VLAAMSE WOONRAAD //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
ALTERNATIEVENONDERZOEKSNOTA PROJECT KLEIN RUSLAND Advies 2017-04 / 30.03.2017 //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
~y, __\Vlaanderen 'l)2 \ 1swonen
www.vlaamsewoonraad.be
INHOUD 1 2 3 4
Situering ................................................................................................................................... 3 opzet briefadvies...................................................................................................................... 3 algemene aanpak ..................................................................................................................... 3 enkele bedenkingen / aandachtspunten ................................................................................. 4
4.1 4.2
randvoorwaarden uitgangspunten
4 5
4.3 4.4
alternatieven bewonersparticipatie
5 6
4.5
disciplines en effectengroepen
6
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 7
briefadvies alternatievenonderzoek project Klein Rusland
30.03.2017
1 SITUERING Op 07 februari 2017 verzocht de provinciegouverneur van Oost Vlaanderen het alternatievenonderzoek van het project Klein Rusland (Zelzate) te willen adviseren. De adviesvraag kadert in de procesaanpak van complexe projecten (zoals voorzien in het desbetreffend decreet 25 april 2014). Het project beoogt de verbetering van de leefbaarheid voor de bewoners van de woonwijk Klein Rusland (Zelzate). Deze woonwijk wordt gekenmerkt door een modernistische architectuur (Hoste) uit de jaren 20 van vorige eeuw. De laatste decennia wordt de wijk geconfronteerd met (stelselmatige) verloedering en een gestage teloorgang van de sociale cohesie. De alternatievenonderzoeksnota (AON) maakt deel uit van de onderzoeksfase en beoogt finaal ‘de beste oplossing te filteren uit een brede waaier van mogelijkheden’ (p. 8 AON). Hiertoe worden verschillende alternatieven weergegeven in een strategisch ontwerpend onderzoek, met beoordeling van de effecten van de verschillende alternatieven. Het gevraagde advies strekt ertoe de sectorale bekommernissen, randvoorwaarden en bezorgdheden aan het licht te kunnen brengen (p.9 AON).
2 OPZET ADVIES Als strategische adviesraad spreekt de Vlaamse Woonraad zich normaliter uit over thema’s of onderwerpen die rechtstreeks of onrechtstreeks verband houden met het Vlaamse woonbeleid. Adviezen worden geformuleerd naar aanleiding van wijzigingen in het beleidsinstrumentarium, voorstellen van nieuwe regelgeving of wanneer zich specifieke ontwikkelingen of uitdagingen aandienen. Tot op heden heeft de Vlaamse Woonraad geen projectmatige initiatieven of realisaties op het terrein beoordeeld. De Raad opteert ervoor enkele algemene bedenkingen en/of aandachtspunten te formuleren. Deze kunnen desgevallend nuttig zijn voor het verder procesverloop van het project. De Raad weerhoudt zich bijgevolg van een uitvoerige analyse van de context en de alternatieven in de AON.
3 ALGEMENE AANPAK De Raad onderschrijft de gehanteerde werkwijze en de vooropgestelde methodologie. Alternatieven worden vooropgesteld en geclusterd aan de hand van een gradueel toegepast criterium op basis van erfgoedwaarde. Een eerste cluster van alternatieven streeft het maximaal behoud en opwaardering van de woonbuurt na. Een tweede cluster omvat het gedeeltelijke behoud van de wijk met omvorming tot een gemengde woonbuurt. In
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 30.03.2017
briefadvies alternatievenonderzoek project Klein Rusland
pagina 3 van 7
een derde cluster wordt geopteerd voor de volledige herplaatsing van het woonproject naar een andere locatie. Telkens worden per cluster varianten voorzien en kunnen de effecten op basis van de vooropgestelde methodologie in kaart worden gebracht. Op die manier worden de verschillende (redelijke) mogelijkheden en hun impact belicht. De Raad meent dat een dergelijke aanpak nuttig en accuraat is. Als belangrijkste doelstelling van het project wordt het verbeteren van de leefbaarheid van de bewoners vooropgesteld. Dit houdt in dat de huidige buurtbewoners terecht kunnen in een voor hen betaalbare woning met hedendaags comfort, en in een leefbare woonomgeving,. Deze doelstelling gaat uit van het behoud van de huidige sociale woonfunctie van de woonwijk. Het finale project -in gelijk welk scenario- wenst de sociale woonfunctie te waarborgen. De Raad kan zich scharen achter deze doelstelling. Daarnaast wordt de ambitie geformuleerd om te streven naar een duurzame, budgettair verantwoorde oplossing die toekomstbestendig is. De Raad acht de woonomgeving fundamenteel en doorslaggevend voor het duurzaam karakter van de oplossing. De leefbaarheid mag niet louter worden afgemeten aan de verbetering van de woonwijk zelf, maar hangt evenzeer af van de kwaliteit van de woonomgeving en de (toekomstige) ingrepen hierin (zie ook hierna randvoorwaarden).
4 ENKELE BEDENKINGEN / AANDACHTSPUNTEN 4.1 ---------------------------------------------------RANDVOORWAARDEN De AON beschrijft voorafgaand aan de mogelijke alternatieven enkele randvoorwaarden. Deze hebben voornamelijk te maken met (toekomstige) infrastructuurwerken (zoals een nieuwe autotunnel, havenspoorlijn, verbreding sluis….). Het is momenteel niet duidelijk in hoeverre deze werken effectief zullen uitgevoerd worden (en desgevallend op welke termijn). Om hierop enigszins te anticiperen wordt een reservatiestrook voorzien bij de alternatieven (uitgezonderd bij herplaatsing woonwijk). De Raad meent dat het aanhouden van een reservatiestrook getuigt van een omzichtige aanpak, en kan dit ondersteunen. Het effectief aansnijden van de reservatiestrook is niet voor de eerste decennia waardoor deze voordien functioneel kan worden aangewend, bijvoorbeeld als groene bufferzone. De Raad vraagt wel de impact van de reservatiestrook te willen nagaan op de alternatieven, in het bijzonder het eerste alternatief waar het behoud van het karakter en concept van de woonwijk vooropstaat. De Raad meent dat de (geïsoleerde) ligging van de wijk, de omringende infrastructuur en de nabijheid van industrie een grote impact hebben op de leefbaarheid van de woonwijk, en allicht mede de achteruitgang van de wijk heeft veroorzaakt. Hoewel de bredere omgeving deels werd gesaneerd is het volgens de Raad van belang het behoud van de woonfunctie te toetsen aan de leefbaarheid en de kwaliteit van de huidige
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 7
briefadvies alternatievenonderzoek project Klein Rusland
30.03.2017
woonomgeving (en desgevallend moet beoordeeld worden in welke mate dit structureel kan worden verbeterd). Verder stelt de Raad vast dat een accurate beoordeling van het project gehinderd wordt door een aantal aangehaalde onzekerheden, in het bijzonder de toekomstige ingrepen in de bredere woonomgeving. Dit betreft niet enkel infrastructuurwerken, maar eveneens toekomstige nabije vestigingen met ernstige hinder of veiligheidsrisico’s (SEVESO). Het is volgens de Raad van belang extra aandacht te verlenen aan deze aspecten en via scenario’s de mogelijke impact op de leefbaarheid in kaart te brengen.
4.2 UITGANGSPUNTEN De AON geeft de algemene uitgangspunten voor de alternatieven weer. Onder meer wordt vooropgesteld dat renovatie niet aangewezen is, wel reconstructie en/of nieuwbouw (o.m. omwille van redenen van duurzaamheid). Dergelijke keuze biedt garantie op een effectieve verbetering van het leef- en wooncomfort van de bewoners. Verder wordt bepaald dat het aandeel sociale huurwoningen niet op 100 % mag liggen: er wordt geopteerd voor een gemengde ontwikkeling met sociale en private woningen. De Raad kan zich vinden in vooropgestelde uitgangspunten. Wel is het volgens de Raad aangewezen om het sociaal aanbod te kunnen aanhouden en indien mogelijk naar kwantiteit te laten toenemen. De alternatieven (met verdichting en compacte bebouwing) laten een toename van het sociaal aanbod binnen een gemengd project volgens de Raad toe. Volgens de Raad kan de keuze voor een gemengd project sterker worden beargumenteerd.
4.3 ALTERNATIEVEN De AON geeft een voldoende aantal redelijke alternatieven weer. De Raad merkt op dat het onderscheid in de (eerste vier) alternatieven gebaseerd wordt op de erfgoedkundige beoordeling van de wijk (erfgoedwaarde woningen en concept als modernistische tuinwijk). Op basis hiervan bekomt het projectalternatief meer of minder vrijheidsgraden. Het lijkt de Raad niet zeker of het vooropgestelde vierde alternatief nog voldoende band heeft met het oorspronkelijke architecturale opzet. In die zin komt het gehanteerde criterium -gesteund op het behoud van de erfgoedwaarde- enigszins eenzijdig over. De Raad vraagt na te gaan of nog andere criteria in overweging kunnen worden genomen (bv. op sociaal vlak). Het laatste vijfde alternatief betreft de herplaatsing van de wijk op een andere locatie in Zelzate. Gelet op de beschreven juridisch- beleidsmatige context in de AON is het voor de Raad niet duidelijk of dit alternatief als voldoende valabel kan gelden. Zo wordt onder meer in het strategisch plan voor de Gentse Kanaalzone voorzien om de woonwijk Klein Rusland te behouden en te versterken. Ook het gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan (fase 2) gaat uit van het behoud van de wijk. Het is de Raad niet duidelijk in welke mate de
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 30.03.2017
briefadvies alternatievenonderzoek project Klein Rusland
pagina 5 van 7
juridisch-beleidsmatige context doorslaggevend en/ of bepalend is ten aanzien van de geformuleerde alternatieven. De Raad vraagt dit te expliciteren en/of te verduidelijken. De Raad meent dat op basis van de intrinsieke waarde van de alternatieven een effectieve keuze tussen de eerste vier alternatieven kan worden gemaakt. Het vijfde alternatief daarentegen, is volgens de Raad slechts een alternatief wanneer de andere alternatieven niet in aanmerking worden genomen. In dit laatste geval lijkt het aangewezen de woonfunctie op de plaats van Klein Rusland te verlaten (en een andere ontwikkeling / bestemming te verkiezen). In het vooropgestelde vijfde alternatief is dan enkel het verzekeren van het (sociaal) aanbod voor de bewoners een criterium bij de keuze van de locatie, waarbij het niet duidelijk is of het uitgangspunt om een gemengd project te realiseren wordt aangehouden.
4.4 BEWONERSPARTICIPATIE Het is volgens de Raad van belang om bij de afweging van de alternatieven en het verder procesverloop de bewoners te betrekken (en rekening te houden met de door hen geformuleerde bekommernissen). De AON maakt gewag van de bewonersbetrokkenheid op verschillende momenten van het proces. De Raad kan deze werkwijze onderschrijven. Verder moet volgens de Raad ernaar gestreefd worden het sociaal opzet van de wijk te behouden (naast de erfgoedwaarde zoals vooropgesteld in de AON studie). Het oorspronkelijk concept van de tuinwijk benadrukt specifieke uitgangspunten: naast de betaalbaarheid drukt het wonen eveneens het waarborgen van sociale cohesie en het realiseren van een gemeenschapsgevoel uit1. Ongeacht de finale keuze van het alternatief lijkt het de Raad wenselijk hiermee rekening te houden, en in het bijzonder na te gaan wat de visie hieromtrent is van de huidige en toekomstige bewoners.
4.5 DISCIPLINES EN EFFECTENGROEPEN Het AON omschrijft de methodologie om de strategische effecten te kunnen onderzoeken. De Raad meent dat de vooropgestelde methodologie toelaat verschillende alternatieven te beoordelen. De Raad wenst evenwel enkele kanttekeningen te plaatsen. Het is volgens de Raad niet duidelijk of alle aangehaalde disciplines een gelijkwaardig gewicht moeten toebedeeld krijgen (bv. kan de vraag gesteld worden of de discipline ‘mens’ niet een ruimer gewicht moet krijgen). Verder meent de Raad dat een aantal onzekerheden en mogelijke ingrepen in de omgeving de ruimtelijke kwaliteit en de leefbaarheid in meer of mindere mate zullen beïnvloeden. Het bestaan van deze onzekerheden kan de vooropgestelde
1
Zie ook M. Smets de ontwikkeling van de tuinwijkgedachte in België, Mardaga, Brussel,1977 , p.96 e.v.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 7
briefadvies alternatievenonderzoek project Klein Rusland
30.03.2017
effectenbeoordeling enigszins op de helling zetten. Het is volgens de Raad niet duidelijk hoe hiermee zal worden omgegaan in het verdere procesverloop.
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 30.03.2017
briefadvies alternatievenonderzoek project Klein Rusland
pagina 7 van 7