Onderzoeksrapport Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst
Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren. Onderzoeksrapport van een toevalsvondst. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 232 AUTEURS Alain Vanderhoeven, Geert Vynckier & Brigitte Cooremans JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Gonda Callaert OMSLAGILLUSTRATIE Vondsten concentratie en zicht op het profiel Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Alain Vanderhoeven agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/JYHJ6560 ISSN 1371-4678 D/2022/3241/253 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 14
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
2022
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
EEN TOEVALSVONDST AAN DE FONTEINDREEF TE TONGEREN Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
ALAIN VANDERHOEVEN, GEERT VYNCKIER & BRIGITTE COOREMANS
INHOUD 1
ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT .............................................................. 5
2
AANLEIDING, UITVOERING EN SITUERING VAN HET ONDERZOEK .............................. 6
3
HET ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK ............................................................................. 8
3.1
BESCHRIJVING ........................................................................................................................... 9
3.2
ANALYSE VAN EEN ZEEFMONSTER VOOR PLANTAARDIGE RESTEN ....................................... 11
4
INTERPRETATIE EN CONCLUSIE.................................................................................. 12
5
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................. 14
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 14
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
2022
1 ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT Tongeren 2014 Fonteindreef: TO14FO Uitvoerder
agentschap Onroerend Erfgoed
Veldwerkleider en erkenningsnummer erkende archeoloog
Alain Vanderhoeven OE/ERK/Archeoloog/2015/00001
Beheer en plaats van geregistreerde data en opgravingsdocumentatie
Archief – agentschap Onroerend Erfgoed – Gustaaf Levisstraat 45, 1800 Vilvoorde Herman Teirlinck gebouw, Havenlaan 88bus5, 1000 Brussel
Beheer en plaats van vondsten en monsters
Depot – agentschap Onroerend Erfgoed – Gustaaf Levisstraat 45 1800 Vilvoorde
Dossier- en vergunningsnummer
8-2014-014 en 2014/092
Site-naam
TO14FO (Tongeren 2014 Fonteindreef)
Locatie (provincie, gemeente, deelgemeente, plaats)
Limburg–Tongeren–Fonteindreef
Kadasterperceel (gemeente, afdeling, sectie, perceelnummer(s)
Tongeren, 7e afdeling, sectie A, perceelsnummer(s) 618F, 656H en 657C
Bounding Box
Punt 1: X: 226115.57m Y: 164520.76m Punt 2: X: 226123.60m Y: 164524.78m
Begin- en einddatum van uitvoering van het onderzoek
03/03/2014 – 04/03/2014 (terreinwerk)
Administratief toezicht
agentschap Onroerend Erfgoed: Steven Mortier
Rapportage
Alain Vanderhoeven, Geert Vynckier en Brigitte Cooremans
Terreinwerk
Alain Vanderhoeven Jos Wijnants Rudi Roosen
Fotografie
Alain Vanderhoeven
Opmetingen
Alain Vanderhoeven
Tekenwerk en plannen
Sylvia Mazereel Johan Van Laecke
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
pagina 5 van 14
2 AANLEIDING, UITVOERING EN SITUERING VAN HET ONDERZOEK1 Op zondag 02/03/2014 meldde dhr. Jan Box de toenmalige Tongerse stadsarcheologe Hadewijch Van Rechem (†) en het agentschap Onroerend Erfgoed de ontdekking van vermoedelijk Romeinse resten tijdens werken aan de Fonteindreef/Oude Fonteinweg te Tongeren (fig. 1 en 2). Daar werd op dat ogenblik, na afbraak van de gebouwen van het failliet verklaarde themapark ‘Het Land van ooit’, het Pliniuspark aangelegd. De waarneming gebeurde tegen de avond. Het betrof een grijskleurig grondspoor en verspreide vondsten, met name vuursteen-, dakpan- en aardewerkfragmenten. Het spoor en de vondsten kwamen aan het licht tijdens de afgraving van aangevulde gronden tot op vrijwel het niveau van de natuurlijke ondergrond.
Figuur 1: situering van de vondstlocatie op het topografische plan. (AGIV)
1
Bij het opstellen van dit verslag kregen we assistentie van Jan Box (vondstmelder) en Steven Vandewal (stadsarchivaris Tongeren) waarvoor onze dank. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 14
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
2022
Figuur 2: situering van de vondstlocatie op het GRB. (AGIV)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
pagina 7 van 14
3 HET ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK Op maandag 03/03/2014 en dinsdag 04/03/2020 werd op de vindplaats een zone afgebakend, met daarin een werkvlak, aangelegd op het niveau waarop de week voordien het terrein was afgegraven (fig. 3). Het zo gecreëerde werkvlak had de vorm van een rechthoek van ca. 4 x 8 m (fig. 4 en fig. 5). Figuur 3: overzicht van de toevalsvondstregistratie. (© agentschap Onroerende Erfgoed)
Figuur 4: kadaster met inplanting van de onderzochte zone: A: wegen en paden; B: Fonteinbeek en vijvers; C: ligging van het onderzochte werkvlak; D: gebouwen. (© agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 14
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
2022
Figuur 5: vlak- en profieltekening van de onderzochte zone.
3.1 BESCHRIJVING Slechts op één plek tekende zich een wat donkerdere verkleuring af, die na couperen maar enkele cm diep was en bijgevolg geen uitgraving kon geweest zijn. Het spoor was voor het overige vondstenloos (fig. 5: 1). Verspreid over het gehele werkvlak kwamen kleine hoeveelheden vondsten aan het licht (fig. 6). Het betrof fragmenten vuursteen, kiezel, Romeinse dakpanfragmenten en een klein aantal extreem verroeste fragmenten van Romeinse ijzeren nagels. Ander materiaal werd niet aangetroffen, maar kan wel vermoed worden. De vondstmelder Jan Box had immers enkele dagen voordien een fragment van een Romeinse wrijfschaal en (post)middeleeuwse aardewerkfragmenten herkend. De verspreiding was onregelmatig. Figuur 6: overzicht van het werkvlak (© agentschap Onroerende Erfgoed).
Slechts éénmaal tekende zich een meer uitgesproken concentratie af (fig. 5: 2 en fig. 7). Dit laatste moeten we als een toeval beschouwen. De concentratie werd immers niet door de aanwezigheid van één of andere uitgraving afgebakend. Het vondstenspectrum kan bijgevolg als typisch voor de gehele vrijgelegde laag beschouwd worden. Deze laag bestond uit grijsbruine zandige leem, waarin naast voornoemde vondsten nog kleine houtskoolfragmenten zichtbaar waren. Aan de zuidelijke/noordelijke korte zijde van het werkvlak werd een profiel aangelegd om naar de diepte van ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
pagina 9 van 14
het nog bewaard gedeelte van de laag zandige leem te peilen (fig. 5 en fig. 8). Uit dat profiel bleek dat de laag in de onderzochte zone nog een dikte van ca. 10 à 15 cm had en rustte op de natuurlijke ondergrond die uit geelkleurig zand bestond. De geringe dikte van het bewaard gebleven pakket zandige leem kondigde zich al in het werkvlak aan. Daarin waren regelmatige sporen van bioturbatie (mollengangen) zichtbaar, gevuld met het gele zand van de natuurlijke ondergrond. Overigens was in het profiel geen spoor van een oude bodem bewaard, waaruit blijkt dat er een belangrijke afgraving had plaatsgevonden voor de laag zandige leem met verspreid vondstmateriaal er gedeponeerd werd. Figuur 7: vondstconcentratie (© agentschap Onroerende Erfgoed).
Figuur 8: overzicht van het profiel (© agentschap Onroerende Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 14
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
2022
3.2 ANALYSE VAN EEN ZEEFMONSTER VOOR PLANTAARDIGE RESTEN In het vlak werd een zeefmonster van 10 liter grond genomen, dat vervolgens op een zevenstel met maaswijdten van 5 mm, 2 mm en 0,5 mm nat werd uitgezeefd. De gedroogde residus werden vervolgens uitgezocht op plantaardige macroresten. Er werden hoofdzakelijk onverkoolde plantaardige resten aangetroffen (tabel 1). Gezien de bewaringswijze en soortensamenstelling moet het materiaal als recent en intrusief beschouwd worden.
Spoor Inventaris Mogelijke gebruiksplanten Secale cereale Wilde planten Aphanes arvensis (ov) Betula sp. (ov) Capsella bursa-patoris (ov) Chenopodium album Chenopodium album (ov) Chenopodium ficifolium (ov) Daucus carota (ov) Mentha aquatica/arvensis (ov) Polygonum aviculare (ov) Rubus sp. fr. Rumex sp. Rumex sp. (ov) Urtica dioica (ov) takjes/worteltjes (ov)
zonder nummer x
rogge
x x x x x x x x x x x x x
grote leeuwenklauw berk herderstasje melganzenvoet melganzenvoet stippelganzenvoet wilde peen water- en/of akkermunt varkensgras braam zuring zuring grote brandnetel
x
Tabel 1: inventaris van de plantaardige macroresten uit een 10 liter monster uit de aangetroffen ophogingslaag. De resten zijn verkoold, tenzij anders aangegeven (ov).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
pagina 11 van 14
4 INTERPRETATIE EN CONCLUSIE Uit de voorgaande beschrijving van de vindplaats en uit de analyse van het zeefmonster blijkt dat we te maken hebben met het laatste restant van een ophogingslaag, relatief recent aangebracht, nadat er voordien al een afgraving had plaatsgevonden. Wanneer deze activiteiten gedateerd moeten worden is niet meer te achterhalen. Het terrein heeft de jongste eeuwen een betrekkelijk bewogen gebruiksgeschiedenis gekend. De site wordt al eeuwenlang geïdentificeerd met een geneeskrachtige bron, vermeld door Plinius de Oudere en door hem in de civitas Tungrorum gelokaliseerd2. Deze vereenzelviging is evenwel niet onbetwist 3. Ook Spa maakt aanspraak op identificatie met de door Plinius vermelde bron. De oudste vermeldingen van infrastructuur op de site van de huidige Pliniusbron dateren uit de 18de eeuw. Een tekening uit die tijd, nu bewaard in het Rijksarchief te Hasselt, toont een gebouw, te midden van met bomen afgezette dreven (fig. 9). Wellicht was dit het gebouwd dat in 1829 dermate in verval was geraakt, dat het Tongers stadsbestuur besliste het door een drankhuis of casino, een gebouw in classicistische stijl, te vervangen (fig. 10). In de daaropvolgende jaren liet de stad bijkomende verfraaiingswerken uitvoeren, maar in de tweede helft van de 19de eeuw geraakte de site weer in verval. In 1918 werd er een limonadefabriek opgericht, die op haar beurt weer een neergang kende. In 1971 liet de stad Tongeren het historische gebouw in classicistische stijl afbreken. Op het terrein verschenen toen onder meer een tennishal en een camping. De laaggelegen terreingedeelten werden aanzienlijk opgehoogd met sterk vervuild stadspuin. Begin 21ste eeuw werd vervolgens het themapark ‘Het Land van ooit’ aangelegd, dat evenwel geen lang leven beschoren was. Het park ging spoedig failliet en de site bleef enige tijd ongemoeid, tot beslist werd er een stadspark en zwembad aan te leggen4. Deze werken waren de aanleiding voor de vondstmelding. Figuur 9: 18de-eeuwse plattegrond van de Pliniusbron (© Rijksarchief Hasselt).
2
Plin., Nat. Hist. XXXI, 8, 12. Het vroegste historisch overzicht is van de hand van Driesen (1856), waarvan later een samenvatting en aanvulling werd gepubliceerd (Meyers 2001). 4 In het kader daarvan werd een archeologienota opgesteld (Klerkx & Cammaer 2012). 3
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 14
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
2022
Figuur 10: foto van de Pliniusbron in de eerste helft van de 20ste eeuw (© Stadsarchief Tongeren).
De Fonteinbeek die de site relatief dichtbij het onderzochte werkvlak doorkruist, werd in de loop der jaren herhaaldelijk gekanaliseerd. Het gehele terrein bevat resten van rioleringen, drainages en resten van andere nutsleidingen. Op het eerste gezicht is de kans op het aantreffen van sporen uit het verre en nabije verleden gering. Maar inmiddels heeft de archeologische begeleiding van de aanleg van ‘Het Land van Ooit’ heel wat sporen uit het verleden aan het licht gebracht5. Het hele gebied werd aan een archeologisch bureauonderzoek, een boorcampagne en een verkennend proefsleuvenonderzoek onderworpen, maar alleen de zone waar het hoofdgebouw van het themapark zou verschijnen, werd opgegraven. Deze opgraving werd aansluitend nog uitgebreid met een toevalsvondstregistratie 6. Uit diverse prehistorische en historische perioden werden vondsten en sporen aangetroffen. In chronologische volgorde betreft het verspreide vondsten uit het midden paleolithicum, een nederzetting van een Federmesser cultuur, andermaal verspreide vondsten uit het midden neolithicum, spiekers en ondergrondse silo’s uit de ijzertijd, een greppel uit de Romeinse tijd, ontginningssporen uit de late middeleeuwen en mogelijk een geschutstelling. Ondanks de vele verstoringen die het terrein in het recente verleden heeft ondergaan dienen we bij toekomstige werken op onze hoede te zijn voor de aanwezigheid van prehistorische en historische sporen en vondsten. Om die reden is de toevalsvondstregistratie van 2014 een gerechtvaardigde onderneming geweest, teneinde de kans niet te verspelen het onvermoede alsnog te leren kennen.
5 6
Nales & Bink 2005; Bink 2007. Vynckier 2006.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
pagina 13 van 14
5 BIBLIOGRAFIE BINK M. 2007: Tongeren. Plinius-terrein. Archeologisch onderzoek van resten uit het laat paleolithicum, de ijzertijd en de nieuwe tijd, BAAC Rapport 06.177, ’s-Hertogenbosch/Deventer. DRIESEN F. 1856: La fontaine de Pline à Tongres, Bulletin de la Société Scientifique et Littéraire du Limbourg 3, 61-112. KLERKX L. & CAMMAER C. 2012: Archeologische prospectie met betrekking tot de inrichting van de Fonteinbeek en de Ruischenbergwijer op de voormalige Pliniussite. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van NV Plinius, ARON Rapport 157, Sint-Truiden. MEYERS A. 2001: De Pliniusfontein te Tongeren. Samenvatting van het artikel van de heer François Driesen verschenen in BSSL III (1856) blz. 67-97 en annex blz. 105-118, Tongerse Annalen 15, 2, 27-27. NALES T. & BINK M. 2005: Tongeren. Plangebied De Locht - Hasseltsesteenweg - Mulkerweg, Fase 1. Inventariserend archeologisch veldonderzoek: A: Karterende fase; B: Waarderende fase, BAAC Rapport 04.259 en 05.113, ’s-Hertogenbosch/Deventer. Plin., Nat. Hist. XXXI, 8, 12 = JONES W.H.S. (trad.) 1963: Pliny Naturalis History VII. Books 28-32, The Loeb Classical Library 418, Cambridge Mass./London. VYNCKIER G. 2006: Activiteiten VIOE-Tongeren ter hoogte van de hoofdparking op het Pliniusproject te Tongeren, Tongeren/Brussel.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 14
Een toevalsvondst aan de Fonteindreef te Tongeren
2022