grafvondsten van Lutlommel599 of Lede600. Van bescheidenere aanpak waren de studies omtrent de vondsten uit het grafveld van Brecht-Eindhovenakker (Ant.)601, Denderwindeke602 of dat van Muizen-Slagveld bij Mechelen (Vl.-Br.)603. Van andere grafvelden bleef enkel een melding over zoals Gingelom (Limb.)604 en Hoogstraten-Meer Hoog Eind (Ant.)605. Daarnaast werd ook aandacht besteed aan specifieke deelaspecten van het vroegmiddeleeuwse grafveldenonderzoek zoals bijvoorbeeld de gedamasquineerde gordelplaten en -beslagen die zeer frequent zijn in de meeste Merovingische begraafplaatsen606, een studie van Merovingische glasproductie op basis van glascollecties uit begraafplaatsen607 en een studie van het aardewerk uit grafvelden in de Scheldevallei608. Een gelijkaardig deelonderzoek omvat studies van bepaalde bijzondere grafcontexten in afwachting van de volledige eindpublicatie609. Dergelijke deelstudies met betrekking tot materiaalonderzoek blijken ook geliefd thema voor licentiaatsverhandelingen610. Een interdisciplinaire benadering van het vondstenmateriaal uit Merovingische graven, die een belangrijke bijdrage levert tot het interpreteren van bepaalde grafrituelen, het bepalen van de herkomst van sommige vondsten of het begrijpen van de dagdagelijkse gebruiken van de Merovingische mens, is een heel recent gegeven. Uitzondering geldt voor de korte bijdragen over het textielonderzoek van grafvondsten uit Beerlegem611, metaalanalyses van een fibula uit Beerlegem612 en het dendrochronologisch onderzoek op een graf eveneens uit Beerlegem613. Archeozoölogische en antropologische studies zijn schaars maar deze schaarste staat ook in verband met het feit dat van weinig grafvelden het botmateriaal bewaard bleef614. Nog recenter is de (voorlopig De Winter 2007. Bal 1989. 597 Magerman et al. 2008. 598 Van Doorselaer 1958; Van der Gucht 1980.. 599 Van Bostraeten 1964, 1965. 600 Van der Gucht 1991a. 601 Van Impe 1976a. 602 Beeckmans & Welleman 1985. 603 Vandenberghe 1983. 604 Lux 1978. 605 Van Impe & Roche 1977. 606 Trenteseau 1966; Roosens 1981, 1982a, 1982b, 1985a. 607 Delrue 2005. 608 Van Der Gucht 1981a. 609 Annaert & van Heesch 2004; Delrue & Hoorne 2006; Roosens 1959, 1969; Roosens & Van Doorselaer 1966; Van Doorselaer 1991; Verbeeck 1988. 610 Trenteseau 1964; Coene 1967; Imbrechts 2007; Gits 2007; Van Bellingen 1988, 1989, 1992. 611 Lefève 1959. 612 Thomas-Goorieckx 1970. 613 Roosens 1977a. 614 Charlier 1994, 1995, 1996; Janssens & Roosens 1963; Verbeeck et al. 1994. 595 596

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

beperkte) antropologische studie van menselijke crematieresten615. Het recent onderzochte grafveld te Broechem opent volop nieuwe perspectieven voor een interdisciplinaire aanpak in het grafveldenonderzoek: 14C-onderzoek op de crematieresten, antropologische studie van de crematieresten en bewaarde skeletresten, archeozoölogisch onderzoek van de meegegeven dierlijke resten in crematiegraven, studie van bewerkt bot- en hoornmateriaal uit de crematiegraven, onderzoek op de in de ijzercorrosie ingekapselde insecten- en madenresten, textielonderzoek van de gemineraliseerde textielresten616, analyse van de granaatsteen, anthracologisch onderzoek van de houtskoolresten uit de brandrestengraven, paleobotanisch onderzoek op de inhoud van het aardewerk of de grafvullingen, enz. Terwijl in de oude opgravingsrapporten voornamelijk aandacht geschonken is aan de beschrijvende catalogus van de individuele grafvondsten die diende als basis voor een situering van het grafveld in tijd en ruimte, gaat zeer recentelijk de aandacht ook naar de socioculturele aspecten van het grafveldenonderzoek waarvan de vondsten en toegepaste grafrituelen duiding kunnen geven over de evolutie van migratie en kolonisatie en de maatschappelijke achtergronden ervan617. De studie naar christelijke invloeden in de Merovingische grafcontexten is ingezet door de boegbeelden van de vroegmiddeleeuwse Belgische archeologie J. Mertens en H. Roosens618. In navolging van buitenlandse onderzoeken (o.a. de Burial Archaeology in Groot-Brittannië) creëert het recente grafveldenonderzoek nieuwe onderzoeksvragen waarvan de antwoorden een beter inzicht zullen bieden in de leefwereld van de vroege middeleeuwen. Analyse van de ruimtelijke structuur van het grafveld, de geografische inplanting, de toegepaste rituelen, de al dan niet gender gerichte samenstelling van de bijgaven, … leggen een link naar de maatschappelijke structuur van de samenleving en kunnen bepaalde sociale hiërarchische netwerken tussen gemeenschappen aan het licht brengen619. Sporadisch werd vroeger wel gezocht naar een link tussen bewoningskernen al dan niet bekend uit de schriftelijke bronnen en bepaalde grafvelden620. Aansluitend bij het onderzoek van de necropolen is in het verleden ook heel wat aandacht gegaan naar de vroegmiddeleeuwse kerkgebouwen waarin begravingen niet ontbreken: Grobbendonk-Ouwen (Ant.)621, Herk-de-Stad-Donk (Limb.)622, Huizingen (Vl.-Br.)623, Kobbegem (Vl.-Br.)624, Landen625, Leuven St.-Pieters (Vl.-Br.)626, Roksem (W.-Vl.)627. Ook bij de opgravingen van de grafvelden te Kruishoutem (O.-Vl.)628 en Merelbeke (O.-Vl.)629 kwamen sporen van een houten constructie, mogelijk een bedehuis, aan het licht. De aanleg van vloerverwarmingssystemen in bestaande kerkgebouwen biedt de archeologen vaak de gelegenheid om een (beperkt) inzicht te krijgen in de bouwgeschiedenis van vele parochiekerken. Vaak blijkt een vroegmiddeleeuwse fase in de vorm van een eenvoudig houten zaalkerkje de romaanse en Gotische bouwfasen vooraf te gaan. Bij dergelijke opgravingen komen nu en dan ook

Bijdrage door Marit Vandenbruaene in Annaert 2003b. Walton-Rogers 2007. 617 Van Doorselaer & Opsteyn 1999, 2000; Annaert 2005; Rogge 2007; Verbeeck 1996. 618 Roosens 1985b. 619 Sevenants 2006. 620 Roosens 1973; Van Bostraeten 1972. 621 Mertens 1976, 14-27. 622 Van Impe et al. 1987. 623 Bal 1989. 624 Van Bellingen 2004, 2005. 625 Mertens 1976; Erven 1981. 626 Mertens 1958. 627 Hollevoet 1991a. 628 Rogge 1993a. 629 De Clercq et al. 2004. 615 616

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 43 van 89

vroegmiddeleeuwse graven aan het licht: Boechout-St.-Bavo (Ant.)630, Brecht-St.-Michiels631, HasseltSt.-Quintinus (Limb.)632, Hees-St.-Quintinus (Limb.)633, Tongeren-O.L.V. Basiliek (Limb.)634. Het nieuwe 14C-onderzoek in combinatie met antropologisch onderzoek op relieken van gerenommeerde heiligen werpt eveneens een volledig nieuw licht op de omgang met vroegmiddeleeuwse begraving en herbegraving635. Volle middeleeuwen Archeologisch onderzoek met betrekking tot volmiddeleeuwse begraving staat voornamelijk in relatie tot onderzoek in of nabij kerken en abdijen (zie supra en voor de volle middeleeuwen ook Ename-St. Salvator636 en Ename-St. Laurentius637 (O.-Vl.). In vele gevallen betreft het redelijk beperkt onderzoek naar aanleiding van de aanleg van vloerverwarmingssystemen waarbij maar een kleine oppervlakte met een vaak begrensde diepte in aanmerking komt voor archeologisch onderzoek. Bovendien hebben de talrijke latere verstoringen, herbegravingen in knekelputten en de slechte bewaring van skeletmateriaal alsook het ontbreken van bijgaven tot gevolg dat de oudste graven zich moeilijk laten onderscheiden van de meer recentere graven binnen de kerk. In sommige gevallen gebeurde archeologisch onderzoek op het kerkhof naast de kerk. Antropomorfe graven lijken in elk geval een kenmerk voor deze periode: Affligem (Vl.-Br.)638, Dendermonde-burchtkapel (O.-Vl.)639, EdegemBuizegem (Ant.)640, Ename-St.-Laurentius (O.-Vl.)641, Gent-St.-Baafsabdij (O.-Vl.)642, Gent-St.Pietersplein (O.-Vl.)643, Gent-O.L.V.-St.-Pieterskerk644, Grobbendonk-Ouwen (Ant.)645, Leuven (Vl. Br.)646, Muizen (Vl. Br.)647 en Ronse (O.-Vl.)648. Grote, bepleisterde grafkelders tonen aan dat belangrijke personen (adel, hogere clerus) een bijzondere vorm van bijzetting toebedeeld kregen: Leuven (Vl. Br.)649, St.-Truiden (Limb.)650 en Gent-St.-Pietersplein (O.-Vl.)651. Tenminste een van de graven die op het oud kerkhof te Moorsel (O.-Vl.) aan het licht kwamen, was een kistgraf dat in de volle middeleeuwen kon gedateerd worden652. Ook te Edegem-Buizegem (Ant.)653 en Asse-Kobbegem (Vl. Br.)654 kwam een kerkhof met vele kistgraven uit de volle middeleeuwen aan het licht. Op de verdwenen kerksite te Aarschot-Weerde (Vl.-Br.)655 en bij de burchtkapel te Dendermonde (O.-Vl.)656 attesteerden de onderzoekers eveneens de aanwezigheid van een kerkhof met volmiddeleeuwse begraving. In abdijcomplexen bevinden de graven zich niet enkel in de kerk zelf maar ook in de gangen van het kloosterpand zoals o.a. het graf van abt Lambertus II uit de oudste fase van de St.-Salvatorabdij Annaert et al. 2007. Van Impe 1986. 632 Van Impe & Creemers 1996, 1997. 633 Wesemael & Driesen 2000; Driesen & Wesemael 2005. 634 Van Den Hove et al. 2002; Arts et al. 2007, 2008. 635 Van Strydonck et al. 2006. 636 Callebaut 1985b; Callebaut et al. 2001. 637 Ameels et al. 2003. 638 De Smedt 1981. 639 Vervoort 2004. 640 Vandevelde et al. 2007. 641 Callebaut et al. 2001; Ameels et al. 2003. 642 De Schmidt 1956. 643 Bru et al. 2004; Van Den Bremt & Vermeiren 2004. 644 Bru & Vermeiren 2007. 645 Mertens et al. 1977. 646 Mertens 1958. 647 Mertens 1950. 648 Roosens & Mertens 1950. 649 Mertens 1958. 650 Van Bellingen 1993a; Van De Konijnenburg 1984. 651 Van Den Bremt & Vermeiren 2004. 652 Pieters et al. 1999. 653 Vandevelde et al. 2007. 654 Van Bellingen 2004, 2005. 655 Van Kempen 2006. 656 Vervoort 2004. 630 631

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

te Ename657 of in de Gentse Sint-Pietersabdij (O.-Vl.)658. Uitzonderlijk is een inhumatiegraf in nederzettingscontext bekend, nl. een mannengraf te Hove-Cueteghem dat langs een bootvormig woonstalhuis was aangelegd (Ant.)659.

3.2.3 Materiaalgroepen -Het aardewerk: auteurs: Koen De Groote & Yann Hollevoet† Inleiding: Aardewerk is de meest voorkomende vorm van goed bewaarde materiële cultuur bij het archeologisch onderzoek van de vroege en volle middeleeuwen. Door zijn eigenschap van een evoluerende typologie doorheen de tijd is het een uitstekende en voor een meerderheid van de sites ook het enige dateringscriterium voor de opgegraven sporen en structuren. De grote variëteit in techniek, functie en herkomst van deze vondstcategorie maakt het bovendien een complexe maar zeer waardevolle informatiebron voor de analyse van socio-economische processen. Algemeen: Naar aanleiding van het colloquium van Outreau in 1992, dat handelde over het aardewerk van de 5de tot 10de eeuw in noordwest Europa, zijn twee artikels gepubliceerd over het vroegmiddeleeuws aardewerk in Vlaanderen. Samen met Demolon geeft Verhaeghe een uitgebreide stand van zaken van het onderzoek naar en de kennis van het vroegmiddeleeuws aardewerk in Vlaanderen en NoordFrankrijk660. In datzelfde congresbundel presenteert Hollevoet een studie van het Merovingisch en Karolingisch gebruiksaardewerk in de kustvlakte661. Tot op dat moment was de kennis van het vroegmiddeleeuws gebruiksaardewerk in Vlaanderen uitsluitend gebaseerd op de vondsten uit de site van Kerkhove, gelegen aan de Schelde662. Voor het overige was het vroegmiddeleeuws aardewerk bijna uitsluitend bekend uit grafvelden. In 1997 verscheen van Verhaeghe een algemeen overzicht van de middeleeuwse ceramiekevolutie, dat echter enkel een bibliografische richtingwijzer bevat. Naast een goed geschetst evolutief beeld van het middeleeuws aardewerk in Vlaanderen geeft hij er ook bondig de onderzoeksmogelijkheden- en problemen weer, evenals een geschiedenis van de middeleeuwse archeologie in het algemeen en het aardewerkonderzoek in het bijzonder663. Hieruit blijkt dat de kennis van het aardewerk uit de volle middeleeuwen op dat moment zeer beperkt was. De 10de-11de eeuw manifesteerden zich als enkele van de zogenaamde ‘zwarte gaten’ in de middeleeuwse aardewerkchronologie664. Maar ook al was dat voor de toenmalige onderzoekers niet zo duidelijk, ook de kennis van het lokaal aardewerk uit de 12de eeuw was nog zeer beperkt. Door een doctoraatsstudie over het middeleeuws aardewerk in de regio Oudenaarde van de 10de tot 16de eeuw is de kennis voor de volle middeleeuwen drastisch veranderd665. Door de detailstudie kon niet enkel inzicht verworven worden in de aard en de evolutie van het aardewerk, maar ook in de problemen die met een dergelijk onderzoek gepaard gaan en in de kwaliteit van de kennis die op deze manier vergaard kan worden. Een van de grote problematieken die uit deze studie naar voren kwam, is het gebrek aan natuurwetenschappelijke onderbouw bij de studie van de baksels en de bepaling van de herkomst van Callebaut 1985b, 91. Van Den Bremt & Vermeiren 2004. 659 Verhaert & Annaert 2003a. 660 Demolon & Verhaeghe 1993. 661 Hollevoet 1993a. 662 Rogge 1981. 663 Verhaeghe 1997. 664 Demolon & Verhaeghe 1993, 388; Verhaeghe 1997, 16. 665 De Groote 2004, 2006, 2008. 657 658

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 45 van 89

het aardewerk. Petrografische en geochemische karakterisatie is van groot belang om de herkomst en de verspreiding van lokale en regionale producten te achterhalen, om onbekende of nog niet bestudeerde groepen te definiëren en om de bestaande indelingen in aardewerkgroepen -en soorten te verifiëren en te onderbouwen. Vroege middeleeuwen: Zoals al herhaaldelijk aangehaald is de vroegmiddeleeuwse archeologie lange tijd een archeologie van grafvelden geweest. Hierdoor was het beeld dat men had van de toenmalige mens vertekend zonder dat men het echt besefte. Zeker voor de Merovingische periode zorgde de overvloed aan grafvondsten uit de grafcontexten voor heel wat misvattingen onder meer wat het aardewerk betreft. Met de ontdekking van de eerste nederzettingen bleek vrij vlug dat het in de graven meegegeven aardewerkrepertoire zeker niet representatief was voor het ganse spectrum aan gebruikte ceramiek tijdens de Merovingische periode. Daarenboven stelde zich voor het Karolingische aardwerk nog het bijkomende probleem dat toen het begrafenisritueel al was gewijzigd en er nog nauwelijks giften met de dode werden meegegeven. Het weinige aangetroffen Karolingische aardewerk werd toen vaak niet als dusdanig herkend en uit veiligheid doorgaans jonger gedateerd. Anderzijds zorgde de gebrekkige kennis van het aardewerk uit deze periode voor foutieve toekenningen van jonger aardwerk; blijkbaar sprak een vondst uit de Karolingische tijd meer tot de verbeelding dan één uit de volle middeleeuwen (10de-12de eeuw). Bij het aardewerk dat met de dode werd meegegeven in de Merovingische periode overheerste het zgn. biconische aardewerk. Deze recepiënten werden gekenmerkt door een scherpe knik en een vlakke bodem. De bovenste helft kon versierd worden met radstempels en/of rozetten, ribbelgroeven, golflijnen en/of gladding. De vroegste exemplaren zijn doorgaans vrij laag en wijd. Met de tijd worden ze hoger met een kleinere randopening, het zgn. biconische aardewerk van het type Beerlegem666. Af en toe werd in een graf ook wel eens een tuitkan aangetroffen. Kannen en kruiken zijn echter vaak vervaardigd in zgn. Eifelwaar en voorzien van een uitgeknepen klaverbladvormig gietuiteinde, vandaar hun naam Kleeblattkrüge. Deze ruwwandige ceramiek, onder meer vervaardigd in de streek van Mayen, omvat ook een groep met ovoïde potten en bekers, de zgn. Wolbwandtöpfe. Echt open vormen zoals schalen of borden zijn zeldzaam in grafcontext, zowel in de zgn. Eifelwaar als in het baksel waaruit het biconisch aardewerk werd vervaardigd. De meeste recipiënten zullen wellicht niet als dusdanig zijn meegegeven, maar moesten de nodige spijzen en drank bevatten die de dode zouden vergezellen op zijn reis naar het hiernamaals. Onze kennis van de vroegmiddeleeuwse Eifelwaar is de jongste jaren aanzienlijk toegenomen door de studie van M. Redknap over het productiecentrum van Mayen667. Voor het biconisch aardewerk bestaat nog steeds geen basiswerk en vaak wordt teruggegrepen naar verouderde regionale chronotypologieën zoals deze van K. Böhner voor het Rijnland668. Van deze studie is evenwel nooit echt aangetoond dat deze zomaar transponeerbaar is naar onze gewesten. Ook het aantal onderkende productiecentra blijft laag669. Voor de Merovingische periode zijn enkele centra bekend in de Maasvallei - onder andere Huy-Batta670 en Maastricht671 – en Noord-Frankrijk – meer bepaald de centra van Hauccourt672 en Awoingt673 alsook het iets meer zuidwaarts gelegen Soissons674. Van deze verschillende centra wordt doorgaans aangenomen dat ze enkel voor de lokale markt werkten. Toch

Van Bostraeten 1967. Redknap 1999. 668 Böhner 1958. 669 Thuillier 2006, 18-19. 670 Willems 1973. 671 Van Wersch 2004, 2006. 672 Leman 1978. 673 Leroy 2006. 674 Thouvenot 1998. 666 667

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

moeten de productiecentra van de in Vlaanderen aangetroffen biconi wellicht in deze regionen gezocht worden. Van bij de ontdekking van de eerste nederzetting te Kerkhove werd duidelijk dat naast het gedraaide biconische aardewerk en de Eifelwaar ook een grote groep handgevormd aardewerk nauwelijks vertegenwoordigd was in de grafvelden675. Dit type keramiek werd wel af en toe aangetroffen in de necropolen maar doorgaans betrof het dan versierde exemplaren waaraan nogal vlug een etnische connotatie werd gegeven (het zgn. Angelsaksisch aardewerk) en dat soms geïnterpreteerd werd als het resultaat van lange afstandsuitwisselingen676. Nu blijkt dat het wellicht deels ook gaat om versierde exemplaren handgevormd gewoon aardewerk waarvan de onversierde exemplaren vooral vertegenwoordigd zijn onder het nederzettingsmateriaal. Op basis van het vondstenmateriaal uit de verschillende sites valt op te maken dat er duidelijk regionale varianten moeten onderkend worden. Zo lijkt er in de kustvlakte een overwicht te zijn aan zgn. grass-tempered wares (aardewerk met plantaardige verschraling) terwijl in de Scheldevallei het aardewerk veeleer verschraald is zogenaamde chamotte, kleine brokjes rode klei677. Steeds gaat het om vrij simpele vormen kookgerei: potten van zeer uiteenlopend type en vrij eenvoudige kommetjes. In nederzettingscontexten vertonen ze maar zelden sporen van enige versiering; enkele potten zijn wel voorzien van doorboorde uitstulpingen. Verondersteld wordt dat deze aardewerkgroepen deel uitmaakten van een household level of production678 en in open vuur of kleine veldoventjes werden vervaardigd; dergelijke productiewijze laat nauwelijks sporen na en duidelijke voorbeelden van misbaksels zijn vooralsnog niet bekend. Wellicht in de loop van de 8ste eeuw verdwijnen de regionale verschillen bij het gewoon aardewerk. In gans Vlaanderen verschijnt dan een aardewerkgroep die gekenmerkt wordt door een vrij grote eenvormigheid en relatief fijne, vrij zandige verschaling; het gaat vooral om vrij dunwandige potten met een naar buiten gebogen strakke rand, bolle buik met kenmerkende gladdingssporen en vlakke tot lichte lensbodem maar ook om kommetjes die soms voorzien kunnen zijn van een holle steel. Het plotse verschijnen van deze groep vertoont enige gelijkenis met de opkomst van het Ipswichaardewerk in Oost- Engeland679. De betrokken aardewerkcategorie wordt zeer kenmerkend voor de Karolingische tijd680 en zal later opgevolgd worden door een baksel met een grovere kwartsverschraling en in beperkte mate ook een verschraling met kalkgruis (zgn. schelpenceramiek). Van deze laatste groep wordt doorgaans aangenomen dat het tijdens de volle middeleeuwen om lokale producties gaat, maar oudere vondsten uit Varsenare - d’Hooghe Noene (gem. Jabbeke)681, Werken - Hoge Andjoen (gem. Kortemark)682 en Deerlijk - site Overlacq683 vertonen een opmerkelijke gelijkenis met een aardewerkgroep uit de streek van Bavay684. Had het specifieke baksel bijzondere kwaliteiten waardoor er binnen een relatief groot gebied vraag naar was of ging het veeleer om de inhoud van de pot en was deze laatste enkel een soort verloren verpakking685? In de Karolingische periode valt een toename van het aantal vertegenwoordigde types en productiecentra waar te nemen. De geïmporteerde potten zijn vaak nog afkomstig uit het Eifelgebied (Mayen). Nieuwe productiecentra ontstaan in het Rijnlandse Vorgebirge, onder meer te Brühl, Pingsdorg, Badorf en Walberberg686. De Karolingische producties bestaat vooral uit het zgn. Badorf/Walberberg-aardewerk; deze groep omvat onder meer tuitpotten met radstempelversiering. Rogge 1981. Van Doorselaer & Rogge 1991. 677 Hollevoet 1992a, 2006; Rogge & Van Doorselaer 1990. 678 Peacock 1982, 8; Blackmore 2001. 679 Blinkhorn 1999, 4-10. 680 Zie ook De Groote (2006) voor de Scheldevallei. 681 Hollevoet 2002b, 177. 682 Van Bellingen 2007, 35-36. 683 Deschieter & De Clercq 2000. 684 Burgnies 1987, 123. 685 Hollevoet 2005, 100; De Groote 2008, 533-537. 686 Sanke 2001, 2002. 675 676

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 47 van 89

Hiermee verwant zijn de zgn. Huneschanskeramiek met rode beschildering en/of radstempelversiering en de typische reliëfbandamforen687. Tot de eerste groep behoort onder meer de veldfles met muntschat aangetroffen te Zelzate688, algemeen gedateerd circa 890689. Kenmerkend voor de vroege producties is de lensbodem bij de tuitpotten Bij de latere Rijnlandse producties zullen de tuitpotten steeds voorzien worden van een uitgeknepen standring en met plaatselijk meestal rode of bruine verfstrepen als versiering; het is het zgn. Pingsdorfaardewerk dat in de regel niet meer versierd wordt met de rolstempel690. Deze versieringstechnieken, samen met de losse stempels en de uitgeknepen opgelegde kleibandjes zijn daarentegen wel nog present bij het vroege zgn. spaarzaam geglazuurde aardewerk; het gaat hier om directe voorlopers van het later zo succesvolle Maaslands wit aardewerk691. Vermoed wordt dat deze producten, die niet zelden in verband gebracht worden met sites van een zekere status, ook afkomstig zijn uit de Maasvallei, onder meer de streek van Huy, waar het in associatie wordt aangetroffen met zeer vroege roodbeschilderde waar692. Vroege roodbeschilderde waar kan evenwel ook afkomstig zijn uit Noord-Frankrijk zoals mogelijk blijkt uit een vondst van Sint-Andries – Molendorp (gem. Brugge)693 die gelijkenissen vertoont met aardewerk geproduceerd te Baralle, nabij Arras694. In Gent is Franse roodbeschilderde waar al op verschillende sites aangetroffen695 en ook te Brugge is dit aardewerk al aangetroffen696. Dat de voor de grafvelden zo karakteristieke biconi in de vroege middeleeuwen niet enkel gebruikt werden in het dodenritueel maar ook op de nederzettingssites een niet onbelangrijk deel van de gebruikte keramiek vertegenwoordigden, werd onder meer naar aanleiding van de herbestudering van vondsten afkomstig uit Semmerzake (gem. Gavere) gepostuleerd697. Pas met het onderzoek van de eerste Merovingische nederzetting te Kerkhove (gem. Avelgem) werd dit bevestigd698. Ook bij de sites in de Vlaamse Kustvlakte vormt het geïmporteerde biconische aardewerk steevast een onderdeel van het aardewerkspectrum. Hierbij gaat het vaak om zgn. drink- en/of schenkgerei, in de Karolingische periode zijn de meeste importen - incluis de reliëfbandamforen - zelfs binnen deze aardewerkcategorie onder te brengen699. Hieruit blijkt ongetwijfeld het belang dat werd gegeven aan het drinken van mede of bier en de uitwisseling ervan in het kader van het sociaal gebeuren zowel binnen de groep als met andere groepen. Wellicht bleef de consumptie van wijn beperkt tot de belangrijkste gebeurtenissen van het jaar. In elk geval wijzen de fragmenten van glazen bekers van wellicht Rijnlandse herkomst onder meer te Roksem – Hoge Dijken (gem. Oudenburg)700 en Sint-Andries – Molendorp (gem. Brugge)701 dat deze bijzonder frêle kostbaarheden ook in deze uithoek van het rijk niet helemaal ontbraken op de feestdis702. Volle middeleeuwen: Sinds het overzicht van Verhaeghe uit 1997 zijn er in Vlaanderen niet zoveel nieuwe studies van aardewerk uit de volle middeleeuwen verschenen. Meestal horen ze bij de eindrapportering van een site. In tegenstelling met de evolutie bij het keramiekonderzoek voor de late middeleeuwen, is voor

Sanke 2001. Renaud 1955, 86-87; Van Es & Verwers 1975, 141-145. 689 Haeck 1996, 55-57. 690 Sanke 2002. 691 Verhaeghe 1995, 165. 692 Giertz 1996. 693 Hollevoet 2003a, 76. 694 Jacques 1976. 695 Raveschot 1989. 696 Verhaeghe & Hillewaert 1991. 697 Van der Gucht 1981b. 698 Rogge 1981. 699 Hollevoet 1993a. 700 Hollevoet 1991a, 189. 701 Hollevoet 2003a, 76. 702 Hollevoet 2005, 104-105. 687 688

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

deze periode de volledige verwerking van een aardewerkensemble nog steeds niet algemeen gebruikelijk en wordt kwantificering jammer genoeg maar weinig toegepast. Over de lokale aardewerkproductie zijn recentelijk voor het eerst concrete gegevens aan het licht gekomen. Ovenvondsten uit Merelbeke703 en Erps-Kwerps704 geven een beeld van de aardewerkproductie en -productiemethoden en van de gebruikte ovens in de 10de en vroege 11de eeuw in twee verschillende regio’s in Vlaanderen. De grote hoeveelheden pottenbakkersafval op de Oost-Vlaamse cuesta te Zomergem en te Kleit bieden voor de 12de eeuw heel wat toekomstige onderzoeksmogelijkheden op dit gebied705. Voor de periode 10de-11de is er de laatste 15 jaar maar weinig nieuw materiaal uit consumptiesites gepubliceerd. Buiten Ename (supra) is slechts van twee sites het aardewerk integraal uitgewerkt: Edegem706 en Aalst707, terwijl van de site Merelbeke-Caritas momenteel enkel het aardewerk uit de pottenbakkersoven volledig bestudeerd en gekwantificeerd is708. Van de overige sites zijn de vondsten maar partieel gepubliceerd, meestal ter illustratie van chronologie van de sporen of als overzicht van de aanwezige keramiekgroepen: Varsenare709, Dudzele710, Tildonk711, Brecht en Ekeren712. Uit de 12de eeuw en de overgang met de 13de eeuw is iets meer materiaal gepubliceerd, maar ook hier blijft de hoeveelheid beperkt. Integrale publicaties zijn bekend uit Oudenburg713, Moorsel714 en Brussel715. Maar ten dele bestudeerd en/of gepubliceerd aardewerk in het kader van de eindrapportering van een site is onder meer afkomstig uit Oostkamp716, Sijsele717, Zandvoorde718, Deerlijk719, Ekeren en Brecht720, Gent721 en Herk-de-Stad722. Een studie van het grijs aardewerk uit Antwerpen worstelt met de slecht gedateerde contexten waaruit ze afkomstig zijn en een te eenzijdige opzet723. Dankzij de al vermelde doctoraatsstudie uit 2004, die op basis van een sterk uitgewerkte methodologie een gedetailleerde analyse maakt van het middeleeuws gebruiksaardewerk uit de volle en late middeleeuwen (10de-begin 16de eeuw) afkomstig uit negen sites uit de regio Oudenaarde is echter voor het eerst een uitgewerkt beeld van de aardewerkevolutie voorhanden724. Een synthese van het luik over de volle middeleeuwen is al gepubliceerd in de akten van het colloquium van Caen725, terwijl de publicatie van het integrale werk voorzien is in het najaar van 2008726. Het aardewerkonderzoek voor de regio Oudenaarde steunt voor de volle middeleeuwen vooral op een uitgebreide vondstcollectie (ongeveer 13.500 scherven) van goed gedateerde contexten uit de portus en het castrum van Ename (laatste kwart 10de en eerste helft 11de eeuw) en uit de vroegste fase van de Enaamse Sint-Salvatorabdij (12de eeuw). Aanvullende gegevens zijn afkomstig van opgravingen in de huidige dorpskern van Ename (11de-12de eeuw) en uit Petegem-Oud Kasteel (late 9de-10de eeuw). De Groote et al. 2007. Hoorne & Sturtewagen 2006. 705 De Clercq et al. 2001. 706 Vandevelde et al. 2007. 707 De Groote & Moens 1995. 708 De Groote et al. 2007. 709 Hollevoet 2002b. 710 In ’t Ven et al. 2005b. 711 In ’t Ven et al. 2005d. 712 Verbeeck & Delaruelle 2004. 713 Hillewaert & Hollevoet 1995. 714 Pieters et al. 1999. 715 Massart 2001. 716 Hollevoet 1995a. 717 In ’t Ven et al. 2005a. 718 Vanhoutte & Pieters 2003. 719 Deschieter & De Clercq 1999. 720 Verbeeck & Delaruelle 2004. 721 De Groote 1998. 722 Wouters et al. 1999b. 723 Tys 1998. 724 De Groote 2004. 725 De Groote 2006. 726 De Groote 2008. 703 704

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 49 van 89

De belangrijkste resultaten zijn de identificatie van alle aardewerkgroepen (lokaal en import) en hun verhoudingsevolutie, een typochronologie voor het lokaal aardewerk, de technische evolutie van het lokaal aardewerk en de identificatie van de overgang van een eerder household gerichte productie naar een georganiseerde atelierproductie en een uitgebreide analyse van de aard en de betekenis van de aanwezige importceramiek. Ook al is er met de studie voor de regio Oudenaarde een basis gelegd, er is dringend nood aan meer goed uitgewerkte studies afkomstig uit de overige regio’s in Vlaanderen. Er zijn voor deze periode grote regionale verschillen, waarbij vooral het noordoosten van Vlaanderen (Limburg, Antwerpse Kempen, Oost-Brabant), met een beperkte eigen productie en een grote invloed uit het Maasland, zeer sterk contrasteert met het zuidwesten (Oost- en West-Vlaanderen, Zuid-Antwerpen, West-Brabant), dat vooral bestaat uit een eigen, sterk lokaal verankerde productie, aangevuld met voornamelijk importen uit het Rijnland. Er zijn momenteel totaal geen gegevens beschikbaar om binnen die grote regio’s een beeld te brengen van de verschillen tussen de landelijke bewoning en de vroegstedelijke handelskernen of tussen de drie grote standen (boeren, clerus en adel). In zijn kritische doorlichting van de stand van onderzoek in Vlaanderen wijst Verhaeghe er ook op dat er op enkele voorbeelden na, maar weinig onderzoek geleverd is rond de algemene en socioeconomische interpretaties van het aardewerk "as an indicator of changing social, economic and behavioural patterns, though this is arguably the ultimate goal of any work done on pottery"727. Ook de laatste vijftien jaar is op dit vlak nauwelijks vooruitgang geboekt. Er zijn maar enkele artikels gepubliceerd, die zich rond een bepaald thema beperken tot het geven van een overzicht van de al bestaande kennis en tot het formuleren van enkele theoretische en interpretatieve kaders voor toekomstig onderzoek728. De studie van De Groote over het aardewerk in de regio Oudenaarde is de eerste die bepaalde problematieken rond productie en consumptie, handel en distributie, socioeconomische relaties en maatschappelijke tendensen aansnijdt vanuit de concrete materiaalanalyse729.

3.2.4 Etniciteit en migratie Auteur: Rica Annaert De overgang van de laat-Romeinse periode naar de vroege middeleeuwen ging gepaard met een samenloop van verschillende omstandigheden die elk een impact hebben gehad op deze evolutie. Zo zouden belangrijke klimatologische veranderingen hebben plaatsgevonden (wetenschappelijk vastgesteld via dendrochronologie, gletsjeronderzoek,…), die mogelijk in verband kunnen gebracht worden met een of meerdere grote natuurrampen730. Er is een economische terugval merkbaar die meetbaar is in de amfoorhandel en de ontginning van ertsen731. Ook politiek was het een heel onstabiele periode wat ook gevolgen had op socio-cultureel niveau. Ten slotte is een drastische ontvolking van onze gebieden aan te tonen via de studie van literaire bronnen, archeologische waarnemingen en landschapsonderzoeken732. Zonder twijfel hebben bovengenoemde factoren een invloed gehad op deze ontvolking, maar daarnaast bestaat ook het vermoeden dat epidemies (bijv. pest, malaria, melaatsheid) een rol hebben gespeeld733. Buitenlandse onderzoekers buigen zich recentelijk over deze problematiek maar Vlaams onderzoek over deze materie is quasi onbestaande. Toch is een en ander is ook merkbaar in Vlaanderen, waar sinds de tweede helft van de 3de eeuw sprake is van een bevolkingsvermindering en dan voornamelijk in het gebied ten noorden van de Romeinse handelsroute en verbindingsweg Bavay-Keulen. Archeologische vaststellingen zijn o.m. het Verhaeghe 1993, 14. Verhaeghe 1998, 1999 (echter niet specifiek over Vlaams materiaal); De Groote 2002. 729 De Groote 2008. 730 McCormick 2002, 27-28; Whyte 1995, 9-62; Koder 1996. 731 McCormick 2002, 30, 42-63. 732 McCormick 2002, 33-34; Van Ossel 1992. 733 McCormick 2002, 38-41. 727 728

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

verlaten van nederzettingen in deze periode. Landschapsonderzoek in onze buurlanden toont aan dat in de 4de eeuw een grote herbebossing heeft plaats gevonden734. Hiermee gepaard gaat de problematiek van de migratie uit Germaans grondgebied. Deze migratie was al in gang gezet op het einde van Romeinse tijd wanneer foederati, laeti en gentili ingelijfd werden in het Romeinse leger. Samen met deze Germaanse huurlingen kwamen het Germaanse cultuurgoed en Germaanse tradities en rituelen onze gewesten binnen. Deze evolutie is bijv. merkbaar in de bijgaven en toegepaste grafrituelen op het laat-Romeinse grafveld van Oudenburg735. Vanaf de 4de en 5de eeuw kwam een zeer geleidelijke herbevolking van onze gebieden op gang voornamelijk door kleine groepjes kolonisten van Salische Franken en mogelijk andere volkeren die langs verschillende wegen (Schelde, Maas, Noordzee, wegen,…) vanuit Germaanse regio’s op zoek waren naar nieuwe vestigingsgronden736. Deze migratie kadert in een volkerenbeweging die vanuit het oosten op gang was gekomen door de Hunnen en die verschillende volkeren gedurende eeuwen over het huidige Noord-, West- en Zuid-Europese gebied deed rondzwerven. Voorlopig blijft het nog onduidelijk hoe deze kolonisatie in onze streken gebeurde. Theuws suggereert dat het om kleine, familiale groepen ging737. Deze groepen zouden contacten blijven onderhouden met de achtergebleven stamgenoten in het thuisland zodat er continue invloed bleef uit de herkomstregio. Anderzijds zouden de groepjes kolonisten ook onderling netwerken opgebouwd hebben zodat ook wederzijdse cultuurinvloeden merkbaar zijn. Uit deze kleine bevolkingskernen kwamen grotere centra tot ontwikkeling waar een leidersfiguur zich telkens ontpopte tot machtsfiguur. Dergelijke aristocraten zochten gelijkwaardige bondgenoten om hun positie in stand te kunnen houden. Uit deze netwerken ontstonden politieke allianties, maar ook huwelijksverbintenissen tussen aristocraten van verschillende etnische afkomst. Deze allianties en huwelijken hadden gemengde cultuurinvloeden tot gevolg: een uitwisseling van mensen (krijgers, het gevolg van de bruid) maar ook van geschenken en goederen moet zeer gebruikelijk geweest zijn738. Deze vreemde cultuurinvloeden komen het best tot uiting bij het grafveldenonderzoek. De bijzetting van een overledene is immers voor de nabestaanden een laatste eerbetoon aan de persoon in kwestie waarbij individuele accenten worden gelegd in het ritueel en in de bijgaven. Uit recent onderzoek op het Merovingisch grafveld in Broechem blijkt dat nogal wat etnische kenmerken aanwezig kunnen zijn739. De kennis over deze problematische periode in Vlaanderen is voorlopig nog zeer beperkt en ontoereikend. Alhoewel in het verleden wel enkele grafvelden uit de laat-Romeinse periode onderzocht zijn wat de aandacht op het migratieprobleem bracht (in Vlaanderen het grafveld van Oudenburg in W.-Vl.)740, en ook een aantal Merovingische grafvelden uit de 6de en 7de eeuw het onderwerp van onderzoek vormde (supra), is het pas enkele decennia geleden dat de eerste vormen van kolonisatie door Germaanse bevolkingsgroepen in de 4de en 5de eeuw archeologisch zichtbaar werden in Vlaanderen. Hierbij was het duidelijk dat vooral de vruchtbare leem en zandleemgronden de voorkeur genoten van de eerste kolonisten741. Vooral gebouwplattegronden in de vorm van de zgn. Grübenhauser of hutkommen en zeer eenvoudige eenschepige gebouwen bleken redelijk goed herkenbaar: Erps-Kwerps (Vl.-Br.)742, Kruishouten (O.-Vl.)743, Linter (Vl.-Br.)744, Neerharen-Rekem

Dörfler 2003, 141-144. Mertens & Van Impe 1971. 736 De Boone 1954. 737 Theuws 1988, 1990. 738 Bazelmans 1999. 739 Annaert 2005. 740 Mertens & Van Impe 1971. 741 Lodewijckx 1996; Mertens 1996; Nouwen 1988; Opsteyn & Taayke 1998; Van Doorselaer & Brulet 1994; Verslype 1998, 2006. 742 Verbeeck 1994b. 743 Rogge 1993a; Vermeulen et al. 1991, 1993. 744 Lodewijckx 1991. 734 735

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 51 van 89

(Limb.)745, Sint-Gillis-Waas (O.-Vl.)746 en Wange (Vl.-Br.)747. De opmerkzaamheid van enkele archeologen bewees dat ook de aanwezigheid van bepaalde types handgevormd aardewerk een belangrijke factor is in het herkennen van Germaanse nederzettingssporen748. Na de ‘ontdekking’ van Germaans aardewerk op de sites te Donk, Kontich, Asper en St. Martens-Latem749 was de aandacht voor het thema gewekt en leidden nieuwe determinaties van Germaans aardewerk tot nieuwe sites uit de kolonisatieperiode750 zoals Zele (O.-Vl.)751, Mortsel (Antw.)752. Inmiddels heeft recent grafveldenonderzoek aangetoond dat ook Merovingische grafvelden een belangrijke bron aan informatie bieden voor een beter inzicht in de migratie-evolutie en de problematiek rond etniciteit: aanwezigheid van typisch Germaanse of zelfs Saksische gebruiken zoals noord-zuidoriëntering van graven, de toepassing van het crematieritueel, de aanwezigheid van paardengraven, de vondst van handgevormd aardewerk en bepaalde types voorwerpen tonen aan dat de vroegmiddeleeuwse samenleving zeker een multicultureel aspect had753. Vooral de herkenbaarheid van Germaanse invloeden blijft een probleem, vooral dan wat betreft nederzettingscontexten. Zo moeten we er ons terdege van bewust zijn dat waarschijnlijk een aantal in de metaaltijden gedateerde nederzettingssporen in werkelijkheid Germaanse of vroegmiddeleeuwse nederzettingsresten betreft. Onlangs nog toonden de keramiekvondsten van de gemengde ijzertijden vroegmiddeleeuwse nederzetting te Zandhoven-Pulle aan dat er nog onvoldoende kennis is en een al te grote onderzoekslacune bestaat om het vroegmiddeleeuwse handgevormde aardewerk te determineren en te dateren754. Vooral in West-Vlaanderen in de buurt van Brugge en in het Antwerpse zandleemgebied zijn enkele vroegmiddeleeuwse bewoningssites recent opgegraven zodat stilaan deze lacune beetje bij beetje kan worden opgevuld (zie hoofdstuk nederzettingen). Op andere vroeger onderzochte nederzettingssites o.a. te Wijnegem-Steenakker hebben inmiddels de 14C-dateringen op waterputten uitgewezen dat tenminste een deel van de site vroegmiddeleeuws is en dient in het licht van deze resultaten het handgevormde aardewerk volledig herbekeken te worden755.

3.2.5 Aarden versterkingen Auteurs: Dirk Callebaut, Sam De Decker, Maarten Berkers, Britt Claes & John De Meulemeester† -Inleiding Versterkingen hebben twee essentiële functies: verdedigen en verblijven/wonen. Deze componenten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bij het opstellen van een classificatie moet men dan ook met beide elementen rekening houden: de verdedigingsstructuur en de behuizing. En hier ligt juist de moeilijkheid. Bij het tot nu toe gerealiseerde archeologische onderzoek naar de versterkingen in Vlaanderen zijn het in vele gevallen de militaire aspecten van de sites die aan bod komen. Begrijpelijk omdat die omwille van hun bewaringstoestand het best kunnen worden geduid. Over de eigenlijke occupatie zelf zijn we – enkele uitzonderingen niet te na gesproken - heel wat minder geïnformeerd. Rekening houdend met deze vaststelling zullen we op basis van de weerbare structuur van de sites twee hoofdcategorieën nader bekijken: gracht-walversterkingen en mottes.

De Boe 1983, 1986. Hollevoet & Van Roeyen 1993, 1995. 747 Opsteyn & Lodewijckx 2001, 2004; Opsteyn 2003. 748 De Paepe & Van Impe 1991; Roosens 1987, 1989; Van Doorselaer & Rogge 1991. 749 De Paepe & Van Impe 1991; Vermeulen 1989. 750 Opsteyn & Degryse 2000; De Clercq & Taayke 2004. 751 De Clercq et al. 2005. 752 Verstappen 2001. 753 Annaert 2005. 754 Eggermont et al. 2008. 755 Cuyt & Van Strydonck 2004. 745 746

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

-Gracht-walversterkingen Het steken van een gracht en het ophopen van de uitgegraven grond tot een wal achter die gracht is een vorm van verdediging die tot de prehistorie teruggaat. Ook tijdens de vroege en volle middeleeuwen verweerde men zich op deze wijze in zowel landelijke als pre- en vroegstedelijke milieus. Archeologisch worden voor de behandelde periode drie types onderscheiden: achtvormige, cirkelvormige en semicirculaire gracht-waltracés. Zijn de grachten vaak nog gedeeltelijk goed bewaard, dan geldt dit heel wat minder voor het wallichaam zelf dat later meestal grotendeels of volledig werd afgegraven (onder meer voor de opvulling van de walgracht) en genivelleerd. Dit maakt het uiteraard ook moeilijk om nog vast te stellen of op de wal al dan niet een palissade of een weermuur was opgericht. Een mooi voorbeeld van een achtvormige omgrachting biedt de Karolingische koninklijke curtis van Petegem (O.-Vl.)756. Daar werden de hoofdelementen van de site nl. de aula en het kerkgebouw, in de loop van de 9de eeuw omgord door een meer dan 7 m brede achtvormige gracht die de plaats een defensieve weerbaarheid bood. Restanten van een wal konden niet worden vastgesteld. In Werken (W.-Vl.) werd een Karolingische vlaknederzetting gedeeltelijk opgegraven die door een gracht met aarden wal en palissade was afgeschermd. Of het ook, zoals in Petegem, om een tweeledige site met achtvormige omgrachting gaat, is onzeker757. Voor de cirkelvormige gracht-walversterkingen richten we ons op een groep die reeds sinds de jaren ’60 de aandacht trekt, nl. de circulaire vormen. Het gaat om gesloten cirkelvormige aflijningen die aan he licht komen door bodemsporen, grachten of perceelsgrenzen en die te maken kunnen hebben met moated sites ofte sites met walgracht (sites met agrarisch en/of residentieel karakter omgeven door een gracht), mottes (cf. infra) of cirkelvormige gracht-walversterkingen. Het detecteren van die circulaire vormen gebeurt vaak op basis van luchtfoto’s, kadasterplannen en historisch kaartenmateriaal. In Oost- en West-Vlaanderen werden inventarissen van dergelijke circulaire vormen opgemaakt binnen stadskernen en op het platteland758. Die inventarissen leidden tot het formuleren van hypothetische beschouwingen over circulaire vormen met een diameter van 150 m en meer. Op basis van historische gegevens en naar analogie van onderzochte sites in Nederland werden sommige van deze vormen gelinkt aan gracht-walvluchtburchten die op het einde van de 9de eeuw tegen de Noormannen werden opgericht759. Het is duidelijk dat enkel concreet veldonderzoek enig uitsluitsel kan geven over deze hypothetische interpretatie. Hetzelfde geldt voor het eventuele bestaan van een groep die na de vroege middeleeuwen is ontstaan760. Tot nu toe werden maar enkele vormen met een diameter van 150 m of meer archeologisch onderzocht. In Alveringem werd een proefopgraving ondernomen in een cirkel met een diameter van ca. 180 m. Het bleek om een gracht-walversterking te gaan die door het ontbreken van archeologisch materiaal niet kan worden gedateerd761. In de stadskern van Veurne werd een kwadrant van een circulaire vorm met een diameter van 240 m onderzocht. Tot de oudste occupatie behoort een gracht van 15 m breedte en 1 m diepte die met de circulaire vorm in verband kan worden gebracht. De datering van de aanleg blijft onduidelijk want een materiaalstudie is er nog niet gebeurd. Binnen de gracht werden een drietal houten gebouwen opgegraven die uit de 10de-11de eeuw dateren. In de loop van de 11de eeuw werd binnen de circulaire

Callebaut 1981. De Meulemeester & Vanthournout 1984, 1985, 1986. 758 Verhoeve & Daels 1970; De Meulemeester 1983, 1984b. 759 De Meulemeester 1996. 760 De Meulemeester 1994. 761 De Meulemeester 1984a. 756 757

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 53 van 89

vorm een kleinere ovale gracht-walversterking opgetrokken waarvan de aarden wal in de 12de eeuw diende als kern voor de aanaarding van een motte762. Semicirculaire gracht-walversterkingen zijn sites waarvan de open zijde aansluit bij een rivier. Het onderzoek richtte zich tot nu toe vooral op stadskernen. Een belangrijke bron voor het opsporen van halfcirkelvormige gracht-waltracés zijn kadasterplannen en 16de-18de-eeuwse stadsplattegronden. Het blijven uiteraard documenten die met de nodige omzichtigheid moeten worden benaderd. Zekerheid krijgt men slechts door veldwerk. Vandaar ook dat we ons enkel richten op het stadsarcheologisch onderzoek in Antwerpen, Gent en Aalst. In Antwerpen (cf. supra) wordt de burchtsite aan het Steen omgeven door een gracht en een wal die boogvormig op de Schelde uitgeven. Restanten van deze wal werden tussen 1952 en 1961 door Van de Walle vrijgelegd763. De datering blijft evenwel onzeker. Tijdens recent onderzoek werden de wal en de gracht opnieuw aangesneden. Hopelijk laat deze opgraving toe meer inzicht te krijgen in de opbouw en chronologie van het verdedigingssysteem. In Gent (cf. supra) werd over een tracé van ca. 75 m een gracht onderzocht die 14 m breed was en 33,50 m diep764. De gracht waarvan de aanleg vermoedelijk uit de late 9de eeuw dateert, kan in verband worden gebracht met de afscherming van een ca. 7 ha grote prestedelijke nederzetting aan een rivierbocht van de Schelde. Binnen dit areaal lag de eerste stadskerk toegewijd aan Johannes de Doper, Vaast en Bavo. Ook in Aalst (cf. supra) is men erin geslaagd de semicirculaire gracht-walversterking van de prestedelijke nederzetting te lokaliseren765. Een Karolingische vroonhoeve – het Zelhof – lag aan de oorsprong van deze nederzetting. Het domeincentrum bevond zich op de rechteroever van de Dender en werd, zoals opgravingen aantoonden, tijdens de volle middeleeuwen omgracht. De prestedelijke nederzetting die tegen de Karolingische villa aanleunde, besloeg een terrein dat ca. 6,5 ha. groot was. Daarbinnen lag de Sint-Martinuskerk. De gracht-walverdediging omheen de nederzetting werd op twee plaatsen archeologisch onderzocht. De gracht zelf was 15-18 m breed en 3,50 tot 4,50 m diep. Van de aarden wal werd een restant van ongeveer 13 m breedte aangesneden. De gracht oversnijdt en het wallichaam overdekt perceelgreppels waarvan de vulling toelaat de aanleg van die eerste stedelijke omwalling in de tweede helft van de 11de eeuw te dateren. -Mottes766 Vormelijk bestond een motte uit een aarden heuvel (het opperhof) die in hoogte varieerde van 2 tot meer dan 10 meter en die werd bekroond door een toren of zaal. Deze heuvel werd verdedigd met palissades en omgeven met brede walgrachten. Bij het opperhof sloot een neerhof aan, waar zich vaak het eigenlijke leven voltrok. Ook dit neerhof was vaak opgehoogd, omgracht en verdedigd met muren of palissades. Castrale mottes of mottekastelen behoren ongetwijfeld tot de archeologisch beter bestudeerde versterkingen in Vlaanderen. Aanvankelijk werden vele mottes voor tumuli aanzien en konden ze rekenen op sterke belangstelling bij schatgravers op zoek naar een rijk gevuld graf. Dit was vooral een fenomeen van de 19de eeuw, maar de praktijk leefde door tot een stuk in de 20ste eeuw. Maar er waren ook vorsers in het begin van de 20ste eeuw die een oprechte belangstelling hadden voor mottes, zoals baron A. de Loë. Zij brachten op regelmatige basis rapport uit van hun opgravingen en bevindingen. Hoewel deze rapporten in de meeste gevallen zeer summier zijn en de tekeningen schematisch en veralgemenend, zijn vele bijdragen van de Loë en collega’s echt waardevol omdat het

De Meulemeester 1979c, 1982. Van de Walle 1961. 764 Raveschot 1988a, 1988b; Laleman 1990. 765 De Groote & Moens 1995; De Groote 2000, 2010. 766 Basisinfo en regionale overzichten: Berkers 2006; Berkers et al. 2008; Claes 2012; De Decker 1999. 762 763

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

vaak sites betreft die in de loop van de 20ste eeuw zonder verdere archeologische opvolging werden vernield. Het systematisch onderzoek naar castrale mottes in Vlaanderen en België kende een hoge vlucht na de Tweede Wereldoorlog, met een hoogtepunt in de jaren ’70 en ’80 onder impuls van vorsers zoals J. De Meulemeester, D. Callebaut, A. Claassen, R. Borremans, A. Matthys e.a.767. Het onderzoek vertrok in de meeste gevallen van de opgraving van een specifieke site, waarna de onderzoekers trachtten om de resultaten in een breder kader te plaatsen en te vergelijken met andere en gelijkaardige sites in Vlaanderen en België. Anders dan vandaag gebeurden de opgravingen meestal zonder dat er een acute bedreiging van de site was. Vorsers kozen doorgaans de meest representatieve sites uit, die in regel de sites waren die fysiek het best bewaard waren en net omwille van die goede conservering een antwoord konden bieden op de vraagstellingen. Geografisch gezien zijn in Vlaanderen de meeste mottes gerelateerd aan natte contexten. Hiervoor zijn diverse redenen te onderscheiden. Vooreerst hadden heel wat van de beken en rivieren een belangrijke economische functie als waterweg768. Een inplanting van een (motte)kasteel op of nabij een waterweg garandeerde de controle over het transport te water. Dit werd bovendien vaak gecombineerd met een inplanting nabij een oversteekplaats van een handelsweg over deze beek of rivier. Een mooi voorbeeld van zo een inplanting is o.m. de Kasteelberg te Denderleeuw, centraal in de Dendervallei, of de (intussen verdwenen) Kasteelberg te Viane, in de vallei van de Mark in het zuiden van Oost-Vlaanderen. De intentie om lokale of regionale handelswegen te beheersen blijkt een constante769. Deze waterlopen hadden vaak ook een grenskarakter. In dit verband verwijzen we bv. naar de annexatie van Rijksvlaanderen770 bij het Graafschap Vlaanderen halverwege de 11de eeuw. Aan de nieuwe rijksgrens (de Dender) werden relatief veel mottekastelen gebouwd771. Opvallend is dat deze mottes in regel erg groot uitgevallen zijn en wellicht een uitgesproken militair karakter hadden. Hoewel men kan aannemen dat dit principe (het mottekasteel als grensverdediging) ook opgaat voor meer regionale of lokale contexten waarbij beken en rivieren vaak de grens vormen van heerlijkheden, zijn hierover weinig data voorhanden. Niet alle natte inplantingen kunnen evenwel vanuit deze economische of strategische motieven worden verklaard. Bij vele lokale mottes valt het immers op dat ze zijn ingeplant in de vallei van een beek die bezwaarlijk een grote economische rol kan hebben gespeeld. Bovendien zijn vele mottekastelen centraal in de heerlijkheid gesitueerd en lijkt het erop dat men doelbewust de meest natte locatie heeft opgezocht. Hieruit leidt men af dat de intentie om permanent watervoerende walgrachten te hebben een van de hoofdredenen was voor een dergelijke locatiekeuze. Dit draagt ten andere bij tot het imponerende karakter van de motte, nl. een aarden berg met toren die a.h.w. oprijst uit het beekdal. Voor vele mottekastelen, die enkel of hoofdzakelijk een lokale functie hadden als hoofdplaats van een heerlijkheid, lijkt dit het dominante motief om voor een natte locatie te kiezen. Het omgekeerde komt evenwel ook vaak voor. Een heer heeft de ambitie om bv. een bestaand stedelijk centrum, een dorp of een belangrijke handelsweg te gaan beheersen en zoekt in functie van dit doel een geschikte plaats om zijn mottekasteel te bouwen. Men mag hierbij niet uit het oog verliezen dat deze motte bovendien gerelateerd is aan een welbepaalde heerlijkheid en een bepaalde rol te spelen heeft als hoofdplaats van deze heerlijkheid, waardoor een perifere situering niet altijd wenselijk is. Vervolgens ging men de locatie zoeken die hiervoor het meest geschikt was. In het vlakke Vlaanderen was dit in regel een natte inplanting (bv. Gent en Ieper), maar in meer glooiende streken werd veeleer geopteerd voor een inplanting op een dominante hoogte, zoals de sites van Borgloon, Bilzen, Stokkem en Kolmont in Limburg772. Er zijn echter ook voorbeelden gekend van locaties waar een dergelijke Voor bibliografie zie hoofdstuk 3.2.2 Thematisch wetenschappelijk onderzoek. Bijvoorbeeld voor de verspreiding van Doornikse kalksteen in de Scheldevallei. 769 Onder meer in Erpe, Relegem, Lubbeek, enz. 770 Grosso modo het gebied tussen Schelde en Dender. 771 De meest prominente zijn Aalst, Ninove en Denderleeuw. 772 De Meulemeester 1992; Claassen 1970. 767 768

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 55 van 89

geografisch gunstige context niet onmiddellijk voorhanden was, wat de desbetreffende heer niet belette om alsnog een mottekasteel te bouwen. Zo werd in Veurne een motte opgetrokken om strategische redenen. Ze werd gebouwd in het centrum van de ringwalburg, centraal in de stad (cf. supra). Er is geen onmiddellijke geografische link te leggen. Voorts kan worden gesteld dat de morfologie van het mottekasteel een grote symbolische impact uitoefende op de omringende bevolking. In enkele gevallen is er werkelijk een kasteeldorp tot stand gekomen na de oprichting van een mottekasteel, waarbij de bevolking zich aan de voet van de motte inplantte. Dit was bijvoorbeeld het geval in Brustem (Limb.), Borgloon (Limb.), Rumsdorp (Limb.), Wange (Limb.), Montenaken (Limb.), Grimbergen (Vl.-Br.), Londerzeel (Vl.-Br.), Merchtem (Vl.-Br.), Mullem (O.-Vl.), Munte (O.-Vl.) en Ressegem (O.-Vl.), waar de oorspronkelijke situatie ook nu nog min of meer bewaard of herkenbaar bleef in het huidige stratenpatroon773. In de voornoemde gevallen groeide de castrale kapel op of nabij het neerhof later uit tot de dorpskerk in het centrum van de dorpskern. In de structuur van een motte is een onderscheid te maken in het opperhof en het neerhof. Het opperhof van een mottekasteel bestaat uit een imposante aarden heuvel. De vorm en afmetingen ervan zijn erg heterogeen en afhankelijk van diverse factoren, zoals het statuut en de functie van de site, de status van de bouwheer, de periode waarin de site werd opgetrokken of de regionale context. De basisdiameter van de aarden heuvel schommelt tussen 40 tot 50 meter. De hoogte varieert van 3 tot 20 meter en meer. Hoogte is een essentieel criterium om van een castrale motte te kunnen spreken. De basisidee achter het opwerpen van een mottekasteel is immers de doelbewuste intentie om een aarden hoogte te maken en op die manier de omgeving te imponeren. Bij heel wat middeleeuwse sites kon worden vastgesteld dat er eerst een circulaire gracht werd gegraven en dat de aarde die hierbij vrijkwam aan de binnenzijde werd gedeponeerd waardoor een licht verhoogd plateau werd gevormd met een maximale hoogte van ca. 2 meter. Om van een mottekasteel te kunnen spreken is het essentieel dat er na deze eerste aanaarding nog aarde van buitenaf werd aangevoerd, met de duidelijke intentie om een hoogte te creëren. Er konden drie verschillende manieren worden onderscheiden voor de ophoging van het opperhof774. De eerste methode, die archeologisch werd vastgesteld onder meer te Veurne775, Gistel776 en Moorsel777, bestond erin het materiaal van de gracht naar binnen te werpen om zo een walvormig lichaam te creëren dat nadien verder werd opgehoogd. Een gelijkaardige werkwijze werd aangetoond te Landen (Tombe van Pepijn) en te Vilvoorde, waar als basis voor het mottelichaam gebruik werd gemaakt van een reeds bestaande ringwalversterking778. Een tweede mogelijkheid was het construeren van een kernheuvel als basis. Gekende voorbeelden hiervan zijn onder meer Merkem779, Werken780, Viane781, Beveren-Waas782, Londerzeel783 en Diest784. Te Londerzeel kon daarenboven worden aangetoond dat voor de verdere ophoging grond van buiten de beekvallei werd aangevoerd785. Net zoals te Veurne werd te Londerzeel de basis van het lichaam ondersteund door balken en planken. Deze zullen tevens de toegankelijkheid van het terrein tijdens de ophoging vergemakkelijkt hebben. Om stabiliteitsproblemen te voorkomen, werden te Gistel en te Berkers et al. 2008; De Meulemeester 1993; De Decker 1999; Callebaut 1988. De Meulemeester 1998. 775 De Meulemeester 1982. 776 De Meulemeester & Dewilde 1991. 777 Callebaut 1979a. 778 Claes 2002, 387. 779 Berkers 2006. 780 Vanthournout 1991, 1996. 781 Claes 2002. 782 De Meulemeester 1978a. 783 Dewilde & Van der Plaetsen 1994. 784 Callebaut 1982. 785 Dewilde et al. 1994. 773 774

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Zoutleeuw786 kleipakketten tegen de hellingen opgestapeld. Bij deze constructiemethode kan een variant onderscheiden worden. Het valt immers op dat voor de aanleg van een aantal mottes gebruik werd gemaakt van een reeds bestaande verhevenheid. Dit is onder meer het geval in Loker waar een verhoging in de beekvallei, die tijdens de Romeinse periode gebruikt werd, als grafheuvel diende als basis voor de motteheuvel787. Een laatste methode bestond erin een toren in te motten, zoals het Gravensteen te Gent788 en de Warandeheuvel te Diest789, de Borgh van Brustem790 of de motte van Kolmont791. Men lijkt te kunnen stellen dat dit procédé werd gereserveerd voor torens in natuursteen; vandaar wellicht ook de ondervertegenwoordiging van deze werkwijze in het “steen-arme” Vlaanderen. Wat de constructies op het opperhof betreft, laten de beschikbare opgravingsdata toe enkele vaststellingen te doen792. In grondplan werden zowel vierkante, rechthoekige als polygonale gebouwen aangetroffen. Men is geneigd om de vierkante en polygonale gebouwen te identificeren als torenvormig, terwijl de rechthoekige gebouwen veeleer zaalvormig zijn. De gebouwplattegronden variëren erg qua afmetingen, gaande van kleine constructies zoals te Loker (bakstenen toren van 3,5 op 4 meter) tot grote constructies zoals te Veurne (10 op 8 meter), Gent-Gravensteen, Kolmont en Brustem. Het materiaal dat werd gebruikt voor de constructie van de gebouwen was in sterke mate afhankelijk van de beschikbaarheid van de grondstoffen793. In landstreken waar natuursteen schaars was, werd vnl. gebruik gemaakt van hout, vakwerk en (vanaf de 12de eeuw) baksteen (bv. Ertvelde, Veurne, Beveren-Waas…) of een combinatie van deze drie. In sommige gevallen (waaronder Bever, BeverenWaas, Viane, …) kon een overgang van hout- naar steenbouw worden aangetoond, wat aansluit bij de algemene ontwikkeling van de bouwtechniek in Vlaanderen. Wanneer natuursteen voorhanden was, werd die op grote schaal aangewend. Voor Oost- en West-Vlaanderen beperkt zich dit voor zover bekend tot de sites die met rivieren verbonden waren, zoals de mottes van Spiere, Gent-Gravensteen of Denderleeuw. In het oosten van Vlaanderen was een constructie in natuursteen gemeengoed. In Brustem werd tijdens de opgravingen vastgesteld dat in de oudste fasen de onderbouw van de toren werd opgetrokken uit natuursteen, maar dat de bovenbouw in vakwerk werd gebouwd. Informatie omtrent palissades blijft beperkt. De onderzochte mottelichamen ondervonden maar al te vaak grote schade doorheen de tijd, zodat deze structuren vaak ontbreken. Toch werden bij de mottes van Grimbergen, Viane, Beveren-Waas en Veurne nog sporen van een palissade aangetroffen. Het ging hierbij zowel om paalsporen in een standgreppel als om stenen funderingen. In Kolmont is er sprake van een stenen omheiningsmuur. Opgravingen op het neerhof zijn zeldzaam, waardoor dit element van het mottekasteel hoogst onderbelicht blijft (Diest, Beveren-Waas)794. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat het neerhof in vele gevallen na de opgave van de motte in gebruik bleef als landbouwbedrijf of als de plaats waar later de dorpskerk werd opgericht. Opvallend is dat in heel wat gevallen deze functie zelfs tot vandaag aanwezig is. Op basis van de actuele kennis kan geen vast patroon worden herkend in de organisatie van het neerhof en lijkt dit veeleer een functionele groepering van een aantal gebouwen te zijn, in combinatie met palissades, bruggen en een poortgebouw. Op het neerhof bevond zich vaak de zgn. castrale kapel, die in meerdere gevallen uitgroeide tot parochiekerk.

Verbeeck 1993, 1994a. De Meulemeester 1978b. 788 Callebaut et al. 1982. 789 Callebaut 1982. 790 De Meulemeester 1989, 1990a, 1993. 791 De Meulemeester 1993. 792 zie o.m. De Meulemeester & Matthys 2000. 793 Berkers et al. 2008; De Meulemeester 1998. 794 De Meulemeester & Matthys 2004. 786 787

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 57 van 89

De aanwezigheid van een meestal complex grachtenstelsel is kenmerkend voor mottekastelen795. Het opperhof was steeds omgeven door een vaak erg brede ringgracht. Bijzonder typerend is dat ook het neerhof omgracht was en dat deze gracht aansloot op het opperhof, zodat beide een soort 8 vormden. Het kwam echter ook voor dat het neerhof niet afzonderlijk omgracht was, maar dat er enkel een omgevende walgracht was die het neerhof en het opperhof samen omvatte. Dit geheel van opper- en neerhof werd op zijn beurt vaak omgeven door een bijkomende gracht. Doorgaans was de gracht rond het opperhof de breedste en meest imposante, met een breedte van 20 tot 30 meter. De buitenste omgevende gracht was meestal bescheidener. Er zijn enkele voorbeelden gekend van aarden wallen die werden aangelegd in combinatie met het grachtenstelsel. Wellicht een van de mooiste Vlaamse voorbeelden is de Vrouwenhille te Werken (gem. Kortemark, West-Vlaanderen), waar aan de buitenzijde van de gracht rond het opperhof een aarden wal werd aangelegd van een tweetal meter hoog796. Ook in Kolmont is er sprake van een aarden buitenwal. De introductie van het mottekasteel in Vlaanderen kan worden gesitueerd vanaf ongeveer 1050. De opkomst van dit type versterking hangt nauw samen met het ontstaan en de wijde verspreiding van de feodaliteit en van de hieraan gekoppelde behoefte om de vaak nieuw verworven status te etaleren en zijn macht ten toon te spreiden. Algemeen wordt aangenomen dat de eerste initiatieven tot de bouw van mottekastelen werden genomen door de hogere adel797. Zowel in het graafschap Vlaanderen als in het hertogdom Brabant en de omliggende gebieden, situeren de eerste mottekastelen zich vooral in de hoofdplaatsen van de kasselrijen, in de heerlijkheden van belangrijke adellijke geslachten en langsheen belangrijke territoriale grenzen. Het voorbeeld van de hoge adel wordt snel overgenomen door de lagere adel, die eveneens de strategische voordelen van een mottekasteel inziet. In de loop van de 12de en de 13de eeuw worden bijna overal in Vlaanderen op grote schaal mottekastelen gebouwd, die fungeren als hoofdplaats van een lokale heerlijkheid. Dit leidt echter al gauw tot een soort devaluatie van de morfologie: terwijl de oudste mottekastelen in regel grote en massieve aarden versterkingen waren, kan worden vastgesteld dat de mottekastelen die op het einde van de bloeiperiode door de lagere adel en in het landelijk gebied werden gebouwd, vaak slechts nabootsingen zijn met veeleer lichte aanaardingen. Uiteindelijk mondt deze tendens uit in het ontstaan van de site met walgracht of moated site, die op grote schaal werd gebouwd vanaf de late middeleeuwen en niet meer uitsluitend voorbehouden was voor de adel. Ook vrije boeren of welgestelde burgers bouwden op grote schaal omgrachte woningen en boerderijen, die vaak licht opgehoogd werden798.

Berkers et al. 2008; De Meulemeester & Matthys 2000, 2004. Berkers 2006. 797 Berkers et al. 2008; De Meulemeester 1994. 798 Verhaeghe 1981a, 1981b. 795 796

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

4 BIBLIOGRAFIE

AMEELS V., CALLEBAUT D., DE GROOTE K. & MOENS J. 2003: Ename – Sint-Laurentiuskerk (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 26, 6-7. ANECA H. 1964: Het slopen van het castrum te Oudenburg en de vroegste geschiedenis van Brugge, Belgisch Tijdschrift voor Philologie en Geschiedenis 42, 1292-1305. ANNAERT R. 1999: Archeologie in de ruilverkaveling Poppel (Antwerpse Noorderkempen), AVRA-jaarboek 1998, 38-43. ANNAERT R. 2000: Het middeleeuwse Oud-Turnhout op het spoor. In: BASTIAENS J. (red.), Zand op de schop. Een archeologische kijk op de Kempen, Oud-Turnhout, 69-83. ANNAERT R. 2003a: Merovingian cemetery of the 6th-7th century at Broechem (municipality of Ranst, province of Antwerp, Belgium). In: Paganisme et christianisme en Europe de l’ouest et du nord (de l’Antiquité au haut Moyen Âge); histoire et archéologie, 54e Sachsensymposium de l’Internationales Arbeitsgemeinschaft zur Archäologie der Sachsen und ihrere Nachbarvölker in Nordwesteuropa 6-10 Septembre 2003, Saint-Germainen-Laye, 36-38. ANNAERT R. (m.m.v. VANDENBRUAENE M.) 2003b: Merovingisch grafveld uit de 6de-7de eeuw te Broechem (Ranstprov. Antwerpen). In: CUYT G. & SAS K. (red.), Vlekken in het zand. Archeologie in en rond Antwerpen, Antwerpen, 47-55, pln 6-9. ANNAERT R. 2005: Fremde Einflüsse in der merowingerzeitlichen Nekropole in Broechem (Belgien, Gem. Ranst, Prov. Antwerpen). In: Das Miteinander, Nebeneinander und Gegeneinander von Kulturen. Zur Archäologie und Geschichte wechselseitiger Beziehungen im 1. Jahrtausend n. Chr., Abstracts, 56. Internationales Sachsensymposion im Kulturhistorischen Museum Magdeburg 27-31 August 2005, Magdeburg, 13. ANNAERT R. 2007: La nécropole mérovingienne de Broechem (VIe-VIIe siècle) (Ranst, province d’Anvers – Belgique). In: VERSLYPE L. (ed.), Villes et campagnes en Neustrie. Sociétés-Economies-Territoires-Christianisation. Actes des XXVe Journées Internationales d’Archéologie Mérovingienne de l’A.F.A.M., Europe médiévale 8, Montagnac, 87-96. ANNAERT R. (in druk): Enkele voorlopige resultaten van vroeg- en volmiddeleeuws nederzettingsonderzoek in de Antwerpse Kempen en omstreken, Jaarboek van de Stichting Historisch Boerderijonderzoek. ANNAERT R., DEGRYSE P., MOENS J. & VANDENBRUAENE M. 2007: Archeologisch noodonderzoek in de Sint-Bavo kerk te Boechout (juli 2006). Intern VIOE-rapport, Brussel. ANNAERT R. & JACOBS V. 1989: Graven naar graven. Het 'Prinsenhof' te Kuringen, residentie van Loonse graven en Luikse prinsbisschoppen. Geschiedenis en archeologie, De Vrienden van het Stadsmuseum v.z.w. 11, Hasselt. ANNAERT R., ROOVERS I. & VERBEEK C. 1997: Ruilverkaveling te Poppel brengt sporen uit de middeleeuwen aan het licht (Antw.), Archaeologia Mediaevalis 20, 51-52. ANNAERT R. & VAN HEESCH J. 2004: Een gouden muntschat uit het Merovingisch grafveld te Broechem, Archeologie in Vlaanderen VIII, 229-256. ANNAERT R. & VERVOORT R. 2003: De volmiddeleeuwse bewoningskern te Ouwen-Grobbendonk (Antw.), Archaeologia Mediaevalis 26, 13-15. ANTROP M., BOURGEOIS J., CORDEMANS K., LACHAERT P.J., ROGGE E. & THOEN E. 2002: Landschapsonderzoek landinrichtingsproject Brugse Veldzone (VLM), Onderzoeksrapport Universiteit Gent, Gent. ARICKX V. 1989: Het heidens kerkhof van Pittem, Biekorf 89, 386-400. ARTS A., VAN DEN HOVE P., VANDER GINST V. & VANDERHOEVEN A. 2007: 20 eeuwen onafgebroken occupatie in de O.L.V.-basiliek, Tongeren (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 30, 8-10. ARTS A., VAN DEN HOVE P., VANDER GINST V. & VANDERHOEVEN A. 2008: Archeologisch onderzoek in de O.L.V.-basiliek in Tongeren (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 31, 11-14.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 59 van 89

BAL A. 1989: De voormalige St.-JanBaptistkerk te Huizingen (gem. Beersel). Archeologisch bodemonderzoek (1955, 1967), Hallensia 11 (3), Halle. BAUTERS L. 1987: Een merovingische pot van Balegem-Kattenberg, Het Land van Rode 10, 5-22. BAUTERS L. & BRAECKMAN K. 1994: Een vroegmiddeleeuwse kuil te Kruishoutem-Eierveiling (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 17, 81. BAUTERS L. & BRAECKMAN K. 1999: Kruishoutem. Hof te Wijckhuyze, preventieve opgraving rondom een middeleeuwse boerderij. In: Monumentenzorg en cultuurpatrimonium. Jaarverslag van de provincie OostVlaanderen 1998, Gent, 97-99. BAUTERS L., BRAECKMAN K., DE MULDER G., JAMÉE W., ROGGE M. & VELGHE M. 1997: Oudenaarde-Mater. Een GalloRomeinse agrarische nederzetting en sporen van Karolingische bewoning te Duisbeke, Monumentenzorg en Cutltuurpatrimonium. Jaarverslag van de provincie Oost-Vlaanderen 1996, 150-151. BAUWENS-LESENNE M. 1962: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in Oostvlaanderen (vanaf de vroegste tijden tot aan de Noormannen), N.C.O.N.B., Oudheidkundige repertoria. Reeks A. Bibliografische repertoria II, Brussel-Bruxelles. BAUWENS-LESENNE M. 1963: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in Westvlaanderen (vanaf de vroegste tijden tot aan de Noormannen), N.C.O.N.B., Oudheidkundige repertoria. Reeks A. Bibliografische repertoria IV, Brussel-Bruxelles. BAUWENS-LESENNE M. 1965: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in Antwerpen (vanaf de vroegste tijden tot aan de Noormannen), N.C.O.N.B., Oudheidkundige repertoria. Reeks A. Bibliografische repertoria VI, Brussel-Bruxelles. BAUWENS-LESENNE M. 1968: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in Limburg, behoudens Tongeren-Koninksem (vanaf de vroegste tijden tot aan de Noormannen), N.C.O.N.B., Oudheidkundige repertoria. Reeks A. Bibliografische repertoria VIII, Brussel-Bruxelles. BAZELMANS J. 1999: By Weapons Made Worthy. Lords, Retainers and Their Relationship in Beowulf, Amsterdam Archaeological Studies 5, Amsterdam. BEECKMANS L. & WELLEMAN G. 1985: Het Merovingisch grafveld van Denderwindeke, VOBOV-Info 20, 1-7. BERINGS G. 1985: Het oude land aan de rand van het vroeg-middeleeuwse overstromingsgebied van de Noordzee. Landname en grondbezit tijdens de middeleeuwen, Handelingen van de Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent XXXIX, 37-84. BERKERS M. 2006: Machtige heuvels. Mottekastelen in de Belgische provincie West-Vlaanderen en het Franse arrondissement Dunkerque, onuitgegeven licentiaatsverhandeling UGent. BERKERS M., CLAES B., DE DECKER S. & DE MEULEMEESTER J. 2008: Châteaux à motte des ancien Pays-Bas méridionaux: un état de question après quinze ans de silence, Château Gaillard. Etudes de Castellologie médiévale 23, 21-32. BLACKMORE L. 2001: Pottery: Trade and Tradition. In: HILL D. & COWIE R. (eds), Wics. The Early Medieval Trading Centres of Northern Europe, Sheffield Archaeological Monographs 14, Sheffield, 22-42. BLINKHORN P. 1999: Of cabbages and kings: production, trade and consumption in middle-Saxon England. In: ANDERTON M. (ed.), Anglo-Saxon Trading Centres: beyond the emporia, Glasgow, 4-23. BÖHNER K. 1958: Die fränkischen Altertümer des Trieres Landes, Berlin. BORREMANS R. 1973: Grimbergen, fouilles de la motte Senecaberg, Château Gaillard. Etudes de castellologie médiévale 6, 23-27. BORREMANS R. 1982: Archeologisch onderzoek van de Kasteelberg te Geraardsbergen-Viane (1976), Land van Aalst 34 (2-3), 49-116.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

BORREMANS R. 1983: Archeologisch onderzoek van de Kasteelberg te Bever (1964), De Brabantse Folklore 238, 344. BOSCHMANS A. & VERBEECK M. 1991: Merovingisch grafveld te Orsmaal-Gussenhoven (Brab.), Archaeologia Mediaevalis 14, 94. BOURGEOIS J., PARMENTIER F., ROMMELAERE J. & VERMEULEN F. 1989: Noodopgravingen in de landelijke nederzettingen uit de late ijzertijd, de Gallo-Romeinse periode en de late Middeleeuwen te Evergem/Spoorwegstraat, VOBOV-Info 34/35, 28-41. BOURGEOIS J. & VERHAEGHE F. 1986: Sint-Denijs Westrem, Vliegveld, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 10 (3), 47. BREES N. 1993: De Antwerpse Kempen in de gallo-romeinse en merovingische periode, onuitgegeven licentiaatsverhandeling KULeuven. BREUER J. 1937: Le cimetière franc d'Asch, Annales de la Société royale d'Archéologie de Bruxelles XLI, 77-80. BRU M.-A., HUYGHE J., LALEMAN M.C., RUTTEN K. & VERMEIREN G. 2004: Opgravingen op het Sint-Pietersplein in Gent (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 27, 52-54. BRU M.-A., HUYGHE J., LALEMAN M.C., RUTTEN K. & VERMEIREN G. 2005: Archeologisch onderzoek op het SintPietersplein in Gent (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 28, 80-81. BRU M.-A. & VERMEIREN G. 2007: Archeologisch vooronderzoek voor de Onze-Lieve-Vrouw-Sint-Pieterskerk (ceremonieplein) en de Tweekerkenstraat, Gent (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 30, 16-23. BRU M.-A. & VERMEIREN G. 2008a: Archeologisch vooronderzoek op de Korenmarkt, Gent (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 31, 28-33. BRU M.-A. & VERMEIREN G. 2008b: Archeologisch vooronderzoek in de Oude Vismijn, Gent (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 31, 34-41. BRU M.-A. & VERMEIREN G. (red.) 2009: Onder het Sint-Pietersplein Gent. Van hoogadellijke begraafplaats tot parking, Gent. BRUAND O. 2002: Voyageurs et marchandises aux temps carolingiens. Les réseaux de communication entre Loire et Meuse aux VIIIe et IXe siècles, Bibliothèque du Moyen Âge 20, Bruxelles. BURGNIES C. 1987: La céramique commune d'Houdain-lez-Bavay, Revue du Nord LXIX, 109-130. BUSSELS M. 1947: De oude kerk van Asch, Het Oude Land van Loon 2, 159-160. CALLEBAUT D. 1979a: Het hof te Eksel te Moorsel, Archaeologia Belgica 220, Brussel. CALLEBAUT D. 1979b: Merovingische vondsten te Massemen. In: Conspectus MCMLXXVIII, Archaeologia Belgica 213, Brussel, 132-134. CALLEBAUT D. 1981: Het Oud Kasteel te Petegem. I. De Karolingische curtis en haar ontwikkeling tot de XIIde eeuw, Archaeologia Belgica 237, Brussel. CALLEBAUT D. 1982: De tafelrondemotte op de Warande te Diest, Varia IV, Archaeologia Belgica 250, 6-18. CALLEBAUT D. 1983: De topografische groei van Aalst of hoe een Zelhof een gebastioneerde stad werd. In: Miscellanea Archaeologica in honorem H. ROOSENS, Archaeologia Belgica 255, Brussel, 227-249. CALLEBAUT D. 1984: Het castrum van de mark Ename. In: Conspectus MCMLXXXIII, Archaeologia Belgica 258, Brussel, 102-106. CALLEBAUT D. 1985a: De casa regalis van Petegem: architectuur onder verre invloed?, VOBOV-Info 18/19, 16-20. CALLEBAUT D. 1985b: De portus en de abdij van Ename, Archaeologia Belgica (N.R.) I (2), 89-94. CALLEBAUT D. 1986: De vroeg-middeleeuwse portus en Benedictijnenabdij van Ename (gem. Oudenaarde), Archaeologia Belgica II-1, 95-104. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 61 van 89

CALLEBAUT D. 1987: De vroeg-middeleeuwse portus en Benedictijnenabdij van Ename (stad Oudenaarde), Archaeologia Belgica (N.R.) III, 213-224. CALLEBAUT D. (red.) 1988: Ename – Oudenaarde – Mullem. Archeologisch-historische route, Archaeologicum Belgii Speculum XVI, Brussel. CALLEBAUT D. 1991: Castrum, Portus und Abtei von Ename. In: BÖHME H.W. (ed.), Burgen der Salierzeit. Teil 1. In den nördlichen Landschaften des Reiches, Sigmaringen, 291-309. CALLEBAUT D. 1992: De Ottoonse portus van Ename, Rotterdam Papers VII, Rotterdam, 25-38. CALLEBAUT D. 1994: Résidences fortifiées et centres administratifs dans la vallée de l’Escaut (IXe-XIe siècle). In: DEMOLON P., GALINIÉ H. & VERHAEGHE F. (red.), Archéologie des villes dans le nord-ouest de l’Europe (VIIe-XIIIe siècle). Actes du 4e congrès international d’archéologie médiévale tenu à Douai en 1991, Archaeologia Duacensis 11 = Maison des sciences de la ville de l’université de Tours 7, Douai, 93-112. CALLEBAUT D., AMEELS V., BASTIAENS J., DE GROOTE K., LEMAY N., ROELS E., VANDENBRUAENE M. & VAN DIJCK L. 2001: Opgravingen, bouwhistorisch onderzoek en restauratiewerken in de Sint-Laurentiuskerk te Ename (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 24, 23-25. CALLEBAUT D. & DE GROOTE K. 1988: Sint-Lievens Houtem (O.-Vl.): St-Michielskerk, Archeologie 1988 (2), 202-203. CALLEBAUT D., DE GROOTE K., ERVYNCK A. & VAN STRYDONCK M. 2002: Was het nu '70 of '80? Radiokoolstofdateringen voor het castrum te Ename (Oudenaarde, prov. Oost-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen VI, 231-241. CALLEBAUT D., DE GROOTE K. & VAN DER DONCKT M.-C. 1992: De kerkkouter te Bevere, Archaeologia Mediaevalis 15, 40. CALLEBAUT D., DE GROOTE K., VAN DER DONCKT M.-C. & MOENS J. 1993: Archeologisch onderzoek in Ename (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 16, 36-37. CALLEBAUT D. & MILIS L. 1982: Le castrum de Petegem et le système défensif le long de l'Escaut au Haut Moyen Age, Château Gaillard. Etudes de Castellologie médiévale 9-10, 71-82. CALLEBAUT D., RAVESCHOT P. & VAN DE WALLE R. 1982: Het Gravensteen te Gent. In: Conspectus MCMLXXXI, Archaeologia Belgica 247, Brussel, 112-116. CAMBIER A. 1966: De laatste opgravingen onder en rond de Sint-Hermeskerk, Annalen van de Geschied- en Oudheidkundige Kring van Ronse en het Tenement van Inde 14, 153-184. CAMBIER A. 1985: De peilingen onder de middenbeuk der Sint-Hermeskerk te Ronse en de ontdekking der Karolingische kerk (voorjaar 1968 en winter 1984-85), Annalen van de Geschied- en Oudheidkundige Kring van Ronse en het Tenement van Inde 34, 31-44. CARLIER M. 1989: De Merovingische grafvelden in het noordoostelijk Scheldebekken en in de Dijlevallei, onuitgegeven licentiaatsverhandeling KULeuven. CHARLIER C. 1994: Les enfants mérovingiens d'Erps-Kwerps. Problèmes de croissance, Acta Archaeologica Lovaniensia 33, 91-99. CHARLIER C. 1995: Problèmes sanitaires et de croissance chez les enfants mérovingiens d'Erps-Kwerps (Brabant), Archaeologia Mediaevalis 18 (2), 13-14. CHARLIER C. 1996: Le cimetière mérovingien d'Erps-Kwerps (prov. Vl.-Brabant). Approche anthropologique de la tombe 117. In: LODEWIJCKX M. (red.), Archaeological and historical aspects of West-European societies, Album amicorum André Van Doorselaer, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 8, 289-300. CHAPELOT J. 1980: Le fond de cabane dans l’habitat rural Ouest-Européen: Etat des questions, Archéologie Médiévale X, 5-57. CHIFFLET J.-J. 1655: Anastasis Childeric I. Francorum Regis, sive thesaurus sepulchralis, Tornaci Nerviorum effossus et commentario illustratus, Antwerpen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

CHOQUEEL A. 1950: Les civilisation préhistorique et anciennes de la Flandre Occidental d’après l’examen d’objets leur ayant appartenu, Bruxelles. CLAASSEN A. 1958: De Franken bij ons!?, Limburg 37, 233-248. CLAASSEN A. 1960: Het Merovingisch grafveld van het Lindel (Overpelt), Het Oude Land van Loon 15, 53-58. CLAASSEN A. 1963: Merovingische vondst te Neeroeteren, Limburg 42, 384-385. CLAASSEN A. 1969: De Achelse Tomp, Archaeologia Belgica 110, Brussel. (= Het Oude Land van Loon XXIII, 1968, 203-233) CLAASSEN A. 1970: Van mottoren tot kasteel, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 14, Tongeren. CLAES B. 2002: Castrale mottes in Vlaams-Brabant. Inventaris en vergelijking, onuitgegeven licentiaatsverhandeling UGent. COENE G. 1967: De fibulae uit de Merovingische periode in België: typologische studie, onuitgegeven licentiaatsverhandeling RUGent. COOLS E. 1986: De «Karolingische kerk» van Torhout... een Romeinse wachttoren?, Westvlaamse Archaeologica 2, 81-90. COOLS E. 1992: Torhout, kerk Sint-Pieters Banden. Her-opgraving. In: TERMOTE J. (red), De opgravingsactiviteiten van de Vereniging voor Oudheidkundig Bodemonderzoek in West-Vlaanderen over de werkjaren 1990, 1991 en 1992, Westvlaamse Archaeologica 8, Kortrijk, 73-74. COORNAERT M. 1989: Het heidens kerkhof in Pittem, Biekorf 89, 235-241. CREEMERS G. 1990: De Sint-Gertrudiskerk te Gruitrode (Meeuwen-Gruitrode) (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 13, 37-38. CROIS R. 1967: Oude bewoningssporen te Roksem, Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis gesticht onder de benaming "Société d'Emulation" te Brugge CIV, 88-96. CROMBÉ P. 1989: Noodopgraving op de Square Albert te Ronse. Vondsten uit de Gallo-Romeinse periode en de vroege tot late middeleeuwen, Annalen van de Geschied- en Oudheidkundige kring van Ronse en het Tenement van de Inde 38, 77-104. CUMONT G. 1907: Monnaies trouvées dans les gisements côtiers de La Panne, Annales de la Société d’Archéologie de Bruxelles XXI, 73-79. CUYT G. 1984: Gallo-Romeinse en middeleeuwse houtbouwsporen te Wijnegem. In: Conspectus MCMLXXXIII, Archaeologia Belgica 258, Brussel, 126-130. CUYT G. 1986: Nederzetting uit de 12de eeuw te Wijnegem, Archaeologia Belgica (N.R.) II (1), 85-86. CUYT G. 1987: Romeinse en middeleeuwse nederzettingen te Wijnegem, Archaeologia Belgica (N.R.) III, 197202. CUYT G. 1996a: Wijnegem “Steenakker”, AVRA Jaarboek 1996, 82-83. CUYT G. 1996b: Waterputten uit de duistere middeleeuwen belicht, Ons Heem 50 (3), 136-142. CUYT G. & ANNAERT R. 1991: Wijnegem: middeleeuws boothuis, AVRA werking 1991, 58. CUYT G. & VAN STRYDONCK M. 2004: Van huizen, putten en Merovingers. Archeologisch onderzoek te WijnegemSteenakker in 2003 (interimverslag), AVRA Bulletin 4, 53-60 DE BOE G. 1970: Een Merovingisch grafveld te Borsbeek (Antwerpen), Archaeologia Belgica 120, Brussel, 1970. DE BOE G. 1982: Meer dan 1500 jaar bewoning rond de Romeinse villa te Neerharen-Rekem. In: Conspectus MCMLXXXI, Archaeologia Belgica 247, Brussel, 70-74. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 63 van 89

DE BOE G. 1983: De Laat-Romeinse "Germaanse" nederzetting te Neerharen-Rekem. In: Conspectus MCMLXXXII, Archaeologia Belgica 253, Brussel, 69-73. DE BOE G. 1986. De opgravingscampagne 1984 te Neerharen-Rekem, Archaeologia Belgica (N.R.) I (2), 53-62. DE BOONE W.J. 1954: De Franken. Van hun eerste optreden tot de dood van Childerik, Amsterdam. DECLERCQ G. 1991: Oorsprong en vroegste ontwikkeling van de burcht van Brugge (9de-12de eeuw). In: DE WITTE H. (red.), De Brugse Burg. Van grafelijke versterking tot moderne stadskern, Archeo-Brugge 2, Brugge, 15-45. DECLERCQ G. 1995: Vlaanderen en de Vlaanderengouw in de vroege middeleeuwen. In: Licht in de middeleeuwen. 1250 jaar Roksem en de kerstening in westelijk Vlaanderen, 10-17. (= Vlaanderen 44 (3), 1995, 154- 161) DE CLERCQ W. 1997: Onbekend is onbemind. De vroege Middeleeuwen in het westen en noordwesten van OostVlaanderen, gezien vanuit archeologisch perspectief, Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent LI, 21-36. DE CLERCQ W. 1998: De vroege middeleeuwen op het grondgebied van het Land van Nevele, VOBOV-Info 47, 6163. DE CLERCQ W. 2005: Sporen uit de IJzertijd en uit de vroege Middeleeuwen op de plaats Ouburg te Oudegem (stad Dendermonde). In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTNproject 1997-1998, Deel I, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5, Brussel, 94-98. DE CLERCQ W. & DE GROOTE K. 2005: Middeleeuwse perceelsstructuur en stort van aardewerk in OostwinkelVeldhoek. In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 19971998, Deel II, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5, Brussel, 119-126. DE CLERCQ W., DE GROOTE K., MOENS J. & MORTIER S. 2001: De archeologie van een aardgasleiding. Zomergem. Bauwerwaan: sporen van 12de-eeuwse kleiwinning en pottenbakkersactiviteit, Monumentenzorg en cultuurpatrimonium. Jaarverslag van de provincie Oost-Vlaanderen 2000, Gent, 192-195. DE CLERCQ W., DESCHIETER J. & DE MULDER G. 2002: Merelbeke, Poelstraat: bouwwerf PVT Caritas. Vroegmiddeleeuwse begraafplaats en nederzetting. In: Monumentenzorg en Cultuurpatrimonium. Jaarverslag van de provincie Oost-Vlaanderen 2001, Gent, 159-166. DE CLERCQ W., DESCHIETER J. & DE MULDER G. 2004: Archeologisch noodonderzoek op de vroeg- en volmiddeleeuwse begraafplaats en nederzetting Merelbeke Caritas (O.-Vl.). Resultaten en eerste synthese na afronding van het veldonderzoek, Archaeologia Mediaevalis 27, 9-12. DE CLERCQ W. & MORTIER S. 2001: Aalter, industrieterrein Langevoorde. Grootschalige noodarcheologie. Onderzoek van een meerperiodenvindplaats. In: Monumentenzorg en Cultuurpatrimonium. Jaarverslag van de provincie Oost-Vlaanderen 2000, Gent, 197-202. DE CLERCQ W. & MORTIER S. 2002: Aalter, industrieterrein Langevoorde. Grootschalig noodonderzoek van een meerperiodenvindplaats. In: Monumentenzorg en Cultuurpatrimonium. Jaarverslag van de provincie OostVlaanderen 2001, Gent, 146-154. DE CLERCQ W. & TAAYKE E. 2004: Handgemachte Keramik der Späten Kaiserzeit und des frühen Mittelalters in Flandern (Belgien). Das Beispiel der Funde Friesischer Keramiek in Zele (O.-Flanders). In: LODEWIJCKX M. (ed.), Bruc ealles well. Archaeological Essays concerning the Peoples of North-West Europe in the First Millenium AD, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 15, Leuven, 57-71. DE CLERCQ W., VAN RECHEM H., GELORINI V., MEGANCK M., TAAYKE E. & TENCY H. 2005: Een meerperioden-vindplaats langs de Schelde te Zele Kamershoek (prov. Oost-Vlaanderen). Een grafheuvel uit de Bronstijd, een erf uit de Gallo-Romeinse periode en sporen van Germaanse inwijkelingen. In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Deel II, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5, Brussel, 177-230. DE COCK S. 1985: Het voorhof van het kasteel ‘Bermoortere’ te Sint-Katelijne-Waver (Antw.), Archaeologia Mediaevalis 8, 75-77. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

DE COCK S. 1996: Van archeologische site tot openluchtmuseum. De Gallo-Romeinse baanpost en Merovingische nederzetting van Kerkhove ca. midden 1ste eeuw - midden 8ste eeuw n. Chr. In: VAN ROEYEN J.-P. (ed.), Uit Vlaamse bodem. 10 archeologische verhalen, Sint-Niklaas, 79-87. DE COCK S., ROGGE M. & VAN DOORSELAER A. 1987: Het archeologisch onderzoek te Zerkegem-Jabbeke, Westvlaamse Archaeologica 3, 37-54. DE CORTE J. 2007: Eerste resultaten van het archeologisch noodonderzoek op ambachtelijke zone SteenGoed (gemeente Oudenurg), Jaarboek De Spaenhiers 2006, 213-222. DE DECKER S. 1999: Vanuit de hoogte. Een vergelijkende studie van de inplanting van castrale mottes in de provincie Oost-Vlaanderen, VOBOV-Info 49, 3-19. DE DECKER S. & BOURGEOIS J. 2000: Archeologische Inventaris van de Uitkerkse Polder (gem. UitkerkeBlankenberge, Wenduine-De Haan, Nieuwmunster-Zuienkerke), Prov. West-Vlaanderen. Deelstudie in het kader van een haalbaarheidsstudie van een natuurinrichtingsproject. Studie in opdracht van de Vlaamse Landmaatschappij en Aminal-Afdeling Natuur (Universiteit Gent), Gent. DE DECKER S. & CHERRETÉ B. 2006: Van onder het stof gehaald. Opgravingen in de Kasteelstraat te Assenede. In: DE DECKER S. (red.), Het kasteel van Assenede. Van opgraving tot historisch landschap, Gent, 9-25. DE DECKER S. & HIMPE K. 2002: Archeologische en cultuurhistorisch onderzoek in het kader van het natuuurinrichtingsproject ‘Oostends Krekengebied”. Studie in opdracht van de Vlaamse Landmaatschappij en Aminal-Afdeling Natuur (Belconsulting), Tielt. DE GROOTE K. 1998: Het middeleeuws aardewerk van een archeologisch onderzoek op de Korenmarkt in 1998, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 22 (3), 29-31. DE GROOTE K. 2000: Van prestedelijke nederzetting tot omwalde stad. Archeologie van de Aalsterse stadsontwikkeling, Het Land van Aalst 50 (3), 234-252. DE GROOTE K. 2002: The influence of imported wares on the local pottery in medieval Flanders (10th-15th centuries). In: HELMIG G., SCHOLKMANN B. & UNTERMANN M. (eds), Centre - Region - Periphery. Medieval Europe, Basel 2002, Preprinted papers 1, Hertingen, 263-267. DE GROOTE K. 2004: Het aardewerk in de regio Oudenaarde in de Volle en Late Middeleeuwen (10de-16de eeuw). Technische en typologische analyse, chronologie, evolutie en betekenissen, onuitgegeven doctoraatsproefschrift VUB, Brussel. DE GROOTE K. 2006: L’évolution de la céramique dans la vallée de l’Escaut (Flandre) du IXe au XIIe siècle: Interprétations culturelles, sociales et économiques. In: HINCKER V. & HUSI P. (éds), La céramique du haut Moyen Age (Ve-Xe siècles) dans la nord-ouest de l’Europe. Bilan et perspectives dix ans après le colloque d’Outreau. Actes du Colloque de Caen 2004, Condé-sur-Noireau, 249-264. DE GROOTE K. 2008: Middeleeuws aardewerk in Vlaanderen. Techniek, typologie, chronologie en evolutie van het gebruiksgoed in de regio Oudenaarde in de volle en late middeleeuwen (10de-16de eeuw), Relicta. Archeologie, Monumenten- & Landschapsonderzoek in Vlaanderen, Monografie 1, twee delen, Brussel. DE GROOTE K. 2010: The contribution of archaeological sources to the research of the formation of towns. The example of Aalst, a border town in the county of Flanders. In: DE GROOTE K., TYS D. & PIETERS M. (eds.), Exchanging Medieval Material Culture. Studies on archaeology and history presented to Frans Verhaeghe, Relicta Monografieën 4, Brussel, 249-266. DE GROOTE K., DE CLERCQ W. DEFORCE K. & MOENS J. 2007: Het aardewerk uit een 10de-/vroeg 11de-eeuwse pottenbakkersoven te Merelbeke (Oost-Vlaanderen, België), Corpus Middeleeuws Aardewerk (CMA) 18, Gent. DE GROOTE K., DEMIDDELE H., ERVYNCK A., LALEMAN M.-C. & STOOPS G. 2000: Het verleden van de Gentse Korenmarkt (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 23, 67. DE GROOTE K. & MOENS J. 1994: Noodonderzoek in de oudste stadskern van Aalst (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 17, 62-63.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 65 van 89

DE GROOTE K. & MOENS J. 1995: De oudste stadsversterking van Aalst (prov. Oost-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen IV, 95-148. DE GROOTE K. & MOENS J. 1999: Archeologisch onderzoek op de Oude Vismarkt te Aalst, Archaeologia Mediaevalis 22, 53-56. DE GROOTE K. & MOENS J. 2008: Archeologisch onderzoek in de dorpskern van Moorsel (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 31, 83-84. DE GROOTE K., MOENS J. & AMEELS V. 2005: Aan de oever van de Dender. Onderzoek in de Stoofstraat te Aalst (O.Vl.), Archaeologia Mediaevalis 28, 104-105. DE GROOTE K., MOENS J., CALUWÉ D., COOREMANS B., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A. & VAN NEER W. 2009: Op zoek naar de oudste middeleeuwse bewoning aan de Grote Markt te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen). Het onderzoek van afval- en beerkuilen uit de 12de tot de 14de eeuw, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 4, Brussel, 135-204. DE GROOTE K., MOENS J. & DE BLOCK A. 2001: Een 12de-eeuwse stenen weg onder het Sint-Martensplein te Aalst (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 24, 81-83. DE GROOTE K., MOENS J. & DE BLOCK A. 2002: Bewoning uit de 12de eeuw aan de Nieuwstraat te Aalst (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 25, 48-49. DE LOË A. 1902: La station préhistorique, belgo-romaine et franque de La Panne, commune d'Adinkerke (Flandre Occidentale), Mémoires de la Société archéologique de Bruxelles XX, 1-8 & pl. I-IV. DE LOË A. 1907: Note sur les objets barbares recueillis dans les stations de La Panne-Bray Dunes, Fédération archéologique et historique de Belgique, Annales du XXe congrès (Gand, 1907), Gand, 212-214. DE LOË A. 1908: Fouilles à Bray Dunes (Nord), Bulletin des Musées royaux des Arts décoratifs et industriels à Bruxelles, 2e série I, 58-59. DE LOË A. 1939: Belgique ancienne IV. La période Franque, Bruxelles. DELRUE J. 2005: De glasproductie in de Merovingische periode (deel 1), VOBOV-Info 62, 2-10. DELRUE J. 2006: Het Merovingische grafveld van Erps-Kwerps/Lelieboomgaarden opnieuw belicht, Curtenberg 15 (1-2), 20-24. DELRUE J. & HOORNE J. 2006: Merovingische grafcontexten op de site Villershof te Erps-Kwerps? Enkele bijzondere contexten, Curtenberg 15 (1-2), 25-28. DE MAEYER W. & HUYGHE J. 2007: Archeologisch onderzoek in de Zeebrugse Achterhaven, Archaeologia Mediaevalis 30, 121-126. DE MAEYER W. & VAN BELLINGEN S. 2004: Het archeologisch onderzoek naar de burcht van Halle (Vl.-Brab.), Archaeologia Mediaevalis 27, 62-66. DE MEULEMEESTER J. 1977: Een circulaire versterking te Alveringhem. In: Conspectus MCMLXXVI, Archaeologia Belgica 196, Brussel, 73-77. DE MEULEMEESTER J. 1978a: De Singelberg te Beveren-Waas, Archaeologia Belgica 208, Brussel. DE MEULEMEESTER J. 1978b: De Galooiemote te Loker (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 1, 23. DE MEULEMEESTER J. 1979a: De Cathemmote te Dudzele (W.-Vl.): Romeinse en middeleeuwse bewoning, Archeologie 1979 (2), 54-55. DE MEULEMEESTER J. 1979b: Middeleeuwse mote te Vilvoorde, Archeologie 1979 (2), 39. DE MEULEMEESTER 1979c. De circulaire versterking en de Warandemote te Veurne. In: Conspectus MCMLXXVIII, Archaeologia Belgica 213, 152-156. DE MEULEMEESTER J. 1980: De circulaire versterking en de Warandemote te Veurne, Wavo Berichten 1, 152-156. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

DE MEULEMEESTER J. 1982: De grafelijke motte te Veurne. In: Conspectus MCMLXXXI, Archaeologia Belgica 247, Brussel, 117-121. DE MEULEMEESTER J. 1983: Castrale motten in België. In: Miscellanea Archaeologica in honorem H. Roosens, Archaeologia Belgica 255, Brussel, 200-225. DE MEULEMEESTER J. 1984a: Geo-archeologische prospectie op middeleeuwse sites te Alveringem. In: Conspectus MCMLXXXIII, Archaeologia Belgica 258, Brussel, 131-134. DE MEULEMEESTER J. 1984b: Circulaire vormen in Oost-Vlaanderen, Archaeologia Belgica 259, 45. DE MEULEMEESTER J. 1989: De Motte van Brustem (St-Truiden) (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 12, 30-31. DE MEULEMEESTER J. 1990a: De Motte van Brustem (St-Truiden) (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 13, 21-23. DE MEULEMEESTER J. 1990b: Karolingische castra en stadsontwikkeling: enkele archeo-topografische suggesties. In: Ontstaan en vroegste geschiedenis van de middeleeuwse steden in de zuidelijke Nederlanden. Een archeologisch en historisch probleem. Handelingen van het 14de Internationaal Colloqium, Spa 6-8 sept. 1988, Historische uitgaven reeks in-8°, 83, Brussel, 117-149. DE MEULEMEESTER J. 1992: Structures défensives et résidences princières. Les châteaux à motte du comté de Looz au XI siècle, Château Gaillard. Etudes de Castellologie médiévale 15, 101-112. DE MEULEMEESTER J. 1993: Mottekastelen in het Graafschap Loon, Archeologie in Limburg 55, 8-14. DE MEULEMEESTER J. 1994: Le début du château: la motte castrale dans les Pays-Bas méridionaux, Chateau Gaillard. Etudes de Castellologie médiévale 16, 121-130. DE MEULEMEESTER J. 1995: Quelques réflexions sur les résidences des princes territoriaux dans les anciens PaysBas méridionaux, Archéologie Médiévale 25, 87-113. DE MEULEMEESTER J. 1996: “Comment s’est-on défendu au IXe siecle ...?”. In: LODEWIJCKX M. (red.), Archaeological and historical aspects of West-European societies, Album amicorum André Van Doorselaer, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 8, 371-387. DE MEULEMEESTER J. 1998: Le château à motte comme chantier: quelques données et réflexions des anciens PaysBas méridionaux, Chateau Gaillard. Etudes de Castellologie médiévale 18, 37-45. DE MEULEMEESTER J. 1999: Archeologie van de Middeleeuwen. In: ART J. (red.), Hoe schrijf ik de geschiedenis van mijn gemeente? Deel 4 Archeologie, Gent, 349-450. DE MEULEMEESTER J. & DEWILDE M. 1987a. Romeinse en middeleeuwse sporen te Roksem (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 10, 67-69. DE MEULEMEESTER J. & DEWILDE M. 1987b: Romeinse en middeleeuwse landelijke bewoning langs de Zeeweg te Roksem (gem. Oudenburg), Archaeologia Belgica (N.R.) III, 225-231. DE MEULEMEESTER J. & DEWILDE M. 1991: De Godelievemotte en de middeleeuwse versterkingen te Gistel, Archeologie in Vlaanderen I, 197-206. DE MEULEMEESTER J. & MATTHYS A. 1980: Vroegmiddeleeuwse sporen op de Burg te Brugge, Archaeologia Belgica 226, Brussel. DE MEULEMEESTER J. & MATTHYS A. 1981: De moten van het Sint-Gitterdal te Landen, Archaeologia Belgica 239, Brussel. DE MEULEMEESTER J. & MATTHYS A. 2000: Château et guerres: quelques exemples issus des fouilles de château à motte dans l'espace belge, Château Gaillard. Etudes de Castellologie médiévale 19, 33-42. DE MEULEMEESTER J. & MATTHYS A 2004: Structures de basse-cour de quelques mottes castrales des Anciens PaysBas méridionaux, Château Gaillard. Etudes de Castellologie médiévale 21, 51-56. DE MEULEMEESTER J. & TERMOTE J. 1980: De Cathemmote te Dudzele, De Romaanse Sint-Walburgakerk te Veurne, Varia I, Archaeologia Belgica 232/1, Brussel. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 67 van 89

DE MEULEMEESTER J. & TERMOTE J. 1983: De middeleeuwse dorpskern van Zoutenaaie (Veurne). Onderzoek van een woonsite en van de kerk, Archaeologia Belgica 254, Brussel. DE MEULEMEESTER J. & VANTHOURNOUT C. 1983: Het voorhof van de “Hoge Andjoen”-motte te Werken (W.-Vl.), Archeologie 2, 137-138. DE MEULEMEESTER J. & VANTHOURNOUT C. 1984: Het voorhof van de “Hoge Andjoen”-motte te Werken. In: Conspectus MCMLXXXIII, Archaeologia Belgica 258, Brussel, 112-117. DE MEULEMEESTER J. & VANTHOURNOUT C. 1985: Het voorhof van de “Hoge Andjoen”-motte te Werken, Archaeologia Belgica (N.R.) I, 95-98. DE MEULEMEESTER J. & VANTHOURNOUT C. 1986: De “Hoge Andjoen”-motte te Werken (gem. Kortemark), Archaeologia Belgica (N.R.) II (1), 105-108. DEMOLON P. & VERHAEGHE F. 1993: La céramique du Vème-Xème siècle dans le nord de la France et la Flandre belge: état de la question. In: PITON D. (ed.), La céramique du Vème au Xème siècle dans l’Europe du nord-ouest. Actes du Colloque d'Outreau (10-12 avril 1992), Numéro hors-série de Nord-Ouest Archéologie, 385-407. DE MULDER G. & DESCHIETER J. 1999: De speurtocht naar het middeleeuwse Velzeke, een vervolgverhaal. Resultaten in 1997-1998, Handelingen van het Zottegems genootschap voor geschiedenis en oudheidkunde IX (1), 205-212. DE MULDER G., DESCHIETER J. & DE CLERCQ W. 2002: Sporen van landgebruik te Ronse/Paillaertstraat - van de Middeleeuwen tot heden, VOBOV-Info 56, 28-32. DE MULDER G. & ROGGE M. 1997: Op zoek naar het middeleeuwse Velzeke. De opgravingen op de site van de Sint-Martinuskerk. Resultaten 1995-1996, Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde 8, 229-241. DE PAEPE P. & VAN IMPE L. 1991: Historical Context and Provenancing of Late Roman Hand-Made Pottery from Belgium, the Netherlands and Germany – First Report, Archeologie in Vlaanderen I, 145-180. DE SCHAETZEN P. & VANDERHOEVEN M. 1954: Merovingisch grafveld te Engelmanshoven (België), Archaeologia

Belgica 18, Brussel.

(= Het Oude Land van Loon 9, 1954, 15-35) DESCHIETER J. & DE CLERCQ W. 1999: Romeinen en middeleeuwers in een Deerlijkse bouwput: archeologisch noodonderzoek op het Ovelacqterrein 1997, Derlike 21 (4), 100-138. DESCHIETER J. & DE CLERCQ W. 2000: Karolingische vondsten in de Ovelacqput. Het archeologische noodonderzoek van 1999, Derlike 22, 87-91. DESCHIETER J. & DE WANDEL T. 2007: Romeinse en Karolingische vondsten te Baaigem (Gavere), Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Volkskunde XIII (2), Archeologische kroniek van Zuid-OostVlaanderen Bijdragen X, 39-40. DE SCHMIDT F. 1956: Opgravingen in de Sint-Baafsabdij te Gent, Kultureel Jaarboek van de provincie OostVlaanderen 10, 251-272. DESITTERE M. 1963: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in Brabant (vanaf de bronstijd tot aan de Noormannen), N.C.O.N.B., Oudheidkundige repertoria. Reeks A. Bibliografische repertoria III, Brussel. DE SMEDT F. 1981: Abdij van Affligem (Hekelgem) (Br.), Archaeologia Mediaevalis 4, 28. DE SMEDT F. 1982: De abdij van Affligem (Hekelgem) (Br.), Archaeologia Mediaevalis 5, 33. DESMET G. & ROMMELAERE J. 1988: De verdwenen kerk van Merelbeke (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 11, 4849. DE SMET J. 1948: De Brugse WIIC-namen, Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis gesticht onder de benaming “Société d’Emulation” te Brugge 85, 112-117. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

Despriet 1984: De Zuidwestvlaamse parochiekerken, volume 3, Kortrijk. DESPRIET P. 2008: Kortrijk tijdens de vierde eeuw. In MEULEMEESTER J. L.& NOUWEN R. (eds), Pax Romana. De Romeinse vrede in de Lage Landen, Vlaanderen, s.l., 103. DE SWAEF W. 1986: Vondsten uit de Romeinse en Merovingische periode te Erondegem, Mededelingen van de Heemkundige Kring van Erpe-Mere XXVI, 6-9. DEVLIEGHER L. 1957: Oudheidkundig onderzoek van de St.-Elooikerk te Snellegem, Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis gesticht onder de benaming “Société d’Emulation” te Brugge XCIV, 89-113. (= Archaeologica Belgica 37) DEVLIEGHER L. 1958: Oudheidkundig onderzoek van de Sint-Pieterskerk te Oudenburg, Handelingen van het genootschap voor Geschiedenis gesticht onder de benaming “Société d’Emulation” te Brugge XCV, 137-162. (= Archaeologia Belgica 43) DEVLIEGHER L. 1959: Oudheidkundig onderzoek van de Sint-Salvatorskerk te Harelbeke, De Leiegouw I, 19-62. (= Archaeologica Belgica 46) DEVLIEGHER L. 1962: Ettelgem, Archeologie 1, 19. DEVLIEGHER L. 1970: De Zwinstreek, Kunstpatriounium van West-Vlaanderen 4, Tielt-Utrecht. DEVLIEGHER L. 1991: De voorromaanse Sint-Donaaskerk en de Romaanse westelijke kloostervleugel (opgravingen 1955 en later). In: DE WITTE H. (red.), De Brugse Burg. Van grafelijke versterking tot moderne stadskern, ArcheoBrugge 2, Brugge, 46-92. DEVLIEGHER L. 1996: Opgravingen op de Burg te Brugge in 1965, Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis gesticht onder de benaming "Société d'Emulation" te Brugge 133, 235-238. DEVLIEGHER L. 1997: Enkele nota’s over de burcht en de oudste stadsomwalling van Brugge, Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis gesticht onder de benaming "Société d'Emulation" te Brugge 134, 5-24. DEVOS D. 1983: Archeologisch onderzoek in de gemeente Sint Michiels: prospectie, analyse, synthese, Onuitgegeven licentiaatsthesis, Universiteit Gent - Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, Gent. DEWILDE M. 1989: Archeologisch onderzoek te Roksem (W.-Vl), Archaeologia Mediaevalis 12, 62-63. DEWILDE M., DE MEULEMEESTER J. & ERVYNCK A. 1994: Bewoningsgeschiedenis: een synthese. In: ERVYNCK A. (red.), De 'Burcht' te Londerzeel, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 1, Zellik, 171-193. DEWILDE, M., A. ERVYNCK, J. HEUS & F. VANDEWALLE 1990: Het Oosthof te Koekelare; een overzicht van de resultaten van de archeologische campagne 1988, Coclariensia 5, nr. 1, 9-29. DEWILDE M., HEUS J. & VANDEWALLE F. 1999: Het Oosthof te Koekelare (West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen V, 179-192. DEWILDE M., HEUS J. & VANDEWALLE F. 2000: Het Oosthof. In: 1999, Jaarboek Spaenhiers 7, Koekelare, 15-36. DEWILDE M. & VAN DER PLAETSEN P. 1994: Bodemsporen en gebouwresten. In: ERVYNCK A. (red.), De 'Burcht' te Londerzeel, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 1, Zellik, 19-38. DEWILDE M. & WYFFELS F. 2003: Romeinse en Volmiddeleeuwse sporen op de Voshoek in Kortemark (W.-Vl.), Jaarboek De Spaenhiers 2003, 75-75. DEWILDE M. & WYFFELS F. 2004: Volmiddeleeuwse sporen op de Voshoek te Kortemark (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 27, 23-24. DEWILDE M. & WYFFELS M. 2006: The forgotten motte of Reninge (Western Flanders). In: DE MEULEMEESTER J. & GILLET P. (eds), Mélanges d'archéologie médiévale. Liber amicorum en hommage à André Matthys, Les Cahiers de l'Urbanisme Hors-série, Liège, 56-59. DE WINTER N. 2007: Archeologische begeleiding en opgraving te Munsterbilzen bij de herinrichting van de N 730, Aron Rapport 12, Sint-Truiden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 69 van 89

DE WITTE H. (red.) 1991a: De Brugse Burg. Van grafelijke versterking tot moderne stadskern, Brugge. DE WITTE H. 1991b: De opgravingen 1987-1989 op de Brugse Burg: de site Burghotel (Holiday Inn Crowne Plaza). In: DE WITTE H. (red.), De Brugse Burg. Van grafelijke versterking tot moderne stadskern, Archeo-Brugge 2, Brugge, 93-117. DE WITTE H., LALEMAN M.C. & OOST T. 1990: Stadsarcheologie in Vlaanderen. In: MEULEMEESTER J.-L. (red.), Vlaamse archeologie. Opgravingen in binnen- en buitenland, tentoonstellingscatalogus, Tielt, 45-50. DE WITTE H. & RYCKAERT M. 1990: Het ontstaan en de vroegste geschiedenis van Brugge. De inbreng van de archeologie en vragen van de historicus aan de archeoloog. In: La genèse et les premiers siècles des villes médiévales dans les Pays-Bas méridionaux; un problème archéologique et historique - Ontstaan en vroegste geschiedenis van de middeleeuwse steden in de zuidelijke Nederlanden, een archeologisch en historisch probleem, 14de Internationaal Colloquium Spa 6-8 sept. 1988, Historische uitgaven 83, Brussel, 317-329. DÖRFLER W. 2003: Rural Economy of the Continental Saxons from the Migration Period to the Tenth Century. In: GREEN D.H. & SIEGMUND F. (eds), The Continental Saxons from the Migration Period to the tenth Century: an Ethnographic Perspective, Studies in Historical Archaeoethnology 8, San Marino, 133-157. DRAYE A.-M. (ed.) 1986: De donjon van de Heren van Meldert, Brussel. (= Monografieën Bouwkundig Erfgoed, 1) DRIESEN P. & WESEMAEL E. 2005: Hees (Bilzen): Sint-Quintinuskerk, Limburg. Het Oude Land van Loon, 84(4), 344346. EFFROS B. 2003: Merovingian mortuary archaeology and the making of the early Middle Ages, Berkeley - Los Angeles - London. EGGERMONT N., ANNAERT R., BASTIAENS J., DERESEN C., VANDENBERGHE D., VAN DEN HAUTE P., HANECA K. & VAN STRYDONCK M. 2008: Nederzettinssporen uit de ijzertijd en de vroege middeleeuwen onder een stuifduin te Pulle (gem. Zandhoven, prov. Antwerpen), Intern VIOE-Rapport, Brussel. ERVEN J. 1981: Opgravingen in het Sint-Gitterdal te Landen (Br.), Archaeologia Mediaevalis 4, 4. ERVYNCK A., BAETEMAN C., DEMIDDELE H., HOLLEVOET Y., PIETERS M., SCHELVIS J., TYS D., VAN STRYDONCK M. & VERHAEGHE F. 1999: Human occupation because of à regression, or the cause of a transgression ? A critical review of the interaction between geological events and human occupation in the Belgian coastal plain during the first millenium AD, Probleme der Küstenforschung im südlichen Nordseegebiet 26, 97-121. ERVYNCK A. & DEWILDE M. 2004: Een bijgestelde datering voor de oorsprong van het Oosthof in Koekelare (W.Vl.), 2003, Jaarboek Spaenhiers 11, Koekelare, 65-73. ERVYNCK A., LALEMAN M.C., STOOPS G., DE GROOTE K. et al. 1999: Het ‘Zware Laag’-project. Ophogingslaag, straatvuil, baggerspecie, stort of composthoop? Datering, herkomst en betekenis van de ‘Zwarte Laag’ in Gent (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 22, 64-66. ERVYNCK A. & VAN NEER W. 1999: Dierenresten uit een waterput op de Nieuwe Beestenmarkt. Een blik op de voedselvoorziening van een vroeg-middeleeuws Gent, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 23 (1), 5-13. FAIDER-FEYTMANS G. 1964: La Belgique à l'époque Mérovingienne, Collection "Notre passé", Bruxelles FARNOUX Cl. 1987: Les fonds de cabane mérovingiens cisrhénans et leur contexte, Amphora 47. FARNOUX Cl. 1995: Le fond de cabane mérovingien comme fait culturel. In: LORREN CL. & PÉRIN P. (éds), L’habit rural du haut Moyen Age (France, Pays-Bas, Danemark et Grande-Bretagne, Actes des XIVe Journées internationales d’Archéologie mérovingienne Guiry-en-Vexin et Paris, 4-8 février 1993, Mémoires publiés pas l’Association Française d’Archéologie Mérovingienne VI, Paris, 29-44. FLEURY M. & PÉRIN P. (eds) 1978: Problèmes de chronologies relative et absolue concernant les cimetières mérovingiens d’entre Loire et Rhin, Actes Du IIe colloque archéologique de la IVe section de l’Ecole pratique des hautes études [Paris. 1973], Paris. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

FLORIN B. 1983: Les silos à grains du haut moyen âge en Cambrésis, Revue du Nord LXV, 105-121. GIERTZ W. 1996: Middle-Meuse valley ceramics of huy-type: a preliminary ananlysis, Medieval Ceramics 20, 3364. GITS S. 2007: Merovingische juweelkunst van de grafvelden te Broechem, Harmignies en St. Gillis-bijDendermonde, onuitgegeven licentiaatsverhandeling VUB. GODERIS J. & TERMOTE J. 1987: Prospectie en vooronderzoek te Roeselare bedrijventerrein Haven, Westvlaamse Archeologica 3 (1), 29-36. GORISSEN 1950: Mechelen-aan-de-Maas, Het Oude Land van Loon 5, 8. HAECK A. 1996: Middeleewse muntschatten gevonden in België (750-1433), Cercle d’Etudes Numismatiques Travaux 13, Brussel. HAMEROW H. 2002: Early Medieval Settlements. The Archaeology of Rural Communities in North-West Europe 400-900, Oxford. HAMEROW H., HOLLEVOET Y. & VINCE A. 1994: Migration Period Settlements and "Anglo-Saxon" pottery from Flanders, Medieval Archaeology XXXXVIII, 1-18. HEIDINGA H.A. 1987: Medieval Settlement and Economy North of the Lower Rhine, CINGULA 9, Assen-Maastricht. HENNING J. 1991: Fortleben und Weiteruntwicklung spätrömische Agrargerätetradition in Nordgallien: Eine Mähsenze der Merowingerzeit aus Kerkhove (Belgien), Acta Archaeologica Lovaniensia 30, 49-59. HERREMANS D. 2005: De ligging van de Karolingische vicus te Antwerpen: een onopgelost vraagstuk (Antw.), Archeologia Mediaevalis 28, 109-114. HEYMANS H. 1978: De topografie van de Merovingische grafvelden in Belgisch Limburg en Maastricht, Acta Archaeologica Lovaniensia 17, 66-134. HILLEWAERT B. 1984: Oostkerke-bij-Brugge, Archaeologische Inventaris Vlaanderen II, Gent. HILLEWAERT B. 1986: Archeologisch onderzoek van het verdwenen stadje Monnikerede (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 9, 52. HILLEWAERT B. 1987: Zuienkerke (W.Vl.): bewoningssporen uit de volle middeleeuwen, Archeologie 1, 39. HILLEWAERT B. 1988: Bewoningssporen uit de volle Middeleeuwen te Zuienkerke (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 11, 78. HILLEWAERT B. 2002: Drie op een rij: een interessante vondst door archeologische dienst, Musea@brugge.be 22/2, 3. HILLEWAERT B. & HOLLEVOET Y. 1986: Prospectie van een pijpleiding in het poldergebied ten noorden van Brugge, Archeologie 1, 14. HILLEWAERT B. & HOLLEVOET Y. 1987: Recent archeologisch noodonderzoek in het Brugse havengebied. In: Jaarboek 1985-86 Stad Brugge Stedelijke Musea, 136-149. HILLEWAERT B. & HOLLEVOET Y. 1988: Nieuwe vondsten in het Brugse havengebied, Archaeologia Mediaevalis 11, 76. HILLEWAERT B. & HOLLEVOET Y. 1995: Huisvuil onder het wegdek. Een vroeg-13de-eeuws aardewerkcomplex uit de Marktstraat te Oudenburg (prov. West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen IV, 279-289. HILLEWAERT B. & HOLLEVOET Y. 1998: Een vroegmiddeleeuwse feesthal te Sint-Andries Brugge?, In de steigers 5 (2), 47-48. HILLEWAERT B. & HOLLEVOET Y. 2006: Andermaal Romeins en vroegmiddeleeuws langs de Zandstraat te SintAndries/Brugge, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 1, 121-140. HOLLEVOET Y. 1985a: Archeologisch onderzoek in de gemeente Oudenburg. Prospectie - analyse - synthese, Gent. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 71 van 89

HOLLEVOET Y. 1985b: Zerkegem-Jabbeke (W.-Vl.), Archeologie 2, 93. HOLLEVOET Y. 1987a: Ettelgem (Oudenburg): bewoningssporen uit de volle middeleeuwen, Archeologie 1, 38-39. HOLLEVOET Y. 1987b: Prospectie in Oudenburg. In: THOEN H. (red.), De Romeinen langs de Vlaamse Kust, Brussel, 48-50. HOLLEVOET Y. 1987c: Ruilverkaveling en archeologie in West-Vlaanderen, Archeologie 1, 33. HOLLEVOET Y. 1988a: Vroeg-middeleeuwse bewoningssporen te Oudenburg (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 11, 75. HOLLEVOET Y. 1988b: Jabbeke (W.-Vl.): Romeinse en middeleeuwse bewoningssporen, Archeologie 2, 146-147. HOLLEVOET Y. 1990a: Zerkegem (Jabbeke, W.-Vl.): bewoningssporen uit de volle middeleeuwen, Archeologie, 78. HOLLEVOET Y. 1990b: Volle-middeleeuwse bewoningssporen te Jabbeke en Zerkegem (gem. Jabbeke) (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 13, 57-58. HOLLEVOET Y. 1991a: Een vroeg-middeleeuwse nederzetting aan de Hoge Dijken te Roksem (gem. Oudenburg), Archeologie in Vlaanderen I, 181-196. HOLLEVOET Y. 1991b: Jabbeke (W.Vl.): Romeins grachtensysteem en bewoningssporen uit de volle middeleeuwen, Archeologie, 48-49 HOLLEVOET Y. 1991c: Houtave (Zuienkerke, W.Vl.) bewoningssporen uit de volle middeleeuwen, Archeologie, 78. HOLLEVOET Y. 1992a: Early-Medieval Hand-Made Pottery from Settlement Sites in Coastal Flanders (Belgium). In: JENNINGS S. & VINCE A. (eds), Technology and Innovation, Pre-printed Papers Medieval Europe 3, York, 217-222. HOLLEVOET Y. 1992b: Een vroeg-middeleeuwse nederzetting aan de Hoge Dijken te Roksem (gem. Oudenburg), Archeologie in Vlaanderen I, 181-196. HOLLEVOET Y. 1992c: Een luchtfoto opgegraven. Middeleeuwse landelijke bewoning langs de Meersbeekstraat te Snellegem (gem. Jabbeke, prov. W.-Vl.), Archeologie in Vlaanderen II, 227-235. HOLLEVOET Y. 1992d: Merovingische huizen – Karolingische waterputten: het archeologisch onderzoek van een vroeg-middeleewse nederzetting op het domein van de Hoge Dijken te Roksem (Gem. Oudenburg), Westvlaamse Archaeologica 8 (2), 53-58. HOLLEVOET Y. 1992e: Speuren onder het sportveld. Romeinse en middeleeuwse sporen ten zuiden van de Stedebeek te Oudenburg (prov. West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen II, 195-207. HOLLEVOET Y. 1993a: Céramiques d'habitats mérovingiens et carolingiens dans la région d'Oudenburg (Flandre Occidentale, Belgique). In PITON D. (éd.), Travaux du Groupe de Recherches et d'Etudes de la céramique dans le Nord - Pas-de-Calais. Actes du Colloque d'Outreau (10-12 avril 1992), Nord-ouest Archéologie, Hors-série, 195207. HOLLEVOET Y. 1995a: Opgraven in 't Zwarte Gat. Een landelijke bewoningskern uit de volle middeleeuwen te Oostkamp (prov. West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen IV, 205-217. HOLLEVOET Y. 1995b: Toen Roksem nog Heroaldolugo heette…, Vlaanderen 44 (3), 162-168. (= In: MEULEMEESTER J.L. (red.), Licht in de middeleeuwen. 1250 jaar Roksem en de kerstening in westelijk Vlaanderen, tentoonstellingscatalogus, 18-24) HOLLEVOET Y. 1996: Dwars door noordelijk West-Vlaanderen. In: Een aardgasleiding, 65 km archeologische infomatie, Monumentenzorg en Cultuurpatrimonium - Jaarverslag van de provincie Oost-Vlaanderen 1996, 109111. HOLLEVOET Y. 2001: Nieuwe gegevens over een rijk verleden. Nogmaals archeologie in Oudenburg, Brugs Ommeland 41, 67-88. HOLLEVOET Y. 2002a: Waar Jabbeek en Zandstraat elkaar kruisen. Archeologische waarnemingen en vondsten in het Jabbeekse, Brugs Ommeland 42, 32-54. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

HOLLEVOET Y. 2002b: d’ Hooghe Noene van midden bronstijd tot volle Middeleeuwen; archeologisch onderzoek in een verkaveling langs de Zandstraat te Varsenare (gem. Jabbeke, prov. W.-Vl.), Archeologie in Vlaanderen VI, 161-189. HOLLEVOET Y. 2003a: Romeinse off site-fenomenen en vroegmiddeleeuwse nederzettingssporen in de verkaveling Molendorp te Sint-Andries/Brugge (prov. West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen VII, 65-82. HOLLEVOET Y. 2003b: Vroegmiddeleeuwse nederzettingssporen nabij de Zandstraat te Ettelgem (stad Oudenburg, prov. W.-Vl), Archeologie in Vlaanderen VII, 83-94. HOLLEVOET Y. 2005: La Flandre maritime et les grands axes commerciaux au Haut Moyen Âge. In: PLUMIER J. & REGNARD M. (coör.), Voie d’eau, commerce et artisanat le long der voies d’eau, à l’époque mérovingienne, Etudes et Documents - Archéologie 10, Namur, 95-114. HOLLEVOET Y. 2006: Céramiques domestiques du Haut Moyen Âge en Flandre. In: HINCKER V. & HUSI P. (éds.), La céramique du haut Moyen Age (Ve-Xe siècles) dans la nord-ouest de l’Europe. Bilan et perspectives dix ans après le colloque d’Outreau. Actes du Colloque de Caen 2004, Condé-sur-Noireau, 243-247. HOLLEVOET Y. 2007: L'habitat rural du haut Moyen Âge en Flandre maritime. In: VERSLYPE L. (dir.), Villes et campagnes en Neustrie; Sociétés – Economies – Territoires – Christianisation, 5actes des XXVe Journées Internationales d'Archéologie Merovingiennne de l'A.F.A.M., Europe médiévale 8, Mémoires publiés par l'Association française d'archéologie mérovingienne XVI, Montagnac, 221-229. HOLLEVOET Y. 2011a: De nederzetting die later Brugge zal worden genoemd. In: HILLEWAERT B., HOLLEVOET Y. & RYCKAERT M. (red.), Op het raakvlak van twee landschappen. De vroegste geschiedenis van Brugge, Brugge, 103107. HOLLEVOET Y. 2011b: Het ruimere historisch kader. In: HILLEWAERT B., HOLLEVOET Y. & RYCKAERT M. (red.), Op het raakvlak van twee landschappen. De vroegste geschiedenis van Brugge, Brugge, 96-102. HOLLEVOET Y., COOREMANS B., DESENDER K. & ERVYNCK A. 1993: Een Karolingische vlechtwerkwaterput uit Zerkegem (gem. Jabbeke, prov. West-Vlaanderen): culturele en ecologische archaeologica, Archeologie in Vlaanderen III, 242-254. HOLLEVOET Y. & HILLEWAERT B. 1990a: Middeleeuwse vondsten in het Zeebrugse havengebied (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 13, 58-59. HOLLEVOET Y. & HILLEWAERT B. 1990b: Nieuwe vondsten in de Zeebrugse achterhaven (Brugge, W.Vl.), Archeologie, 77. HOLLEVOET Y. & HILLEWAERT B. 2002: Het archeologisch onderzoek achter de voormalige vrouwengevangenis Refuge te Sint-Andries/Brugge (prov. W. Vl). Nederzettingssporen uit de Romeinse tijd en de Middeleeuwen, Archeologie in Vlaanderen VI, 191-207. HOLLEVOET Y. & THOEN H. 1991: Een Merovingische pot uit Brugge, bewaard in het museum van de Bijloke te Gent, Jaarboek 1989-1990 Brugse Stedelijke Musea, 139-141. HOLLEVOET Y. & THOEN H. 1992: Een vroeg-middeleeuwse pot uit Brugge, Westvlaamse Archaeologica 8 (2), 6264. HOLLEVOET Y. & VAN ROEYEN J.-P. 1993: Germanic settlers at Sint-Gillis-Waas? (Prov. of East-Flanders), Archeologie in Vlaanderen II, 209-221. HOLLEVOET Y. & VAN ROEYEN J.-P. 1995: Archeologisch onderzoek te Sint-Gillis-'t Hol (O.-Vl.). Een Gallo-Romeinse veldindeling en een ""Romeins-Germaanse"" nederzetting, Annalen van de Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas 98, 419-444. HOORNE J. 2006: Voorlopige resultaten van het archeologisch noodonderzoek aan de Vaartstraat te Wielsbeke (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 29, 150-152. HOORNE J., SCHYNKEL E., DE SMAELE B. & BARTHOLOMIEUX B. 2008: Sint-Denijs Westrem - Flanders Expo zone 3/IKEA: archeologisch onderzoek van 2 januari tot 15 februari 2008 (stad Gent, provincie Oost-Vlaanderen), onuitgegeven opgravingsrapport, Gent. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 73 van 89

HOORNE J. & STURTEWAGEN K. 2006: Speuren naar de middeleeuwen op het Villershof (Erps-Kwerps, gem. Kortenberg) (Vl.-Br.), Archaeologia Mediaevalis 29, 152-158. IMBRECHTS V. 2007: Het aardewerk uit het Merovingische grafveld te Broechem. Techno-, typo-, chronologisch onderzoek en sociaal-economische interpretatie van het materiaal, onuitgegeven licentiaatsverhandeling VUB. IN ’T VEN I., HOLLEVOET Y., COOREMANS B., DE GROOTE A. & DEFORCE K. 2005a: Volmiddeleeuwse bewoningssporen aan de Veldhoekstraat te Damme/Sijsele (prov. West-Vlaanderen). In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Deel II, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5-2, Brussel, 77-91. IN ’T VEN I., HOLLEVOET Y., HILLEWAERT B., DESCHIETER J., ERVYNCK A., VANDENBRUAENE M. & COOREMANS B. 2005b: Vroegen volmiddeleeuwse sporen aan de Zeelaan te Dudzele/Brugge (prov. West-Vlaanderen). In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Deel II, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5-2, Brussel, 13-27. IN ’T VEN I., HOLLEVOET Y., HILLEWAERT B. & ERVYNCK A. 2005c: DW1: Brugge/Lissewege - Patentestraat West. In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Deel I, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5-1, Brussel, 39-41. IN ’T VEN I., WOUTERS W., DEBRUYNE T. & COOREMANS B. 2005d: Middeleeuwse bewoningssporen aan de Groenstraat te Tildonk (Haacht, prov. Vlaams-Brabant). In: IN ’T VEN, I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Deel II, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5-2, Brussel, 271-282. IN ’T VEN I., WOUTERS W., ERVYNCK A. & COOREMANS B. 2005e: D16: Haacht/Tildonk-Waterstraat. In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (red.), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Deel I, Archeologie in Vlaanderen, Monografie 5-1, Brussel, 132-135 JACQUES A. 1976: Un four de potier du haut moyen âge à Baralle, Revue du Nord LVIII, 73-86. JANSSENS P. 1964: Het Merovingisch grafveld van Grobbendonk, Noordgouw 4, 49-96. JANSSENS P. & ROOSENS H. 1963: Lijkverbranding en lijkbegraving op het Merovingisch grafveld te Grobbendonk, Archaeologia Belgica 71, Brussel. (= Helinium III, 1963, 265-272) JURGENS S. 2006a: Paalschuren en hooibergen, Land in zicht 75, 2-13. JURGENS S. 2006b: Paalschuren in Vlaanderen, Land in zicht 75, 38-45. KODER J. 1996: Climatic change in the fifth and sixth centuries. In: ALLEN P. & JEFFREYS E. (eds), The Sixth Century: End or Beginning?, Byzantina Australiensia 10, Brisbane, 270-285. LALEMAN M.C. 1990: Archeologische en historische visies op het ontstaan en de vroegste ontwikkeling van Gent in confrontatie. II. Een archeologische visie. In: Ontstaan en vroegste geschiedenis van de middeleeuwse steden in de zuidelijke Nederlanden. Een archeologisch en historisch probleem, Handelingen van het 14de Internationaal Colloqium, Spa 6-8 sept. 1988, Historische uitgaven reeks in-8, 83, Brussel, 305-315. LALEMAN M.C. 1998: Mittelalterliche steinerne Bürgerhäuser in Gent. In: GROßMANN G.U., DE VRIES D.J., FRECKMANN D. & KLEIN U. (eds), Hausbau in Belgien. Bericht über die Tagung des Arbeitskreises für Hausforschung in Blankenberge/Westflandern vom 7.-12. Juni 1993, Jahrbuch für Hausforschung 44, Marburg, 21-36. LALEMAN M.C. 1999: Enkele aspecten van stedelijke ontwikkeling in Gent: percelen, huizen en bewoners. In: CARMIGGELT A., HOEKSTRA T.J., VAN TRIERUM M.C. & DE VRIES D.J. (eds), Rotterdam Papers 10, Rotterdam, 143-153. LALEMAN M.C. 2004: De ontwikkeling van Blandinium, Handelingen van de Maatschappij voor Geschiedenis en Oudeheidkunde te Gent, deel LVIII, 3-22. LALEMAN M.C. & LIEVOIS D. 1987: De Gentse Sint-Niklaaskerk. Archeologisch onderzoek in het koor, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 11 (2), 2-42. LALEMAN M.C. & RAVESCHOT P. (red.) 1986: Wat 'n leven binnen die muren! Gent 1100-1350, Gent. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

LALEMAN M.C. & RAVESCHOT P. 1991: Inleiding tot de studie van de woonhuizen in Gent. Periode 1100-1300. De kelders, Verhandelingen van de Kon. Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België 53, Brussel. LALEMAN M.C. & RAVESCHOT P. 1992: Stadsarcheologisch onderzoek in Gent (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 15, 53-55. LALEMAN M.C., RAVESCHOT P. & SWIMBERGHE P. 1986: Stadswoningen. In: LALEMAN M.C. & RAVESCHOT P. (red.), Wat 'n leven binnen die muren! Gent 1100-1350, Gent, 77-95. LALEMAN M.C. & STOOPS G. 1996: Ontwikkeling en verdediging in Gent. Een beknopt overzicht van de stadsarcheologische bijdrage ca. 9de - 17de eeuw. In: VAN ROEYEN J.-P. (ed.), Uit Vlaamse bodem. 10 archeologische verhalen, Sint-Niklaas, 20-140. LALEMAN M.C. & STOOPS G. 1998: Korenmarkt, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 22 (1), 31-33. LALEMAN M.C., VAN DE WALLE A., DEMEY A. & VERVENNE D.. (eds) 2004: De Gentse Portus aan de Reep. Een historische verkenning, Gent. LAMMENS W. & DEMEYERE F. 2007: Archeologisch onderzoek langs de Mandelstraat (fase 1) Roeselare – Rumbeke (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 30, 140-141. LAUWERS P. 1990: Outrijve Bossuit, Archaeologisch Inventaris Vlaanderen XIII, Gent. LAUWERS B., VROOMANS J.M. & WESEMAEL E. 2007: Archeologisch onderzoek in het kader van de restauratie van de burchtruïne Pietersheim te Lanaken, Aron-Rapport 14. LEFÈVE R. 1959: Onderzoek van de merovingische textielresten uit Beerlegem. In: ROOSENS H. (ed.), Houten VIIeeeuwse grafkamer met vrouwensieraden te Beerlegem, Archaeologia Belgica 44 (2), Brussel, 152-157. LEFEVER L., VAN DER PLAETSEN P. & VERBEEK H. 1993: Het onderzoeksprojekt op de Kapellekouter. Het middeleeuwse grafveld van Kruishoutem-Kapellekouter. In: VERMEULEN F., ROGGE M. & VAN DURME L. (eds), Terug naar de bron. Kruishoutem archeologisch doorgelicht, Archeologische Inventaris Vlaanderen, Buitengewone Reeks, nr 2, Gent, 175-196. LEMAN P. 1978: Fours du haut Moyen Âge à Haucourt (Nord). In: PÉRIN P. (ed.), Problème de chronologie relative et absolue concernant la céramique mérovingienne d’entre Loire et Rhin, Actes du deuxième colloque d’archéologie de la quatrième section de l’EPHE, Paris, 199-209. LEROY S. 2006: L’atelier de potiers mérovingien d’Awoingt (Nord), Revue du Nord 88, 195-206. (= Archéologie de la Picardie et du Nord de la France 368) LEVA C. & BORREMANS R. 1955: "De mot", een middeleeuwse nederzetting te Alken, Het Oude Land van Loon X, 151-156. LODEWIJCKX M. 1990a: Das fränkische Gräberfeld von Neerhespen und weitere archäologische Funde im Raum der Kleinen Gete (Brabant, Belgien). In: ANONYM. (ed.), 41. Symposium der internationalen "Arbeitsgemeinschaft für Sachsenforschung", Brugge-Brussel, 47-49. LODEWIJCKX M. 1990b: Het Frankisch grafveld te Neerhespen (Brab.), Archaeologia Mediaevalis 13, 5-7. LODEWIJCKX M. 1991: Preliminary Report on the Roman and Early Medieval Period in the Region of the Kleine Gete at Landen and Linter (Central Belgium), Acta Archaeologica Lovaniensia 30, Leuven, 41-47. LODEWIJCKX M. 1996: Essay on the issue of continuity and discontinuity applied to the northern Hesbaye region (Central Belgium). In: LODEWIJCKX M. (ed.), Archaeological and historical aspects of West-European societies. Album amicorum André Van Doorselaer, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 8, Leuven, 207-220. LOPPENS K. 1932: La Région des Dunes de Calais à Knocke, Koksijde. LOUIS E. 1997: Au début du monachisme en Gaule du Nord: les fouilles de l'abbaye mérovingienne et carolingienne de Hamage (Nord). In: ROUCHE M. (dir.), Clovis, histoire & mémoire. I Le baptème de Clovis, son écho à travers l'histoire, Paris, 843-868. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 75 van 89

LOVELUCK C. & TYS D. 2006: Coastal societies, exchange and identity along the Channel and southern North Sea Shores of Europe AD 600-1000, Journal of Maritime Archaeology 1, 140-169. LUX G.V. 1978: Merovingische begraafplaats te Gingelom. In: Conspectus MCMLXXVII, Archaeologia Belgica 206, Brussel, 101-102. MAGERMAN K., PEDE R. & LODEWIJCKX M. 2008: Een Merovingisch grafveld te Asse-Krokegemseweg (V. Bt), Archaeologia Mediaevalis 31, 89-91. MARSDEN P. 1976: A boat of the Roman period found in Bruges, in 1989, and related types, The International Journal of Nautical Archaeology and Underwater Exploration 5, 23-55. MARYNISSEN C. 1980: De Merovingische begraafplaatsen in Antwerpen en Limburg, onuitgegeven licentiaatsverhandeling RUGent. MASSART C. 2001: Etude archéologique de l'impasse du Papier (1996). In: BLANQUAERT P., DEMETER S., DE POORTER A., MASSART C., MODRIE S., NACHTERGAEL I. & SIEBRAND M. (eds), Autour de la première enceinte/Rond de eerste stadsomwalling, Archeologie in Brussel 4, Brussel, 262-299. MATTHYS A. 1975: Middeleeuwse verzamelingen van het Gruuthuse Museum (Brugge), Nationaal Centrum voor Oudheidkundige Navorsingen in België, Oudheidkundige Repertoria, reeks B: de verzamelingen X, Brussel. MATTHYS A. 1981: De motte van Kessenich, Archaeologia Belgica 240, Brussel. MATTHYS A., VAN IMPE L. & LANIN R. 1984: De romaanse grondvesten van de Sint-Niklaaskerk te Perk, Archaeologia Belgica (N.R.) III, 135-138. MCCORMICK M. 2002: Origins of the European Economy. Communications and Commerce, A.D. 300-900, Cambridge. MEERSSEMAN G. & DE SMIDT F. 1942: De kerk van Torhout in het licht der jongste opgravingen, Handelingen van het Centrum voor Archeologische Vorschingen II, Antwerpen. MERTENS J. 1950: De oudheidkundige opgravingen in de Sint-Lambertuskerk te Muizen (Brab.), Archaeologia Belgica 3, Brussel. MERTENS J. 1954: De activiteit van de Dienst voor Opgravingen gedurende het jaar 1953. Opgravingen in kerken, Archeologie 1954-2, 438-439 MERTENS J. 1957: Oudheidkundig onderzoek van Sint-Martinuskerk te Genk, Archaeologia Belgica 36, Brussel. MERTENS J. 1958: De Romaanse krocht en de oude S. Pieterskerk, Leuven. MERTENS J. 1976: Tombes mérovingiennes et églises chrétiennes: Arlon, Grobbendonk, Landen, Waha, Archaeologia Belgica 187, Bruxelles. MERTENS J. 1978: De middeleeuwse parochiekerk van Oudenburg. In: Conspectus MCMLXXVII, Archaeologia Belgica 206, Brussel, 127-128. MERTENS J. 1988: Fouilles dans l’ancienne église de Roksem Belgique. In: MUCH F.J. (ed.), Baukunst des Mittelalters in Europa. Hans Erich Kubach zum 75. Geburtstag, Stuttgart, 107-122. MERTENS J. 1996: La fin de l'Antiquité dans le Nord-Ouest de la Gaule Belgique - Quelques réflexions. In: LODEWIJCKX M. (ed.), Archaeological and historical aspects of West-European societies. Album amicorum André Van Doorselaer, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 8, Leuven, 229-236. MERTENS J. & VAN IMPE L. 1971: Het laat-Romeins grafveld van Oudenburg, 2 delen, Archaeologia Belgica 135, Brussel. MERTENS J., VAN IMPE L. & VANDERPIJPEN W. 1977: Het middeleeuwse kerkhof van Ouwen. In: Conspectus MCMLXXVI, Archaeologia Belgica 196, Brussel, 68-72. MESTDAGH H. 1990: Mannekensvere, Archaeologisch Inventaris Vlaanderen XIV, Gent. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

MEYLEMANS E. 1998: Ruilverkeveling Adinkerke Oostduinkerke, Archeologische Inventaris, Zellik. MEYLEMANS E. 1999: Ruilverkaeveling – Plateau van Izenberge, Archeologische Inventaris, Zellik. MILLETT M. & JAMES S. 1983: Excavations at Cowderys Down Basingstoke, Hampshire, 1978-81, The Archaeological Journal 140, 151-279. MOENS J. 2005: Onderzoek in de O.-L.-Vrouw-Hemelvaartkerk van Hofstade bij Aalst (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 28, 32. MORTIER S, BASTIAENS J., DE GROOTE K., GELORINI V & VAN PETEGHEM A. 2003: Een archeologische kijk op Zele in de Middeleeuwen, VOBOV-Info 57, themanummer Zele in de kijker. Nieuwe vindplaatsen op de archeologische kaart van Oost-Vlaanderen, 36-45. NOUWEN R. 1988: De verloren grens. De Germaanse invallen en de Frankische kolonisatie in onze gewesten, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum Tongeren 39, Tongeren. OOMS J., DEVILLE T. & ANNAERT R. 2006: Grootschalig archeologisch onderzoek te Geel (Augustus 2006), Intern rapport VIOE, Brussel. OOST T. & VAN UYTVEN R. 1990: Een historisch-archeologisch overzicht van het vroegste Antwerpen. In: Ontstaan en vroegste geschiedenis van de middeleeuwse steden in de zuidelijke Nederlanden. Een archeologisch en historisch probleem, Handelingen van het 14de Internationaal Colloqium, Spa 6-8 sept. 1988, Historische uitgaven reeks in-8, 83, Brussel, 331-345. OPSTEYN L. 2003: Ein Blick auf die Fränkische Migration: die Siedlung von Wange-Damekot und die Verbreitung der Franken in Flanderen (Belgien). In: TAAYKE E., LOOIJENGA J.H., HARSEMA O.H. & REINDERS H.R. (eds), Essays ond the Early Franks, Groningen Archaeological Studies 1, Groningen, 128-149. OPSTEYN L. & DEGRYSE P. 2000: Macroscopische en petrografische analyse van handgevormd aardewerk van de 3de-6de eeuw uit Vlaamse en Nederlandse sites, intern rapport, Leuven. OPSTEYN L. & LODEWIJCKX M. 2001: Wange-Damekot revisited. New perspectives in Roman habitation history. In: LODEWIJCKX M. (ed.), Belgian Archaeology in a European Setting II, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 13, 217-230. OPSTEYN L. & LODEWIJCKX M. 2004: The late Roman and Merovingian Periods at Wange (Central Belgium). In: LODEWIJCKX M. (ed.), Bruce ealles well. Archaeological Essays concerning the Peoples of North-West Europe in the First Millenium AD, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 15, Leuven, 125-155. OPSTEYN L. & TAAYKE E. 1998: De Frankische migratie. Vlaanderen en Nederland in de laat-Romeinse tijd, LeuvenAmsterdam. PATROUILLE E. 2002: Middeleeuwse sporen in de Zeebrugse Achterhaven (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 25, 32-33. PATROUILLE E. & VANHOUTTE S. 2002: Vroegmiddeleeuwse sporen onder de gemeenteschool in Ettelgem (Oudenburg) (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 25, 31-32. PAUWELS D. 2006: Rutten (Tongeren): een Erdstall nabij de Here Jansteeg. In: CREEMERS G. & VANDERHOEVEN A. (eds), Archeologische kroniek van Limburg 2002, Limburg. Het Oude Land van Loon 85 (2), 154-157. PAUWELS D. & VAN DEN HOVE P. 2005: Sint-Truiden-Sluisberg: parkeren in het middeleeuwse bodemarchief (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 28, 124-127. PAUWELS D. & VAN DEN HOVE P. 2006: Sint-Truiden - Sluisberg: van bronstijdkuil tot bunker. In: CREEMERS G. & VANDERHOEVEN A. (red.), Archeologische Kroniek van Limburg 2003, Limburg. Het Oude Land van Loon 85(4), 308-314. PAUWELS D. & VYNCKIER G. 2006: Zolder. In: CREEMERS G. & VANDERHOEVEN A. (red.), Archeologische Kroniek van Limburg 2001, Het Oude Land van Loon 85 (1), 63-67. PEACOCK D.P.S. 1982: Pottery in the Roman World: an ethnoarchaeological approach, London - New York. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 77 van 89

PEETERS L. 1979: Onderzoek van de kerkheuvel van Deurne langs de Schijnrivier (Antw.), Archaeologia Mediaevalis 2, 23. PIETERS M., DE GROOTE K., ERVYNCK A. & CALLEBAUT D. 1999: Tussen kapel en kerk: een archeologische kijk op de evolutie van de dorpskern van Moorsel (10de-20ste eeuw) (Aalst, prov. Oost-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen V, 131-157. PIETERS M., SCHIETECATTE L., ZEEBROEK I., BAETEMAN C., BASTIAENS J., DEFORCE K., JANSEN I., MEYLEMANS E. & VAN LAECKE J. 2006: The Belgian Polders, Flanders: a test case 2002-2006. In: DYSON L., JOHNSON C., HEPPELL E. & PIETERS M. (eds), Archaeological Evaluations of Wetlands in the Planarch Area of North West Europe, Maidstone, 39-54. POWLESLAND D. 1997: Early Anglo-Saxon settlementes, structures, form and layout. In: HINES J. (ed.), The AngloSaxons. From the Migration Period to the Eighth Century: An Ethnographic Perspective, San Marino, 101-117. PYPE P. 2002: Archeologische onderzoek van een landelijke bewoningskern uit de Vroege- en Volle Middeleeuwen te Uitkerke (Blankenberge) (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 25, 33-34. PYPE P. 2003: Aardewerk uit de Karolingische periode te Uitkerke (8ste-9de eeuw) (gem. Blankenberge) (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 26, 55-56. PYPE P. 2007: Sporen van een agrarische nederzetting uit de volle middeleeuwen en landindeling uit de late middeleeuwen in het centrum van Maldegem (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 30, 79-83. PYPE P. & DEWILDE M. 2001: Archeologische onderzoek langs de Schaapstraat te Uitkerke (Blankenberge) (W.Vl.), Archaeologia Mediaevalis 24, 57-58. RAHIR E. 1928: Vingt-cinq années de recherches, de restaurations et de reconstitutions, Bruxelles. RAVESCHOT P. 1984: Merovingische vondsten in Kortrijk. In: DESPRIET P. (ed.), 51-52. RAVESCHOT P. 1986a: Duistere tijden vóór de Noormannen. In: LALEMAN M.C. & RAVESCHOT P. (red.), Wat 'n leven binnen die muren! Gent 1100-1350, Gent, 35-38. RAVESCHOT P. 1986b: Het grafelijke domein. In: LALEMAN M.C. & RAVESCHOT P. (red.), Wat 'n leven binnen die muren! Gent 1100-1350, Gent, 63-66. RAVESCHOT P. 1988a: Vondstmeldingen. Gouvernementstraat 30-32, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 12, 31-33. RAVESCHOT P. 1988b: Vondstmeldingen. Gouvernementstraat 5 – Jodenstraat, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 12, 41-43. RAVESCHOT P. 1989: Céramique peinte du Haut Moyen Age découverte à Gand (Belgique) et présumée du nord de la France, Actes du Colloque de Lille (26-27 mars 1988), Numéro hors-série de Nord-Ouest Archéologie, 231241. REDKNAP M. 1999: Die römischen und mittelalterlichen Töpfereien in Mayen, Kreis Mayen-Koblenz, Berichte zur Archäologie an Mittelrhein und Mosel 6, Trierer Zeitschrift für Geschichte und Kunst des Trieres Landes und seiner Nachbargebiete - Beiheft 24, Trier. RENAUD J.G.N. 1955: De Karolingische muntvondst van Zelzate, België, Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 6, 86-87. ROGGE M. 1981: Een Merovingische nederzetting te Avelgem - Kerkhove (West-Vlaanderen). In: VAN DOORSELAER A. (red.), De Merovingische beschaving in de Scheldevallei, Westvlaamse Archaeologica Monografieën II, 67102. ROGGE M. 1993a: Het onderzoeksprojekt op de Kapellekouter. Van Romeinen naar Merovingers. In: VERMEULEN F., ROGGE M. & VAN DURME L. (eds), Terug naar de bron. Kruishoutem archeologisch doorgelicht, Archeologisch Inventaris Vlaanderen, Buitengewone reeks 2, Gent, 197-204.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

ROGGE M. 1993b: Van Romeinen naar Merovingers. De laat-Romeinse occupatie. In: VERMEULEN F., ROGGE M. & VAN DURME L. (eds), Terug naar de bron. Kruishoutem archeologisch doorgelicht, Archeologische Inventaris Vlaanderen, Buitengewone Reeks 2, Gent, 172-174. ROGGE M. 1994: De Merovingische bewoning in Zuid-Oost-Vlaanderen. In: ROGGE M. & BEECKMANS L. (eds), Geld uit de grond. Tweeduizend jaar muntgeschiedenis in Zuid-Oost-Vlaanderen, Publicaties van het Provinciaal Archeologisch Museum van Zuid-Oost-Vlaanderen - site Velzeke, Buitengewone Reeks 2, Zottegem, 89-96. ROGGE M. 1996: De consolidatie (van Chlodio tot Clovis 511). In: LAMARQ D. & ROGGE M. (red.), De taalgrens. Van de oude tot de nieuwe Belgen, Leuven, 138-157. ROGGE M. 2001: Twee zeldzame Karolingische gelijkarmige fibulae uit Zottegem, Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde X (1), 163-167. ROGGE M. 2007: Le cimetière mérovingien d'Asper-Jolleveld (Flandre orientale). Les objets de type anglo-saxon, thuringien et wisigothique des phases MA1 et MA2. In: VERSLYPE L. (dir.), Villes et campagnes en Neustrie; Sociétés – Economies – Territoires – Christianisation, 5 actes des XXVe Journées Internationales d'Archéologie Merovingiennne de l'A.F.A.M., Europe médiévale 8, Mémoires publiés par l'Association française d'archéologie mérovingienne XVI, Montagnac, 39-44. ROGGE M. & BRAECKMAN K. 1995: De Gallo-Romeinse en vroeg-middeleeuwse vondsten uit het Schelde-alluvium te Oudenaarde-Melden, Handelingen van het Zottegems genootschap voor geschiedenis en oudheidkunde VII, 197-258. ROGGE M. & DESCHIETER J. 2007: Bouwhistorisch en archeologisch onderzoek in en rond de Sint-Martinuskerk te Velzeke, Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde 13, 69-82. ROGGE M. & PARENT J.-P. 1991: Gallo-Romeinse en vroeg-middeleeuwse vondsten uit het Schelde-alluvium te Oudenaarde-Melden, Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde V, 242-249. ROGGE M. & VAN DOORSELAER A. 1990: Handgevormd aarden vaatwerk uit de Laat-Romeinse en Volksverhuizingstijd in Scheldevallei en Kustgebied, Westvlaamse Archaeologica 6 (1), 13-17. ROOSENS B. 1987: Het kasteel ‘Jonkholt’ te Hoelbeek (gem. Bilzen), Archaeologia Belgica (N.R.) III, 241-246. ROOSENS B. & VAN IMPE J. 1985: Het Warandekasteel te Diest, Archaeologia Belgica (N.R.) I (2), 117-122. ROOSENS B. & WOUTERS W. 1986: Eerste opgravingscampagne van het kasteel ‘Jonkholt’ te Hoekbeek (gem. Bilzen), Archaeologia Belgica (N.R.) II (1), 113-116. ROOSENS H. 1949: De Merovingische begraafplaatsen in België. Repertorium – Algemene beschouwingen, Verhandelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent 5, Gent. ROOSENS H. 1956: Beerlegem, Merovingisch grafveld, L’Antiquité Classique XXV, 129-130. ROOSENS H. 1959: Houten VIIde-eeuwse grafkamer met vrouwensieraden te Beerlegem, Archaeologia Belgica, 44 (1), Brussel. ROOSENS H. 1968: Quelques particularités des cimetières mérovingiens du nord de la Belgique, Archaeologia Belgica 108, 5-17. ROOSENS H. 1969: Merovingische gouden sierschijf van Rosmeer. Archeologisch onderzoek, Archaeologia Belgica 123, Brussel. ROOSENS H. 1973: Siedlung und Bevölkerungsstruktur im Spiegel Merowingischer Gräberfelder. Zu den Jüngsten Ergebnissen der Reihengräberforschung in Belgien. In: Petri F. (ed.), Siedlung, Sprache und Bevölkerungsstruktur im Frankenreich, Wege der Forschung 49, Darmstadt, 383-399. ROOSENS H. 1976a: Merovingisch grafveld te Ophoven. In: Conspectus MCMLXXV, Archaeologia Belgica 186, Brussel, 80-81.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 79 van 89

ROOSENS H. 1976b: Nog enige Merovingische graven te Rosmeer. In: Conspectus MCMLXXV, Archaeologia Belgica 186, Brussel, 89-90. ROOSENS H. 1977a: Dendrochronologie van graf 111 van Beerlegem. In: Conspectus MCMLXXVI, Archaeologia Belgica 196, Brussel, 60-62. ROOSENS H. 1977b: Het Merovingisch grafveld van Ophoven. In: Conspectus MCMLXXVI, Archaeologia Belgica 196, Brussel, 63-67. ROOSENS H. 1978a: Het Merovingisch grafveld van Ophoven. In: Conspectus MCMLXXVII, Archaeologia Belgica 206, Brussel, 98-100. ROOSENS H. 1978b: Het Merovingisch grafveld van Rosmeer II, Archaeologia Belgica 204, Brussel. ROOSENS H. 1981: Damasquineringen en dierstijl van Borsbeek, Archaeologia Belgica 233, Brussel. ROOSENS H. 1982a: Damasquineringen en dierstijl van Beerlegem en Rosmeer. In: Varia III, Archaeologia Belgica 246, Brussel, 25-35. ROOSENS H. 1982b: Damasquineringen en dierstijl van Ophoven. In: Varia III, Archaeologia Belgica 246, Brussel, 37-48. ROOSENS H. 1983: Merovingische zwaardriem van Anderlecht. In: Varia V, Archaeologia Belgica 256, Brussel, 519. ROOSENS H. 1985a: Dioskoerenmotieven op gedamasquineerde gordelbeslagen, Archaeologia Mediaevalis 8, 3. ROOSENS H. 1985b: Reflets de la christianisation dans les cimetières mérovingiens, Les études classiques 53, 111135. ROOSENS H. 1987: Aardewerk uit de tijd van de volksverhuizingen in Toxandria, Archaeologia Mediaevalis 10, 89. ROOSENS H. 1989: Ein Fund germanischer Keramik aus der Völkerwanderungszeit in Belgien, Jahrschrift für Mitteldeutsche Vorgeschichte 72, 135-139. ROOSENS H., DE BOE G. & DE MEULEMEESTER J. 1976: Het Merovingische grafveld van Rosmeer I, Archaeologia Belgica 188, Brussel. ROOSENS H. & GYSELINCK J. 1975: Een Merovingisch grafveld te Beerlegem, Archaeologia Belgica 170, 2 delen, Brussel. ROOSENS H. & MERTENS J. 1950: De Oudheidkundige opgravingen bij St.-Hermes te Ronse. In: Cultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen, , 3 (1949) 1, Gent, 337-399. ROOSENS H. & THOMAS-GOORIECKX D. 1970: Merovingische gouden sierschijf van Rosmeer. Archeologisch onderzoek, Archaeologia Belgica 123, 66-81. ROOSENS H. & VANDERHOEVEN M. 1952: Een Merovingisch grafveld in Romeins puin te Rosmeer, Archaeologia Belgica 9, Brussel. ROOSENS H. & VAN DOORSELAER A. 1966: Enkele merkwaardige graven uit de Merovingische begraafplaats van Beerlegem, Helinium 6, 26-45. (= Archaeologia Belgica 91, Brussel, 1966) RYCKAERT M. 1988: De inbreng van de stadsarcheologie bij het onderzoek naar het ontstaan en de vroegste geschiedenis van Brugge. Resultaten en verwachtingen. In: DE WITTE H. (red.), Brugge Onder-zocht. Tien jaar stadsarcheologisch onderzoek 1977-1987, Archeo-Brugge 1, Brugge, 52-63. RYCKAERT M. 1995: les origines et l'histoire ancienne de Bruges: l'état de la question et quelques données nouvelles. In: DUVOSQUEL J.-M. & THOEN E. (eds), Peasants and Townsmen in Medieval Europe. Studia in honorem Adriaan Verhulst, Gent, 117-134.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

SANKE M. 2001: Gelbe Irdenware. In: LÜDTKE H. & SCHIETZEL K. (eds.): Handbuch zur mittelalterlichen Keramik in Nordeuropa, Schriften des Archäologischen Landesmuseums 6, Neumünster, 271-428. SANKE M. 2002: Die mittelalterliche Keramikproduktion in Brühl-Pingsdorf: Technologie – Typologie Chronologie, Rheinische Ausgrabungen 50, Mainz. SCHEERS S. 1991: De Merovingische munten in West-Vlaanderen. In: SCHEERS S. (red.), Numismatiek en Archeologie in West-Vlaanderen, Westvlaamse Archaeologica 7, 31-42. SCHURMANS M. & WESEMAEL E. 2006: Peer: Sint-Trudokerk. In: CREEMERS G. & VANDERHOEVEN A. (eds), Archeologische kroniek van Limburg 2002, Limburg, Het Oude Land van Loon (N.R.) 85 (2), 147-153. SEVENANTS W. 2006: Een evaluatie van de sociologische interpretatie van het Merovingische grafveld van ErpsKwerps-Lelieboomgaarden, ongepubliceerde paper Erasmus Hogeschool Brussel. SMEETS M. 2005: een dame ontwaakt. Het archeologisch onderzoek in de cisterciënzerinnenklooster van Herkenrode in 2004, Novi Monasteri 4, 57-75. SMEETS M. 2006: Herkenrode omgekeerd: Rapport betreffende het archeologisch onderzoek naar de resten van de voormalige cisterciënzerinnenabdij, ongepubliceerd rapport. SMEETS M. & VAN IMPE L. 2005: Herkenrode, abdij onder de zoden (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 28, 35-38. SOERS K. 1987: Assebroek, Archaeologisch Inventaris Vlaanderen IX, Gent. STROOBANT L. 1905: Les puits antéromains de Beersse, Taxandria 2 (1), 120- 124. STURTEWAGEN K., MESSIAEN L., DE LOGI A. & BRUYNINCKX T. 2009: Sporen uit de ijzertijd, de Romeinse periode en de volle middeleeuwen: de archeologische opgraving op de Evolis-site te Kortrijk en Harelbeke, De Leiegouw 51 (2), 175-185. TERMOTE J. 1985a: Adinkerke (W.Vl.): vroegmiddeleeuwse mantelspeld, Archeologie 1985 (1), 28. TERMOTE J. 1985b: Het archeologisch onderzoek in de Westhoek in 1985, WAVO-Berichten 5, Veurne. TERMOTE J. 1986: Het archeologisch onderzoek in de Westhoek in 1986, WAVO-Berichten 6, Veurne. TERMOTE J. 1990a: De bewoningsgeschiedenis van de Noordelijke Westhoek in de Vroege en Volle Middeleeuwen (5de-12de eeuw). In: Getuigen in Polderklei. Huldeboek Dr. historicus Godgaf Dalle, Veurne, 103-118. TERMOTE J. 1990b: Archaeologisch onderzoek in en om de Sint-Andreaskerk te Woumen (Gem. Diksmuide), Westvlaamse Archaeologica 6 (1), 18-30. TERMOTE J. 1993: Het stadsarcheologisch en het historisch-topografisch onderzoek in Veurne in de periode 1982 tot 1992, Westvlaamse Archaeologica 9 (1), 11- 32. TERMOTE J. & DESCHEEMAECKER D. 1985: Veurne – Beoosterpoort (W.-Vl.): 12de-eeuwse nederzettingssporen, Archeologie 2, 117. TERMOTE J. & DESCHEEMAECKER D. 1986: 12de-eeuwse nederzettingssporen te Veurne - Beoosterpoort (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 9, 78. THEUWS F.C. 1988: De archeologie van de periferie. Studies naar de ontwikkeling van bewoning en samenleving in het Maas-Demer-Scheldegebied in de vroege middeleeuwen, onuitgegeven doctoraatsverhandeling, Amsterdam. THEUWS F.C. 1990: Centre and periphery in Northern Austrasia (6th-8th centuries). An archaeological perspective. In: BESTEMAN J.C., BOS J.M. & HEIDINGA H.A. (eds), Medieval Archaeology in the Netherlands. Studies presented to H.H. van Regteren Altena, Assen-Maastricht, 41-69. THEUWS F., VERHOEVEN A. & VAN REGTEREN ALTENA H.H. 1988: Medieval Settlement at Dommelen, Parts I and II, Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 38, 229-430.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 81 van 89

THOEN H. & MILIS L. 1974: Het site Ten Duinen te Koksijde: archeologisch, geologisch, historisch, Handelingen der Maatschappij voor geschiedenis en oudheidkunde te Gent. Nieuwe reeks 28, 11-45. (= Oostvlaams Verbond van de Kringen voor Geschiedenis, voorlichtingenreeks 15, Gent, 1975) THOMAS-GOORIECKX D. 1970: Une fibule mérovingienne en orfèvrerie cloisonnée trouvée à Rosmeer. Examen de laboratoire, Archaeologia Belgica 123, Bruxelles. THOUVENOT S. 1998: L’atelier de potiers mérovingien de Soissons (Aisne), Revue archéologique de Picardie XXXX, 123-187. THUILLIER F. 2006: Etude synthétique des fours de potier du Haut Moyen Âge dans le Nord de la France, en Belgique et aux Pays Bas. In: HINCKER V. & HUST P. (eds), La Céramique du Haut Moyen Âge dans le nord-ouest de l'Europe Ve-Xe siècles, Caen, 17-24. TRENTESEAU B. 1964: De gedamasquineerde gordelsieraden in de Merovingische tijd voor België, ongepubliceerde licentiaatsverhandeling RUGent. TRENTESEAU B. 1966: La damasquinure mérovingienne en Belgique; plaques-boucles et autres accessoires de buffleterie, Dissertationes Archaeologicae Gandensis IX, Brugge. TYS D. 1998: De rijkdom van grijs. Het middeleeuws reducerend gebakken aardewerk uit enkele Antwerpse sites, Berichten en Rapporten over het Antwerps Bodemonderzoek en Monumentenzorg 2, 161-199. TYS D. 2004a: De inrichting van een getijdenlandschap. De problematiek van de vroegmiddeleeuwse nederzettingsstructuur en de aanwezigheid van terpen in de kustvlakte: het voorbeeld van Leffinge (gemeente Middelkerke, prov. West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen VIII, 257-279. TYS D. 2004b: De ruimtelijke ontwikkeling van de kustvlakte in de Vroege en Volle Middeleeuwen en de evolutie van de omgang van de mens met het water. Het voorbeeld van Kamerlings Ambacht, Jaarboek Spaenhiers 11, 57-64. TYS D. 2004c: Domeinvorming in de "wildernis" en de ontwikkeling van vorstelijke macht. Het voorbeeld van het bezit van de graven van Vlaanderen in het Ijzerestuarium tussen 900 en 1200, Jaarboek voor Middeleeuwse geschiedenis 7, 31-83. TYS D. 2007: La formation du littoral Flamand et l’intervention humaine. In: VERSLYPE L. (dir.), Villes et campagnes en Neustrie; Sociétés – Economies – Territoires – Christianisation 5actes des XXVe Journées Internationales d'Archéologie Merovingiennne de l'A.F.A.M., Europe médiévale 8, Mémoires publiés par l'Association française d'archéologie mérovingienne XVI, Montagnac, 11-219. TYS D., MCCORMICK M. & HENNING J. 2007: Internationaal geofysisch onderzoek naar de fiscus Snellegem (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 30, 143-145. VAN BELLINGEN S. 1983: Een Andennescherf uit de kerk van Perk, Aspecten van de archeologie in Brabant 1983, 14. VAN BELLINGEN S. 1984: De abdij van Affligem (Br.), Archaeologia Mediaevalis 7, 42. VAN BELLINGEN S. 1988: Gelijkarmige fibulae uit de Merovingische en Karolingische periode in België en NoordFrankrijk, onuitgegeven licentiaatsverhandeling VUB. VAN BELLINGEN S. 1989: Gelijkarmige fibulae uit de Merovingische en Karolingische periode in België en NoordFrankrijk, Archaeologia Mediaevalis 12, 9-12. VAN BELLINGEN S. 1992: Merovingische en Karolingische gelijkarmige fibulae in Vlaanderen. In: Heemkunde in Vlaanderen. Huldeboek dr. Jozef Weyns, Winksele, 153-157. VAN BELLINGEN S. 1993a: De crypte van de voormalige abdijkerk te Sint-Truiden (prov. Limburg), Archeologie in Vlaanderen II, 279-296. VAN BELLINGEN S. 1993b: Het kasteel van Diepensteyn te Steenhuffel-Londerzeel (Brab.), Archaeologia Mediaevalis 16, 35-36. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

VAN BELLINGEN S. 1994: Het kasteel van Diepensteyn te Steenhuffel/Londerzeel (Brab.), Archaeologia Mediaevalis 17, 27. VAN BELLINGEN S. 1996: Het kasteel van Diepensteyn te Steenhuffel-Londerzeel (Vl.-Br.), Archaeologia Mediaevalis 19, 69-70. VAN BELLINGEN S. 1998: Onderzoek in de Sint-Pancriatuskerk in Kraainem (Vl.-Br.), Archaeologia Mediaevalis 21, 17-18. VAN BELLINGEN S. 2000: Middeleeuwse en postmiddeleeuwse vloertegels uit de voormalige priorijkerk van GrootBijgaarden (gemeente Dilbeek, prov. Vlaams Brabant), Ons Graafschap, Jaarboek van de Geschied- en Heemkundige Kring van het Graafschap Jette en Omgeving 27, 46-69. VAN BELLINGEN S. 2004: De verdwenen Sint-Gorikskerk te Kobbegem (gem. Asse, Vl.-Brab.), Archaeologia Mediaevalis 27, 30-31. VAN BELLINGEN S. 2005: Onderzoek naar de verdwenen Sint-Gorikskerk te Kobbegem (gem. Asse, Vl.-Brab.), Archaeologia Mediaevalis 28, 178-179. VAN BELLINGEN S. 2007: Het archeologische materiaal afkomstig van het voorhof van de Karolingische vlaknederzetting te Werken, Jaarboek De Spaenhiers 2007, 24-76. VAN BELLINGEN S. & VANDENBRUAENE M. 2002: Galmaarden, van Gallo-Romeinse nedezetting tot St. Pauluskapel (Vl.-Br.), Archaeologia Mediaevalis 25, 37-38. VAN BOSTRAETEN H. 1964: De Merovingische begraafplaats van Lutlommel, Taxandria XXXVI, 3-100. (= Archaeologia Belgica 86) VAN BOSTRAETEN H. 1965: De Merovingische begraafplaats te Lutlommel, Archaeologia Belgica 86, Brussel. VAN BOSTRAETEN H. 1967: Merovingisch aardewerk van het type Beerlegem, Helinium VII, 229-252. VAN BOSTRAETEN H. 1972: De nederzetting Sloten en de Merovingische begraafplaats te Gent-Port Arthur, Pro Civitate, Historische Uitgaven, Reeks in-8°, 25, Brussel. VAN DE KONIJNENBURG R. 1984: Het archeologisch bodemonderzoek van de abdijkerksite te Sint-Truiden (opgravingen 1982), Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 30. VAN DE KONIJNENBURG R. 1985: Het kasteel d'Aspremont- Lijnden te Rekem, Archaeologia Belgica (N.R.) I (2), 99102. VAN DE KONIJNENBURG R. 1986: Het kasteel d'Aspremont- Lijnden te Rekem, Archaeologia Belgica (N.R.) II (1), 117-120. VAN DE KONIJNENBURG R. 1987: Het kasteel d'Aspremont- Lijnden te Rekem, Archaeologia Belgica (N.R.) III, 237239. VANDENBERGHE S. 1983: Het Merovingisch grafveld te Muizen-Slagveld bij Mechelen. In: Miscellanea Archaeologica in honorem H. Roosens, Archaeologia Belgica 255, 189-197. VAN DEN BREMT A. & VERMEIREN G. 2004: Archeologisch vooronderzoek op het Sint-Pietersplein en aan de Tweekerkenstraat, Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent (N.R.) LVIII, 2358. VAN DEN HOVE P., VANDERHOEVEN A. & VYNCKIER G. 2002: Het archeologisch onderzoek in de O.L.V. Basiliek van Tongeren. Fase 1: 1999-2001, Monumenten en Landschappen 21 (4),12-37. VANDER GINST V. & VANDENBRUAENE M. 2006: De Sint-Ermelindiskerk in Meldert (Hoegaarden, prov. VlaamsBrabant). Archeologisch noodonderzoek en fysisch-antropologisch onderzoek, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 1, 119-151. VAN DER GUCHT K. 1979: De Merovingische begraafplaatsen in Oost- en West-Vlaanderen, onuitgegeven licentiaatsverhandeling RUGent.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 83 van 89

VAN DER GUCHT K. 1980: Het Merovingische grafveld van Sint-Gillis-Dendermonde. Voorwerpen in het museum te Dendermonde en in privébezit, Gedenkschriften van de Oudheidkundige Kring van het Land van Dendermonde, vierde reeks, deel 5, 97-128. VAN DER GUCHT K. 1981a: Recente vaststellingen over ceramiek bij de studie van de Merovingische grafvelden in de Scheldevallei. Semmerzake (O.-Vl.): nederzettingssporen. In: VAN DOORSELAER A. (red.), De Merovingische beschaving in de Scheldevallei, Westvlaamse Archaeologica Monografieën II, 103-121. VAN DER GUCHT K. 1981b: Semmerzake (Gavere O.-Vl.): Merovingische nederzettingsceramiek, Handelingen van de maatschappij voor kunst en geschiedenis te Gent, Nieuwe Reeks 35, 3-47. VAN DER GUCHT K. 1983: De Merovingische periode in Oost-Vlaanderen, VOBOV-Info 8-9, 6-20. VAN DER GUCHT K. 1991a: Het Merovingisch grafveld van Lede (O.-Vl.), Bulletin van de koninlijke Musea voor Kunst en Geschiedenis 62, 157-220. VAN DER GUCHT K. 1991b: Het Merovingisch grafveld van Overboelare (Geraardsbergen, O.-Vl.), Land van Aalst 43, 153-173. VANDERHOEVEN M. 1977: Een Merovingisch grafveld te Engelmanshoven, Archaeologia Belgica 194, Brussel. VANDERHOEVEN A. & CREEMERS G. 2002: Archeologische kroniek Limburg 1999, Limburg Het oude land van Loon 81, 289-320. VANDERMOERE N. 1983: Archeologisch onderzoek in de gemeente Oedelem: prospectie, analyse, synthese, Onuitgegeven licentiaatsthesis, Universiteit Gent - Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, Gent. VANDEVELDE J. 2006: Uitbreiding ambachtelijke zone Oudenburg (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 20, 103. VANDEVELDE J., ANNAERT R., LENTACKER A., ERVYNCK A. & VANDENBRUAENE M. 2007: Vierduizend jaar bewoning en begraving in Edegem-Buizegem (prov. Antwerpen), Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 3, 9-68. VAN DE VIJVER M., WUYTS F., CHERRETÉ B., DE GROOTE K. & MOENS J. 2008: Vroege en volmiddeleeuwse bewoning te Erembodegem ‘Zuid IV’ (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 31, 113-115. VAN DE WALLE A.L.J. 1961: Excavations in ancient Antwerp, Medieval Archaeology 5, 123-136. VAN DE WALLE A.L.J. 2002: Het vroegste grootschalig stadskernonderzoek naar middeleeuws Antwerpen, 19521961. In: VEECKMAN J. & BELLENS T. (red.), Vijftig jaar stadsarcheologie in Antwerpen. Wat nu?, Antwerpen, 8-12. VAN DOORNE 1992: Omtrent het Gravensteen in Gent, Serie Monumenten be’leven, Brussel. VAN DOORSELAER A. 1958: De merovingische begraafplaats te Sint-Gillis-bij-Dendermonde, Archaeologia Belgica 41, Brussel. VAN DOORSELAER A. 1977: La vallée de l’Escaut à l’époque mérovingienne, Helinium XVII, 209-230. VAN DOORSELAER A. (ed.) 1981: De Merovingische beschaving in de Scheldevallei, Westvlaamse Archaeologica Monografieën II, Kortrijk. VAN DOORSELAER A. 1991: “O crux, ave, spes unica”. Beschouwingen rond twee loden kruisjes in een Merovingisch graf te Erps-Kwerps (Brabant). In: VAN UYTFANGHE M. & DEMEULENAERE R. (eds), Aevum inter utrumque. Mélanges offerts à Gabriel Sanders, professeur à l’université de Gand, Intrumenta Patristica XXIII, Steenbrugge, 419-432. VAN DOORSELAER A. & BRULET R. 1994: Romains et Germains dans une région frontalière, Acta Archaeologica Lovaniensia 33, 7-24. VAN DOORSELAER A. & OPSTEYN L. 1999: Saxon Unurned Pyer-rest Graves at the Zwijvekekouter at Dendermonde (prov. East-Flanders, Belgium). In: SARFATIJ H., VERWERS W.J.H. & WOLTERING P.J. (eds), In discussion with the Past. Archaeological Studies presented to W.A. van Es, Zwolle, 187-193.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

VAN DOORSELAER A. & OPSTEYN L. 2000: Saksische brandrestengraven op de Zwijvekouter te Dendermonde, VOBOV-info 50, 15-22. VAN DOORSELAER A. & ROGGE M. 1991: Spätrömische und völkerwanderungszeitliche handgefertigte Keramik im Gebiet zwischen Scheldetal und Nordseeküste-Late Roman and Migration Period Hand-Made Pottery from the Area between the Scheldt and the North Sea. In: Hässler H.-J. (red.), Studien zur Sachsenforschung 7, 113-120. VAN DURME L. 1972: Een Merovingische begraafplaats te Zottegem-Velzeke, Jaarboek van de Zottegemse Culturele Kring 1969-1970-1971, Zottegem, 67-84. VAN ES W.A. 1984: Recensie, Helinium XXIV, 298. VAN ES W.A. & VERWERS W.J.H. 1975: Céramique peinte d’époque carolingienne, trouvée à Dorestad, Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 25, 133-164. VAN HEE D. & HOORNE J. 2006a: Middeleeuwse off-site structuren in een hedendaags rioleringstracé te Knesselare-Kluize (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 29, 182-184. VAN HEE D. & HOORNE J. 2006b: Nevele-Merendree. Een volmiddeleeuwse hoeve met explosieve verrassing in de Molenkouterslag. In: Monumentenzorg en cultuurpatrimonium. Jaarverslag van de provincie Oost-Vlaanderen 2005, Gent, 180-181. VAN HOOREWEDER M. 1986: Archeologisch onderzoek in Ingelmunster, Heemkundige Kring Den Hert 7, 25-53. VANHOUDT H. 1988: De muntvondsten in België uit de Merovingische perioden, Belgisch Tijdschrift voor Numismatiek en Zegelkunde CXXXIV, 41-88. VAN HOUTTE J.A. 1982: De geschiedenis van Brugge, Tielt. VANHOUTTE S. 2007: Het Romeinse castellum van Oudenburg (prov. West-Vlaanderen) herontdekt: de archeologische campagne van augustus 2001 tot april 2005 ter hoogte van de zuidwesthoek. Interim-rapport, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 3, 199-235. VANHOUTTE S., DEWILDE M., DE DECKER S. & WYFFELS F. 2006: 10de-eeuwse sporen langs de Kennedylaan in Kortrijk (W.Vl.), Archaeologia Mediaevalis 29, 110 VANHOUTTE S. & PIETERS M. 2003: Archeologisch noodonderzoek op het toekomstig bedrijventerrein Plassendale III (Zandvoorde, stad Oostende, prov. West-Vlaanderen). Interimverslag 2000-2001, Archeologie in Vlaanderen VII, 95-110. VANHOVE D. 1987: Archeologisch onderzoek in de gemeente Uitkerke: prospektie, analyse, synthese, Onuitgegeven licentiaatsthesis, Universiteit Gent - Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, Gent. VAN HOVE R. 1995: Archeologisch onderzoek in de H.-Kruiskerk te Vrasene (Beveren, O.-Vl.). Van prehistorische bewoning tot romaanse kerk, Annalen van de Kon. Oudheidkundige Kring van het Land van Waas 98, 460-502, VAN HOVE R. (m.m.v. DE CLERCQ L.) 1996: De O.-L.-Vrouwkerk te Melsele (Beveren, O.-Vl.): van romaanse tot laatgotische kerk. Archeologische en kunsthistorische vaststellingen, Annalen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde van het Land van Waas 99, 373-400. VAN IMPE L. 1976a: Merovingische grafvondsten in het Kempens museum te Brecht. In: Conspectus MCMLXXV, Archaeologia Belgica 186, Brussel, 85-88. VAN IMPE L. 1976b: De Tommelbergen te Loenhout. In: Conspectus MCMLXXV, Archaeologia Belgica 186, Brussel, 22-24. VAN IMPE L. 1983: Het oudheidkundig bodemonderzoek in Donk (Gem. Herk-de-Stad) 1977-1982. In: Miscellanea Archaeologica in honorem H. Roosens, Archaeologia Belgica 255, Brussel, 65-94. VAN IMPE L. 1986: De Sint-Michielskerk te Brecht, Archaeologia Belgica (N.R.) II (1), 139-142. VAN IMPE L. 2002: Beringen: Sint-Pietersbandenkerk. In: VANDERHOEVEN A. & CREEMERS G. (eds), Archeologische kroniek Limburg 1999, Limburg, Het Oude Land van Loon 81, 291-294. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 85 van 89

VAN IMPE L. & CREEMERS 1992: Archeologisch onderzoek in de Gertrudiskerk, De St-Gertrudiskerk te Gruitrode, s.l., 3-7. VAN IMPE L. & CREEMERS G. 1996: De Sint Quintinuskathedraal te Hasselt (Limb), Archaeologia Mediaevalis 19, 7677. VAN IMPE L. & CREEMERS G. 1997: De Sint Quintinuskathedraal te Hasselt (Limb.), Archaeologia Medievalis 20, 2427. VAN IMPE L., MAES K. & VYNCKIER G. 1987: Archeologie tussen Gete en Herk (gem. Herk-de-Stad). Interimverslag 1986, Archaeologia Belgica (N.R.) III, 117-126. VAN IMPE L. & ROCHE E. 1977: Nederzetting uit de ijzertijd en Merovingische grafvondsten te Meer. In: Conspectus MCMLXXVI, Archaeologia Belgica 196, Brussel, 20-24. VAN KEMPEN P.A.M.M. 2006: Een verdwenen kerkje opzoeken, waarderen en eventueel beschermen. De kerksite van Weerde, Archeologie 2006. Recent archeologisch onderzoek in Vlaams-Brabant, 24-26. VAN OSSEL P. 1992: Etablissements ruraux de l’antiquité tardive dans le Nord de la Gaule, Gallia, Suplément 51, Paris. VAN ROEYEN J.-P. 1996: Het Merovingisch grafveld van Waasmunster-Kloosterbos. Bronnenkritiek en nieuwe lokalisatie, Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde van het Land van Waas 99, 355-371. VAN ROEYEN J.-P. & VAN VAERENBERGH J. 2006: Waasmunster-Onze-Lieve-Vrouwekerk (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 29, 193. VAN STRYDONCK M., ERVYNCK A., VANDENBURAENE M. & BOUDIN M. 2006: Relieken: echt of vals?, Leuven. VAN STRYDONCK M. & VANTHOURNOUT C. 1996: Dating the "Hoge Andjoen" motte at Werken (prov. W.Vl.). In: LODEWIJCKX M. (ed.), Archaeological and historical aspects of West-European societies. Album amicorum André Van Doorselaer, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 8, Leuven, 441-452. VANTHOURNOUT C. 1990: Een Karolingische sceatta gevonden te Werken (Gem. Kortemark), Westvlaamse Archaeologica 6 (1), 32. VANTHOURNOUT C. 1991: The “Hoge Andjoen” Motte at Werken-Kortemark: Mode of Construction, function and chronology. In: TAUBERT J. (ed.), Methoden und Perspectiven der Archäologie des Mittelalters, Liestal, 187-207. VANTHOURNOUT C. 1996: De motte "Hoge Andjoen" te Werken-Kortemark: archeologisch en bodemkundig onderzoek. Opbouw, functie en datering ca. 850 - 1150 AD. In: VAN ROEYEN J.-P. (ed.), Uit Vlaamse bodem. 10 archeologische verhalen, Sint-Niklaas, 103-119. VAN VAERENBERGH J. & VAN ROEYEN J.-P. 2007: Recent archeologisch onderzoek in het Waasland (2004-2006), Annalen van de Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas 110, 381-454. VAN WERSCH L. 2004: Study of the Merovingian production centre at Maastricht-Wyck, Medieval Ceramics 28, 19-34. VAN WERSCH L. 2006: Les fours de potiers mérovingiens découvert à Maastricht. In: HINCKER V. & HUST P. (eds), La Céramique du Haut Moyen Âge dans le nord-ouest de l'Europe Ve-Xe siècles, Caen, 27-41. VANYSACKER Chr. 1988: 1000 jaar Gistel, 15 jaar archeologische onderzoek, Gistel. VERBEECK H. 2006: Nederzettingssporen uit de vroege ijzertijd en een middeleeuwse put te Kontich, site Nachtegaalhoeve, AVRA Bulletin 6, 73-81. VERBEECK M. 1988: De Merovingische begraafplaats te Erps-Kwerps (prov. Brab.). Drie ongestoorde graven van naderbij bekeken, Acta Archaeologica Lovaniensia 26/27, 41-60. VERBEECK M. 1993: De Castelbergh-motte te Zoutleeuw (Brab.), Archaeologia Mediaevalis 16, 34-35. VERBEECK M. 1994a: De castrale motte de Castelberg te Zoutleeuw (Brab.), Archaeologia Mediaevalis 17, 26-27. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

VERBEECK M. 1994b: Vijf opgravingscampagnes te Erps-Kwerps (1987-1991), een bewoningscontinuïteit van de prehistorie tot de Middeleeuwen, Acta Archaeologica Lovaniensia 33, 67-90. VERBEECK M. 1996: Quelques considerations sur les bâtiments en bois lies aux cimetières mérovingiens. Un nouvel exemple à la nécropole mérovingienne d’Erps-Kwerps (prov. Vl.-Brabant): phénomène profane ou réligieux-chrétien? In: LODEWIJCKX M. (ed.), Archaeological and historical aspects of West-European societies. Album amicorum André Van Doorselaer, Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae 8, Leuven, 172-288. VERBEECK M., LENTACKER A., VAN NEER W. & CHARLIER C. 1994: Première approche interdisciplinaire du site d’ErpsKwerps (Brabant, Belgique): Archéologie, archéozoologie et anthropologie, Acta Archaeologica Lovaniensia 30, 21-39. VERBEEK C. & DELARUELLE S. 2004: De Middeleeuwen op het HSL-traject. In: BUNGENEERS J., DELARUELLE S. & VERBEECK C. (red.), Verloren voorwerpen. Archeologisch onderzoek op het HSL-traject in de provincie Antwerpen, Antwerpen, 265-313. VERBRUGGE G. 1989: Archeologisch onderzoek te Gistel (West-Vlaanderen), Archaeologia Mediaevalis, 12, 63-64. VERHAEGHE F. 1977: De middeleeuwse landelijke bewoningssites in een deel van Veurne-Ambacht. Bijdrage tot de middeleeuwse archeologie, Bulletin O.S.G.G. 25, 42-48. VERHAEGHE F. 1980a: Vlissegem (De Haan): 10e-11e eeuwse bewoning, Archeologie 2, 97-98. VERHAEGHE F. 1980b: De “Terp” te Vlissegem, Brugse Ommeland 20, 251-254. VERHAEGHE F. 1981a: Medieval moated sites in Coastal Flanders. In: ALBERG F.A. & BROWN A.E. (eds), Medieval Moated Sites in North-West Europe, British Archaeological Reports, International Series 121, Oxford, 127-171. VERHAEGHE F. 1981b: Moated sites in Flanders: features and significance. In: HOEKSTRA T., JANSSEN H. & MOERMAN I. (eds), Liber Castellorum - 40 variaties op het thema kasteel, Zutphen, 98-121. VERHAEGHE F. 1993: Medieval and later ceramic studies in Flanders: methods and current problems. In: CLEVIS H. & THIJSSEN J., Assembled Articles 1, Symposium on medieval and post-medieval ceramics, Nijmegen 2-3 september 1993, 5-27. VERHAEGHE F. 1995: Het vroeg-Middeleeuwse geglazuurde aardewerk uit Oost-Souberg. In: VAN HEERINGEN R.M., HENDERIKX P.A. & MARS A. (eds), Vroeg-Middeleeuwse ringwalburgen in Zeeland, Goes - Amersfoort, 155-169. VERHAEGHE F. 1997: Middeleeuwse keramiek in Vlaanderen. Productie en consumptie. In: Uit aarde en vuur. Keramiek in Vlaanderen, tentoonstellingscatalogus, 13-29. (= themanummer van het tijdschrift Vlaanderen 46, mei-juni 1997) VERHAEGHE F. 1998: Medieval and later social networks: the contribution of archaeology. In: KÜHNEL H. (ed.), Die Vielfalt der Dinge. Neue Wege zur Analyse mittelalterliche Sachkultur. Internationaler Kongress Krems an der Donau 4. bis 7. Oktober 1994. Forschungen des Instituts für Realienkunde des Mittelalters und der Frühen Neuzeit. Diskussionen und Materialen 3, Wien, 263-311. VERHAEGHE F. 1999: Trade in ceramics in the North Sea region, 12th to 15th centuries: a methodological problem and a few pointers, a few pointers. In: GLÄSER M. (ed.), Lübecker Kolloquium zur Stadtarchäologie im Hanseraum II: Der Handel, Lübeck, 139-167. VERHAEGHE F. & HILLEWAERT B. (m.m.v. DE GROOTE K. & HOLLEVOET Y.) 1991: Aardewerk uit de oude Burgfase. In: DE WITTE H. (red.), De Brugse Burg. Van grafelijke versterking tot moderne stadskern, Archeo-Brugge 2, Brugge, 149-165. VERHAERT A. & ANNAERT R. 2003a: Begraving en bewoning te Hove: ijzertijd en Middeleeuwen van naderbij bekeken (prov. Antwerpen). In: CUYT G. & SAS K. (eds), Vlekken in het zand. Archeologie in en rond Antwerpen, Antwerpen, 107-114. VERHAERT A. & ANNAERT R. 2003b: Op zoek naar Keuteghem: plattelandsbewoning in Hove (Antw.), Archaeologia Mediaevalis 26, 70-73.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 87 van 89

VERHOEVE A. & DAELS L. 1970: Circulaire vormen in Binnen-Vlaanderen ten westen van de Schelde, Belgisch centrum voor Landelijke Geschiedenis 18, Gent-Leuven. VERHULST A. 1999: The rise of cities in North-West Europe, Cambridge. VERHULST A. & DECLERCQ G. 1989: Het vroeg-middeleeuwse Gent tussen de abdijen en de grafelijke versterking. In: DECAVELE J. (ed.), Gent. Apologie van een rebelse stad, Antwerpen, 36-59. VERHULST A. & DECLERCQ G. 1990: Proeve van historische interpretatie van de vroeg-middeleeuwse halfcirkelvormige gracht te Gent, Stadsarcheologie. Bodem en Monument in Gent 14 (4), 68-74. VERMEIRE R. 1989: De fysiografische gesteldheid in de omgeving van het kasteel. In: DEVLIEGHER L. (red.), Het kasteel van Tillegem te Brugge, Brugge, 13-17. VERMEULEN F. 1989: Kelten, Romeinen en Germanen tussen Leie en Schelde. Archeologische vondsten in SintMartens-Latem en in het Zuiden van de Vlaamse Zandstreek, Jaarboek Heemkring Scheldeveld 18, 3-117. VERMEULEN F. 1992: Tussen Leie en Schelde. Archeologische inventarisatie en studie van de Romeinse bewoning in het zuiden van de Vlaamse Zandstreek, Archeologisch Inventaris Vlaanderen, buitengewone reeks 1, Gent. VERMEULEN F., ROGGE M., BRAEKMAN K. & VAN DER PLAETSEN P. 1991: 1500 jaar bewoning en begraving te Kruishoutem (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 14, 58-59. VERMEULEN F., ROGGE M. & VAN DURME L. (eds). 1993: Terug naar de bron. Kruishoutem archeologisch doorgelicht, Archeologische Inventaris Vlaanderen, Buitengewone Reeks 2, Gent. VERSLYPE L. 1998: La recherche archéologique en Neustrie et en Austrasie mérovingiennes septentrionales. Pour une relecture des sources archéologique des bassins mosans et scaldiens, Acta Praehistorica et Archaeologica 30, 185-197. VERSLYPE L 2006: Germains, Francs et Mérovingiens en Belgique. In: La Belgique Romaine. Dossiers archéologie et sciences des origines 315, Dijon, 134-137. VERSLYPE L. & BRULET R. (éds) 2004: Terres noires – Black Earth, Collection d'Archéologie Joseph Mertens XIV, Louvain-La-Neuve. VERSTAPPEN P. 2001: Mortsel-Steenakker en omgeving, AVRA Bulletin 1 (2000), 85-96. VERVOORT R. 2004: Graven onder de markt: archeologisch onderzoek op de Grote Markt te Dendermonde (OVl.). Eerste resultaten opgravingscampagne 2002-2003, Archaeologia Mediaevalis 27, 102-106. VERVOORT R. 2007: Archeologen kijken onder de Markt. In: BUYSE P., MEGANCK L., VANDEWEGHE E. & VERVOORT R. (m.m.v. BAUTERS L., DE GROOTE K., ERVYNCK A. & MUYLAERT L.) 2007: De Grote Markt van Dendermonde van boven tot onder bekeken, Gent, 26-52. VERWERS W.J.H. 1987: North Brabant in Roman and Early Medieval Times, IV: The Merovingian Cemeteries, Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 37, 173-223. WAEGEMAN T. 1988: Gotische bouwwerf ontdekt in de burcht Pietersheim te Lanaken (Limb.), Archaeologia Medievalis 11, 33-34. WAEGEMAN T. 1989: Opgraving burchtruïne Pietersheim te Lanaken, Archeologie in Limburg 39, 184-185. WAEGEMAN T. 1990: De burcht Pietersheim te Lanaken (Limb.), Archaeologia Medieavalis 13, 20-21. WAEGEMAN T. 1991: De burchtruïne van Pietersheim te Lanaken (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 14, 20. WAEGEMAN T. 1992: Onderzoek, consolidering en herinrichting van de burchtruïne Pietersheim te Lanaken (Limb.), Archaeologia Mediaevalis 15, 22-24. WALTON-ROGERS P. 2007: Textiles, Cords and Skin Products from the Merovingian Cemetery at Broechem, Prov. Antwerp, Belgium, Interim Report, York. WESEMAEL E. & DRIESEN P. 2000: Opgraving in de St. Quintinuskerk te Hees, Aron BV-rapport 3, Tongeren. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 89

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

2021

WHYTE I.D. 1995: Climatic Change and Human Society, London. WILLEMS J. 1973: Le quartier artisanal gallo-romein et mérovingien de Batta à Huy, Archaeologia Belgica 148, Bruxelles. WOUTERS W. 1992: Archeologisch onderzoek op het "Speelhof" te Borgloon, Archeologie in Vlaanderen II, 237246. WOUTERS W. & COOREMANS B. 1995: Noodonderzoek in de Sint-Mauritiuskerk te Bilzen (prov. Limburg), Archeologie in Vlaanderen IV, 169-186. WOUTERS W., COOREMANS B., DESENDER K., ERVYNCK A. & VAN STRYDONCK M. 1999a: Archeologisch en ecologisch onderzoek van een vroegmiddeleeuwse waterput te Kasterlee (prov. Antwerpen), Archeologie in Vlaanderen V, 97-109. WOUTERS W., COOREMANS B. & ERVYNCK A. 1999b: Landelijke bewoning uit de volle middeleeuwen in Herk-de-Stad (prov. Limburg), Archeologie in Vlaanderen V, 159-177. WOUTERS W. & ROOSENS B. 1986: Oude vondsten van het kasteel Jonkholt te Hoelbeek (gem. Bilzen), Archaeologia Belgica II (2), 227-240. WOUTERS W. & SMEETS M. 2003a: De Onze-Lieve-Vrouwkerk van Aarschot (Vl.-Br.), Archaeologia Mediaevalis 26, 81. WOUTERS W. & SMEETS M. 2003b: De Onze-Lieve-Vrouwkerk van Tielt-Winge (Vl.-Br.), Archaeologia Mediaevalis 26, 80. ZEEBROEK I., TYS D. & PIETERS M. 2003: Bewoningssporen uit de vroege en/of volle middeleeuwen onder een fietspad te Leffinge – Leffingestraat (Middelkerke) (W.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 26, 82. ZIMMERMANN W.H. 1982: Archäologische Befunde frühmittelalterlicher Webhäuser. Ein Beitrag zum Gewichtswebstuhl, Jahrbuch der Männer vom Morgenstern 61, 111-144. ZIMMERMANN W.H. 1991: Erntebergung in Rutenberg und Diemen aus archäologischer und volkskundlicher Sicht, Néprajzi Értesitö a Néprajzi Muzeum Évkönyve 71-73/1989-1991, T. Hoffmann-Festschrift, 71-104.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans Vroege en volle middeleeuwen

pagina 89 van 89