Issuu

Onderzoeksrapport Laat- en postmiddeleeuwse sporen aan de Klapstraat te Aalst (Oost-Vlaanderen) Eindverslag van een toevalsvondst

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Laat- en postmiddeleeuwse sporen aan de Klapstraat te Aalst (Oost-Vlaanderen) Eindverslag van een toevalsvondst Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 182 AUTEURS Koen De Groote, Jan Moens,Niels Jennes, An Lentacker, Anton Ervynck, Brigitte Cooremans, Koen Deforce & Wim Wouters JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Zicht op de talrijke kuilen in het projectgebied. Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Koen De Groote agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/155 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

LAAT- EN POSTMIDDELEEUWSE SPOREN AAN DE KLAPSTRAAT TE AALST (OOST-VLAANDEREN) Eindverslag van een toevalsvondst //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

KOEN DE GROOTE, JAN MOENS, NIELS JENNES, AN LENTACKER, ANTON ERVYNCK, BRIGITTE COOREMANS, KOEN DEFORCE & WIM WOUTERS

INHOUD 1 2 3

ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT .............................................................. 5 INLEIDING..................................................................................................................... 8 DE ONDERZOEKSOPDRACHT ...................................................................................... 10

3.1 3.2 3.3

ALGEMENE BEPALINGEN........................................................................................................ 10 DE VRAAGSTELLINGEN MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE .......................... 11 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN .................................................................... 11

4 5

WERKWIJZE EN OPGRAVINGSSTRATEGIE .................................................................. 11 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT .................................................... 14

5.1 5.2 5.3

RUIMTELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT ........................................................................ 14 HISTORISCHE CONTEXT .......................................................................................................... 16 ARCHEOLOGISCHE CONTEXT.................................................................................................. 24

BESCHRIJVING VAN DE SITE ....................................................................................... 27

6.1 6.2

STRATIGRAFIE......................................................................................................................... 27 SPOREN EN STRUCTUREN ...................................................................................................... 29

6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.2.5 6.2.6 6.2.7

ALGEMEEN ............................................................................................................................................... 29 KUILEN .................................................................................................................................................... 30 GREPPEL .................................................................................................................................................. 41 MUURRESTEN ........................................................................................................................................... 42 WATERPUTTEN.......................................................................................................................................... 42 BEERPUT .................................................................................................................................................. 44 VLEKKEN, NATUURLIJKE VERKLEURINGEN EN RECENTE SPOREN ............................................................................ 44

6.3

DE VONDSTEN ........................................................................................................................ 45

6.3.1 6.3.2 6.3.3 6.3.4 6.3.5 6.3.6 6.3.7 6.3.8 6.3.9 6.3.10 6.3.11

INLEIDING................................................................................................................................................. 45 AARDEWERK ............................................................................................................................................. 45 GLAS ....................................................................................................................................................... 94 METAAL................................................................................................................................................... 95 MUNTEN................................................................................................................................................ 102 DIERLIJKE RESTEN..................................................................................................................................... 103 IVOOR ................................................................................................................................................... 123 ZADEN EN VRUCHTEN ............................................................................................................................... 124 POLLEN .................................................................................................................................................. 134 HOUTSKOOL ........................................................................................................................................... 134 BOUWMATERIAAL EN NATUURSTEEN ........................................................................................................... 136

7 8 9 10

INTERPRETATIE EN SYNTHESE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE.............................. 140 ALGEMEEN BESLUIT ................................................................................................. 142 BEWARING EN DEPONERING VAN HET ARCHEOLOGISCH ENSEMBLE .................... 142 BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................... 143

10.1 10.2

LITERATUUR ......................................................................................................................... 143 INTERNETBRONNEN ............................................................................................................. 148

11 12 13 14

PLATEN ..................................................................................................................... 149 BIJLAGE 1 – SPORENLIJST ......................................................................................... 152 BIJLAGE 2 – VONDSTENLIJST .................................................................................... 158 BIJLAGE 3 – FOTOLIJST ............................................................................................. 161

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

1 ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT Toevalsvondst Aalst – Klapstraat - 17/AA.KL Projectcode: 2017 J 367 Uitvoerder

agentschap Onroerend Erfgoed Vlaams Erfgoed Centrum

Veldwerkleider en erkenningsnummer erkende archeoloog

Jan Moens - OE/ERK/Archeoloog/2015/00001

Beheer en plaats van geregistreerde data en opgravingsdocumentatie

Archief – agentschap Onroerend erfgoed – Havenlaan 88 - bus 5, 1000 Brussel

Beheer en plaats van vondsten en monsters

Tot de oplevering van het eindrapport depot van het agentschap Onroerend Erfgoed – G. Levisstraat 45, 1800 Vilvoorde. Daarna wordt het archeologisch ensemble overgedragen aan het erkend onroerend erfgoeddepot van Solva – Industrielaan 25B – 9320 Erembodegem-Aalst.

Toevalsvondst- en dossiernummer

Toevalsvondst ID 195

(https://id.erfgoed.net/archeologie/toevalsvondsten/195)

Dossier iD 194

(https://id.erfgoed.net/dossier/194)

Projectcode 2017 J 367 Site-naam

17/AA.KL (2017 - Aalst - Klapstraat)

Locatie (provincie, gemeente, deelgemeente, plaats)

Oost-Vlaanderen – Aalst - Aalst – Klapstraat.

Kadasterperceel (gemeente, afdeling, sectie, perceelnummer(s)

Aalst – 1e Afd – Sectie A – perceel 1651A en 1655B

Coördinaten Lambert72

X: 126.971,74859133; Y: 126.971,74859133 X: 126.990,31187127; Y: 180.682,85926154 X: 127.008,48841621; Y: 180.695,62151649 X: 126.994,30813292; Y: 180.724,11099473

Oppervlakte van het projectgebied

ca. 484 m²

Begin- en einddatum van uitvoering van het onderzoek

06/11/2017 – 16/11/2017

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 5 van 175

Relaties

De site is gelegen in het stadscentrum van Aalst, net buiten de 11de-eeuwse omwalling. Aan de overkant van de Klapstraat bevindt zich de site SintJozefscollege (CAI 154.552). In het zuidoosten grenst het terrein aan de site Louis D’Haeseleerstraat I (CAI 150.320).

Trefwoorden

Oost-Vlaanderen – Aalst – Klapstraat. Archeologische sporen en uitgravingen – Kuilen. Archeologische sporen en uitgravingen – Paalsporen. Archeologische objecten – Bouwmaterialen/Vaatwerk/Versieringsonderdelen van voorwerpen. Materialen – Organisch materiaal – Botmateriaal/Plantaardig materiaal. Gebouwen en structuren – Onderdelen van gebouwen en structuren – Kelders – Beerputten. Middeleeuwen – Nieuwe Tijd. Toevalsvondst.

Administratief toezicht

agentschap Onroerend Erfgoed Toevalsvondst dossier ID 194

Auteurs

Koen De Groote, OE Jan Moens, OE Niels Jennes, Vlaams Erfgoed Centrum An Lentacker, OE Anton Ervynck, OE Brigitte Cooremans, OE Koen Deforce, OE Wim Wouters, Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen

Terreinwerk

Jan Moens, OE Koen De Groote, OE Marnix Pieters, OE Niels Jennes, Vlaams Erfgoed Centrum Dominick Van den Notelaer, Vlaams Erfgoed Centrum Annick Brinkman, Alef Archeowerk Meta Keemink, Alef Archeowerk

Opmetingen

Niels Jennes, Vlaams Erfgoed Centrum

Fotografie

Koen De Groote, OE Jan Moens, OE Kris Vandevorst, OE

Studie aardewerk & glas

Koen De Groote, OE

Studie metaalvondsten

Jan Moens, OE

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Studie dierlijk bot

An Lentacker, OE Anton Ervynck, OE Wim Wouters, Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen

Studie zaden & vruchten

Brigitte Cooremans, OE

Studie pollen & houtskool Koen Deforce, OE Determinatie munten

Luk Beeckmans

Tekeningen vondsten

Sylvia Mazereel, OE

Foto’s vondsten

Kris Vandevorst, OE

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 7 van 175

2 INLEIDING Op 29 oktober 2017 kwam bij het agentschap Onroerend Erfgoed een melding binnen van een toevalsvondst ter hoogte van de Klapstraat in Aalst (fig. 1-3). Bij graafwerken voor de uitbreiding van het Sint-Jozefscollege werden verschillende archeologische sporen en vondsten opgemerkt. Een evaluatie op het terrein door de verantwoordelijke archeoloog van het agentschap maakte duidelijk dat het om een grote hoeveelheid waardevolle sporen en vondsten ging, die een registratie noodzakelijk maakte. In het kader van een raamovereenkomst tussen het agentschap Onroerend Erfgoed en het Vlaams Erfgoed Centrum bvba (VEC) werd een team van archeologen van het VEC aangesteld om het onderzoek van het agentschap te ondersteunen. Alle aangetroffen sporen werden geregistreerd en volledig opgegraven. Een selectie hiervan werd bemonsterd voor natuurwetenschappelijk onderzoek. De registratie ging door van maandag 6 tot donderdag 16 november 2017. In dit eindverslag worden de verschillende aangetroffen sporen en structuren besproken, alsook de archeologische en historische voorkennis van dit stadsgedeelte. De resultaten van de studie van de verschillende vondstencategorieën zijn eveneens in dit verslag opgenomen. De vondsten worden tot de oplevering van het eindverslag bewaard in het depot van het agentschap Onroerend Erfgoed. Daarna zullen deze in permanente bruikleen overgedragen worden aan het erkend onroerend erfgoeddepot van Solva – Industrielaan 25B – 9320 Erembodegem-Aalst. Fig. 1: Detail van de Basiskaart Vlaanderen (GRB) met aanduiding van de onderzochte zone (© Agiv).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 2: Aanduiding van het onderzochte gebied op het kadasterplan (detail GRB) (© Agiv).

Fig. 3: Aanduiding van het onderzochte gebied op een luchtfoto (Luchtfoto Vlaanderen, winter 20132015 © Agiv).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 9 van 175

3 DE ONDERZOEKSOPDRACHT 3.1 ALGEMENE BEPALINGEN Het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vermeldt het volgende in verband met toevalsvondsten, onder Hoofdstuk 5. Archeologie - Onderafdeling 4. Toevalsvondsten: Art. 5.1.4. Iedereen die, op een ander moment dan bij het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek, een archeologische opgraving of het gebruik van een metaaldetector, een roerend of onroerend goed vindt waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het archeologische erfgoedwaarde heeft, is verplicht daarvan binnen drie dagen aangifte te doen bij het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. In voorkomend geval brengt het agentschap de zakelijkrechthouder en de gebruiker van de betrokken percelen, als ze niet de vinder zijn, en de gemeenten waar de vondsten worden gedaan ervan op de hoogte dat er vondsten zijn gedaan die vermoedelijk archeologische erfgoedwaarde hebben en wat de rechtsgevolgen daarvan zijn. De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte: 1° de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren; 2° de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen; 3° de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. Na het onderzoek, vermeld in het derde lid, 3°, kan het agentschap de termijn van tien dagen inkorten of verlengen. Het agentschap brengt de zakelijkrechthouder en de gebruiker daarvan per beveiligde zending op de hoogte. Na het verstrijken van de termijn zijn de zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder niet langer onderworpen aan het passiefbehoudsbeginsel voor archeologisch erfgoed voor wat betreft de gemelde vondst.

De Memorie van Toelichting van het Onroerenderfgoeddecreet vult aan:

Artikel 5.1.4. (…) De bij decreet opgelegde bewaarmogelijkheden blijven gedurende tien dagen van kracht. Gedurende deze periode beschikt de Vlaamse overheid over de nodige tijd om de noodzakelijke vaststellingen te doen of te laten doen op het terrein. De Vlaamse overheid werkt zoveel mogelijk samen met de betrokken onroerenderfgoedgemeente(n). Op basis van de terreinevaluatie kan de Vlaamse overheid de termijn van tien dagen verlengen of inkorten. Eventuele financiële tegemoetkomingen als gevolg van een termijnverlenging kunnen in uitvoeringsbesluiten worden behandeld (zoals bepaald in artikel 10.3.3). Omdat deze financiële tegemoetkomingen volledig voor rekening van de Vlaamse overheid zijn, is de Vlaamse administratie volledig voor het proces van toevalsvondsten bevoegd.

Het Onroerenderfgoedbesluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2014 betreffende de uitvoering van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (gewijzigd bij besluit van de Vlaamse Regering van 4 december 2015) vervolledigt als volgt: Artikel 5.5.4. Met toepassing van artikel 5.1.4 van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en in afwijking van artikel 5.5.1 tot en met artikel 5.5.3 van dit besluit geldt voor archeologische vooronderzoeken met ingreep in de bodem en archeologische opgravingen die volgen op een toevalsvondst en uitgevoerd worden door het agentschap, een onmiddellijke toelating.

Een toevalsvondst dient steeds op korte termijn behandeld te worden. Hierdoor beperkt de onderzoeksopdracht zich tot het evalueren van het bodemarchief en het ex situ bewaren van mogelijk archeologisch materiaal dat dreigt vernietigd te worden. Binnen de context van een toevalsvondst kan een voorafgaandelijk bureauonderzoek niet plaatsvinden. Dit bureauonderzoek dat de landschappelijke, bodemkundige, historische en archeologische voorkennis van de vindplaats verzamelt, is noodzakelijkerwijze na het terreinonderzoek gebeurd; de resultaten hiervan zijn in dit eindverslag opgenomen (zie hoofdstuk 5).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

3.2 DE VRAAGSTELLINGEN ARCHEOLOGISCHE SITE -

MET

BETREKKING

TOT

Wat is de aard van de archeologische sporen? Wat is de onderling relatie van de aangetroffen lagen en kuilen en wat is hun relatie ten opzichte van de topografie van het terrein? Wat is de relatie van de aangetroffen sporen en resten met de bestaande archeologische kennis van het gebied? Kan er een fasering in de sporen onderscheiden worden? Behoren de resten tot één of meerdere periodes? Kunnen de archaeologica bijdragen tot de interpretatie van de structuren en hun datering? Kunnen de aangetroffen vondsten inzichten opleveren over de status, levenswijze, sociale, economische en culturele achtergrond van de gebruikers? Levert het vondstmateriaal nieuwe inzichten op met betrekking tot de bewoningsgeschiedenis van de site in het bijzonder en de stad Aalst in het algemeen?

3.3 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN De randvoorwaarden noodzakelijk voor het onderzoek van een toevalsvondst worden beschreven in artikel 5.1.4. van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013: ‘De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren, de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen, de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap’. Deze voorwaarden werden door de zakelijkrechthouder correct nageleefd. Daarnaast kon in overleg met de bouwheer en de uitvoerders van de werken op het terrein de timing en uitvoeringswijze van de werken en het archeologisch onderzoek voldoende op elkaar afgestemd worden. De werken dienden daarom niet stilgelegd of vertraagd te worden voor het onderzoek.

4 WERKWIJZE EN OPGRAVINGSSTRATEGIE De onderzoekszone werd aangeduid als één werkput, met een totale oppervlakte van ongeveer 484 m². Tijdens de graafwerken werd het vlak waarin de sporen zichtbaar waren reeds grotendeels machinaal blootgelegd. Om de leesbaarheid van de sporen te bevorderen werd het vlak volledig manueel opgeschaafd. Daaropvolgend zijn de sporen gefotografeerd, voorzien van een spoornummer, ingekrast en opnieuw gefotografeerd. Vervolgens zijn de sporen digitaal ingemeten en uitvoerig beschreven met behulp van een rTS (robotic Total Station). Naast de putomtrek zijn op regelmatige afstanden vlak- en maaiveldhoogtes ingemeten. Na het inmeten en het beschrijven van de sporen werd overgegaan tot de spoorbewerking. Alle aangetroffen sporen zijn hierbij met de hand gecoupeerd. Een selectie werd volgens de kwadrantenmethode uitgegraven. Alle coupeprofielen zijn gefotografeerd, ingetekend op schaal 1:20 en beschreven. Een selectie van de sporen, namelijk deze die enig materiaal opleverden, werd al schavend afgewerkt. Waar het nuttig leek zijn sommige sporen bemonsterd voor natuurwetenschappelijk onderzoek.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 11 van 175

Profielen zijn handmatig opgeschaafd en vervolgens gefotografeerd met bijhorende gegevens. Nadien werden deze getekend op schaal 1:20 en beschreven, en werd een meetpunt met gekende x-, y- en zwaardes digitaal ingemeten.

Fig. 4: Algemeen grondplan van de aangesneden sporen.

Tijdens de opgraving zijn in totaal 119 spoornummers uitgedeeld (fig. 4-5). De aangetroffen sporen zijn geïnterpreteerd als greppel (GR), kuil (KL), paalkuil (PK), beerput (BPT), waterput (WA), muur (MR), muurinsteek (MI), vlek (VLK), recente verstoring (REC) en natuurlijke verkleuring (NV). Behalve de recente verstoringen en de natuurlijke verkleuringen kunnen de sporen worden ondergebracht in de middeleeuwen en de nieuwe tijd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 5: Overzichtsfoto van de sporen in het vlak in het centrale en zuidoostelijk deel van het perceel.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 13 van 175

5 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT 5.1 RUIMTELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT Het plangebied is gelegen in het stadscentrum van Aalst, ongeveer 150 m ten zuiden van de SintMartinuskerk. Het bevindt zich ter hoogte van de Klapstraat aan de overzijde van het Sint-Jozefscollege (huisnummers 7-13) (fig. 1-3). De totale oppervlakte van het eigenlijke projectgebied bedraagt ca. 778 m², waarop het Sint-Jozefscollege een uitbreiding van hun scholencomplex plande. In totaal kon ca. 484 m² onderzocht worden vanaf een diepte tussen 1,12 en 1,69 m onder het straatniveau. De bovenliggende lagen waren reeds volledig afgegraven tot op de moederbodem, waardoor enkel de diepere structuren nog voor onderzoek beschikbaar waren. De zone waar de torenkraan geplaatst was, twee reeds aangebrachte betonnen cisternes en een toegangszone aan de straatkant waren niet meer vrij voor onderzoek. Fig. 6: Locatiekaart van het plangebied op de tertiaire kaart (© Agiv).

Op de tertiaire kaart staat het plangebied gekarteerd onder de Formatie van Kortrijk (fig. 6). Deze formatie bestaat uit door de zee afgezette kleilagen uit het Vroeg-Eoceen (56 - 47,8 miljoen jaar geleden). Binnen het plangebied is in de ondergrond het Lid van Aalbeke terug te vinden, dat te herkennen is aan zijn donkergrijze tot blauwe, glimmerhoudende klei.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 7: Locatiekaart van de onderzochte zone op de quartairgeologische kaart (© Agiv).

Binnen het grootste gedeelte van het plangebied is volgens de quartairgeologische kaart profieltype 3 terug te vinden (fig. 7). Hier worden fluviatiele afzettingen uit het Weichseliaan (meer bepaald de oude Dender) afgesloten door eolische afzettingen uit het Weichseliaan, mogelijk Vroeg-Holoceen. De eolische afzettingen betreffen in dit geval (sterk zandige) zandleem. In het uiterste zuidoosten van het plangebied vertoont de quartairgeologische kaart profieltype 3a. Hier zijn bovenop de hierboven besproken sequenties nog fluviatiele afzettingen uit het Holoceen, en mogelijk Tardiglaciaal terug te vinden. Deze zijn opnieuw afkomstig van de oude Dender. Op de bodemkaart valt het plangebied binnen bebouwde zone OB. Uitgezoomd op deze kaart is te zien dat Aalst nog net in de leemstreek ligt, op de grens met de zandleemstreek (fig. 8). Tot voor de werkzaamheden werd het plangebied in gebruik genomen door de jeugdbeweging KSA Sint-Jozef, die er hun lokalen hadden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 15 van 175

Fig. 8: Situering van de stad Aalst op de bodemkaart (© Agiv).

5.2 HISTORISCHE CONTEXT De eerste vermelding van Aalst vindt men terug in twee 9de-eeuwse eigendomslijsten van de abdij van Lobbes in Henegouwen, geschreven omstreeks 868-869. De bronnen beschrijven de bezittingen van de abdij per pagus waarin de vermelding staat van Alosta in de pagus Bracbatensis. Hierin wordt de villa Alost(a) beschreven als deel uitmakend van het domaniaal systeem waarbij de villa bestond uit een vroonhof met reserves en tenures. Boerderijen gelegen in de terra mansionara, gronden in het bezit van de heer, waren verplicht tot het leveren van diensten en het betalen in geld en natura 1. Tussen 1047 en 1050 werd het gebied tussen Dender en Schelde, tot dan toe deel uitmakend van het markgraafschap Ename binnen het hertogdom Brabant, als Rijks-Vlaanderen toegevoegd aan het graafschap Vlaanderen. Aalst werd de nieuwe hoofdplaats van dit gebied en kreeg een belangrijke bestuurlijke en verdedigende functie. De stad vormde een verdediging van de nieuwe oostgrens van het graafschap Vlaanderen. Een motteburcht werd opgericht op de rechteroever van de Dender. Boudewijn I van Aalst, via zijn moeder gelieerd met de graven van Vlaanderen, werd heer van Aalst. Vanaf 1166 zal de villa Alost door het uitsterven van de familie van Aalst rechtstreeks in handen komen van de Vlaamse graaf 2. Vanaf de tweede helft van de 11de eeuw ontwikkelde Aalst zich als stad. Tussen 1050 en 1128 werd het castrum uitgebouwd en de eerste stadsomwalling aangelegd. Deze omwalling had een D-shape vertrekkend van de Denderoever, in het noorden ter hoogte van het O.L.V.-hospitaal, en liep westelijk 1 2

De Groote 2013, 9. De Groote 2013, 13-18.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

rondom de Sint-Martinuskerk, via de Lange Zoutstraat verder onder het huidige Sint-Jozefscollege en (een deel van) de Klapstraat in het zuiden terug naar de Denderoever. Ze had een lengte van 750 m en omwalde een oppervlakte van ongeveer 6,5 ha. De omwalling bestond uit een walgracht van 15-17 m breed en 3,5-4 m diep, en een aarden wal van gemiddeld 13 m breed. In de tweede helft van de 12de eeuw werd binnen de omwalling de winterbedding van de Dender opgevuld en een kademuur gebouwd. Omstreeks 1200 werd een tweede stadsomwalling aangelegd. Deze had een lengte van 4 km, omwalde een oppervlakte van meer dan 50 ha en is in het stadsplan nog steeds herkenbaar (op de linker oever gereflecteerd in de Vaartstraat, Esplanadestraat, Vrijheidstraat, Vredeplein, Keizersplein, Zonnestraat en Houtmarkt). Hoewel de ambitie met het oog op een sterke bevolkingsgroei aanwezig was bleef deze uit tot in de 19de eeuw, met de industrialisering van de stad 3. Fig. 9: Locatie van het plangebied aangeduid op de historische kaart van Jacob van Deventer (ca. 1565).

De topografie van Aalst is vanaf het midden van de 16de eeuw te volgen op een aantal historische kaarten. Het oudste stadsplan, getekend door Jacob van Deventer (1558-1572), toont duidelijk dat het plangebied aan de zuidkant van de Klapstraat zich binnen de tweede, 13de-eeuwse stadsomwalling bevindt (fig. 9). Vanaf de Sint-Martinuskerk is de Pontstraat goed te volgen richting het zuiden met centraal in het westen de Klapstraat. Op de kaart is het thans verdwenen Walgrachtstraatje (in de bronnen vermeld vanaf 1442) of het later genoemde Kromme Elleboogstraatje (vanaf 1482) goed te zien. Dit straatje, dat aangesneden is bij archeologisch onderzoek in 2009, volgde het tracé van de Dvormige walgracht van de 11de-eeuwse stadsversterking 4. Het is duidelijk dat het plangebied net

3 4

De Groote 2013, 18-27. De Groote et al. 2010a, 18-19; De Groote et al. 2010b.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 17 van 175

buiten deze eerste stadsversterking valt. Midden 16de eeuw maakte het plangebied deel uit van een woonblok met bijhorende achtererven. Fig. 10: Locatie van het plangebied aangeduid op de historische kaart van Lodovico Guicciardini (ca. 1581).

Het stadsplan van Lodovico Guicciardini (1581) (fig. 10) geeft een min of meer vergelijkbare situatie weer waarbij het plangebied deel uitmaakte van een woonblok met bijhorende achtererven, gesitueerd binnen de 13de-eeuwse stadsomwalling. Het Kromme Elleboogstraatje is nog steeds aanwezig en ook de eerste stadsversterking is nog zichtbaar in het Aalsterse stratenpatroon. In de stedenatlas van Braun en Hoogenbergh (1588) werd de stad Aalst beschreven (fig. 11). Opnieuw is een vergelijkbare situatie te zien, maar dit keer veel gedetailleerder. De Pontstraat, Klapstraat en het Kromme Elleboogstraatje zijn goed herkenbaar. Het plangebied maakt deel uit van een woonblok met bijhorende achtererven. De schematische weergave van de woonblokken laat enerzijds smalle en diepe huizen zien en anderzijds ook huizen met een brede gevel die minder diep gebouwd zijn. De achtererven bevatten bomen en bijgebouwen. Of dit plan de werkelijke situatie laat zien kan echter betwijfeld worden en moet eerder als schematisch beschouwd worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 11: Locatie van het plangebied op de historische kaart van Braun en Hoogenbergh (ca. 1588).

In Flandria Illustrata van Antonius Sanderus, gepubliceerd tussen 1641 en 1644, is eveneens een stadsplan van Aalst opgenomen (fig. 12). De typische topografie van de stad, met de eerste en tweede stadsversterking, is hierbij nog duidelijk zichtbaar. Het huizenblok met de bijhorende achtererven worden in nog hogere mate van detail weergegeven, maar echter in een gelijkaardige schematische weergave zoals elders op het plan gebruikelijk is bij de gewone huizen. Nu is vooral ook de percelering goed zichtbaar. Op het kruispunt tussen de Klapstraat en het Kromme Elleboogstraatje is een gemeenschappelijke waterput te zien. Deze waterput is nog ondergronds bewaard en bevindt zich ter hoogte van de spaarboog die thans in de zuidelijke gevel van het Sint-Jozefscollege langsheen de Klapstraat zichtbaar is. Op het stadsplan van Philips de Dijn (1628) is de stad Aalst vanuit het noorden weergegeven. Ingezoomd op het plangebied is een gewijzigde situatie te zien (fig. 13). De Pont- en Klapstraat zijn nog goed zichtbaar, terwijl het Kromme Elleboogstraatje verdwenen is, waarschijnlijk na de komst van de Jezuïeten op deze terreinen. Opnieuw maakt het plangebied aan de Klapstraat deel uit van een reeks huizen met bijhorende achtererven bestaande uit tuinen met bomen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 19 van 175

Fig. 12: Locatie van het plangebied op de historische kaart van Antonius Sanderus (164144).

Fig. 13: Locatie van het plangebied op de historische kaart van Philips de Dijn (ca. 1628).

Op de kabinetskaart van Joseph de Ferraris (1771 – 1778) is te zien dat het woonblok ten noorden van de Klapstraat (deels) is verworven door de Jezuïeten. Het plangebied zelf maakt nog steeds deel uit van hetzelfde woonblok. De woningen zijn echter minder gedetailleerd weergegeven dan in de oudere historische kaarten. Dat de achtererven uit tuinen bestonden is wel op te merken (fig. 14).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 14: Locatie van het plangebied aangeduid op de Ferrariskaart (ca. 17711778).

De perceelskaart uit de Atlas der Buurtwegen (rond 1840) (fig. 15) toont een vrijwel gelijkaardige situatie als de Ferrariskaart. Wel is aan de noordzijde van de Klapstraat ook het internaat weergegeven dat gebouwd is in 1778. Fig. 15: Locatie van het plangebied aangeduid op de Atlas der Buurtwegen (1840).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 21 van 175

De historische kaarten gemaakt door Philippe Vandermaelen (1846-1854) laat het plangebied zien als één groot woonblok ten zuiden van de Klapstraat (fig. 16). De Popp-kaart (Atlas cadastral parcellaire de la Belgique - 1842-1879) toont een gelijkaardige situatie als op de Atlas der Buurtwegen. Fig. 16: Locatie van het plangebied aangeduid op de Vandermaelenkaart (1846-1854).

Fig. 17: Locatie van het plangebied aangeduid op het kadasterplan van Popp (1842-1879).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Ook de geschreven bronnen leveren informatie over de Klapstraat, zij het slechts in zeer beperkte mate. De oudste vermelding van de straat gaat terug tot 1380, waar men het heeft over de clapstrate 5. In een oorkonde van 1400 staat vermeld: “…in de Clapstrate jeghen de Walgracht.” 6. In een document van 1442 nog eens opgetekend als jnde clapstrate neffen de walgracht. De verwijzingen naar walgracht slaat op de eerste stadsomwalling. Wat niet duidelijk is of hierbij de nog ten dele openliggende gracht bedoeld wordt, of het enkel om het toponiem gaat als doorlevende herinnering aan de vroeger op die plaats gesitueerde walgracht. Het onderzochte terrein situeert zich ten zuiden van de D-vormige walgracht van de eerste stadsomwalling 7. In het begin van de 16de eeuw bevond zich in de Klapstraat de stede temmer hove of schuere van de stede echter zonder aanwijzingen waar deze zich juist situeerde 8. Dit gebouw zou echter al in de tweede helft van de 16de eeuw verdwenen zijn. Onder de inwoners van deze straat bevinden zich onder meer een aantal geestelijken: priester Jan Martens (1486), kanunnik Calendries (1672), priester de Bast (1761). Ook ridder Lodewijk-Karel d’Anckerhielm, schepen van de stad, had er in de 18de eeuw zijn woonst (1785) 9.

Haers Van Der Meulen 1961, 106. Van Nuffel 1914, 222; De Groote & Moens 1995, 141-144. 7 De Groote 2013, 18-21. 8 Van Nuffel 1914, 222. 9 Van Nuffel 1914, 223. 5 6

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 23 van 175

5.3 ARCHEOLOGISCHE CONTEXT De stad Aalst is in de Centraal Archeologische Inventaris aangeduid als archeologische zone waarbinnen zich verschillende CAI-locaties, beschermde monumenten en stadsgezichten bevinden (fig. 18).

Fig. 18: Overzicht van erfgoed in Aalst.

Ingezoomd op het plangebied en de eerste stadsversterking zijn er groot aantal CAI-locaties vermeldenswaardig (fig. 19). Deze worden hieronder samengevat:

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

CAI nummer 150.320 151.345

151.688 154.552 155.672

151.689 151.687 823

32.315

2.257

155.432

32.316

152.195 152.180 151.611 151.612 151.613

Omschrijving Ontginningskuilen uit de Romeinse periode, Middeleeuwen en Nieuwe Tijd. Verder nog een waterput, vier beerputten en muurresten uit de 18de/19de eeuw (Louis d’Haeseleerstraat I). Vroegmiddeleeuwse huisplattegrond en mogelijk één of meerdere bijgebouwen. Restanten van de 11de-eeuwse stadswal met gracht, welke is opgegeven in de 13de eeuw. Verder extractiekuilen uit de Volle en Late Middeleeuwen, en de Nieuwe Tijd. Verschillende tonwaterputten uit de Late Middeleeuwen (Sint-Jozefscollege). Aansnijding van de 11de-eeuwse stadsgracht, welke 14 m breed zou geweest zijn. Verder nog verschillende afvalkuilen daterend in de Nieuwe Tijd (Sint-Jozefscollege 1993). Tijdens de bouw van de leerlingenrefter van het Sint-Jozefscollege is een vondstconcentratie aan laatmiddeleeuws aardewerk aangetroffen (Sint-Jozefscollege der Jezuïeten) Volmiddeleeuws agrarisch niveau met daarin verspit bronstijdaardewerk. Verder ook een Romeinse dakpan, een laatmiddeleeuwse kelder en de eerste collegegebouwen vermoedelijk daterend in de 17de eeuw (Sint-Jozefscollege 19901991). Restanten van de 11de-eeuwse stadsversterking en pre-stedelijke en vermoedelijk volmiddeleeuwse perceelsgreppels met daarin Karolingisch en Romeins materiaal (Sint-Jozefscollege 1994) Restant van de 11de-eeuwse stadswalgracht (breedte van 11,6 m) en twee waterputten uit de Nieuwe Tijd (parking Pontstraat) Vroegmiddeleeuwse kuilen; gouden solidus van de Ostrogotische koning Athalaric; een onbepaald brandrestengraf; volmiddeleeuwse kuilen; drie leerlooierskuilen daterend tussen de 12de en vroege 14de eeuw; twee 14de-eeuwse kuilen met verbrand materiaal; verschillende laatmiddeleeuwse kuilen en greppels; 16de-eeuwse beerput (Stoofstraat I). Vondstconcentratie van metaaltijdenaardewerk; Romeinse brandrestengraf; twee vroegmiddeleeuwse kuilen; solidus van keizer Justinianus I; laat- of volmiddeleeuwse kuilen; laatmiddeleeuwse steiger (Burchtstraat/nieuw stadsarchief). Twee vroegmiddeleeuwse kuilen; volmiddeleeuwse gracht; drie leerlooierskuilen daterend tussen de 12de en vroege 14de eeuw; laatmiddeleeuwse beerput, riolering en kuilen met verbrand materiaal (Oude Vismarkt I; vervolgonderzoek op CAI 32.315). Restant van de natuurlijke loop van de Dender waarin protohistorisch materiaal werd aangetroffen; restant van de walgracht die het Karolingische Zelhof (locatie O.L.V.-Hospitaal) omringde; volmiddeleeuwse gracht die uitgaf op de Karolingische walgracht; laatmiddeleeuwse leerlooierskuilen, verharde weg en restanten van huizen (Oude Vismarkt 1998). Greppel met prehistorisch aardewerk; Bouwmateriaal uit de Karolingische of Romaanse periode (voorloper kerk?); 11de-12deeeuwse kuil; vlakgraven uit de Late Middeleeuwen en de periode 1655-1782 (parochiekerk Sint-Martinus) 12de-eeuwse wegverharding met grachttracé (vermoedelijk toegang tot het Zelhof; Sint-Martensplein). 11de-eeuwse stadsgracht aangesneden tijdens een booronderzoek (Kerkstraat I). Laatmiddeleeuwse kuilen, mogelijk behorend tot een pottenbakkersbedrijf (Priester Daensplein I) Losse vondst van een misvormde laatmiddeleeuwse kruik in grijs aardewerk (Priester Daensplein II) Huis ging terug op twee 15de-16de-eeuwse panden; tijdens het onderzoek is een vondstconcentratie laatmiddeleeuws aardewerk aangetroffen met misbaksels die de aanwezigheid van een pottenbakker suggereerde; laatmiddeleeuws bouwmateriaal; post-middeleeuwse bakstenen afvalput (Huis ‘Stad van Antwerpen’).

Datering Romeinse periode, Middeleeuwen, Nieuwe Tijd, 18de/19de eeuw. Vroege, Volle en Late Middeleeuwen, Nieuwe Tijd.

Volle Middeleeuwen, Nieuwe Tijd. Late Middeleeuwen. Bronstijd, Romeinse periode, Volle en Late Middeleeuwen.

Volle Middeleeuwen. Volle Middeleeuwen, Nieuwe Tijd. Romeinse periode (?), Vroege tot Late Middeleeuwen, Nieuwe Tijd.

Metaaltijden, Romeinse periode, Vroege tot Late Middeleeuwen. Vroege tot Late Middeleeuwen.

Metaaltijden, Vroege tot Late Middeleeuwen.

Prehistorie, Vroege tot Late Middeleeuwen, Nieuwe Tijd. Volle Middeleeuwen. Volle Middeleeuwen. Late Middeleeuwen. Late Middeleeuwen. Late Middeleeuwen, Nieuwe Tijd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 25 van 175

30.620

31.951 30.594 157.580

Eerste vermelding van het O.L.V.-Hospitaal in 1236, aanvankelijk gebouwd in vakwerk. Na de brand van 1360 werd deze herbouwd in baksteen. Vermoedelijk is dit ook de locatie van het vroegmiddeleeuwse vroonhof/Zelhof. Tijdens de opgraving werd een vlakgraf aangetroffen met daarin 8 individuen, vermoedelijk behorend tot het hospitaalkerkhof. Verder werd ook de 11deeeuwse walgracht aangesneden. Als laatste werd een vondstconcentratie lithisch materiaal aangetroffen. Deze bestond uit 35 silexartefacten met o.a. kernen, afslagschrabbers, stekers, enz. (O.L.V.-Hospitaal/Aalst 205). Locatie van de motte die vermoedelijk ca. 1047 is opgericht wanneer de Dender de grens wordt tussen het graafschap en het hertogdom (Burchtstraat Motte). Vondstconcentratie lithisch materiaal; vondstconcentratie volmiddeleeuws aardewerk; laatmiddeleeuwse bakstenen kelder (Pontstraat 65). Losse vondst in een tuin. Het betreft een munt van Lodewijk I van Nevers (1322-1346).

Prehistorie, Vroege tot Late Middeleeuwen.

Volle Middeleeuwen. Prehistorie, Volle en Late Middeleeuwen. Late Middeleeuwen.

Fig. 19: Overzicht van de CAI-locaties rondom het plangebied.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6 BESCHRIJVING VAN DE SITE 6.1 STRATIGRAFIE Doordat op het ogenblik van de melding van de toevalsvondst reeds een damplatenwand was aangebracht, bleef er binnen het plangebied slechts één kort profieldeel bewaard, ter hoogte van spoor S95-S96 tegen de zuidwestelijke putwand (fig. 20). Binnen het onderzoeksgebied bestond het archeologische vlak uit leem tot zandleem die lokaal sterk verschilde, van lemig tot zwak of sterk zandig. Door de graafwerken waren reeds alle bovenlagen afgegraven tot een diepte tussen 1,12 en 1,69 m onder het straatniveau. Het doel van het profiel was voornamelijk om een algemeen beeld te krijgen hoeveel van de oorspronkelijke bodem was afgegraven. Hiervoor werd een profiel uitgekozen ter hoogte van spoor S95-S96 (fig. 21; pl. 3). Het profiel vertoonde onder een betonnen fundering van pakweg 20 cm dik een tuinbouwlaag. Deze varieerde in dikte tussen de 20 en 40 cm.

Fig. 20: Locatie van het profiel. De twee rode sterren geven de meetpunten aan.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 27 van 175

Fig. 21: Profiel ter hoogte van spoor S95-S96.

Onder deze tuinbouwlaag was de natuurlijke bodem zichtbaar. Het betreft hier een geelbruine tot beige leem. Gemeten vanaf het vlak, dat aangelegd was tijdens de graafwerkzaamheden voor de bouwwerken, tot aan de onderkant van de tuinbouwlaag bedraagt de hoogte ca. 50 cm. Zo heeft structuur S96 een diepte van ca. 105 cm.

Tuinbouwlaag

S96

S95

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6.2 SPOREN EN STRUCTUREN 6.2.1 Algemeen Tijdens de opgraving zijn in totaal 119 spoornummers toegekend (fig. 4, 22; bijlage 1). Deze zijn te herleiden tot 106 structuren: greppel, kuilen, paalkuilen, beerput, waterputten, muren met funderingssleuf, recente verstoring en natuurlijke verkleuringen (fig. 23-24). Behalve de recente verstoringen en de natuurlijke verkleuringen kunnen de sporen op basis van het vondstmateriaal alle worden ondergebracht in de middeleeuwen en de nieuwe tijd.

Fig. 22: Algemeen plan van alle sporen en structuren in het onderzoeksgebied met aanduiding van de coupes.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 29 van 175

Fig. 23: Algemeen plan met de interpretatie van de verschillende aangesneden sporen en structuren.

6.2.2 Kuilen 6.2.2.1

Algemeen

Verspreid over het terrein zijn in totaal 91 kuilen aangetroffen (bijlage 1). Ze tonen een variatie aan vullingen, dieptes en vormen zowel in grondvlak als in coupe. De verschillende kuilen zullen als groepen besproken worden. Enkele bijzondere kuilen, meestal omwille van de talrijk vondsten, zullen een meer gedetailleerde bespreking krijgen. Op basis van de vorm in grondplan, de vorm van de doorsnede, de vulling, de oriëntatie en de bewaarde diepte is de functie of aard van een aantal kuilen te onderscheiden10. Voor een aantal kuilen was dit echter niet mogelijk. Dit is meestal het gevolg van een onvoldoende bewaring door

De Groote & Moens 2018, 58-60.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

oversnijdingen en/of verstoringen. Deze zijn als ‘onbepaald’ opgetekend (bijlage 1). Als basiscategorieën zijn onderscheiden: extractiekuilen en paalkuilen (fig. 24). 50 45 40 35 30

N 25 20 15 10 5 0

Kuil - Functie Fig. 24: Overzicht van het aantal kuilen per functie.

Alle kuilen samen beschouwd, varieerde de diepte tussen circa 10 cm en 225 cm ten opzichte van het opgravingsvlak (fig. 25; bijlage 1). In hoofdstuk 6.1. werd al aangegeven dat er een vijftigtal centimeter kan bijgeteld worden bij de dieptes van de sporen ten opzichte van het moderne maaiveld.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 31 van 175

Fig. 25: Algemeen plan met de geregistreerde dieptes van de structuren ten opzichte van het opgravingsvlak.

Extractiekuilen %

Kuilen onbepaald N %

Totaal %

rechthoekig

ovaal

rond

onregelmatig

onbepaald

100

Tabel 1: Overzicht van de kuilen per vormtype in grondplan voor de extractiekuilen en de onbepaalde kuilen.

De extractiekuilen zijn in vergelijking met de overige (onbepaalde) kuilen merkelijk dieper uitgegraven. Net geen drie kwart (72 %) reikt onder de 50 cm ten opzichte van het opgravingsvlak, waarbij er ook regelmatig een stuk dieper, tot in de zandigere pakketten onder de leemlagen gegraven werd. Het merendeel van de extractiekuilen vertoont een heterogene, nogal brokkelige vulling die wijst op een snelle demping na het uitspitten van leem en/of zand. Toch is er binnen deze winningskuilen een aantal die secundair gebruikt zijn om er afval zoals verbrande leembrokken of ander bouwpuin in te dumpen (fig. 24). Ook bij de ‘onbepaalde kuilen’ zijn er een beperkt aantal met een vulling van puin of verbrande leembrokken. De kuilen zijn qua vorm in het grondplan opgedeeld in rechthoekig, ovaal, rond, onregelmatig en onbepaald. Deze laatste groep is het gevolg van elkaar snijdende sporen. Alle kuilen samen beschouwd zijn deze met een onregelmatige vorm de meest voorkomende, gevolgd door de rechthoekige, ovale ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

en ronde (tabel 1). De extractiekuilen komen meestal voor als rechthoekige uitgravingen. Dit kon ook vastgesteld worden bij de analyse van de verschillende kuilen op de Aalsterse Hopmarkt 11. Bij de onbepaalde kuilen overweegt de eerder onregelmatige vorm. Bij de doorsnedevorm van de kuilen is een onderscheid gemaakt in: rechthoekig/U-vormig, V-vormig, trapvormig, trapeziumvormig 12 en onbepaald (bij onvoldoende bewaarde doorsneden) (tabel 2). Bij de extractiekuilen is vast te stellen dat deze in coupe meestal rechthoekig/U-vormig zijn, gevolgd door een trapvormige en een trapeziumvormige uitgraving. Extractiekuilen N %

Kuilen onbepaald N %

Totaal %

rechthoekig/U-vormig

V-vormig

trapvormig

trapeziumvormig

onbepaald

100

Tabel 2: Overzicht van de kuilen per vormtype in doorsnede voor de extractiekuilen en de onbepaalde kuilen.

Wat betreft de oriëntatie is er een uitgesproken overwicht (94 %) van ZW-NO of NW-ZO aangelegde kuilen (fig. 26). De oriënteringen volgen hiermee deze van de perceelsgrenzen die NW-ZO verlopen, of zijn daar haaks op uitgegraven. Het wijst er op dat die perceelsindeling bovengronds zichtbaar was en dat de eerder smalle perceelsbreedte maakte dat men voor het uitgraven van de kuilen een gelijkaardige oriëntering aanhield. Dit fenomeen kon ook vastgesteld worden tijdens het onderzoek op de Hopmarkt 13. Opvallend zijn ook de eerder ‘spoorloze stroken’, die waarschijnlijk samenvallen met de perceelsgrenzen. Ze kunnen wijzen op de aanwezigheid van perceelsafbakeningen, misschien in de vorm een hek of een haag (fig. 22-23, 25). 16 14 12 10

N 8 6 4 2 0

ZW-NO

NW-ZO extractiekuil

O-W

N-Z

kuil onbepaald

Fig. 26: Overzicht van het aantal extractiekuilen en onbepaalde kuilen per oriëntatie (N: 47).

De Groote & Moens 2018, 58-60. Onder trapeziumvormige doorsnede worden verstaan kuilen die in doorsnede naar onder toe naar elkaar toelopende wanden hebben met een vlakke bodem. 13 De Groote & Moens 2018, 58. 11 12

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 33 van 175

6.2.2.2

Extractiekuilen

Op basis van de vorm, diepte en vulling zijn er 36 kuilen als extractiekuilen voor het winnen van leem en/of zand geïdentificeerd (fig. 23 en 24). Het merendeel hiervan had een heterogene, gebrokkelde vulling bestaande uit geelgrijze tot donkere bruingrijze leem met regelmatig verspreide zandige en/of lemige brokjes verspitte moederbodem. Bij het merendeel ging het om relatief diepe kuilen (zie eerder). Fig. 27: Kuil S8 was bijna volledig gevuld met brokken verbrande leem.

Vermeldenswaardig is kuil S8 (fig. 27, pl. 1). Het betrof een 109 cm, oorspronkelijk ca. 160 cm, diepe ronde tot vierkant-ronde kuil met een doorsnede van ongeveer 120 cm. Buiten een min of meer homogene grijze lemige band onderaan bestond het merendeel van de vulling uit een pakket van verbrande leem en houtskoolbrokken, duidelijk afkomstig van een afgebrande vakwerkbouw, met daarnaast ook af en toe wat kleinere baksteen- en dakpanfragmenten, gesmolten vensterglas en al dan niet verbrande huisraad, waaronder een kom in vroeg-Valenciaanse lustermajolica (zie verder). Dit type kuilen met een vulling van verbrande leem, dat regelmatig aangetroffen wordt tijdens onderzoek in de stad Aalst, met de karakteristieke vulling van brokken verbrande leem en vondsten die dateren uit het midden van de 14de eeuw, verwijst naar de grote stadsbrand te Aalst van 1360 14. Nog twee andere 14de-eeuwse extractiekuilen bevatten eveneens een grote hoeveelheid verbrande leembrokken (S18 en S102).

De Groote & Moens 2018, 63-64.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 28: Doorsnede van kuil S12.

Verder zijn er nog een aantal andere extractiekuilen die een grote hoeveelheid aardewerkvondsten hebben opgeleverd (zie 6.3.2). Structuur S12 (fig. 28, pl. 1) had in het vlak een min of meer trapeziumvormige aflijning en een donkergrijze lemige vulling met talrijke verspreide baksteen- en mortelfragmenten en af en toe enkele brokjes verbrande leem. In de vullingsgeschiedenis konden drie fasen onderscheiden worden (zie bijlage 1). De diepte bedroeg op het diepste punt ongeveer 128 cm. Het gaat het om een trapvormige extractiekuil die naderhand is opgevuld met (teel)aarde en puin. Een opvallende kuil is S17 met een diepte van 225 cm ten opzichte van het opgravingsvlak (fig. 25, pl. 1). Deze ovale kuil had een vlakke bodem en zeer steile wanden. In de vulling werden tien vullingspakketten onderscheiden. Deze tien pakketten bestonden verder uit meerdere grovere en fijne lagen en bevatte ook lensjes met afval die hier en daar tevoorschijn kwamen. Vooral de lagen 2 en 3 bestonden uit tientallen van dergelijke lensjes, waarbij de zwarte en de lichtgrijze laagjes het meest opvielen. De zwarte lenzen bestonden uit verkoold organisch materiaal en de witgrijze lenzen uit een soort van fijne as met verspreide houtskoolstippen en -brokjes. In die lagen en lensjes bevonden zich vaak ook afvallaagjes dat heel veel fijn botmateriaal bevatte, meestal vis. Deze werden in staal genomen, evenals de afvalrijke lagen in de 10 onderscheiden vullingspakketten (bijlage 1). De kuil is vermoedelijk gegraven ten behoeve van zandextractie. Sommige van de vullingslagen bevatten naast de vermelde grote hoeveelheid visgraten en botresten, ook een grote hoeveelheid ceramiek, waaronder onder meer een complete grape (fig. 30). Het is de structuur met de grootste hoeveelheid vondsten die vooral bij het dierlijk bot het overgrote aandeel van de studie uitmaakt. Daarom is het belangrijk dat er iets dieper ingegaan wordt op de opbouw van de kuil en de spreiding van de vondsten.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 35 van 175

Fig. 29: Zicht op de profielen van het eerste kwadrant van kuil S17.

Op basis van het aardewerk blijken eigenlijk twee grote vullingsfasen te onderscheiden, die echter beide een combinatie bevatten van verplaatste grond − zowel bestaande uit verspitte moederbodem, tuingrond als bouwpuin − en van allerhande direct gedeponeerd afval. De verplaatste grond bevatte ook redelijk wat residueel materiaal, vooral afkomstig uit verplaatste tuingrond en verspitte oudere (meestal 14de-eeuwse) sporen. De afvallenzen daarentegen bestonden enerzijds uit primair gestort fijn organisch afval, vooral vissenbot en mosselschelpen en anderzijds uit grover huishoudelijk afval van vooral aardewerk en groter (zoogdier)bot, dat vaak vermengd zat met de verplaatste grond. De analyse van het aardewerk met talrijke crossfittings toont aan dat de eerste vullingsfase bestond uit de lagen 5, 8, 9 en 10, grotendeels samengesteld uit verplaatste grond met hier en daar een fijne afvallens, die vooral in de lagen 5 en 8 zijn waargenomen. De tweede vullingsfase bestond vooral uit de lagen 1, 2 en 3, ook met heel wat crossfitting, waarbij laag 4 mogelijk als een overgangspakket moet beschouwd worden. Deze onregelmatige laag had namelijk zowel kenmerken van de bovenste vullingslaag (namelijk veel fijne afvallenzen en geen verspitte autochtone moederbodem) afgewisseld met die van het onderliggende dempingspakket. Het aardewerk zelf laat echter geen chronologisch verschil tussen beide zien. Daarnaast waren alle lagen een combinatie van archeologisch volledige potten en zelfs intacte vormen, met redelijk losse scherven, wat ten dele geïnterpreteerd kan worden als een combinatie van secundair en primair afval.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 30: Een complete grape in de vulling van kuil S17.

Structuur S34 tekende zich in het grondplan af als een zuidwest-noordoost georiënteerde rechthoekige kuil die kuil 31 doorsneed (fig. 22, pl. 1). In doorsnede vertoonde de kuil een eerder onregelmatige bodem en de vulling bestond uit een donkergrijze lemige vulling met kleine verspreide geelbeige brokjes moederbodem (fig. 31). Fig. 31: Uitgehaald kwadrant van kuil S34.

Kuil S43 was een vrijwel ronde kuil met een zeer puinrijk pakket bestaande uit baksteen-, dakpan- en kalkmortelfragmenten als jongste vullingsfase (fig. 32; pl. 2). De onderliggende pakketten bestonden uit grijze lemige lagen die gescheiden werden door blekere beigegrijze zandigere lenzen. De bodem van deze kuil kon niet bereikt worden omdat deze zich situeerde onder de voor de bouwwerken voorziene diepte.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 37 van 175

Fig. 32: Zicht op de coupe doorheen kuil S43.

Kuil S48 had in het vlak een min of meer rechthoekige aflijning en een vulling die bestond uit heterogene donkergrijze leem met verspreide verbrande leembrokjes en af en toe een baksteenfragment (pl. 2). Deze kuil was beduidend minder diep (28 cm) en vertoonde een vlakke bodem. Het wijst erop dat ze gegraven werd voor de extractie van leem. In de vulling zat onder meer een archeologisch volledige kan met tuit (zie verder) (fig. 33). Fig. 33: Ceramiekfragmenten op de bodem van kuil S48.

Spoor S66, een 25 tot 30 cm diep bewaarde kuil met een wat onregelmatige bodem, had een heterogene vulling van donkergrijze leem met verspreide bleekgrijze zandige inclusies en af en toe een verspreid baksteenfragment (fig. 34, pl. 2). Deze kuil sneed structuur S65, een kuil met een eerder vlakke bodem en een grijze tot donkergrijze lemige vulling met verspreide houtskool- en verbrande leembrokjes. Op de bodem van deze kuil zat een laag verspitte moederbodem en een pakket vrij homogeen grijs lemig zand.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 34: Coupe van de kuilen S64, S65 en S66.

Kuil S77 (sporen S77-79) is een in grondplan ronde kuil met drie vullingspakketten (fig. 35; pl. 2). De oudste lagen bestonden uit een beige geelgrijze lemige laag (S77) en een heterogene bruingrijze lemige laag met verspreide geelbeige brokjes moederbodem en enkele baksteenfragmenten en houtskoolstipjes (S79) (fig. 35). De jongste vulling was een vrij donkergrijze lemige laag met hier en daar een houtskoolstip en enkele kleine brokjes verspitte moederbodem (S78). Fig. 35: Doorsnede van structuur S77 met de lagen S77-79.

Structuur S93 tekende zich in het grondplan af als een min of meer ovale kuil (fig. 36; pl. 3). De doorsnede toonde een onregelmatig uitgegraven bodem (fig. 36). De zeer heterogene vulling bestond uit donkergrijze leem met verspreide geelbeige lemige brokken moederbodem en was rijk aan houtskool en verbrande leembrokjes en bevatte ook enkele baksteenfragmenten (fig. 36).

Fig. 36: Coupe van de kuilen S92 en S93. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 39 van 175

Kuil S117, ter hoogte van de westelijke wand van de bouwput, werd slechts gedeeltelijk in het opgravingsvlak aangesneden (fig. 37, pl. 3). De vulling bestond uit een donkergrijze leem met verspreide houtskoolstippen. In coupe vertoonde de 69 cm diepe kuil vrij rechte wanden en een vlakke bodem. Onderaan de vulling zijn enkele archeologisch volledige potten aangetroffen. Van deze extractiekuil lijkt het duidelijk dat ze gegraven werd voor de extractie van het dieper gelegen zand.

Fig. 37: Coupe door de gedeeltelijk bewaarde kuilen S117 en S118.

6.2.2.3

Kuilen – Onbepaald

Spoor S16, een in grondplan min of meer vierkante kuil (fig. 38, pl. 1), was slechts een 20-tal cm diep bewaard en had een licht heterogene donker grijsbruine lemige vulling met verspreide houtskool- en kalkstipjes. Op de bodem van de kuil zat een pakket geremanieerde autochtone leem. Fig. 38: Zicht op kuil S16 die greppel S14/15 snijdt.

Kuil S70 (spoor S69 en S70) tekende zich af als een min of meer ovale uitgraving in het grondplan en had een eerder onregelmatige tot komvormige doorsnede (fig. 39, pl. 2). Het oudste vullingspakket (S69) bestond uit licht heterogene grijze zandleem met enkele verspreide houtskoolbrokjes. De bovenste vulling betrof een eerder heterogene donkergrijze leem met enkele verspreide beige lemige brokjes met hier en daar een houtskoolstipje. Deze kuil sneed kuil S71.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 39: Doorsnede van de sporen S71 en S69-S70.

6.2.2.4

Paalkuilen

Tijdens het onderzoek konden vijf paalkuilen onderscheiden worden (bijlage 1; fig. 24). Naast paalkuil S23 in het zuidoostelijk deel van de werkput, werden in de zuidwestelijke hoek van het opgravingsvlak vier paalkuilen aangetroffen (S33, S41, S47 en S109) (fig. 40; pl. 1-2). In grondplan hadden ze een min of meer afgerond rechthoekige vorm, met maximale afmetingen tussen de 40 en 80 cm. In doorsnede vertoonden ze een eerder vlakke bodem met rechte wanden met dieptes tussen 27 en 61 cm. De vulling varieerde van grijze tot donkergrijze leem en bevatte meestal wat verspreid bouwpuin in de vorm van baksteenfragmenten en mortelbrokken. Door de afwezigheid van vondsten kunnen de paalkuilen niet gedateerd worden. De regelmatige aanwezigheid van baksteen en mortelbrokken wijst wellicht op een datering in de 15de eeuw of jonger. Of ze alle tot één structuur behoord hebben is onzeker. Het is ook mogelijk dat ze verband houden met extractie- of andere activiteiten op het achtererf. Fig. 40: Coupe van paalkuil S33.

6.2.3 Greppel Er werd één greppel (structuur S15, bestaande uit spoornummers S14, S15 en S85) aangetroffen die in noordnoordwestelijke richting over de oostelijke helft van het plangebied liep (fig. 41; pl. 1-2). Door ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 41 van 175

minstens één heruitgraving (S14) aan de zuidoostelijke zijde varieerde de breedte tussen 100 en 250 cm. De diepte schommelde tussen 50 en 70 cm en in doorsnede vertoonde het spoor een eerder Uvormige bodem met een lichtgrijze lemige vulling. De greppel is haaks op de Klapstraat georiënteerd en is als perceelsgreppel te interpreteren. Het lijkt om het oudste archeologische spoor te gaan dat in de opgravingszone is aangetroffen, vermoedelijk daterend uit de volle middeleeuwen. Fig. 41: Doorsnede van greppel S14/15.

6.2.4 Muurresten In het noorden van het plangebied werd op ca. 5 tot 6 m van de straatzijde twee gebouwresten in baksteenmetselwerk aangetroffen (fig. 42). Vermoedelijk betrof het de funderingsrestanten van de kelders van twee woningen. De westelijke structuur S107 mat 8 m bij 3 m en was bewaard tot een diepte van ca. 40 cm (baksteenformaat: 22/23 x 10 x 5,5/6 cm). De oostelijke structuur S88 had een lengte van ca. 6,8 m (baksteenformaat: 21,5 x 9,5/10 x 5,5 cm). Door de aanwezigheid van een toegangsberm tot het terrein kon deze kelder niet volledig worden vrij gelegd en kan er enkel gezegd worden dat de breedte minstens 3,5 m bedroeg. Fig. 42: Muurresten S107 (links) en S88 (rechts).

6.2.5 Waterputten Ten zuiden van de bakstenen kelders werd telkens één waterput aangetroffen. Op ca. 5,5 m ten zuiden van kelder S107 bevond zich waterput S119 (fig. 43). Deze werd op ongeveer 1,35 m onder het sporenvlak aangetroffen en was verstoord door kuil S83, die er waarschijnlijk de uitbraakkuil van vormde. De tweede waterput S87 bevond zich op een halve meter van de oostelijke bakstenen kelder S88 (fig. 44) en was reeds voor de helft weggegraven bij de plaatsing van de damwand tijdens de bouwwerken. Waterput S119 had een diameter van anderhalve meter. Waterput S87 was iets groter ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

met een diameter van twee meter. Beide waterputten waren opgebouwd uit baksteen. De bakstenen van waterput S119 hadden een gemiddeld formaat van 21,5 x 10 x 5,5 cm, die van S87 waren iets groter (23,5 x 12,5 x 5 cm). De waterputten dateren uit de postmiddeleeuwse periode en hoorden telkens bij één perceel. Fig. 43: Waterput S119 was grotendeels uitgebroken na opgave.

Fig. 44: Waterput S87 werd doorsneden door stalen damwandplaten.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 43 van 175

6.2.6 Beerput Drie meter ten oosten van waterput S119 werd een kleine rechthoekige bakstenen structuur S74 aangetroffen (fig. 45). Deze mat 2,20 m bij 1,40 m en bevond zich ca. 4,50 m ten zuiden van de westelijke kelder S107. De structuur was bewaard tot een diepte van 36 cm en opgebouwd met in de lengte geplaatste bakstenen. Het baksteenformaat bedroeg gemiddeld 24 x 12,5 x 5,5 cm. De vulling van de beerput bestond uit een 40 cm dikke puinlaag van vooral baksteen en kalkmortel. De bakstenen wand van de beerput vertoonde een duidelijke aanslag van de oorspronkelijke beervulling. Onder de puinvulling van de beerput tekende zich een oudere, 73 cm diepe kuil af (kuil S74bis). De vulling hiervan bestond uit een grijze zandleem met sporadisch wat klei-inclusies. Fig. 45: Doorsnede op de vulling van beerput S74, met de onderliggende kuil S74bis.

6.2.7 Vlekken, natuurlijke verkleuringen en recente sporen Verschillende sporen betroffen natuurlijke verkleuringen en recente vergravingen, waaronder kraansporen. Deze werden wel als dusdanig aangeduid maar zijn verder niet mee opgenomen in dit verslag. Sporen die als vlekken zijn aangeduid waren vaak vage en onduidelijke sporen die als het mogelijk restant van een spoor te interpreteren zijn of als een natuurlijk spoor. Gezien deze door de omstandigheden vaak moeilijk te lezen of te interpreteren waren, worden ze niet verder besproken.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6.3 DE VONDSTEN 6.3.1 Inleiding De verschillende materiaalcategorieën kregen na het terreinonderzoek, afhankelijk van de aard ervan een eerste behandeling met het oog op verder onderzoek en/of consolidatie/conservatie. Alle aardewerk- en glasfragmenten, het bouwceramisch materiaal en de bewerkte en niet-bewerkte natuursteenfragmenten werden gereinigd met water en gedroogd. Het aardewerk uit de verschillende kuilen en structuren werd vervolgens gepuzzeld om bepaalde individuen te reconstrueren. Naderhand werden deze getekend en waar nodig ook gefotografeerd. Een deel van de metaalvondsten werd onderworpen aan een RX-doorlichting om de bewaringstoestand te evalueren. Op basis hiervan werd een selectie gemaakt van de objecten die verdere conservatie nodig hadden. Ook van deze voorwerpen werden tekeningen en foto’s gemaakt voor verdere verwerking in dit eindverslag. Het botmateriaal werd gewassen en gedroogd. De zeefstalen (zie bijlage 2 – Vondstenlijst) werden gespoeld met water op een zeef met een maaswijdte van 0,5 mm. Specifiek voor het onderzoek van plantaardige resten werd gebruik gemaakt van een set zeven met maaswijdtes van 4, 2, 1 en 0,5 mm. Van ieder inventarisnummer werd voorafgaand aan het spoelen 1 l archiefstaal genomen, dat bewaard wordt in afgesloten, niet licht doorlatende plastic emmers. De residu’s van de zeefstalen werden na het uitzeven aan de lucht gedroogd en verpakt in plastic zakken voor verdere analyse en bewaring. De in structuur S17 genomen pollenstalen (2 blokstalen) (zie bijlage 2 – Vondstenlijst) werden in afwachting van de analyses bewaard in een koelcel met gecontroleerde temperatuur en stabiele vochtigheidsgraad.

6.3.2 Aardewerk 6.3.2.1

Inleiding

In totaal 56 structuren leverden aardewerkvondsten op, gaande van 1 of enkele scherven tot 7 middelgrote ensembles van meer dan 100 fragmenten (S8, S12, S16, S43, S48, S66 en S117) en 1 grote context van 1001 fragmenten (S17). In totaal gaat het om 3047 scherven, waarvan het merendeel tot de gebruikelijke lokale en geïmporteerde aardewerksoorten behoren (tabel 3). Op basis van de ceramiekvondsten kunnen de structuren in 6 chronologische groepen geplaatst worden. Het oudste spoor is de noordwest-zuidoost georiënteerde gracht met een beperkte hoeveelheid vondsten die algemeen voor 1300 te dateren zijn, maar die ook wat oudere ceramiek omvatte. De aardewerkensembles uit de vele kuilen zijn op basis van het aardewerk in 5 groepen samengebracht: tweede helft 12de-13de eeuw (12B-13), late 13de en eerste helft 14de eeuw (13d-14A), tweede kwart 14de tot eerste kwart 15de eeuw (14b-15a), tweede helft 15de tot eerste helft 16de eeuw (15B-16A) en 17de-18de eeuw (17-18). Een zevende groep wordt gevormd door de heel kleine ensembles van 1 of enkele scherven die geen duidelijke datering hebben opgeleverd (overige) en die niet verder besproken worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 45 van 175

gracht vóór 1300

kuilen 12B-13

kuilen 13d-14A

kuilen 14b-15a

kuilen 15B-16A

kuilen 17-18

kuilen overige

Totaal

57,1

87,5

145

92,4

376

55,8

569

29,8

8,6

74,7

1197

39,3

rood

0,0

3,1

5,7

230

34,1

1073

56,1

136

72,7

22,8

1467

48,1

hoogversierd

0,0

3,1

0,6

0,3

0,0

0,1

lichtoranje

0,0

116

6,1

0,5

0,0

117

3,8

steengoed

0,0

0,6

8,5

145

7,6

10,2

1,3

223

7,3

majolica

0,0

0,6

0,9

0,1

5,9

1,3

0,7

faience

0,0

2,1

0,0

0,1 0,2

grijs

0,0

Rom/vr-MEs

28,6

3,1

0,0

0,1

0,0

andere/indet.

14,3

3,1

0,0

0,4

0,2

0,0

0,3

Totaal

100

674

100

1911

100

3047

100

157

187

100

Tabel 3: Algemene telling van de aardewerkvondsten, samengebracht in chronologische groepen.

De bespreking van het aardewerk zal gebeuren per chronologische groep. In een afsluitende pararaaf wordt gekeken of de grotere ensembles extra informatie kunnen aanleveren, onder meer over de chronologie, de herkomst van het afval en eventuele socio-economische betekenissen. Over alle laat-en postmiddeleeuwse ensembles heen zijn 7 aardewerksoorten te onderscheiden: grijs, rood en hoogversierd aardewerk van lokale herkomst, het aardewerk in lichtoranje klei, steengoed, aardewerk met tinglazuur (majolica en faience), en witbakkend aardewerk (waaronder Maaslands en Zuid-Limburgs aardewerk en zogenaamde Hafnerwaar), samengebracht bij andere/indet. Ten slotte is er ook wat ouder residueel materiaal uit de Romeinse periode of de vroege tot volle middeleeuwen aanwezig. Fig. 46: Grijs aardewerk uit context S70 (1) en S84(24). Sch. 1:3.

6.3.2.2

Greppel S15/S16

In greppel S15 en heruitgraving S16 zijn in totaal 7 aardewerkscherven aangetroffen. Het betreft 6 scherven reducerend gebakken aardewerk, waarvan 3 gewoon gedraaid grijs aardewerk dat gebruikelijk is vanaf de 12de eeuw, en dat niet verder te dateren valt. Een scherf in een matig fijn verschraald baksel is waarschijnlijk handgevormd en is eerder laat-Karolingisch of volmiddeleeuws (10de-11de eeuw). Twee fragmenten in een gedraaid lichtgrijs tot bruinbeige baksel met een matig fijne zandverschraling dat naast glauconiet ook glimmers bevat, kunnen als Romeins of vroegmiddeleeuws geïdentificeerd worden. Eén ervan is een fragment van een zware, gedraaide vlakke bodem van een ovoïde pot, een typische kookpotvorm uit de vroege middeleeuwen. Ten slotte is er een wandscherfje van technisch aardewerk, met een sterk verglaasd oppervlak, mogelijk van een smeltkroes. Deze kleine hoeveelheid vondsten is niet als één ensemble te beschouwen maar vertoont samen met twee tegulafragmenten, die zowel Romeins als middeleeuws kunnen zijn, een heel heterogene samenstelling. Ook in enkele jongere kuilen zijn wat residuele scherven aangetroffen, zowel Romeins (S17 en S35), Karolingisch (S17) als volmiddeleeuws (S25, S31, S35 en S84) (zie verder). Ze zijn waarschijnlijk voornamelijk afkomstig uit de oude, verdwenen, cultuurlaag, zoals het onderzoek ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

op de Hopmarkt aangetoond heeft 15. De vulling van de greppel wijst er op dat deze cultuurlaag nog aanwezig was ten tijde van zijn openligging. Op basis van deze beperkte hoeveelheid vondsten kan de opvulling van de greppel slechts algemeen voor 1300 gedateerd worden, waarbij de scherven gedraaid grijs aardewerk niet ouder dan de 12de eeuw lijken te zijn. 6.3.2.3

Kuilen periode tweede helft 12de -13de eeuw

Drie kuilen, S35, S70 en S84, bevatten aardewerk dat algemeen te situeren is in de periode tweede helft 12de-13de eeuw, maar ook wat residueel materiaal. Het gaat om kleine ensembles van respectievelijk 10, 8 en 18 scherven, 32 in totaal. Kenmerkend is de grote dominantie van grijs aardewerk, met nog een opvallend aandeel van matig fijn verschraalde baksels. Vier vormen zijn herkend: de kogelpot, de tuitpot, de kookkan en de kan/kruik. De kogelpot is met drie randen het best vertegenwoordigd, waaronder een haaks uitstaande randvorm van het type A232 uit de 13de tot vroege 14de eeuw (S70) (fig. 46: 1) en een blokvormige rand van het type A233 (S84) (fig. 46: 2), een type dat al in de 12de eeuw opduikt 16. De derde kogelpotrand, eveneens aangetroffen in S84, is van een veel ouder type met een eenvoudige uitstaande rand met aan de buitenzijde een radstempel van eenvoudige blokjes, te dateren in de 10de tot vroege 11de eeuw (fig. 46: 3) 17. Een fragment van een kort tuitje in een matig fijn baksel uit S35 is afkomstig van een tuitpot, een vorm die voorkomt van de 10de tot de 13de eeuw. Een sterk beroete rand van het type A181 uit S70, met de aanzet van een worstoor, is duidelijk van een eenvoudige kookkanvorm die reeds voor 1300 regelmatig voorkomt 18. Belangrijk voor de chronologie van deze kuilen is de aanwezigheid van fragmenten van kan/kruikvormen. Een scherf met de aanzet van een worstoor uit S70 is nog in een matig fijn baksel. In S84 is een bodemfragment met aaneensluitende enkelvoudige standvinnen aangetroffen. Een laatste vorm in grijs aardewerk kon niet geïdentificeerd worden. Het betreft een heel dikwandig randfragment met dekselgeul van een wijde, open vorm met een diameter van ongeveer 40 cm (fig. 46: 4). Mogelijk gaat het om een grote kom of om een vuurklok, alhoewel er geen sporen van interne beroeting aanwezig zijn. Naast het vele grijze aardewerk zijn ook vier scherven van vier andere soorten aangetroffen. Een fragment van een rolrond oor met strooiglazuur is afkomstig van een kan/kruik in rood aardewerk (S84). Een wandfragment in een rood baksel met koperhoudend loodglazuur maar zonder slib behoort tot het hoogversierde aardewerk (S35). Importwaar is enkel aangetroffen in S70. Het betreft een matig grof verschraalde beige wandscherf met lichtgrijze kern, afkomstig uit de productie van Nederlands Zuid-Limburg (zogenaamd Brunssum-Schinveld). Dit baksel komt reeds voor vanaf de vroege 12de eeuw maar bleef voor de productie van kookpotten en grapen nog tot het tweede kwart van de 13de eeuw in gebruik 19. Ten slotte is er uit S35 nog een residueel scherfje te vermelden in een donkergrijs hard baksel in prehistorische techniek dat waarschijnlijk Romeins is.

De Groote & De Mulder 2018. De Groote 2018b, 120-123. 17 De Groote 2008, 196-222. 18 De Groote 2018b, 133-135. 19 De Groote 2015, 258-260 (TG 26) en de daar vermelde literatuur rond de problematiek van de chronologie van de baksels en van de datering van de periodisering door Bruijn. 15 16

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 47 van 175

Fig. 47: Context S34: grijs aardewerk (1-5); context S77: grijs aardewerk (6-9); Context S93: grijs aardewerk (10-13) en Italiaanse majolica (14); Context S92: bijna-steengoed (15). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6.3.2.4

Kuilen periode late 13de en eerste helft 14de eeuw

-Inleiding De kleine aardewerkensembles van de kuilen S34, S77 en S93, met respectievelijk 65, 35 en 70 scherven, kunnen in de periode 1275-1350 gedateerd worden. Het slechts uit 7 scherven bestaande ensemble uit S92 wordt op basis van de aanwezigheid van bijna-steengoed ook hierbij geplaatst, maar gezien de kleine hoeveelheid materiaal is deze datering onzeker. Gebaseerd op de stratigrafie is S92 wel jonger dan S93. Er zijn vijf aardewerksoorten aanwezig. Buiten het dominante grijze aardewerk is er nog een beperkte hoeveelheid van andere soorten te herkennen: rood aardewerk in de contexten S34, S77 en S93, hoogversierd aardewerk in S34, bijna-steengoed in S92 en een bijzonder fragment van Italiaanse majolica in S93. -Grijs aardewerk Ook bij deze kuilen is het grijs aardewerk met meer dan 90 % van de gezamenlijke ensembles heel dominant. In tegenstelling echter tot de ensembles uit de voorgaande periode komt het matig fijn verschraalde baksel nog nauwelijks voor (5 scherven uit S34) en gaat het bijna uitsluitend nog om fijne baksels (140 scherven). Er zijn 7 vormsoorten aanwezig: kogelpot, kookkan, pan, kan/kruik, kom, teil en voorraadpot. De kogelvormige kookpot is slechts met 1 randfragment van het uitstaande type A232 vertegenwoordigd (S34) (fig. 47: 1), typisch voor de 13de en het eerste kwart van de 14de eeuw 20. In S93 zijn er fragmenten van twee kookkannen met een eenvoudige rand van het type A192 aangetroffen (fig. 47: 13), een 13de-eeuws type dat ook nog in de 14de eeuw voorkomt 21. De pan in grijs aardewerk is vertegenwoordigd door een sterk beroete lensbodem. De meest voorkomende vormsoort in deze contexten is de kan/kruik, waarvan naast een deel algemeen als kan/kruik te benoemen fragmenten ook scherven van zowel slanke kannen als grote kruiken te herkennen zijn. In het ensemble van kuil S93 komen zowel oudere randtypes zoals A126 met dakvormige profiel en A121 met intern verdikte rand voor (fig. 47: 11) als het wat jongere type met eenvoudige afgeronde rand op een geribbelde hals, dat vanaf de late 13de eeuw in gebruik komt (fig. 47: 10) 22. In kuil S77 is een randfragment van het type A121 met een onversierd breed bandvormig oor aangetroffen. Hetzelfde ensemble bevat ook nog een ondetermineerbare kruikrand met zwaar worstoor en een grote kruikbodem met een vijftal losstaande meerledige standvinnen. De aanwezigheid van kannen kan vastgesteld worden door de aanwezigheid van een kleine bodem op aansluitende standvinnen in S34, het onderste deel van een kleine slanke kan op vlakke gedraaide bodem in S77 (fig. 47: 6) en een volledig bewaard fijn worstoor in S92. De kom is met drie randfragmenten vertegenwoordigd, waarvan de types A142 en het met duimindrukken versierde A143 uit S77 in de loop van de 13de eeuw opduiken maar ook nog in de 14de eeuw in gebruik waren (fig. 47: 8-9) 23. Uit S34 komt een randfragment van het zeldzame type A266 dat tot nu enkel uit 14de-eeuwse contexten gekend is (fig. 47: 2) 24. Met minstens 4 exemplaren is ook de teil goed vertegenwoordigd, waarbij het wel opvalt dat de meeste fragmenten afkomstig zijn uit S34, met uitzondering van 5 passende scherven van een groot wand/bodemfragment op drie meerledige standvinnen uit S93. Op te merken is dat de randen uit S34 alle van vroege types afkomstig zijn, met een oorsprong in de 13de eeuw en doorlopend tot de vroege, ten laatste midden 14de eeuw: A170 (fig. 47: 4), A172 (fig. 47: 3) en A173 (fig. 47: 5) 25. De laatste vorm is de kogelvormige voorraadpot, die met 2 exemplaren aanwezig is. Enerzijds met een rand van het type A224 in context S77 dat zowel in de 13de als in de 14de eeuw voorkomt (fig. 47: 7), en een niet gekende variant van het type A226E met ondersneden lip in S93 (fig. 47: 12). De Groote 2018b, 121. De Groote 2018b, 133-135. 22 De Groote 2018b, 109-113. 23 De Groote 2018b, 123-128. 24 De Groote 2018b, 127. 25 De Groote 2018b, 142-143 en tabel 20. 20 21

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 49 van 175

-Rood aardewerk Het gewone rode aardewerk is met 9 scherven aanwezig, waaronder de geglazuurde bodem en enkele beroete fragmenten van het holle oor van een braadpan en een sterk beroet bodemscherf van een vetvanger. Het wandfragmentje in hoogversierd aardewerk heeft een matig fijn verschraald baksel en vertoont enkel dekkend wit slib en geen glazuur. -Bijna-steengoed Er zijn dus slechts twee scherven importwaar aanwezig in deze contexten. Enerzijds is er een merkwaardig gedraaid en bijgesneden lensvormig fragment in bijna-steengoed met ijzerengobe extern (fig. 47: 15). Omdat lensvormige bodems niet gebruikelijk zijn in de Rijnlandse steengoedtraditie 26 lijkt de enige vorm die hiervoor in aanmerking komt de veldfles. Vroege exemplaren van veldflessen met ijzerengobe zijn gekend uit de productie van Langerwehe en Brühl 27. Wegens het baksel in bijnasteengoed is een datering tussen 1275 en 1325 voorop te stellen. Fig. 48: Fragment van een kan in Italiaanse archaïsche majolica (context S93).

-Italiaanse majolica Ten slotte is er een klein wandfragment met een deel van een worstoor aangetroffen in een fijn rozebeige baksel met tinglazuur (fig. 47: 14). Het betreft een fragment van een kan in Italiaanse archaïsche majolica 28. Het rolronde oor, dat een grijze kern vertoont, is volledig met tinglazuur bedekt, evenals de buitenzijde van de wand, terwijl aan de binnenzijde enkel een doorzichtig loodglazuur is aangebracht (fig. 48). Op de wand is de aanzet van een geometrische decoratie in een vervaagde paarse of bruine kleur zichtbaar, de aanzet van een rechthoekig kader waarbinnen een specifieke decoratie werd aangebracht, en net aan de breuk op het oor zit een dwarse streep in groene verf. Het is de aanzet van decoratiepatronen op lichaam en oor in paars en groen die gekend zijn van de eerste fase van de archaïsche majolica uit de 13de en eerste helft 14de eeuw in Toscane 29, onder meer van de productie in Montalcino en Pisa 30. De aanwezigheid te Aalst in een kuil uit de late 13de tot eerste helft 14de eeuw van een fragment van een kan in deze Italiaanse archaïsche majolica is zeer bijzonder en vormt een uitzonderlijke vondst voor Vlaanderen 31. Met uitzondering van vroege bekervormen met kleine lensbodem op drie pootjes: Hurst et al. 1986, fig. 92: 282-284. Lüdtke & Schietzel 2001, Tafel 413: 7, Tafel 417: 2. 28 Berti et al. 1986. 29 Blake (in preparation): ‘Classic’ Archaic Maiolica. 30 Blake 1980: 92-97 en fig. 2: 2, fig. 3: 1, fig. 4; Berti et al. 1986, 484-485; Berti & Gelichi 1995, 142-144. 31 Het is de enige vondst in Vlaanderen, en één van de weinige in Noordwest-Europa, van de zogenaamde klassieke archaïsche majolica (Blake in preparation). Slechts vier andere vondsten van Italiaanse archaïsche majolica zijn momenteel bekend - uit Brugge, Raversijde, Sluis en Zottegem (De Groote 2014, 2) - die echter tot de jongere productiefase voor de late 14de tot eerste helft 15de eeuw behoren (Blake in preparation: ‘Late’ Archaic Maiolica). 26 27

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

-Besluit periode late 13de en eerste helft 14de eeuw De beperkte hoeveelheid scherven laat geen uitgebreide interpretatie van de contexten toe. Algemeen vormen de verhoudingen van aardewerksoorten de gebruikelijke samenstelling voor deze periode, met uitzondering van het volwaardige steengoed, dat volledig ontbreekt 32. Dit heeft mogelijk te maken met de aard van de ensembles, die bijna uitsluitend uit kook- en keukengerei bestaan, maar dat kan ook chronologisch zijn indien de contexten toch vooral late 13de tot vroege 14de eeuw zouden zijn. Hoogst merkwaardig daarentegen is de aanwezigheid van een kan in Italiaanse klassieke archaïsche majolica, iets wat momenteel voor Vlaanderen uniek kan genoemd worden, en voor deze periode zelfs uitzonderlijk in Noordwest-Europa 33. Over de mogelijke betekenis van zijn aanwezigheid wordt dieper ingegaan in de afsluitende paragraaf met de interpretaties. 6.3.2.5

Kuilen periode tweede kwart 14de tot eerste kwart 15de eeuw

-Inleiding Vanaf het midden van de 14de eeuw vermenigvuldigt het aantal structuren. Op basis van de aardewerkensembles kunnen met zekerheid 18 contexten in deze periode geplaatst worden. Hierbij kan een onderscheid worden gemaakt tussen de kleine ensembles die slechts algemeen in de 14de tot vroege 15de eeuw kunnen gedateerd worden (S10, S18, S21, S25, S30, S33, S45en S49), acht ensembles die zeker na 1325 dateren (S8, S40, S41, S42, S49, S102, S111 en S116), waarvan 4 zeker midden 14de-eeuws zijn (S8, S40, S48 en S102) en ten slotte twee ensembles die tussen 1350 en 1425 te plaatsen zijn (S13 en S31). In totaal gaat het om 674 scherven, afkomstig van vijf aardewerksoorten: grijs en rood aardewerk van lokale herkomst en steengoed, Maaslands aardewerk en Spaanse majolica als importen (tabel 3). De meeste ensembles zijn klein en omvatten meestal minder dan 25 scherven en drie contexten minder dan 50, namelijk S13 (39), S102 (40) en S111 (45). Slechts twee ensembles zijn middelgroot: S8 met 118 scherven en S48 met 294 scherven. Het gemengde ensemble van S104 bevat naast vroeg-modern aardewerk ook enkele 14de-eeuwse scherven. Eén ervan, het steeloor van een grape, past aan fragmenten uit kuil S111. -Grijs aardewerk In tegenstelling tot de vorige periode is het aandeel van het grijs aardewerk met 56 % sterk gedaald ten voordele van het rood, geglazuurd aardewerk dat een aandeel van bijna 34 % haalt. Deze verhouding is wel wat vertekend door de aanwezigheid van enkele grotendeels volledige exemplaren in ensemble S48. Bij het grijs gebruiksaardewerk zijn 9 vormen aanwezig: kogelpot, grape, kookkan, kan, kruik, kom, teil, voorraadpot en vuurklok. De twee aangetroffen kogelpotfragmenten zijn residueel: enerzijds uit S25 een klein randfragment van het eenvoudige type L1 in een handgevormd matig fijn verschraald baksel dat uit de 10de of 11de eeuw dateert 34, en anderzijds uit S31 een fragment van een sikkelrand van het type A241C uit de 12de eeuw 35 (fig. 49: 7). Bij het contemporaine

De Groote 2018b, Bijlage 4a. Blake (in preparation). 34 De Groote 2008, 196-205. 35 De Groote 2018b, 120-121 en tabel 12. 32 33

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 51 van 175

Fig. 49: Context S13: grijs aardewerk (1-3); Context S21: grijs aardewerk (4-5); Context S25: grijs aardewerk (6); Context S31: grijs aardewerk (7-8); Context S33: grijs aardewerk (9-10); Context S40: rood aardewerk (11); Context S41: grijs aardewerk (12); Context S42: rood aardewerk (13); Context S45: grijs aardewerk (14). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

kookgerei gaat het om kookkannen en grapen, waarvan slechts enkele duidelijke fragmenten aanwezig zijn. Eén rand van het type A186 kan met zekerheid als kookkan herkend worden en is typisch voor de 14de tot begin 15de eeuw 36 (fig. 49: 4). De tweede rand is niet met zekerheid als dusdanig te determineren maar is waarschijnlijk van het type A181, een type dat reeds in de 13de eeuw voorkomt. Een grijze bodem op drie pootjes kan zowel van een één-orige grape of kookkan als van een twee-orige grape afkomstig zijn. Een fragment van een geknikt en licht geknepen worstoor komt wel zeker van een twee-orige grape. Twee-orige grapen duiken waarschijnlijk voor het eerst op in de loop van het eerste kwart van de 14de eeuw en worden vanaf het tweede kwart dominant 37.

Fig. 50: Context S8: grijs aardewerk (1-3), rood aardewerk (4), steengoed (5-7), Valenciaanse lusterwaar (8).

De voorraadpot is aanwezig met twee randen, van respectievelijk het type 226B en 226D (fig. 50: 1-2). Het residuele, 14de-eeuwse aardewerk uit kuil S104 bevatte een rand van het type A220 (fig. 55: 7). Bij de kan/kruikvormen zijn er slechts drie randfragmenten aanwezig, alle van kruiken. Twee zijn van het 14de-eeuwse type A136, dat veelvuldig in Aalst wordt aangetroffen (fig. 55: 6) 38. Bij een groot randfragment met worstoor is de randvorm niet volledig herkenbaar door de aanhechting van het oor, maar het betreft zeker een bandvorm uit de A130-typeserie, te dateren in de 14de tot begin 15de eeuw 39. Daarnaast zijn er nog twee grote worstoren en een wandfragment met een met vingerindrukken versierde kleiband duidelijk van kruiken afkomstig. In S48 zijn 50 fragmenten aangetroffen van dezelfde grote kruik op een bodem met aansluitende enkelvoudige standvinnen. De rand was niet bewaard. De aanwezigheid van kan is enkel op basis van de aanwezigheid van twee fijne worstoren aanwijsbaar. Een 14-tal scherven zijn algemeen als afkomstig van kan/kruik te herkennen,

De Groote 2018b, tabel 14. De Groote 2018b, 105. 38 De Groote 2018b, 115, pl. 49: 2 en 58:14. 39 De Groote 2018b, 113. 36 37

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 53 van 175

waaronder fragmenten van de geribbelde hals en bodemfragmenten op standvin en met een vlakke gedraaide bodem.

Fig. 51: Context S48: grijs aardewerk (1-3), Maaslands aardewerk (4-5). Sch. 1:3 (1-2, 4 + doorsnede 3), sch. 1:1 (5), voorbeeldtekening 3 zonder schaal.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 52: Context S41: rood aardewerk (1-6), hoogversierd aardewerk (7). Sch. 1:3. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 55 van 175

Er zijn voor deze periode opvallend weinig komfragmenten in grijs aardewerk aanwezig, en geen ervan lijkt tot de algemeen voorkomende types te behoren. Een groot fragment uit S13 met korte uitstaande ondersneden rand van een hoge cilindrische komvorm lijkt op het type A146B (fig. 49: 2), dat normaal gezien hoort bij een halfbolvormige kom met ingesnoerde hals. Een tweede randfragment is het kenmerkende type A4 van de hoge cilindrische voorraadkom (fig. 49: 9), een type dat vaak aangetroffen wordt in rood aardewerk in de 15de eeuw maar in grijs aardewerk reeds opduikt in de 14de eeuw 40. Twee andere fragmenten zijn afkomstig van halfbolvormige kommen met ingesnoerde hals: het weinig voorkomende type A266 met bandvormige rand uit S45 (fig. 49: 14) en een groot wandfragment met horizontaal geplaatst oor uit S21. Dit laatste vertoont een met vingerindrukken versierde kleistrip die in de insnoering onder de rand zit (fig. 49: 5), een kenmerk dat uitsluitend wordt waargenomen bij grote kommen die als voorraadpot dienden 41. In verhouding tot de kom is de teil in grijs aardewerk wel veelvuldig aanwezig, en vormt met minstens 12 exemplaren zelfs de belangrijkste vormsoort in deze periode. Een groot fragment uit S40 behoort nog tot het oudere type S175, dat reeds in de 13de eeuw voorkomt maar nog tot in de 14de eeuw in gebruik is. Kenmerkende types uit de 14de tot vroege 15de eeuw zijn de randen A177 (fig. 49: 12 en 55: 1-2) en A179 (fig. 49: 3 en 51: 1-2). Een 14de-eeuws type dat ook in de 15de eeuw sporadisch nog wordt aangetroffen is A272 (fig. 49: 8). Dit is ook het geval voor het zeldzame type A276 (fig. 50: 3). Naast nog twee niet-identificeerbare kleine randscherven bevatten de ensembles ook heel wat bodemfragmenten van teilen, gekenmerkt door drie brede meerledige standvinnen en een gladding aan de binnenzijde. De vuurklok ten slotte is slechts in 3 ensembles aanwezig. In S48 gaat het om tien fragmenten van een groot, halfkoepelvormige exemplaar, versierd door vingerindrukken op de rand en een kleistrip met vingerindrukken op de wand (fig. 51: 3). De bandvormige greep staat op de wand van de halfkoepel, net als de doorboringen, die naast twee uitsteeksels in klei geplaatst zijn. Eén randfragment is onversierd en behoort tot de achterwand, waarop nog net de aanzet van de kleistrip zichtbaar is. Dergelijke halfkoepelvormige vuurklokken werden gebruikt bij muurhaarden 42. Slechts twee andere vuurklokfragmenten werden in de overige contexten herkend: een wandfragment in S18 en een fragment van een met vingerindrukken versierde bandvormige greep in context S111 (fig. 55: 5). Bij het grijs aardewerk zijn ook 19 fragmenten geteld van een ventilatiekoepel uit context S8 (fig. 50: 10). Ze zullen worden besproken in het aparte hoofdstuk over de bouwceramiek. -Rood aardewerk Het rood, geglazuurd aardewerk vormt met 230 scherven ongeveer 34 % van de ensembles uit deze periode. Zoals reeds opgemerkt is dit percentage vertekend door de aanwezigheid van enkele grotendeels volledige grote exemplaren in ensemble S48. Er kunnen 6 basisvormen worden onderscheiden: grape, pan, vetvanger, kan/kruik, bord en teil. Bij de vormen op het vuur is de tweeorige grape het best vertegenwoordigd. Context S48 bevat talrijke fragmenten van twee exemplaren. Een archeologisch volledig exemplaar heeft een typisch 14de-eeuws wat uitgezakt, eerder buidelvormig lichaam met hoge hals en twee sterk geknikte opgetrokken oren met een rand van het type A194 met wat geprofileerde top (fig. 52: 2) 43. Opvallend is de geprononceerde vingerindruk op de aanzet van de pootjes. Een maar ten dele bewaard exemplaar heeft de in Aalst vaak voorkomende eenvoudige randvorm van het type A192 (fig. 52: 1). In dit ensemble bevindt zich eveneens een wandscherf met een radstempel in chevronmotief (fig. 53), een decoratie die sporadisch aangetroffen wordt op grapen uit het midden van de 14de-eeuw 44. In context S13 zit een randfragment van het type A193. Verder zijn er in verschillende contexten fragmenten aanwezig van grapen, onder meer goed herkenbare elementen als geknikte oren of pootjes, waaronder een zogenaamd klauwpootje in S40. De Groote 2018b, 131 en pl. 79: 10. De Groote 2018b, 132. 42 De Groote 2018b, 152-153. 43 De Groote 2018b, 102-106. 44 De Groote 2008, 161-162; De Groote 2018b, 106. 40 41

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Context S111 bevat 5 fragmenten van eenzelfde, kleine geribbelde bolvormige steelgrape op pootjes, waarvan de passende gekrulde volle steel als residueel aardewerk aangetroffen is in context S104 (fig. 55: 8). Andere vormen voor voedselbereiding op het vuur zijn de pan en de vetvanger. Er zijn panfragmenten gevonden in S40, een rand van het type A160 met gietsneb (fig. 49: 11), en in S48, randen bodemfragmenten van een diepe pan met een kleine diameter verwant aan het type A165B (fig. 52: 3) en twee bodemscherven van een wijder exemplaar. Van de vetvanger zijn in respectievelijk S40 en S48 een randen een bodemfragment aangetroffen van met brede sliblijnen in visgraatmotief versierde exemplaren (fig. 49: 13; 52: 4). Fig. 53: Schouderfragment van een grape met radstempeldecoratie (context S48).

De kan- en kruikvormen in rood aardewerk zijn slechts sporadisch aanwezig. Vooral context S48 bevat enkele exemplaren, waaronder de bodem met gegolfde geknepen standring van een slanke kan met geprononceerde draairibbels over hele lichaam en extern aangebracht strooiglazuur (fig. 52: 6). Een tweede bodemfragment vertoont de aanzet van een vlakke gedraaide kanbodem. Bijzonder is de aanwezigheid in deze context van een archeologisch volledige kruik met (niet volledig bewaarde) slanke cilindervormige tuit op de schouder (fig. 52: 5). De buikige kruik rust op een geknepen standring en heeft een brede bandvormige geribbelde rand van het type A130. Opvallend is de sliblijnversiering op rand, hals en schouder, in een patroon van gekruiste lijnen met een horizontale band op de geprononceerde draairibbel op de schouder. Het slib is slecht aangebracht en is op vele plaatsen verdwenen (fig. 54). De buitenzijde is grotendeels bedekt met strooiglazuur, de binnenzijde enkel op rand, hals en bodem. De versiering is typisch voor het midden van de 14de eeuw en is onder meer gekend van pottenbakkersafval uit Aalst en Oudenaarde. Ook in context S8 is een wandfragment met deze versiering aangetroffen (fig. 50: 4). Een dergelijke grote kruik met hoge tuit is zeldzaam en was in Aalst tot nu onbekend. Wel is een kleine tuit met de aanzet van hetzelfde type van 14de-eeuwse sliblijnversiering, wellicht afkomstig van de kleinere tuitkan, aangetroffen in een gemengde context uit de poel van de Hopmarkt 45.

45 De Groote 2018b, 147. Kleine buikige tuitkannen zijn ook gekend uit de abdijen van Ename en Ninove (De Groote 2008, 266-267 en pl. 121:2).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 57 van 175

Fig. 54: Tuitpot in rood aardewerk met sliblijndecoratie (context S48).

In deze periode komen voor het eerst ook borden voor. Drie passende fragmenten van hetzelfde bord met sliblijnversiering is aangetroffen in de structuren S102, S103 en S104, in de laatste twee aanwezig als residuele, verspitte vondsten. Het gaat om een bord van het type A251, op de spiegel versierd met brede sliblijnen die vermoedelijk een vegetaal motief vormden (fig. 55: 3) 46. Ook in ensemble S31 zit een wandfragment van een bord waarop de aanzet van een vingerbrede sliblijn te zien is. Dergelijke borden met brede sliblijnversiering zijn kenmerkend voor het midden en de tweede helft van de 14de eeuw 47. Als laatste vorm in rood aardewerk is er de teil, dat slechts met 1 exemplaar van het type A272 in kuil S111 aanwezig is (fig. 55: 4). De twee kleine scherven in hoogversierd aardewerk uit S30 en S48 zijn als residueel te beschouwen. Beide scherfjes vertonen extern een dekkend witte sliblaag met geel glazuur, waarop bij een ook een verticale rode sliblijn aanwezig is en intern een slipwash (fig. 52: 7). Ze zijn in de 13de tot vroege 14de eeuw te dateren.

46 47

De Groote 2018b, 98-101. De Groote 2008, 150 en fig. 115.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 55: Context S102: grijs aardewerk (1); Context S103: grijs aardewerk (2), rood aardewerk (3); Context S111: grijs aardewerk (4-5); Context S104: grijs aardewerk (6-7), rood aardewerk (8). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 59 van 175

-Steengoed De belangrijkste importgroep is steengoed, dat met 57 scherven een gemiddeld aandeel van 8,5 % heeft, wat een gebruikelijke aanwezigheid is voor deze periode 48. Daarvan behoort één scherfje tot het protosteengoed en is residueel. Bij het volledig gesinterde steengoed kunnen twee groepen worden onderscheiden. Het Langerwehe steengoed met engobe en/of zoutglazuur is met 52 scherven veruit het sterkst aanwezig, terwijl het blanke steengoed uit Siegburg met slechts vier fragmenten vertegenwoordigd is. Bij het Langerwehe steengoed zijn de baksels met paarse tot donkerbruine ijzerengobe dominant, al dan niet gecombineerd met zoutglazuur. Slechts een 15-tal scherven vertonen enkel zoutglazuur op een grijze scherf. Opvallend bij deze groep is de dominantie van de kan, waarvan 8 fragmenten aanwezig zijn van minstens 4 bodems op geknepen standring en 2 randfragmenten (fig. 50: 5). Twee fragmenten met ijzerengobe vertonen op de ribbel aan de overgang tussen hals en schouder een radstempelpatroon. Er zijn geen fragmenten van de typische biconische bekers aangetroffen. Enkel een kleine bolle bodem uit S102 is mogelijk van een vroeg bekertype op drie pootjes afkomstig, maar deze determinatie is onzeker doordat de scherven door secundaire verbranding sterk vervormd zijn. Van de vier scherven Siegburg steengoed zijn er twee randfragmenten van drinknapjes uit S8 (fig. 50: 6-7) en twee wandfragmenten van kanvormen. -Maaslands wit aardewerk In kuil S48 zijn twee stuks in Maaslands wit aardewerk aangetroffen. Het betreft enerzijds het onderste gedeelte van een slank, licht buikig kannetje op standring met geel glazuur op de buik (fig. 51: 4) en anderzijds een ongeglazuurd spinschijfje (fig. 51: 5). -Valenciaans tingeglazuurd aardewerk De laatste aardewerksoort is vroeg-Valenciaanse lustermajolica, waarvan 6 fragmenten van een kom zijn aangetroffen in kuil S8 (fig. 50: 8). Deze kom met een eenvoudige uitstaande rand en een bodem op standring behoort tot de groep van vroeg-Valenciaanse lusterwaar in Malagastijl en de subgroep met een decoratie in goudluster en blauw (loza valenciana malagueña dorada y azul (LVMDA: gold lustre and blue Malaga-style Valencian lustreware), die dateert uit de eerste helft van de 14de eeuw 49. Aan de binnenzijde zijn brede banden van goudluster aangebracht, met daartussen een fijn patroon van overlappende boogjes (fig. 56). Het centrale decoratiepatroon is niet herkenbaar, maar de toevoeging van blauwe accenten is typisch voor deze groep, evenals de fijne, elkaar oversnijdende lijnen van luster op de buitenzijde 50. Dergelijk vroeg-Valenciaans tingeglazuurd aardewerk wordt slechts zeer uitzonderlijk aangetroffen in Vlaanderen. Tot nu toe zijn er slechts enkele vondsten uit Gent en Mechelen gekend 51, naast een recente vondst eveneens te Aalst in het voormalige zwartzusterklooster 52.

De Groote 2018b, 188-189, tabel 34. Coll Conesa et al. (in druk). 50 Coll Conesa 2012. 51 Coll Conesa et al. (in druk). 52 Ongepubliceerde opgraving Solva, met dank aan Wouter De Maeyer en Sigrid Klinkenborg. 48 49

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 56: Buitenzijde, doorsnede en binnenzijde van een randfragment van de kom in vroegValenciaanse lusterwaar in Malagastijl die is aangetroffen in kuil S8 (zie ook fig. 50: 8).

-Besluit periode tweede kwart 14de tot eerste kwart 15de eeuw Door de talrijke kleine ensembles is voor het merendeel van de individuele contexten een evaluatie en interpretatie van de samenstelling niet mogelijk. Uitzonderingen zijn de grotere contexten S8 en S48. Algemeen voor deze periode is een samenstelling te zien die verwijst naar een gewoon huishoudelijk gebruik, zoals gekend voor deze periode uit andere sites te Aalst. Hierbij moet bij de verhouding tussen het rood en het grijs aardewerk wel rekening gehouden worden met de samenstelling van S48 waarin verschillende grote vormen grotendeels compleet aanwezig waren. Ook de functionele samenstelling is gebruikelijk, met reeds een vrij grote aanwezigheid van tafelgerei, ongeveer een kwart bestaande uit kookgerei en een kleine helft uit aardewerk voor de keuken en de opslag 53. Net zoals bij de voorgaande periode is er een opvallende aanwezigheid van Mediterrane majolica, deze keer in de vorm van een kom in vroeg-Valenciaanse lusterwaar. Over de mogelijke betekenis van die aanwezigheid zal verderop dieper ingegaan worden. Ten slotte moet nog opgemerkt worden dat de beide grote contexten S8 en S48 nog uit het midden van de 14de eeuw dateren, waarbij S8 onder meer het restant bevat van de inboedel van een afgebrande vakwerkwoning. Het aardewerkensemble is ten dele duidelijk zwaar verbrand, maar bevat ook ander afval, waaronder de 6 fragmenten van een kom in Valenciaanse majolica. De kans is reëel dat dit afval afkomstig is van een woning die vernield is bij de historisch gedocumenteerde grote stadsbrand van 1360 54.

De Groote 2018b, 192, tabel 36. Vergelijk vooral met de generieke samenstelling van het grote ensemble uit fase A van de poel, bestaande uit 767 exemplaren. 54 De Groote & Moens 2018, 64. 53

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 61 van 175

Fig. 57: Context S2: rood aardewerk (1-2); Context S3: rood aardewerk (3); Context S11: rood aardewerk (4-6); Context S16: rood aardewerk (7-13). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6.3.2.6

Kuilen periode tweede helft 15de tot eerste helft 16de eeuw

-Inleiding De meeste aardewerkvondsten behoren tot deze periode. In totaal 12 aardewerkensembles kunnen tussen 1450 en 1550 gedateerd worden, met een gezamenlijke hoeveelheid van 1911 scherven (tabel 3). Hieronder bevindt zich een heel groot ensemble van kuil S17 met in totaal 1001 scherven, een groot ensemble van 351 scherven (S12), 3 middelgrote ensembles van meer dan 100 scherven (S16, S66 en S117) en 7 heel kleine ensembles tussen 6 en 22 scherven (S1, S2, S3, S11, S46, S65bis en S74bis). Met 1073 scherven (56,1 %) vormt het rood, geglazuurd aardewerk de belangrijkste soort, gevolgd door het grijs aardewerk met 569 fragmenten (29,9 %). De bijzondere groep van het aardewerk in lichtoranje klei is met 116 scherven ook goed vertegenwoordigd (6,1 %). Bij de importwaar gaat het bijna uitsluitend om steengoed (145 scherven, 7,6 %), op uitzondering van twee scherfjes in Spaanse tingeglazuurde waar en 2 fragmenten witbakkend aardewerk uit respectievelijk het Maasland en het Rijnland. Daarnaast zijn er nog een scherfje residueel Romeins en één fragment residueel Karolingisch aardewerk. -Grijs aardewerk Het gebruik van grijs aardewerk kent algemeen gezien een sterke terugval vanaf de tweede helft van de 15de eeuw. Dat is ook hier het geval, alhoewel een percentage van bijna 30 % nog opvallend hoog is. Hierbij moet wel rekening gehouden worden met de aanwezigheid van heel wat residueel materiaal, vooral vastgesteld in context S17, waarin al minstens 5 randen als dusdanig herkend zijn, wat neerkomt op 10 % van het aantal randen. Daarnaast is er natuurlijk de problematiek van de tellingen van de schervenaantallen ten opzichte van het minimum aantal exemplaren, dat bij grijs aardewerk door de grote vormen in die periode een groot verschil kan opleveren 55. Dat is ook te zien als de vormsamenstelling onder de loep genomen wordt. Er zijn 10 vormen in grijs aardewerk aanwezig, waarvan kan, kruik, grote kom, vooraadpot, teil, grape, kamerpot en bloempot contemporain zijn en kogelpot en vuurklok residueel (tabel 4). Grote vormen zoals kruik, kom, teil, voorraadpot en bloempot zijn de belangrijkste, samen goed voor 36 van de 48 exemplaren. Met enkele fragmenten is de grape de enige vorm in grijs aardewerk die nog voorkomt bij het kookgerei. Het gaat enkel om drie randfragmenten, twee uit S12 en één uit S17. Op basis van de randtypes A195B, 198 en A24 gaat het om contemporaine exemplaren, te dateren tussen 1450 en 1550 56. De korte hals op de rand van het type A24 wijst mogelijk op een herkomst als één-orige grape of kookkan. De groep van vormen voor voedselbereiding en/of opslag is met kruik, kom, voorraadpot en teil het grootst. Bij de kommen zijn drie basistypes te onderscheiden: de halfbolvormige kom met ingesnoerde hals, de laag-conische kom met horizontale oren en de hoge conische kom 57. Van de halfbolvormige kom zijn 6 exemplaren aanwezig in de ensembles, met randen van het type A155C (fig. 60: 1), A155D (fig. 60: 2) en A261 uit context S17, A159D uit S46 (fig. 64: 3) en een klein fragment uit S16 dat mogelijk van het type A267 is. Een kleiner randfragment dat niet op type kan geïdentificeerd worden is eveneens van een ingesnoerde kom afkomstig (fig. 60: 5). De laag-conische kom met horizontale oren, een typische vorm voor de periode 1450-1550 58, is door minstens 6 exemplaren vertegenwoordigd, op een exemplaar uit S16 na alle afkomstig uit kuil S17. Het gaat om 5 exemplaren met een rand van het type A5, (fig. 60: 3) en één met de variant A5B (fig. 60: 4). Een wandfragment met horizontaal oor is aangetroffen in kuil S12.

De Groote 2018b, 164. De Groote 2018b, 102-106. 57 De Groote 2018b, 123-132. 58 De Groote et al. 2004, fig. 30 en 31; De Groote 2018b, 130-131. 55 56

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 63 van 175

grijs aw MAE

rood aw %

lichtoranje aw %

0,7

MAE

steengoed

totaal

MAE

13,0

1,8

drinkbeker

21,7

2,2

drinkkan

8,7

0,9

drinknap

MAE

kan

8,5

0,7

39,1

6,2

kan/kruik

6,4

2,1

13,0

4,0

0,7

0,4

0,7

3,1

bord

4,1

2,6

kleine kom

12,4

7,9

tas

2,1

1,3

komfoor

0,7

0,4

26,9

0,4

3,1

tuitkan kruik

grape

32,4

0,7

pan

4,1

steelkom

11,0

7,0

vetvanger

0,7

0,4

2,8

7,0

0,7

0,4

25,5

vergiet

4,3

6,4

steelgrape

grote kom

10,6

91,7 8,3

teil

14,9

13,8

11,9

voorraadkom/ pot wasbekken

17,0

2,1

4,8

0,7

0,4

deksel

1,4

0,9

olielamp

0,7

0,4

spreeuwpot

0,7

0,4

kamerpot

2,1

3,4

2,6

bloempot

8,5

0,7

2,2

Totaal

100

145

100

227

100

Tabel 4: Overzicht van de vormen in de ensembles uit de periode tweede helft 15de tot eerste helft 16de eeuw, op basis van het minimum aantal exemplaren (MAE).

Tenslotte is er nog een randfragment van een heel grote kom (diameter tussen 35 en 45 cm) met een randvorm verwant aan het type A4, maar onderaan versierd met duimindrukken (fig. 60: 6). Waarschijnlijk gaat het om de rand van een hoge conische kom die als voorraadpot gebruikt werd, en die zowel in rood aardewerk als grijs aardewerk voorkomt. Er zijn ook 7 randen van gesloten voorraadpottypes aanwezig, waarvan er een van het type A227C waarschijnlijk residueel is en twee van het type A226B mogelijk ook, waaronder een sterk verweerd exemplaar. Zeker contemporain zijn de randen van het type S220 uit context S12 en S17 (fig. 60: 8) en A226 uit S17 (fig. 60: 7). Een rand uit context S66 is van een onbekend type. Het gaat om een iets minder geprofileerde versie van type A84 (fig. 64: 8) 59. Met minstens 7 exemplaren is ook de teil in grijs aardewerk goed vertegenwoordigd. Alle randtypes zijn kenmerkend voor deze periode, waarvan met A179 en A276 wel twee die reeds in het midden of op het einde van de 14de eeuw voor het eerst verschijnen. In kuil S12 bevonden zich twee exemplaren van het type A33, in kuil S17 een rand van het type A276 (fig. 60: 9) en een niet 59

De Groote 2018b, 149-152.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

geïdentificeerd type, ensemble S74bis bevat een randfragment van het type A179 (fig. 65: 1) en in context S117 bevinden zich drie exemplaren, waarvan 2 van het type A31 (fig. 65: 7-8) en een van het type A179 (fig. 65: 9). De kruik is met vijf randfragmenten aanwezig, waarvan er vier niet te determineren zijn door de aanwezigheid van het oor. Bij één exemplaar maakt het bandvormige oor versierd met duimindrukken duidelijk dat het om een residueel, 14de-eeuws fragment gaat. Het enige goed bewaarde exemplaar is een groot rand-hals-schouderfragment met worstoor van het type A12 (fig. 65: 6), een typisch grote kruikvorm voor de tweede helft 15de en eerste helft 16de eeuw 60. In dezelfde context S117 zit ook een grote bodem op geknepen standring met een diameter van ongeveer 16 cm die ook zeker van een dergelijke kruik afkomstig is 61. Een negental fragmenten staan geregistreerd als afkomstig van kan of kruik, waaronder drie residuele randen, twee van het 14deeeuwse type A130 en een van een nog ouder type met verdikte binnenlip (type A120 of vergelijkbaar). Daarnaast gaat het om twee fragmenten van gedraaide vlakke bodems, één van een bodem op standvinnen en een fragment van een worstoor. Buiten de vormen in grijs aardewerk voor koken en voor voedselbereiding- en opslag zijn er nog drie vormen aangetroffen: de kan, de kamerpot en de bloempot. De kan is in deze periode enkel vertegenwoordigd door de kenmerkende cilindrische kan op vlakke bodem, een west-Brabants type dat in Aalst vaak voorkomt (fig. 65: 5) 62. In drie contexten zijn bodem-, wanden/of randfragmenten van dit kantype gevonden: S12, S17 en S117, in totaal van minstens 4 exemplaren. Deze kanvorm had waarschijnlijk een functie als drinkkan. In context S66 zit met de kamerpot een zeer uitzonderlijke vorm in grijs aardewerk (fig. 64: 7). De vormgeving, met een peervormig lichaam met geprononceerde ribbel op de schouder en een rand van het type A41, is volledig gelijk aan de contemporaine kamerpotten in rood aardewerk, en kan ingedeeld worden bij de vormtypologische groep 1, zoals beschreven bij de studie van een vroeg-16de-eeuwse beerputcontext uit de site Aalst-Stadhuis 63. Voor Aalst is het de eerste maal dat deze vorm ook in grijs aardewerk is aangetroffen64. Een laatste vorm in grijs aardewerk is de bloempot, waarvan minstens 4 exemplaren aanwezig zijn in twee contexten: S12 en S117. In beide ensembles zit telkens een rand van het type A100 (fig. 65: 10) en A103 (fig. 58: 1). Context S117 bevat ook een groot bodemfragment met een meerledige standvin en drie doorboringen. Zoals reeds vermeld bevatten de ensembles ook heel wat residueel materiaal. Op basis van de typologische identificeerbare fragmenten gaat het vooral om 14de-eeuws aardewerk, onder andere fragmenten van kan/kruik, kom, voorraadpot en vuurklok zijn als dusdanig herkend. Een bijzondere vondst in context S17 is de rand van een kogelpot in een handgevormd matig fijn verschraald baksel in vroeggrijs aardewerk (fig. 60: 10). Het betreft een zogenaamde geschraapte rand van het type LK3A 65, typisch voor de laat-Karolingische periode (9de eeuw).

De Groote 2018b, 114 en tabel 10. De Groote et al. 2004, fig. 32: 1. 62 De Groote 2018b, 119; De Groote et al. 2004, 310-312 en fig. 32: 3-4. 63 De Groote 2018b, 106-108 en fig. 104. 64 Grijze kamerpotten uit deze periode zijn wel gekend van de abdij van Ename, echter deels met een andere vormgeving (op vlakke, concave bodem zonder standring): De Groote 2008, 166-170. 65 De Groote 2008, 113, 196-202. 60 61

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 65 van 175

Fig. 58: Context S12: grijs aardewerk (1), rood aardewerk (2-23). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 59: Context S12: aardewerk in lichtoranje klei (1-2), steengoed (3-10), beeldje in pijpaarde (11). Sch. 1:3 (1-10), sch. 2:3 (11).

-Rood aardewerk Opvallend voor het rood aardewerk uit deze periode is de grote vormvariatie; in deze twaalf ensembles samen zijn maar liefst 22 vormen vertegenwoordigd (tabel 4). De belangrijkst groep is die van de grapen, die met minstens 47 exemplaren 32 % van het rood aardewerk uitmaken. Typisch voor grapen uit deze periode is de grote variatie aan randtypes 66. Er kunnen 16 verschillende randvormen onderscheiden worden. De randtypes A192 B (fig. 64: 5), A195B en A196 (fig. 61: 4) zijn vormen die reeds in de late 14de en eerste helft 15de eeuw opduiken, maar vooral courant zijn in de tweede helft van de 15de en de eerste helft van de 16de eeuw. De overige types zijn kenmerkend voor de periode tweede helft 15de en eerste helft 16de eeuw 67. Bijna alle types die op de Hopmarkt zijn aangetroffen zijn ook in deze ensembles aanwezig, meestal met slechts 1 of 2 exemplaren: A197 (fig. 66: 5), A199 (fig. 61: 5; 66: 4), A22, A23, A24, A26B, A27, A28, A29, A30 (fig. 66: 2) en A30B 68. Slechts twee types komen talrijk voor: A21 met 13 exemplaren (fig. 57: 7-8; 58: 2; 61: 1-3; 66: 1) en A25 met 7 exemplaren (fig. 58: 3-5; 64: 6; 66: 3). De beter bewaarde exemplaren laten steeds een middelgrote grapevorm met een bolvormig, soms licht uitgezakt lichaam op 3 pootjes en twee licht geknikte, geknepen worstoren (fig. 57: 7; 61: 1-2; 64: 5-6; 51 1-2). Ze zijn meestal slechts gedeeltelijk geglazuurd, extern centraal tussen beide oren op hals en schouder en intern op rand, hals en bodem. Minstens 6 exemplaren hebben een grotendeels dekkend ijzerhoudend loodglazuur, wat een donkerpaarse tot bruinzwarte kleur oplevert. Vijf ervan bevinden zich in Kuil S17 en hebben uitsluitend randen van het type A21 (fig. 61: 3), een zesde exemplaar met randtype A26B is aangetroffen in S12. Bijna alle exemplaren zien zwart van het roet en vertonen slijtagesporen rondom de oren, kenmerkend voor het gebruik aan de haal in een muurhaard. De eenvoudige, vrij korte pootjes vertonen een eenvoudige lichte duimindruk op de zool. Er is slechts 1 los klauwpootje aangetroffen in S17. Een bijzonder Voor alle referenties naar de typochronologie van de grape: De Groote 2018b, 102-106. Voor de eerste helft 16de eeuw zie De Groote et al. 2004. 68 De Groote 2018b, tabel 7. 66 67

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 67 van 175

archeologisch volledig exemplaar in een beige baksel uit context S17 heeft een wat opvallend uitgezakt, eerder buidelvormig lichaam en vertoont noch glazuur noch beroeting (fig. 57: 8). Naast de talrijke twee-orige grapen is er ook een steelgrape aangetroffen in het ensemble van S117. Het gaat om een klein bolvormig exemplaar op drie kleine pootjes, met afgebroken steel (fig. 66: 6) 69. De rand van het type A21 vertoont een gietsneb haaks op de steel. Op het centrale deel van de schouder en op binnenzijde van de bodem is spaarzaam glazuur aangebracht. Een sterk beroete losse haaksteel uit ensemble S11 is waarschijnlijk ook van een steelgrape afkomstig (fig. 57: 4). De afwezigheid van loodglazuur aan de binnenzijde sluit de mogelijkheid uit dat het van een steelkom afkomstig is omdat die intern steeds volledig geglazuurd zijn.

Fig. 60: Context S17: grijs aardewerk. Sch. 1:3.

De Groote 2018b, 140.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 61: Context S17: rood aardewerk. Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 69 van 175

Fig. 62: Context S17: rood aardewerk. Sch. 1:3. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 63: Context S17: aardewerk in lichtoranje klei (1-5), steengoed (6-13). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 71 van 175

Fig. 64: Context S46: rood aardewerk (1-2), grijs aardewerk (3); Context S65bis: rood aardewerk (4); Context S66: rood aardewerk (5-6), grijs aardewerk (7-8). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 65: Context S74bis: grijs aardewerk (1), rood aardewerk (2-4); Context S117: grijs aardewerk (5-10). Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 73 van 175

Fig. 66: Context S117: rood aardewerk. Sch. 1:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Een ander veel voorkomende kookvorm is de steelkom, die met 16 exemplaren en 11 % de derde belangrijkste vorm in rood aardewerk is voor deze periode, wat opvallend veel is 70. Er kunnen zes randtypes onderscheiden worden, verspreid over vier ensembles. Van drie types is slechts één exemplaar aanwezig: A72 maar met dekselgeul (fig. 64: 1), A76 en A78 (fig. 61: 10), twee exemplaren uit context S74bis behoren tot A74 (fig. 65: 2-3) en drie tot het type A79 (fig. 58: 6-7). Opvallend is dat het type A 73 met 7 exemplaren zo sterk vertegenwoordigd is, op één uit S16 na (fig. 57: 9) allemaal uit context S17 afkomstig zijn (fig. 61: 6-9). Alle exemplaren zijn van halfbolvormige types, waarbij zowel de bodem op pootjes als die op standvinnen vertegenwoordigd is. De meeste zijn van exemplaren met een korte holle steel, maar 1 exemplaar uit S74bis heeft een volle steel (fig. 65: 2). Net als de grapen zien de steelkommen bijna steeds zwart van het roet (fig. 67). De pan vormt met 6 exemplaren 4 % van het totaal in rood aardewerk, wat toch een hoog percentage is voor deze periode 71. Waarschijnlijk is het beeld echter vervormd door de aanwezigheid van residueel materiaal, want twee exemplaren uit de ensembles S12 en S16 zijn van het 14de-eeuwse type A162 (fig. 57: 10; 58: 9) 72. Ook het panfragment uit S117 van het type A166C heeft een oudere randvorm (fig. 66: 7). Enkel een rand uit S17 van het type A51 van een heel kleine panvorm (fig. 61: 11) en uit S12 van het type A52 (fig. 58: 8) zijn kenmerkend voor deze periode. Van een panrand uit context S46 kon door de aanzet van de holle steel het randtype niet bepaald worden. Als laatste vorm die bij het vuur werd gebruikt is er de vetvanger, waarvan een groot fragment is aangetroffen in S17. Het betreft de greep met centrale doorboring, versierd met duimindrukken in de vorm van een margriet (fig. 61: 12). Een klein fragment uit dezelfde context versierd met een brede sliblijn is duidelijk afkomstig van een 14deeeuws type en is dus residueel. Fig. 67: Steelkom uit kuil S17.

Kenmerkend voor deze periode is de beperkte hoeveelheid kannen en kruiken in rood aardewerk. Het gaat om slechts 3 randen, een viertal bodemfragmenten en enkele andere fragmenten die morfologisch als van kan of kruik kunnen herkend worden. In S12 is een integraal geglazuurde rand van het type A12 aangetroffen, terwijl het grote ensemble van S17 twee randen van het type A16 bevat (fig. 62: 1). Bij geen van deze fragmenten kan uitgemaakt worden of ze van kan- of kruikvormen afkomstig zijn. Daarnaast bevatten de ensembles ook vier fragmenten van vlakke, gedraaide bodems en wand- of halsfragmenten met de aanzet van een worstoor, waaronder 1 exemplaar van een kruik waarbij de ooraanzet met duimindrukken versierd is. Ook bij een klein worstoor met dekkend slib en koperhoudend loodglazuur, waarschijnlijk afkomstig van een kleine kan, is de aanzet geprononceerd Gemiddeld heeft de steelkom in contexten uit de tweede helft van de 15de eeuw een aandeel van 5 % (De Groote 2018b, 164-165 en tabel 27). 71 De Groote 2018b, 164-165. 72 De Groote 2018b, 137-139. 70

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 75 van 175

met een vingerindruk. Eén schouderfragment vertoont een decoratie van een gebogen sliblijn. Een bijzondere kanvorm is een zogenaamde tuitkan, waarvan een op het oor na archeologisch volledig exemplaar is aangetroffen in kuil S17 (fig. 62: 2). Opmerkelijk is dat vooral de vlakke bodem en de onderste helft zeer sterk verbrand zijn, echter zonder roetsporen, en dat het glazuur is versinterd (fig. 68). Zijn functie is onduidelijk, maar lijkt niet in de gewone huishoudelijke sfeer te zitten. De vorm is alleszins sterk gelijkend aan de tuitkannen die in de beerput van de kruisboogmaker op de Hopmarkt zijn aangetroffen, en die ook bijzondere gebruikssporen vertonen 73. Fig. 68: Tuitkan uit kuil S17.

Naast de mogelijke kanfragmenten zijn er nog vijf vormen die met de tafel geassocieerd worden: drinknap, bord, (pap)kom, tas en komfoor. In context S16 zit een heel uitzonderlijke vorm in rood aardewerk. Het gaat om een drinknap of lage drinkbeker met een rand van het type A113 74, versierd met dekkend slib en geel glazuur aan de binnenzijde en kopergroen glazuur aan de buitenzijde (fig. 57: 12). Een dergelijke vorm is wel bekend in grijs aardewerk uit 14de-eeuwse contexten, maar voor de 15de eeuw en in een rood, geglazuurd baksel versierd met slib is uniek. In totaal zijn er tien bordfragmenten aanwezig, behorende tot minstens 6 exemplaren. Opvallend is dat 8 ervan een decoratie in sgrafitto vertonen. Van de overige twee kan dit niet aangetoond worden, maar door de fragmentatie kan het ook niet uitgesloten worden. Het gaat enerzijds om een bord van het type A266B met dekkend slib en groen glazuur (fig. 57: 3) en een rand van het type A91 met dekkend slib en geel glazuur op de vlag maar geen slib op de aanzet van de spiegel (fig. 62: 16). In vier contexten zijn 8 fragmenten van borden met sgrafittoversiering aangetroffen, steeds voorzien van dekkend wit slib bedekt met geelkleurig glazuur waaruit de sgrafitto tot op de rode klei is uitgesneden. In S12 gaat het om 2 randen, enerzijds van het type A257 met een decoratie met verticale en diagonale strepen en anderzijds van het type A93 met een niet nader bepaald geometrische decoratie op de vlag (fig. 58: 16). Twee wandfragmenten vertonen de aanzet van een sgrafittodecoratie. In het ensemble van kuil S16 zit een klein randfragment van het type A257 met de aanzet van sgrafitto op de vlag (fig. 57: 11). In kuil S17 gaat het om een randfragment van het type A255B met de aanzet van letters op de vlag (fig. 62: 17) en om een wandfragment met een onbepaald patroon. Context S117 ten slotte bevat een wandfragment van een bord waarop enkele lijnen en stippen in sgrafitto zichtbaar zijn op de spiegel (fig. 66: 9).

73 74

De Groote 2018b, 147; De Groote et al. 2018b, 401-404. De Groote 2018b, 96-97.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 69: Tas uit kuil S17.

De meest voorkomende vorm die op tafel gebruikt werd is de kom. Het gaat om kleine komvormen, waarvan bepaalde types met bandvormige rand en twee oortjes ook als papkom bekend staan. Bijzonder is de vondst in kuil S2 van een randfragment van het type A6/7 waarbij de buitenzijde van de rand versierd is met zowel aan binnen- als buitenzijde dekkend wit slib, bedekt met lichtgroen glazuur intern en geel glazuur en diagonale sgrafittolijnen extern (fig. 57: 1). In ensemble S12 bevinden zich 5 kleine kommen, waarvan 2 exemplaren van het randtype A7 met intern dekkend wit slib en geel glazuur, een met de aanzet van een horizontaal oor (fig. 58: 10-11). Een derde exemplaar met intern geel glazuur heeft een rand van het type A269 (fig. 58: 13), evenals een exemplaar zonder slibversiering (fig. 58: 12). Het vijfde fragment is van een onversierd halfbolvormig exemplaar met een rand van het type A8B. Een bodemfragment op een kleine standring, intern met dekkend slib en groen glazuur versierd, wijst op de aanwezigheid van een zesde exemplaar. Deze kleine halfbolvormige kommen zonder insnoering en uitstaande randen van de A8-reeks zijn sterk vertegenwoordigd in ensemble S17. In totaal 9 van de 11 exemplaren uit deze context behoren tot dit vormtype, waarvan 5 van het type A8B (fig. 62: 5-6) en 4 van het versierde type 8E, gekenmerkt door duimindrukken op de rand, in 2 gevallen gecombineerd met dekkend slib en geel glazuur intern (fig. 62: 7-8). Ook een rand van het type A2 (fig. 62: 4) en een van het type A6B (fig. 62: 9) behoren tot kleine komvormen die intern versierd zijn met slib en geel glazuur. Het laatste, onversierde, exemplaar van een kleine kom met rand van het type A8B komt uit kuil A117 (fig. 66: 8). Ook van grote kommen die intern versierd zijn met dekkend slib en kleurig glazuur kan verondersteld worden dat ze op tafel gebruikt werden. In S17 zijn respectievelijk drie en vier wanden bodemfragmenten gevonden van 2 grote komvormen op standring met dekkend slib en geel glazuur. Een bijzondere tafelvorm die eveneens kenmerkend is voor deze periode is de tas, waarvan 3 exemplaren aanwezig zijn. Twee daarvan bevinden zich in het ensemble van S12: een groot randfragment van het type A62B (fig. 58: 14) en een 7 cm hoog, archeologisch volledig exemplaar met klein worstoor, een bodem op geknepen standring en een rand van het type A66B (fig. 58: 15). Beide zijn intern versierd met dekkend wit slib en geel glazuur. Bij het derde exemplaar, dat aangetroffen is in kuil S17, zit het dekkend slib met geel glazuur aan de buitenzijde. Het heeft een opvallende vormgeving met drie ‘deuken’ op het lichaam, die enerzijds zorgden voor een soort gietsneb en anderzijds voor een greep (fig. 69). De rand is van het type A66 en het lichaam vertoont de aanzet van de 45° afgeschuinde kant naar de (niet bewaarde) vlakke bodem toe (fig. 62: 3). Een laatste vorm die op tafel gebruikt werd is het komfoor, waarvan slechts één randfragment met kanteelvormige uitsnijdingen en loodglazuur kon geïdentificeerd worden (fig. 62: 19).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 77 van 175

Fig. 70: Twee fragmenten van een deksel van een wasbekken, versierd met een onleesbare tekst in sgrafitto, aangetroffen in kuil S117.

Naast de kruik zijn er nog vier vormen in rood aardewerk die gebruikt werden in de keuken voor de bereiding of de opslag van voedsel: het vergiet, de teil, de grote kom en de voorraadpot. Van het vergiet is enkel een klein wandfragment met vierkante doorboringen in context S12 aanwezig. De belangrijkste vorm is de teil, waarvan in totaal minstens 20 exemplaren aanwezig zijn in de verschillende ensembles. Opvallend is het grote aantal in de contexten S12 (8 MAE), S17 (7 MAE) en S46 (3 MAE), terwijl ze in vele contexten ontbreken (S1, S2, S11, S16, S65bis, S66) of maar met 1 exemplaar aanwezig zijn (S74bis en S117). De diversiteit aan randtypes is groot, met 3 randen van het type A270 (fig. 62: 10-11), 4 van het type A272 of A272B (fig. 58: 17-18), 2 randen A273/74 (fig. 58: 19; 64: 2), 3 van het type A31 (fig. 62:12-13), 4 randen van het type A32 (fig. 58: 20; 62: 14-15; 66: 10), 1 exemplaar type A33 (fig. 58: 21), 2 type A34 (fig. 58: 22) en 1 van het randtype A37. Grote komvormen met ingesnoerde hals zijn niet aanwezig in rood aardewerk, met mogelijke uitzondering van een klein dikwandig randfragment dat niet op type kan geïdentificeerd worden. Drie randfragmenten van het type A4 zijn van hoge cilindervormige kommen met horizontale oren en intern loodglazuur die als voorraadpot dienst deden (fig. 57: 5; 64: 4). Bij één exemplaar uit S65bis is het oppervlak sterk verweerd en vertoont vorstsporen. Een grote bodem op standring is waarschijnlijk ook van een dergelijke voorraadkom of van een voorraadpot afkomstig. Eén klein ongeglazuurd, naar binnenstaand randfragment van een ongekend type zonder hals is mogelijk van een gesloten voorraadpot afkomstig.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 71: Greep in de vorm van een liggend dier (S117).

Van de overige vormen is enkel de kamerpot met 5 exemplaren goed vertegenwoordigd. Context S17 bevat 3 exemplaren, alle drie van het voor die periode populaire wat buidelvormig type op geknepen standring en een rand van het type A41 (fig. 62: 20-21) 75. In S11 zit een rand van het verwante type A41B. Dit exemplaar is integraal aan binnen-en buitenzijde bedekt met loodglazuur (fig. 57: 6). Een laatste kamerpotfragment is een randscherf van het type A43 maar met dekselgeul 76, aangetroffen in context S12 (fig. 58: 23). Een bijzondere vorm bevindt zich in het ensemble van context S117. Het gaat om een randfragment van een wasbekken met de kenmerkende y-vormige rand van het type A10 (fig. 66: 11). De aanzet van een sliblijnversiering, bestaande uit drie in een punt samenkomende lijnen en twee kleipastilles, is zichtbaar op de schouder. In dezelfde context zijn ook fragmenten van twee versierde deksels aangetroffen. Het ene exemplaar heeft een diameter van ong. 27 cm en een randprofiel dat verwijst naar deksels voor wasbekkens (fig. 66: 12) 77. Ook de sgrafittoversiering, bestaande uit 6 of 7 onleesbare letters uitgesneden doorheen het geel geglazuurde witte slib, verwijst naar de bijzondere functie van dit object (fig. 70). Wegens de verschillende decoratiestijl lijken het wasbekken en het deksel niet tot dezelfde set behoord te hebben. Het tweede deksel uit S117, met een sterk beroete/verbrande randtop is van een ander type. Van de decoratie is enkel de aanzet te zien van per twee gegroepeerde vingerindrukken op de wand net boven de rand, waarschijnlijk naar de niet bewaarde koepel toe (fig. 66: 13). Een klein wandfragment van een groot, plat object behoort mogelijk ook tot een deksel. De uitsluitend extern geglazuurde wand is versierd met een sikkelvormige sliblijn. Ook is de aanzet zichtbaar van oplegwerk, mogelijk een rozet. In S117 is trouwens nog een fragment aangetroffen dat tot een deksel kan behoord hebben. Het gaat om een fragment van een in roodbakkende klei gevormd figuurtje, waarvan twee herkenbare geplooide achterpoten met klauwen wijzen op een liggende hond of leeuw, dat mogelijk als dekselgreep dienst deed (fig. 71). In context S17 is een olielamp aangetroffen, gekenmerkt door een enkele schotel met gietsneb op een licht afgeronde bodem op 6 kleine standvinnen (fig. 62: 18). Een klein fragment uit S17 van een extern geglazuurde, haaks uitstaande rand met een doorboring is hoogstwaarschijnlijk van een bloempotvorm afkomstig. Tot slot zijn er in het ensemble van kuil S12 twee fragmenten aangetroffen die afkomstig zijn van een spreeuwenpot. Het betreft enerzijds een fragment in een ongeglazuurd

De Groote 2018b, 106-109 en fig. 104. Zie De Groote et al. 2009, fig. 44: 6. 77 De Groote 2018b, 101-102 en pl. 85: 11. 75 76

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 79 van 175

beigebruin baksel met de aanzet van een vlakke bodem, en anderzijds een ‘deurtje’, het deel dat nog voor het bakken uit de bodem gesneden werd en dat gebruikt werd als afsluiting van de pot 78. -Aardewerk in lichtoranje klei Een bijzondere aardewerksoort die steeds aangetroffen wordt in contexten uit de tweede helft 15de of eerste helft 16de eeuw is het zogenaamde aardewerk in lichtoranje klei 79. In totaal 116 scherven van deze soort zijn herkend, waarvan 21 randen behorende tot 12 exemplaren (tabel 5). Deze soort is aangetroffen in de ensembles van S3, S12, S16, S17, S65bis en S66, maar ontbreekt vaak in de kleine ensembles. Merkwaardig is wel dat het wat groter ensemble van context S117 ook geen enkele scherf van dit aardewerk opleverde. Er kunnen vier bakselgroepen onderscheiden worden, waarbij de oranjerode baksels met 73 scherven en 8 MAE dominant zijn. Daarnaast komen ook een beperkt aantal beige en lichtoranje baksels voor (tabel 5). Slechts 1 scherfje in een wit baksel wijst op de aanwezigheid van een exemplaar van aardewerk in witte en rode klei. Zoals gebruikelijk bij deze aardewerksoort behoren de meeste scherven tot grapen. Veertien scherven behoren tot de enige andere vorm die aanwezig is, namelijk een steelkom. bakselgroep

aantal scherven

grape (MAE)

beige

lichtoranje

oranjerood

rood-wit

1 11

totaal

116

pan/steelkom (MAE)

Tabel 5: Overzicht per bakselgroep van het aantal scherven en het aantal MAE van het aardewerk in lichtoranje klei.

Op basis van de randen zijn minsten 11 grapen aanwezig in de ensembles, waaronder 2 volledige exemplaren in S17 die een goed beeld geven van de vorm, die volledig overeenkomt met wat reeds over deze soort gekend is 80. Ze hebben een kogelvormig lichaam met een hoge schouder dat soms wat uitgezakt is (fig. 63: 1-2). De korte worstoren zijn licht geknikt en samengeknepen. De bolle bodem rust op drie pootjes, die in de helft van de gevallen in klauwvorm afgewerkt zijn, zoals bij de twee volledige exemplaren te zien is, en anders gewoon met een vingerindruk op de zool, zoals gebruikelijk bij de grapen in rood aardewerk. De buitenzijde is gewoonlijk integraal geglazuurd, met uitzondering van de pootjes, aan de binnenzijde blijft het deel net onder de hals vaak ongeglazuurd. Qua afmetingen behoren de twee volledige exemplaren tot de groep van de kleine grapen, met randdiameters tussen 148 en 156 mm, terwijl een exemplaar uit S12 eerder tot de groep van middelgrote grapen behoort (fig. 59: 1) 81. Wat de randvormen betreft, zijn er twee types die er bovenuit steken. Type A23 is met zeker 4 exemplaren aanwezig (fig. 63: 2-3), met twee bijkomende exemplaren die wat twijfelachtig zijn wegens de positie van het oor op het bewaarde fragment (fig. 59: 1). Ook randtype A27 is met zeker 4 exemplaren vertegenwoordigd (fig. 59: 2; 63: 4). Daarnaast zijn er nog twee randen van een ander type aanwezig in S17; de rand van het compleet exemplaar is van het type A22 82 (fig. 63: 1) en een klein randfragment van het type A21. De enige vorm buiten de grape is een steelkom, waarvan 14 scherven zijn aangetroffen in context S17. Het is een open vorm met een randdiameter van ongeveer 225 mm, met een licht bandvormige rand met gietsneb op een vlakke bodem met 3 meerledige standvinnen (fig. 63: 5). De vormgeving is die De Groote 2018b, 155. Voor een stand van zaken rond de problematiek van dit aardewerk: De Groote 2018b, 168-172. 80 De Groote 2018b, 169-171. 81 De Groote 2018b, 169-170. 82 Dit exemplaar is zowel qua vorm als afmetingen quasi identiek aan de volledige grape in lichtoranje klei uit de beerput van de kruisboogmaker op de Hopmarkt te Aalst (De Groote 2018b, pl. 34: 5). 78 79

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

van de steelkom met licht trechtervormig lichaam, vergelijkbaar met een type in rood aardewerk dat gekend is uit de abdij van Ename 83. De licht bandvormige rand is verwant aan het type L92B uit de regio Oudenaarde 84 en aan type A53, dat aangetroffen is op de Hopmarkt te Aalst 85. De sterk beroete buitenzijde maakt zijn gebruik op het vuur duidelijk. Door het ontbreken van de steel is het niet duidelijk wel steeltype gebruikt is. Deze steelkom is duidelijk gevormd met een gemengde klei, waarbij roodbakkende en witbakkende kleien dooreen werden gedraaid (fig. 72), een fenomeen dat vooral in de Scheldevallei is waargenomen in de groep van het zogenaamd Doorniks aardewerk 86.

Fig. 72: Lenzen van witte en rode klei zichtbaar in het baksel van een steelkom in gemengde klei (S17).

-Steengoed Zoals gebruikelijk voor deze periode is het steengoed de belangrijkste importgroep. Alle ensembles samen zijn er 145 fragmenten ingezameld, een gemiddeld aandeel van 7,6 % (tabel 3). De meeste contexten hebben steengoed opgeleverd, uitgezonderd enkele zeer kleine ensembles (S2, S3, S46, S65bis en S74bis). Het merendeel behoort tot het steengoed met zoutglazuur, met Raeren als voornaamste productiecentrum, en 32 scherven tot het blanke steengoed uit Siegburg, wat een vrij hoog aandeel geeft van 22 % van het steengoed 87. In totaal zijn minstens 22 exemplaren aanwezig, 16 MAE voor het steengoed met zoutglazuur en 6 MAE Siegburg. Bij het steengoed met zoutglazuur is het drinkgerei maar beperkt aanwezig. Twee kleine randfragmenten zijn mogelijk afkomstig van biconische drinkbekers uit Langerwehe, maar deze determinatie is onzeker. Een randfragment uit S12 met een eenvoudige rand met lichte ribbel is van De Groote 2008, 258, fig. 206: 2 en pl. 56: 1-2. De Groote 2008, 247, tabel 55. 85 De Groote 2018b, 171 en pl. 83: 28. 86 De Groote 2008, 99 en 109, vergelijkbaar met technische groep 67. 87 Op de Hopmarkt vormen de producten uit Siegburg gemiddeld 14 % van de totale hoeveelheid steengoed in contexten uit de tweede helft van de 15de eeuw (De Groote 2018b, 179-180). 83 84

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 81 van 175

een kleine kanvorm afkomstig, mogelijk een drinkkan (fig. 59: 4). Wel zeker van een drinkkan uit Raeren of Aachen is een randfragment uit S17 (fig. 63: 8). Vooral bijzonder echter is de aanwezigheid in context S12 van een klein randfragment van een kleine cilindervormige drinkbeker, een zogenaamde Pinte. Het kenmerkt zich door de aanwezigheid onderaan de rand van een dubbele ‘koord’, zijnde horizontale geprononceerde ribbels (fig. 59: 3). Onder de rand is de aanzet zichtbaar van een malgevormde decoratie in de vorm van gebladerte (fig. 73) 88. Dergelijke Pinten werden geproduceerd in Raeren en vooral Keulen vanaf het derde decennium van de 16de eeuw en dit fragment geeft dus voor de vulling van kuil S12 een terminus post quem van ongeveer 1520 89. Een fragment van een volledig vlakke bodem lijkt ook van een cilindervormig recipiënt te komen en is waarschijnlijk ook van een Pinte of de hogere Schnelle (fig. 59: 9). Dergelijke vlakke bodems geven een vergelijkbare terminus post quem. Fig. 73: in steengoed van een Pinte met malgevormde decoratie (S12).

Fig. 74: Twee wandfragmenten in steengoed uit Raeren van een ongekend vormtype (S11).

Een sterk gelijkende florale omlijsting is zichtbaar bij de decoratie op enkele exemplaren uit Keulen die gevonden zijn in Bergen-op-Zoom, gedateerd 1520-1540 (Vandenbulcke & Groeneweg 1988, fig. 4: 9). 89 Hurst et al. 1986, 199, fig. 95.312; Gaimster 1997, 200, inv.nr. 40 en 383 fig. 4: 40; Reineking-von Bock 1971, inv.nrs. 296, 303-311. 88

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Vooral de kan/kruikvormen zijn goed vertegenwoordigd in het steengoed met zoutglazuur. Er zijn twee basisvormen vertegenwoordigd. Enerzijds zijn er 3 randen van kanvormen met een buikig lichaam en een eenvoudige doornrand in een grijs baksel al dan niet met een lichtbruine tot bruine engobe, die waarschijnlijk vooral uit Raeren afkomstig zijn 90. In context S12 zit naast een onversierd exemplaar (fig. 59: 6) ook een dergelijke rand van een kleine kan met de aanzet van een met de hand aangebrachte ingedrukte versiering die verwijst naar de zogenaamde puntneusbaardman, een versieringstype dat kenmerkend is voor de periode 1475-1525 91 (fig. 59: 5). Het exemplaar in S17 is ook versierd, en vertoont een kleine v-vormige radstempel op en rond de doorn (fig. 63: 11). Het decoratiepatroon gelijkt sterk op die van een één-orige fles met doornrand uit de vroeg-16de-eeuwse beerput van de site Aalst-Stadhuis 92. Twee schouder-halsfragmenten van verschillende exemplaren vertonen eveneens radstempels, enerzijds op de draairibbel van de schouder een patroon van streepjes en haakjes en anderzijds op twee draairibbels van de schouder een patroon van lange streepjes. De tweede kanvorm die vaak voorkomt is het slanke hoge type met eenvoudige rand van het type Hurst IV, afkomstig uit Langerwehe 93. Daarvan zijn randfragmenten van 5 exemplaren aangetroffen, waarvan 1 in context S12 (fig. 59: 7) en 4 in S17 (fig. 63: 9-10). Er zijn ook 8 fragmenten aanwezig van bodems met geknepen standring, waarvan twee volledig. In context S12 bevond zich een fragment van vlakke bodem met ribbel (fig. 59: 8). Dergelijke bodems komen pas voor vanaf het tweede kwart van de 16de eeuw 94. Tenslotte zijn er uit context S11 nog twee wandfragmenten met dik glanzend zoutglazuur op een bruine engobe, wijzend op een herkomst uit Raeren. De twee fragmenten kenmerken zich door de verschillende geprononceerde draairibbels op schouder en buik (fig. 74). Door de niet gebruikelijke vormgeving is het niet duidelijk van welke vorm ze afkomstig zijn, waarschijnlijk van een meer complexe kanvorm zoals die vanaf het midden van de 16de eeuw in Raeren werd geproduceerd. In context S17 bevinden zich ook fragmenten van twee kleine flessen. Een randfragment met een kleine diameter is in een grijs baksel met bruine engobe en heeft de typische doornrand die courant is bij flesvormen (fig. 63: 12) 95. Het tweede exemplaar bestaat enkel uit een deel van de hals en schouder van een kleine flesvorm (fig. 63: 13). Merkwaardig is dat het eigenlijk een misbaksel is doordat het op een te lage temperatuur is gebakken, en dus technisch gezien geen steengoed is. Dit wordt gekenmerkt door een roze scherf met extern een bruine, niet glanzende deklaag. Als laatste vorm is er de kamerpot, waarvan een fragment van de lensvormige bodem met vlakke onderzijde is aangetroffen in context S12 (fig. 59: 10). Dit type kamerpotten met gevlekte bruine engobe en zoutglazuur is bekend van de 16de-eeuwse productie in Raeren 96. De groep van het blanke steengoed uit Siegburg is vooral aanwezig met drinkvormen. De drinknap is door randfragmenten van 3 exemplaren vertegenwoordigd in de ensembles S17 en S117. De eierdopbeker is met 13 fragmenten van minstens 3 exemplaren aanwezig, uitsluitend aangetroffen in kuil S17 (fig. 63: 6-7). Drie fragmenten uit S17 van kleine bodems met uitgeknepen standring behoren waarschijnlijk ook tot dergelijke bekers. Slechts 4 fragmenten uit S16 en S117 komen met zekerheid van kanvormen, waaronder 1 uitgeknepen bodem. -Valenciaans tingeglazuurd aardewerk In de vulling van kuil S12 zijn twee scherven aangetroffen van tingeglazuurd aardewerk. Zowel het baksel met roze kern en beige oppervlak als de restanten van een decoratie in blauw en goudluster maken duidelijk dat beide afkomstig zijn uit het Spaanse Valencia. Het eerste fragment is de verweerde De Groote 2008, 371 en fig. 271: 1-2. Hurst et al. 1986, 196-197. 92 De Groote et al. 2004, fig. 53: 6. 93 Hurst 1977, 233; De Groote et al. 2004, 335-336, fig. 53: 1-4; De Groote 2008, 370, fig. 268: 2. 94 Vandenbulcke & Groeneweg 1988. 95 De Groote 2008, 372-374, fig. 271: 3-4. 96 Vandenbulcke & Groeneweg 1988, 353, fig. 12. 90 91

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 83 van 175

rand van een groot bord in Rijp-Valenciaans lusteraardewerk waarop nog een gedeelte van de versiering in kobaltblauw en luster zichtbaar is. Door de verwering is het decoratiepatroon niet te achterhalen. Op het tweede, sterk verweerde fragment is een restant van een blauwe decoratie zichtbaar. Ook dit scherfje is hoogstwaarschijnlijk van Rijp-Valenciaanse lustermajolica afkomstig. Deze groep van klassiek lusterwaar uit Valencia (Loza Valenciana Dorada y Azul Clásica = Classic Valencian lustre and blue ware) kan algemeen gedateerd worden tussen 1375 en 1475 97. Op basis van de aanwezigheid van bepaalde steengoedvormen is de depositie in kuil S12 echter een stuk later (na 1520) te situeren, een fenomeen dat al vaker is vastgesteld voor Mediterrane majolica 98. -Andere Twee scherven in witbakkend aardewerk behoren niet tot de bovenstaande aardewerksoorten. Uit S12 gaat het om een wandfragment in een fijne witbakkende klei zonder glazuur dat Maaslands of Rijnlands (Langerwehe) lijkt te zijn 99. Het tweede fragment komt uit S17 en is een wandscherf in zogenaamde Hafnerwaar. Het heeft een wit, sterk verschraald matig fijn baksel met oranje inclusies en is intern en extern bedekt met loodglazuur, dat een donkergele kleur met roodbruine vlekken vertoont (fig. 75) 100. Hafnerwaar is de benaming van specifieke witbakkende producten die in de omgeving van Keulen werden geproduceerd in de late 15de en de 16de eeuw 101. De productie bestond vooral uit kookgerei, zoals grapen en steelkommen. Dit aardewerk wordt maar zelden in westelijk Vlaanderen aangetroffen 102. Fig. 75: Wandfragment in zogenaamde Hafnerwaar (S17).

-Beeldje in witte klei Ten slotte moet nog melding gemaakt worden van een fragment van een beeldje in fijne witbakkende klei dat aangetroffen is in kuil S12 (fig. 59: 11). Het is de onderste helft zonder voet, met een holle onderzijde, van een klein heiligenbeeldje met lang kleed, mogelijk Maria met Kind. Dergelijke beeldjes worden meestal aangetroffen in contexten uit kloosters en abdijen uit de late 15de en de eerste helft van de 16de eeuw 103. Gutiérrez 2000, fig. 2.16 en fig. 2.19; Coll Conesa et al. (in druk). De Groote 2014, 16. 99 De Groote 2018b, 182-183 en de daar vermelde literatuur. 100 Poulain 2016, 64-65. 101 Clevis & Thijssen 1989, 14-15; Bartels 1999, 150-152. 102 16de-eeuwse contexten uit het karmelietenklooster op de Hopmarkt te Aalst bevatten onder meer een archeologisch volledige grape (contextdatering 1500-1550) en fragmenten van een stoofpot/tonpot (contextdatering 1500-1600). Ongepubliceerde gegevens agentschap Onroerend Erfgoed: inv. nrs. 05/AAHOP/317 en 319. 103 De Groote 1993, 381-382; De Groote 2005, 39. 97 98

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

-Besluit periode tweede helft 15de tot eerste helft 16de eeuw Het algemene beeld van de gezamenlijke ensembles stemt vrij goed overeen met wat globaal over de aardewerkconsumptie uit deze periode gekend is, zowel wat betreft de verhouding tussen de soorten als aanwezige aardewerkvormen en -types 104. Op basis van de aan- of afwezigheid van bepaalde aardewerksoorten en/of -vormen lijken de meeste ensembles nog uit de tweede helft van de 15de of de vroege 16de eeuw te dateren, met uitzondering van context S12 dat door de aanwezigheid van een aantal steengoedtypes zeker dateert tussen 1520 en 1550. Ook hier geeft de samenstelling de indruk van het gebruik in huishoudens, en niet bijvoorbeeld in een omgeving gerelateerd aan een ambacht of specifieke economische activiteiten. Wat wel opvalt is de aanwezigheid van een aantal elementen die nogal sterk verwijzen naar een religieuze omgeving. Daarvoor pleit de aanwezigheid van specifieke soorten en vormen, zoals onder meer de Mediterrane majolica, de borden met sgrafittoversiering, het wasbekken en het met sgrafitto versierde deksel. Ook de aanwezigheid van een pijpaarden beeldje, waarschijnlijk van een Maria met Kind, wijst in deze richting. Hier wordt verder op ingegaan in de afsluitende paragraaf met de interpretaties. 6.3.2.7

Kuilen periode 17de-18de eeuw

-Inleiding De laatste chronologische groep omvat de ensembles die algemeen in de periode 17de-18de eeuw thuishoren. Het gaat in totaal om slechts 5 contexten met in totaal 187 scherven, waarvan S43 met 125 scherven het grootste ensemble bevatte, gevolgd door S38 en S74, beide met 22 scherven, terwijl de contexten S82 en S113 respectievelijk slechts 9 en 5 scherven opleverden. Een zesde spoor (S91) uit de postmiddeleeuwse periode behoort vermoedelijk ook tot deze chronologische groep, maar het ensemble van 4 scherven laat niet toe dit met zekerheid te stellen. Het gaat dus om een beperkte hoeveelheid aardewerk, waarbij de ensembles S38 en S43 in totaal minstens 30 scherven residueel aardewerk bevatten, waarvan 16 fragmenten in grijs en 5 in rood aardewerk, 8 scherven steengoed en een scherfje in lichtoranje klei. Wegens de kleine hoeveelheden, de sterk variabele samenstelling en de grote hoeveelheid residueel materiaal is het niet nuttig deze ensembles gezamenlijk te bespreken en zal daarom de inhoud per context worden behandeld. -Context S38 Zoals reeds vermeld bevat het ensemble van S38 16 scherven residueel materiaal op een totaal van 22. Het betreft vooral 14de-eeuws aardewerk dat afkomstig is uit de oudere sporen die door S38 worden gesneden, onder meer kuil S36. De overige zes scherven omvatten vier randfragmenten in rood aardewerk, waaronder twee van grapen, een van een teil en een van een kamerpot (fig. 76: 1-4). Het gaat steeds om vrij dikwandig, integraal intern en extern geglazuurd aardewerk en types die breed genomen in de 17de tot eerste helft 18de eeuw te dateren zijn. Eén graperand is van een type dat ook in de 16de eeuw al voorkomt (fig. 76: 2). De overige twee fragmenten zijn in steengoed, enerzijds een fragment in Raeren steengoed met bruine engobe en anderzijds een wandfragment van een kan uit Westerwald, versierd met een kobaltblauw gekleurd rozet, kenmerkend voor de periode 1675-1750 105. Dit fragment in Westerwald steengoed geeft aldus een datering voor de vulling van de kuil in de late 17de of eerste helft 18de eeuw. -Context S43 Dit ensemble is eigenlijk het enige noemenswaardig aardewerkensemble van deze chronologische groep, ook al bevat ook deze context vrij veel residueel materiaal (minstens 13 scherven), waaronder al het grijze aardewerk. De belangrijkste soort is het rood aardewerk, dat ongeveer 75 % van de context 104 105

De Groote 2018b, 188-195 en tabellen 38 en 39. Reineking-von Bock 1971, fig. 552, 554, 555; Hillewaert & Verhaeghe 1991, 221, fig. 180: 4.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 85 van 175

uitmaakt. Bij de grote vormen gaat het meestal om dikwandig aardewerk dat doorgaans integraal intern en extern geglazuurd is. De vormvariatie is vrij groot. Een zestal fragmenten zijn van minstens twee grapen (fig. 76: 5-6). Een zware haaks uitstaande rand en een bodemfragment komen waarschijnlijk van grote steelkommen of aanverwant kookgerei. Vijf randfragmenten zijn van twee integraal geglazuurde kruikvormen met gietsneb (fig. 76: 8). Borden zijn met minstens drie exemplaren aanwezig, waaronder een onversierde rand en een groot fragment met dekkend slib en geel glazuur (fig. 76: 9-10) en een bordfragment met op de spiegel drie concentrische gele sliblijnen. Van kleine komvormen (zogenaamde papkommen) zijn twee randfragmenten en een bodem op standring aangetroffen, waarvan een zonder slib (fig. 76: 12), een met intern dekkend slib en geel glazuur (fig. 76: 11) en een met dekkend slib en kopergroen glazuur. Een viertal randfragmenten zijn van grote komvormen afkomstig, waaronder een versierd met duimindrukken (fig. 76: 13-15) 106. Deze laatste vertoont aan de binnenzijde een residu van kalk en baksteengruis, dat mogelijk wijst op een (her)gebruik bij metselwerkzaamheden (fig. 77). Twee bandvormige randen zijn van grote, intern geglazuurde teilen (fig. 76: 16). Een bandvormige rand is zowel aan de binnen- als de buitenzijde ongeglazuurd en behoort waarschijnlijk tot een bloempotvorm (fig. 76: 17). Een eenvoudige, haaks uitstaande rand is afkomstig van een lage kamerpot (fig. 76: 18). Ten slotte is er nog de rand van een vetvanger (fig. 76: 7), die vermoedelijk residueel laatmiddeleeuws is.

106

Vergelijk met De Groote & Lemay 1994, fig. 10: 3 (datering 17d-18a).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 76: Context S38: rood aardewerk (1-4); Context S43: rood aardewerk (5-18), steengoed (19-20), faience (21-26), glas (27). Sch. 1:3 (1-26), sch. 2:3 (27). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 87 van 175

Fig. 77: Komfragment met residu van kalk en baksteengruis (S43)

Naast rood aardewerk is er ook wat steengoed, majolica en faience aangetroffen in deze context. Van de 12 scherven steengoed zijn er 4 uit het Westerwald, 4 Rijnlands met bruine engobe, 2 residueel uit Raeren, 1 residueel met ijzerengobe uit Langerwehe en 1 residueel uit Siegburg. De onderste helft van een kan van het type Birnbauchkrug in Westerwald steengoed is versierd met in een mal gevormde bladvormige versiering en rozetten, omgeven door kobaltblauwe verf (fig. 76: 20). Zowel de vorm als de typische versiering is te dateren tussen 1675 en 1750 107. Een rand van een kan in steengoed met bruine engobe en dik glanzend zoutglazuur vertoont op de bovenzijde van het oor een uitgespaarde holte die diende om een metalen deksel te bevestigen (fig. 76: 19) 108. Dit kantype kan gesitueerd worden in de tweede helft van de 16de of de 17de eeuw. Drie randen en een wandfragment zijn afkomstig van 3 borden in majolica. Het gaat om aardewerk in een geel baksel dat enkel aan de binnenzijde bedekt is met tinglazuur, terwijl de buitenzijde loodglazuur vertoont. De grote borden met een eenvoudige, licht verdikte randvorm zijn versierd met een floraal motief in blauwe verf (fig. 76: 21-22). Het florale decoratiepatroon is bijna identiek aan voorbeelden uit Tourcoing uit de eerste helft van de 18de eeuw 109. Van faience, gekenmerkt door een geel baksel met tinglazuur aan binnen- en buitenzijde, zijn eveneens 4 fragmenten aanwezig. De enige rand is van een bord van een gelijkaardig type als die in majolica, eveneens versierd met florale motieven in blauw (fig. 76: 23). Zowel het bordtype als de florale decoratie zijn dus eveneens te dateren in de eerste helft van de 18de eeuw 110. Naast dit bord zijn ook fragmenten van minstens twee gesloten vormen aangetroffen. Een licht concave bodem is waarschijnlijk van een kan afkomstig. Het lichtblauw getinte tinglazuur vertoont nog net de aanzet van een decoratie in Chinese stijl, een zogenaamde chinoiserie (fig. 76: 26). Een bijna exact gelijkend bodemfragment met dezelfde bakselen glazuurkenmerken en met dezelfde decoratie is eveneens bekend uit Tourcoing, waar het is aangetroffen in een context uit de eerste helft van de 18de eeuw 111. Een afgebroken rand met een deel van een fijn oor, versierd met enkele fijne blauwe dwarsstreepjes, vertoont dezelfde glazuurkenmerken en is mogelijk van dezelfde kan afkomstig (fig. 76: 25). Ten slotte is er nog een fijn oor met ovale doorsnede, waarschijnlijk ook van een kanvorm afkomstig. Ook hier is het tinglazuur Reineking-von Bock 1971, fig. 543-548; Hillewaert & Verhaeghe 1991, 221. Zie Gaimster 1997, 115-136. 109 Gomes et al. 2019, 196, fig. 55: 235 (Tourcoing, context 251, 1710-1750). 110 Gomes et al. 2019, 196, fig. 55: 234-235 (Tourcoing, context 251, 1710-1750). 111 Gomes et al. 2019, 199, fig. 58: 261 (context 251, 1710-1750). 107 108

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

lichtblauw getint, maar is de geometrische versiering met een donkerblauwe verf aangebracht (fig. 76: 24) 112. De combinatie van vormen en versiering in rood aardewerk, Westerwald steengoed, majolica en faience met Chinese decors wijst op een datering tussen 1675 en 1750. -Context S74 In de vulling van beerput S74 zijn naast 3 glasfragmenten slechts 22 aardewerkscherven aangetroffen. Daarvan zijn er 18 in rood aardewerk, waarvan grote fragmenten van grote kommen met enkel intern dekkend loodglazuur (fig. 78: 1-2). Een klein randfragment komt van een kleine (pap)kom, intern versierd met dekkend wit slib en kopergroen glazuur. Drie majolicascherven in een geelwit baksel zijn afkomstig van een diep bord met centraal op de spiegel een blauw circulair siermotief van tegengestelde bladparen (fig. 78: 3). -Contexten S82 en S113 Het weinige aardewerk in beide contexten bevat enkele goed dateerbare fragmenten. Bij context S82 gaat het enkel om rood aardewerk, onder meer een bodem op een sterk gesleten standring met centraal op de spiegel een floraal patroon in sliblijnen met geel en groen glazuur op een rode achtergrond (fig. 78: 10). Dit bord kan op basis van de specifieke slibdecoratie, die geïnspireerd is op het Werra-aardewerk, gedateerd worden in de eerste helft of het midden van de 17de eeuw 113. Uit de opgravingsresultaten op de pottenbakkerssite in de Peperstraat blijkt dat dergelijke imitaties ook in Aalst werden geproduceerd 114. Daarnaast bevat het ensemble enkele grove vormen in dikwandig, geglazuurd rood aardewerk, waaronder een sterk beroete wijde steelkom met haaks uitstaande rand (fig. 78: 7), en twee zware, bandvormige teilranden (fig. 78: 8-9). De slechts 5 aardewerkfragmenten uit S113 komen van twee individuen. In rood aardewerk gaat het om twee grote passende fragmenten van een integraal geglazuurde wijde kom, waarop de aanzet van een verticaal oor aanwezig is (fig. 78: 11). Drie scherven van een groot majolicabord in een geelwit baksel vertoont op de vlag een blauw floraal motief (fig. 78: 12). Het kan gedateerd worden in de tweede helft van de 17de of de eerste helft van de 18de eeuw.

Voor beide oorfragmenten zie Gomes et al. 2019, 199, fig. 58: 260 (context 251, 1710-1750). Hurst et al 1986, 145-168, 242-250; Gaimster 1988, 159-160 en fig. 162-163; Bruijn 1992. 114 Bracke & Van Hove 2014, 102 en fig. 110-112, 165 en fig. 199. 112 113

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 89 van 175

Fig. 78: Context S74: rood aardewerk (1-2), faience (3), glas (4-6); Context S82: rood aardewerk (7-10); Context S113: rood aardewerk (11), faience (12). Sch. 1:3 (1-3, 7-12), sch. 2:3 (4-6). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

-Besluit periode 17de-18de eeuw. De vijf contexten uit deze periode bevatten vooral aardewerk dat zich globaal situeert tussen 1650 en 1750. Er zijn geen vondsten die naar de tweede helft of late 18de eeuw verwijzen. Heel specifiek aardewerk uit de late 16de of eerste helft 17de eeuw lijkt ook te ontbreken, met uitzondering van het fragment van een bord van het Werra-type uit de eerste helft tot midden 17de-eeuw. 6.3.2.8

Sociaal-economische interpretaties

Na het globaal overzicht van de aardewerkensembles per periode (fig. 79; Bijlage 1) zal hier verder ingegaan worden op de sociaal-economische interpretaties die voor de voornaamste ensembles op basis van hun samenstelling kan gemaakt worden. Zoals reeds aangetoond werd, kan voor het globale beeld van de late middeleeuwen en vroeg Moderne periode vooral gebruik gemaakt worden van de gegevens van talrijke contexten op de sites Aalst-Hopmarkt en Aalst-Stadhuis 115. Rekening houdend met de soms beperkte hoeveelheid aardewerk voor sommige periodes, lijkt de globale aanwezigheid van de voornaamste lokale en geïmporteerde aardewerksoorten in grote lijnen binnen de normale patronen te vallen (tabel 3). Meest betrouwbaar lijken de cijfers voor de vooral door kuil S17 goed gestoffeerde periode tweede helft 15de tot eerste helft 16de eeuw, met in totaal 1911 scherven, die bijna exacte dezelfde verhouding vertoont bij de vier voornaamste soorten (grijs, rood en lichtoranje aardewerk en steengoed) dan de gezamenlijke aardewerkensembles uit de tweede helft 15de eeuw op de Hopmarkt 116. De beerput op de site Aalst-Stadhuis uit de eerste helft van de 16de eeuw laat echter wel afwijkende verhoudingen zien, waarbij de aanwezigheid van het grijs aardewerk en de soort met lichtoranje baksel met de helft verminderd is, vooral ten voordele van het rood aardewerk en in mindere mate het steengoed 117. Het toont aan dat er in de samenstelling van de ensembles nog een vrij grote verschuiving kan zitten tussen de tweede helft 15de en de eerste helft 16de eeuw. Het probleem is echter dat de meeste ensembles uit deze periode in de Klapstraat een te beperkte hoeveelheid scherven bevatten om op basis van de samenstelling verdere uitspraken te doen over de chronologie. De enige uitzondering lijkt S17 die, gebaseerd op de verhoudingen van de vier voornaamste soorten, eerder aansluit bij de contexten uit de tweede helft van de 15de eeuw. Deze grote context van 1001 scherven bevat ook geen typologische of decoratieve elementen die een jongere datering kunnen suggereren, op uitzondering van één kleine scherf in zogenaamde Hafnerwaar, die traditioneel na 1500 wordt gedateerd maar ook al in de (late) 15de eeuw werd geproduceerd. Dit is echter wel het geval voor S12, een context met 351 scherven. Door de aanwezigheid van verschillende steengoedvormen die na 1520 te dateren zijn is het duidelijk dat deze context in het tweede kwart van de 16de eeuw zit, ook al kan dat op basis van de verhoudingen tussen de aardewerksoorten niet met zekerheid gezegd worden. Het toont nogmaals aan dat het bijna onmogelijk is om kleinere contexten op basis van de soortenverhouding scherper te dateren binnen een tijdsvork.

De Groote 2018b, 188-195 en 510-522 Bijlage 4; De Groote et al. 2004; De Groote et al. 2009. De Groote 2018b, 512, Bijlage 4a: de kolommen 1450/1500 en 1475/1500 samengeteld. 117 De Groote et al. 2004, 340-341 en tabel 1. 115 116

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 91 van 175

Fig. 79: Overzicht van de dateerbare sporen op basis van de aardewerkvondsten.

Als algemeen naar de samenstelling van de ensembles wordt gekeken, lijkt het op het eerste zicht een normaal consumptiepatroon te vertegenwoordigen. Het in verhouding vrij grote aantal kleine kookvormen (kleine grapen, steelgrapen en kleine steelkommen) in sommige contexten uit de periode rond 1500 is echter wel opvallend, evenals de sterke aanwezigheid van kleine komvormen die als individueel eetgerei gebruikt werden (zogenaamde papkommen). Het is een patroon dat vergelijkbaar is met dat van bijvoorbeeld het clarissenklooster van Petegem-Beaulieu 118. Bij het bekijken van de tellijsten valt echter nog een ander gegeven heel sterk op, namelijk de aanwezigheid in 3 contexten van in totaal 9 scherven van laatmiddeleeuws Mediterraan aardewerk met tinglazuur. In kuil S12 gaat het om 2 scherven Rijp-Valenciaanse lusterwaar, een bijzondere aardewerksoort waarvan andere vondsten in Aalst bekend zijn van het zwartzusterklooster aan de Graanmarkt 119 en van de opgravingen op de Hopmarkt, namelijk uit de jongste poelvullingen voor 118 119

De Groote 1993; De Groote 2004, 256. Ongepubliceerde opgraving Solva, met dank aan Wouter De Maeyer en Sigrid Klinkenborg.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

1502, duidelijk geassocieerd met het in 1497 ingeplante klooster van de geschoeide karmelieten, en uit een kloostercontext uit het eerste kwart van de 16de eeuw 120. Meer bijzonder echter is de vondst in kuil S93 van een scherf van een kan in klassieke archaïsche majolica uit Centraal Italië, te dateren in de late 13de of eerste helft 14de eeuw, en in kuil S8 van 6 scherven van een kom in Vroeg-Valenciaanse lusterwaar, te dateren tussen 1320 en 1360. Beide soorten zijn in Vlaanderen een heel zeldzame vondst (zie eerder). Uit recenter onderzoek blijkt dat laatmiddeleeuwse Mediterrane majolica in het Vlaamse binnenland meestal geassocieerd kan worden met religieuze sites in het algemeen en met de Maria-cultus in het bijzonder 121. Eveneens opvallend op deze site is dat deze uitzonderlijke vondsten afkomstig zijn uit drie verschillende contexten en drie verschillende periodes, wat op een zekere continuïteit lijkt te wijzen. Fig. 80: Overzicht van kuilen met een vulling van verbrande leembrokken (1), kuilen met Mediterrane majolica (2) en kuilen waarin aardewerk met sgrafittoversiering (3) is aangetroffen.

Uit vergelijkend onderzoek blijkt dat ook andere elementen in aardewerkensembles kenmerkend kunnen zijn voor contexten met een religieuze connotatie 122. De aanwezigheid van bepaalde vormen, zoals wasbekkens, lavabo’s, komforen en borden, vaak in associatie met specifieke decoratievormen zoals sgrafitto, zijn een sterke aanwijzing in deze richting. In de Klapstraat zijn er vijf contexten met borden met sgrafittodecoratie, namelijk de kuilen S2, S12, S16, S17 en S117 (fig. 80). Daarnaast is er zowel een wasbekken als een deksel van een tweede wasbekken, versierd met sgrafitto, aangetroffen in kuil S117 en zit er een fragment van een komfoor in het ensemble van kuil S17. Kuil S12 ten slotte bevatte ook een fragment van een pijpaarden heiligenbeeldje, waarschijnlijk Maria met Kind. Het

De Groote 2018b, 184-186. De Groote 2014. 122 De Groote 2005; De Groote 2018b, 193-194. 120 121

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 93 van 175

ensemble uit kuil S12 bevat aldus de meest gevarieerde samenstelling en de duidelijkste argumenten die duiden op een religieuze herkomst. Als de voorgaande elementen worden samengenomen, blijken toch zeven contexten kenmerken te bevatten die verwijzen naar een religieuze omgeving, verspreid over drie van de chronologische periodes, van de late 13de of eerste helft 14de eeuw tot de eerste helft van de 16de eeuw (fig. 79). Opvallend is ook dat deze zeven kuilen verspreid liggen over twee van de drie oude percelen die in het projectgebied vallen, terwijl de contexten uit het derde perceel geen enkele aanwijzing in die zin bevatten. In het oostelijke perceel gaat het om vijf kuilen (S2, S8, S12, S16 en S17), in het westelijke om twee kuilen (S93 en S117). Dit alles lijkt erop te wijzen dat een religieuze instelling deze twee percelen doorheen de late middeleeuwen in gebruik had en dat ze er regelmatig afval achter liet.

6.3.3 Glas Er zijn alles samen slechts 31 glasfragmenten aangetroffen, verspreid over 7 structuren (tabel 6). Daarvan zijn er 10 fragmenten afkomstig van hol glas, waarbij het uitsluitend om drinkbekers gaat. De oudste fragmenten dateren uit de tweede helft 15de of eerste helft 16de eeuw. In S12 is een fragment van een beker in een doorschijnend glas aangetroffen, waarschijnlijk varenglas. Op basis van het kleine fragment lijkt het te gaan om een fragment van een onbepaald type gladwandige beker. Verschillende gladwandige bekertypes in kleurloos glas zijn gekend voor deze periode 123, waarvan enkele voorbeelden uit een contemporaine context te Aalst-Hopmarkt 124. In S17 bevonden zich drie kleine fragmenten van dezelfde malgeblazen beker in lichtgroen woudglas met een gekruist ribbelpatroon, een algemeen voorkomend type in deze periode, gekend als Maigelbecher 125. Een fragment van hetzelfde type beker werd in S16 gevonden, terwijl in context S17 ook een fragment zit van een Maigelbecher met een schuin getorst ribbelpatroon. Beide types drinkglazen komen algemeen voor in de periode tweede helft 15de-eerste helft 16de, en zijn al vaak aangetroffen in contemporaine contexten te Aalst 126. Een randfragment van een zogenaamde Maigelein, een lage drinkbeker of drinknap, eveneens met een gekruist ribbelpatroon, bevond zich in context S43 (fig. 76: 27). Ook dit type is kenmerkend voor de tweede helft 15de en de 16de eeuw 127, maar gezien de datering van de context tussen 1650 en 1750 betreft het hier een residueel exemplaar. In beerput S74 daarentegen werden wel drie drinkglazen uit deze periode aangetroffen (fig. 78: 4-6). Het gaat om drie fragmenten van bekers in kleurloos glas ‘à la façon de Venise’ 128. Eén randfragment vertoont een wanddecoratie in een ruitvormig patroon (fig. 78: 4) 129. Een volledige bodem is duidelijk van een zogenaamde knobbelbeker op braamnoppen (fig. 78: 6), een type dat algemeen in de 17de eeuw voorkomt 130. Het derde fragment is een fijn geblazen bodem met opgebolde ziel, waarschijnlijk van een eenvoudige gladwandige beker (fig. 78: 5).

Henkes 1994, 51-52, 96-99, De Groote 2018a, fig. 161: 12. 125 Henkes 1994, 55-57. 126 De Groote et al. 2004, fig. 57: 6-15; De Groote 2018a, fig. 161: 3-8. 127 Henkes 1994, 55-56, fig. 14.1; De Groote et al. 2004, fig. 57: 15-17; De Groote 2018a, fig. 161: 1-2. 128 Henkes 1994, 245. 129 Vergelijk met Henkes 1994, fig. 34: 8 130 Henkes 1994, 137-138. Op de site Aalst-Stadhuis werd een beker met horizontale ribbels op blauwe braamnoppen aangetroffen (De Groote et al. 2004, fig. 57: 3 123 124

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Spoor

Structuur

Datering

Hol glas

Vensterglas

Totaal

kuil

S12

kuil

1350-1360

1500-1550

S16

kuil

1450-1550

S17

kuil

1500-1550

S43

kuil

1650-1750

S74

beerput

1650-1750

S91

kuil

1600-1800

totaal

Tabel 6: Overzicht van de glasvondsten.

Over het vensterglas valt niet zo veel te vertellen. Het gaat bijna steeds om kleine fragmenten, die vaak sterk aangetast zijn, onder meer de 8 fragmenten uit S17. Door de sterke aantasting is de kleur meestal moeilijk te bepalen, maar het lijkt bijna uitsluitend om groenig glas te gaan. Uitzondering vormen drie kleine fragmenten van kleurloos glas uit S12 en een lichtblauw vrij dikwandig vlakglasfragment dat geen aantasting vertoont, afkomstig uit de 17de-18de-eeuwse puinkuil S91. Het gaat dus steeds om kleine fragmenten, waaronder slechts 1 glasscherf waarbij een gruisrand aanwezig is. Grote uitzondering vormt een groot stuk gesmolten glas, afkomstig uit kuil S8, die de resten van een verbrande vakwerkbouw bevatte. Het blijkt om een volledig gesmolten kaliber te gaan, die door de hitte van de brand ten dele gesmolten, omgeplooid en vervormd is. Het gaat dus duidelijk om een vensterglas dat van de afgebrande vakwerkwoning afkomstig is.

6.3.4 Metaal 6.3.4.1

Inleiding

In meerdere kuilen en structuren werden één of meerdere metalen objecten aangetroffen (zie Bijlage 2). In totaal gaat het om 146 stukken uit ijzer, 62 fragmenten in een koperlegering, een onbekend voorwerp in een mogelijke lood-tinlegering, drie munten en een penning 131. Deze laatste worden in een aparte paragraaf besproken (zie verder 6.3.5). Sommige van de metalen objecten konden al in niet gerestaureerde toestand gedetermineerd worden. Andere waren echter sterk gecorrodeerd en vroegen verdere analyse en een conservatiebehandeling om een determinatie mogelijk te maken. Hiervoor werd in een eerste stap op basis van visuele waarnemingen een selectie gemaakt van de objecten die bijkomende evaluatie door middel van radiografische opnames vereisten. Aan de hand van de RX-beelden werd daarna een reeks voorwerpen geselecteerd die voor een conservatiebehandeling in aanmerking kwamen. De bespreking van de relevante metaalvondsten zal gebeuren in twee groepen, gebaseerd op de metaalsamenstelling: de voorwerpen uit ijzer en deze uit een non-ferro legering. Er is verder voor geopteerd om de metaalvondsten te bespreken in functionele groepen en niet per spoor of context. Om na te gaan uit welk spoor bepaalde vondsten afkomstig zijn kan teruggegrepen worden naar de vondsteninventaris die een overzicht geeft van de inventarisnummers met de corresponderen spoornummers, de aard van de context en de daarin aangetroffen metalen objecten. Waar dit mogelijk is zal de datering van de structuur waaruit de objecten komen vermeld worden. Deze dateringsgegevens komen in hoofdzaak voort uit de studie van het aardewerk.

131

De aantallen slaan op alle handverzamelde objecten alsook deze uit de zeefresidu’s.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 95 van 175

6.3.4.2

Voorwerpen in ijzer

Bij de voorwerpen uit ijzer gaat het voornamelijk om nagels, in totaal 97 exemplaren, aangetroffen in 24 kuilvullingen en in beerput S74. Ze bevinden zich meestal in contexten die veel bouwpuin bevatten. Daarnaast zijn er een ijzeren gesp, een kram, een scharnierfragment en vijf beslagplaten aangetroffen. Ten slotte kwamen er ook twee volledige en twee gefragmenteerde ijzeren messen en één mesfragment voor in de kuilvullingen. -Messen In de extractiekuil S17 werd één volledig mes en twee gefragmenteerde exemplaren aangetroffen (fig. 81: 1-3). Het gaat steeds om exemplaren met een plaatangel. Dit type mes heeft een lemmet dat overgaat in een vlak heftgedeelte waartegen heft- of belegplaten in hout, bot of gewei bevestigd werden door middel van revetten. Op basis van de ceramiekvondsten is de vulling van kuil S17 in de periode 1475-1525 te dateren. In laag 8 bevond zich een volledig bewaard licht gebogen mes (fig. 81: 2). Het vertoont op de overgang tussen lemmet en plaatangel een verdikking, de zogenaamde schouderplaat of heftbeschermer. Bij het tweede, gefragmenteerd mes uit dezelfde kuil (laag 9) zijn enkele elementen in een koperlegering toegevoegd, meer specifiek een eindkap, decoratieve(?) revetten en een schouderplaat (fig. 81: 3). De eindkap is een min of meer accoladevormig opzetstukje op het uiteinde van het heft. Eén grotere, open revet in een koperlegering zit doorheen de plaatangel en had mogelijk een decoratieve functie. Ook de kleinere revetjes om de belegplaten te bevestigen zijn vervaardigd uit een koperlegering. In laag 4 van kuil S17 bevond zich een slecht bewaard mes (fig. 81: 1). Op de plaatangel is een drietal ijzeren revetjes te herkennen. Een zo goed als volledig mes, waarvan ook de belegplaten gedeeltelijk bewaard zijn, is afkomstig uit de vulling van extractiekuil S74bis (fig. 81: 4). Het betreft een eerder rank exemplaar met een lichte heftbeschermer. Goodall heeft in zijn overzicht voor Groot-Brittannië kunnen vaststellen dat messen met een plaatangel verschijnen in de loop van de 13de eeuw en vooral hun hoogtepunt kennen in de periode 13de-14de eeuw. Toch loopt het gebruik van dit type mes nog door tot in de 15de en de 16de eeuw 132. Bij de analyse van de metaalvondsten uit de site Aalst-Hopmarkt kon vastgesteld worden dat alle messen met plaatangel op één uitzondering na afkomstig waren uit contexten daterend in de periode 14501525 133. Eén lemmetfragment van een mes afkomstig uit extractiekuil S93 vertoont een merkteken met inlegwerk in een koperlegering (fig. 81: 5). Het gaat om een gesloten Ω-teken. Merktekens komen regelmatig voor op messen in de middeleeuwse en postmiddeleeuwse periode 134. Deze in het lemmet ingehamerde tekens moeten gezien worden als een kwaliteitsmerk van de messenmaker 135. In Londen komen de vroegste mesmakerstekens voor in de 13de eeuw, maar ze worden vooral in de 14de eeuw frequent aangetroffen 136. Op basis van het aardewerk in kuil S93 moet de vulling gedateerd worden in de periode 1275-1350. Op de Hopmarkt in Aalst werd een mes met versmalde angel dat voorzien was van merktekens aangetroffen en gedateerd is 1300-1325 137.

Goodall 2011, 108-109. Moens 2018, 214-216. 134 Cowgill et al. 1987, 17-24. 135 Cowgill et al. 1987, 33. 136 Cowgill et al. 1987, 20. 137 Moens 2018, 211-214. 132 133

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

-Scharnierelement In spoor S41 bevond zich een fragment van een scharnieronderdeel (fig. 81: 6). Het gaat om het roterend gedeelte met lusvormig uiteinde en doorboring van het beslagplaatgedeelte. De ceramiek laat toe om de context waarin dit voorwerp is aangetroffen te dateren tussen 1325 en 1425. -Gesp In de vulling van extractiekuil S48 werd een ijzeren gesp met O-vormig frame aangetroffen (diameter 40 mm) (fig. 81: 7). Het frame vertoont een vernauwing waar oorspronkelijk de angel scharnierde. Op basis van de aardewerkvondsten kan de kuilvulling waarin deze gesp werd aangetroffen gedateerd worden in de periode 1325-1375. -Beslagplaten Twee fragmenten zijn vermoedelijke beslagplaten (fig. 81: 8-9). Een eerste exemplaar heeft een trapeziumvormig uiteinde dat voorzien is van een gelobde basis en vertoont twee doorboringen voor de vasthechting (datering op basis van de ceramiek 1650-1750). De tweede beslagplaat ie een langwerpig exemplaar met afgebroken, versmald uiteinde (datering 1325-1425).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 97 van 175

Fig. 81: IJzeren voorwerpen aangetroffen in de verschillende structuren. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6.3.4.3

Voorwerpen in een non-ferro legering

- Kopspelden In verscheidene sporen werden één of meerdere speldjes aangetroffen (Bijlage 2; fig. 82). Vooral in de vulling van de extractiekuil S17 (1475-1525) kwamen vrij veel spelden voor (44 exemplaren) Alle speldjes bestaan uit een koperlegering. De koppen zijn vrijwel altijd bolvormig en er kunnen twee groepen onderscheiden worden. Deze met een massieve sferische kop en deze met een door omwinding gerealiseerd bol uiteinde. Een beeld dat ook vastgesteld werd op de Hopmarkt 138. In Londen lijken deze twee subtypes op hetzelfde ogenblik geïntroduceerd te zijn139. Het overgrote deel van de spelden zijn zogenaamde naaispelden, maar een aantal, vooral de grotere exemplaren met uitgesproken kop, kunnen ook als haar- of kledijspeld gefungeerd hebben 140. Fig. 82: Enkele voorbeelden van spelden uit kuil S17.

-Nestels Naast een groot aantal speldjes kwamen in de vulling van de extractiekuil S17 (1475-1525) ook enkele nestels voor (fig. 83). Het zijn smalle licht toelopende metalen kokertjes die de veteruiteinden tegen uitrafelen beschermden en het rijgen doorheen de vetergaten makkelijker maakten. Ze werden vervaardigd door dunne plaatjes uit een koperlegering in de langsrichting op te rollen. De randen zijn over elkaar gerold of zitten aansluitend tegen mekaar 141. Ze werden aangewend bij de uiteinden van veters uit textiel of touw voor kledij 142. Fig. 83: Nestels uit extractiekuil S17.

Moens 2018, 229-230. Egan & Pritchard 1991, 299. 140 Egan & Pritchard 1991, 297; Biddle 1990, 552-571. 141 Baart et al. 1977, 159; Egan & Pritchard 1991, 281-290. 142 Biddle 1990, 581. Bij de studie van leercontexten uit verscheidene Vlaamse sites werd tot vandaag nog nooit veterschoeisel aangetroffen dat voorzien was van veters met nestels, de leren veters van schoenen waren meestal voldoende stijf om ze door de vetergaten te rijgen. 138 139

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 99 van 175

-Vingerhoed In de vulling van kuil S43 uit de periode 1650-1725 bevond zich een platgedrukte vingerhoed van het gesloten type in een koperlegering (hoogte 20 mm – diameter 26 mm) (Bijlage 2; fig. 84). Het gaat om een min of meer half bolvormig exemplaar met ingehamerde gaatjes op het oppervlak, behalve op een 7 mm hoge strook aan de basis. Op de Aalsterse Hopmarkt werd in een van de grafkuilen behorende tot het karmelietenklooster (1497-1797) een min of meer gelijkende vingerhoed aangetroffen 143. Fig. 84: Een complete platgeslagen vingerhoed (kuil S43).

-Kettingfragment Een kort kettingfragment in een koperlegering bestaande uit 12 schakeltjes werd aangetroffen in kuil S16 (1450-1550) (Bijlage 2; fig. 85). De S-vormige schakels zijn gebogen in de vorm van een krakeling 144. Dergelijke kettingen zijn gebruikt als halsketting of armband, maar ze werden ook aangewend in gordelkettingen of voor de sluiting van kledij. Een vrijwel identiek kettingfragment werd aangetroffen in Amsterdam (datering 1450-1550) 145. Fig. 85: Een kettingfragment met krakelingvormige schakeltjes uit kuil S16.

-Gespje In de vulling van de extractiekuil S12 (1500-1550) werd een gespje met nog aanwezige angel aangetroffen (Bijlage 2; fig. 86). Het gaat om een exemplaar uit een koperlegering van het type met dubbele ovale beugel. Dergelijke kleine gespen zijn meestal afkomstig van schoeisel, maar andere

De Groote et al. 2011, 162-163: fig. 106: 4. Baart et al. 1977, 204-206. 145 Baart et al. 1977, 206: 375. 143 144

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

toepassingen zijn ook mogelijk 146. Gelijkaardige, weliswaar oudere exemplaren, werden gevonden tijdens het onderzoek op de Aalsterse Hopmarkt 147. Ook in enkele grafkuilen van het karmelietenklooster op diezelfde Hopmarkt (1497-1797) kwamen enkele vergelijkbare gespjes aan het licht 148. Fig. 86: Een klein gespje met dubbele ovale beugel (kuil S12).

-Beslag In kuilen S17 (1475-1525) (fig. 87: A) en S43 (1650-1750). (fig. 87: B) werden twee beslagfragmenten in een koperlegering aangetroffen. Het betreft enerzijds een min of meer rechthoekig plaatje met doorboring en anderzijds een bolvormig beslag. Dergelijke beslagelementen komen regelmatig voor en ze worden vaak in reeksen gebruikt op onder meer riemen en tassen 149.

Fig. 87: beslagelementen uit kuil S17 (A) en kuil S43 (B).

-Recipiënt In extractiekuil S43 (1650-1750) werd een grotendeels platgedrukt randfragment van een recipiënt in een koperlegering aangetroffen (Bijlage 2; fig. 88). Het fragment is dermate vervormd dat de oorspronkelijke vorm moeilijk te achterhalen is. Gelet op de eerder dunne wand betreft het vermoedelijk een bord-, schaal- of komvorm.

Egan & Pritchard 1991, 50-123. Moens 2018, 207-208: fig. 164: 6-8. 148 De Groote et al. 2011, 146-148: fig. 82: 5. 149 Egan & Pritchard 1991, 162, 170-172, 174-176; Willemsen & Ernst 2012, 12-15. 146 147

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 101 van 175

Fig. 88: Een sterk vervormd randfragment van een recipiënt in een koperlegering uit extractiekuil S43.

6.3.5 Munten 150 In vier kuilen werden munten en een penning aangetroffen (Kuilen S22, S43, S53 & S67). De bewaringstoestand is dermate slecht dat de identificatie ervan zich beperkt tot enkele algemene vaststellingen en brede dateringen.

Fig. 89: Overzicht van de aangetroffen munten en rekenpenning.

-Kuil S22 De munt uit deze kuil betreft een zwaar geoxideerde mijt (biljoen) met op de keerzijde centraal een schild en een lang gevoet kruis dat het omschrift doorsnijdt (fig. 89: A-B). Slechts een algemene datering in de 14de eeuw kan naar voor geschoven worden, wat aansluit bij de resultaten uit de aardewerkstudie. -Kuil S43 In kuil S43 werd een sterk geoxideerde munt uit koper aangetroffen waarvan het muntplaatje totaal onleesbaar geworden is (fig. 89: C-D). Wel is vast te stellen dat deze munt vervaardigd is op de schroefpers. Indien het om een Vlaamse munt zou gaan dan is deze te dateren vanaf het laatste kwart van de 17e eeuw. De ceramiekvondsten laten toe om deze kuil te dateren in periode 1650-1750.

150

Determinatie Luc Beeckmans, waarvoor dank.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

-Kuil S53 In de vulling van kuil S53 bevond zich een rekenpenning uit koper met een lelieschild en op de keerzijde een 3-lob met centraal een rijksappel (fig. 89: E-F). Deze penning kan algemeen in de 16de eeuw gedateerd worden. -Kuil S67 Een klein muntje, vermoedelijk uit zilver en naar alle waarschijnlijkheid niet uit Vlaanderen afkomstig en is slechts algemeen in de 13de-14de eeuw te dateren (fig. 89: G-H). De ceramiekvondsten uit deze kuil S67 wijzen echter op een datering in de periode 1450-1550, waardoor deze munt een residueel exemplaar betreft.

6.3.6 Dierlijke resten 6.3.6.1

Methodologie

Tijdens de opgraving zijn de dierlijke resten voornamelijk met de hand verzameld. Uit enkele sporen werden aanvullend zeefstalen voor natuurwetenschappelijk onderzoek genomen. Deze stalen zijn in het depot met water gespoeld over zeven van 0,5 mm en het residu werd daarna gedroogd en opgedeeld met behulp van 4, 2 en 1 mm zeven. Het dierlijk materiaal is bestudeerd aan het agentschap Onroerend Erfgoed, behalve de visresten die werden onderzocht op het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN), aan de hand van de referentiecollectie aldaar. Een deel van de determinaties van de vogelbeenderen is eveneens aan de hand van het referentiemateriaal van het instituut gebeurd. Leeftijdsschattingen op de zoogdierresten gebeurden op basis van de samenstelling van het gebit 151 of op basis van de vergroeiing van de gewrichtsvlakken met de schachten van de lange beenderen 152. Metingen op de zoogdierbeenderen volgen de voorschriften opgesteld door von den Driesch 153. Schattingen van de schofthoogtes maakten gebruik van de criteria samengevat door von den Driesch en Boessneck 154. Het onderscheid tussen schaap (Ovis ammon f. aries) 155 en geit (Capra aegagrus f. hircus) is uitgevoerd op basis van de kenmerken beschreven door Boessneck et al. 156. Waar een soortbepaling mogelijk was, ging het steeds om schaap. Wat de visresten betreft, werd per skeletelement, indien mogelijk, een grootteschatting gemaakt van de vis waaruit het stuk afkomstig is, door rechtstreekse vergelijking met overeenkomstige elementen uit de referentiecollectie (bestaande uit skeletten van vissen met gekende grootte). De grootte van de vis wordt uitgedrukt als standaardlengte (SL), gedefinieerd als de afstand van de tip van de snuit tot de staartwortel van de vis. Voor de determinatie van de platvissen werd gebruik gemaakt van een publicatie door Wouters et al. 157. 6.3.6.2

Sporen met dierenresten

In 42 van de 106 op het terrein aangetroffen structuren waren dierlijke resten aanwezig. Handverzameld materiaal kwam uit 40 sporen (tabel 7), dierenresten werden uit zeefstalen Silver 1963. Silver 1963, Habermehl 1975. 153 von den Driesch 1976. 154 von den Driesch & Boessneck 1974. 155 De Latijnse, wetenschappelijke naam voor de besproken taxa wordt enkel gegeven waar die voor het eerst in de tekst opduiken. Een taxon is een determinatie-eenheid, soms gedetailleerd tot op het niveau van de soort, soms enkel uitgevoerd tot op het genus, de familie of een hogere indeling in de zoölogische classificatie. 156 Boessneck et al. 1964. 157 Wouters et al. 2007. 151 152

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 103 van 175

gerecupereerd in het geval van drie structuren S17, S65bis en S114 (tabel 8 en 9). Enkel uit kuil S17 kwam zowel handverzameld als gezeefd materiaal. In 32 van de 40 structuren waaruit handverzamelde dierenresten kwamen, werden minder dan 20 identificeerbare resten verzameld. Deze worden in wat volgt niet apart besproken. Voor de resterende acht structuren is dat wel het geval. Zeven komen bij het overzicht van de handverzamelde vondsten aan bod, één (kuil S17) krijgt een aparte bespreking. De zeven vermelde structuren omvatten vier kleinere (extractie)kuilen (S16, S40, S43 en S84), een grotere extractiekuil (S12), een kuil waarvan de oorspronkelijke functie onduidelijk is (S72), en een beerput (S74). 6.3.6.3

Handverzamelde dierlijke resten (behalve kuil S17)

-Structuren met minder dan 20 identificeerbare resten De 32 structuren met minder dan 20 identificeerbare, handverzamelde resten bevatten een enkele mosselschelp (Mytilus edulis), een skeletelement van kabeljauw (Gadus morhua), een ongedetermineerd visbot, een kippenbotje (Gallus gallus f. domestica) en meerdere beenderen van de kat (Felis silvestris f. catus). De laatste komen uit twee structuren: S65, met vier resten van een oud dier, en S68, met twaalf resten van eenzelfde dier. Daarnaast beperkt de verscheidenheid aan soorten zich tot het frequente trio van grotere zoogdieren: varken (Sus scrofa f. domestica), rund (Bos primigenius f. taurus) en schaap. -Extractiekuil S84 In deze kuil, waarvan de vulling dateert uit de periode 1175-1275, werden botten van varken, rund en schaap aangetroffen. De runderknoken domineren het ensemble. -Extractiekuil S40 Naast één ongedetermineerd visfragment, één niet geïdentificeerd vogelbot en een schedelfragment en onderkaak van wellicht dezelfde kat werden enkel resten van varken, rund en schaap gerecupereerd uit de kuilvulling die dateert uit het midden van de 14de eeuw. Bij het schaap werden drie schedelfragmenten van hoornloze dieren opgemerkt. -Extractiekuil S16 Uit dit spoor, gevuld in de periode 1450-1550 AD, werd een schedelelement van kabeljauw gerecupereerd. Ook enkele vogelresten, waaronder kip, werden ingezameld. Bij de zoogdierresten zaten naast de resten van het dominante trio vleesleveranciers ook twee onderkaakfragmenten van een volwassen paard (Equus ferus f. caballus), met zes, bijhorende tanden. -Extractiekuil S12 In de vullingsgeschiedenis van dit spoor konden vier fasen onderscheiden worden, alle daterend uit de eerste helft van de 16de eeuw. Het gering aantal dierenvondsten laat niet toe om mogelijke verschillen tussen de deelensembles op te merken. Vrijwel alle vondsten komen van het dominante trio gedomesticeerde zoogdieren (varken, rund, schaap). Een kanonbeen uit de voorpoot van een rund (metacarpus) komt van een dier met een schofthoogte van 128 cm. Daarnaast werden in laag 2 een dijbeen (femur) van een kat en in laag 4 twee beenderen van kip aangetroffen. De kat moet een leeftijd van 10 tot 18 maanden bereikt hebben. -Extractiekuil S43 Buiten drie mosselschelpen, twee niet geïdentificeerde visresten en één postcraniaal element van kip werden enkel botten van varken, rund en schaap ingezameld. Tussen de resten van rund zaten 22 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

fragmenten van eenzelfde schedel van een kalf, gestorven vóór de leeftijd van 5 tot 6 maanden. Het materiaal dateert uit de periode 1675-1750. -Beerput S74 Uit de beerputvulling, die op basis van het schaarse aardewerk tussen 1650 en 1750 kan gesitueerd worden, zijn met de hand één mosselschelp en acht vogelbotten verzameld. Zes daarvan konden als kip worden geïdentificeerd. Bij de zoogdieren werden een bot van een volwassen kat en enkele botfragmenten van varken en rund onderscheiden. -Spoor S72 Door het ontbreken van aardewerkvondsten is de vulling van spoor S72 niet te dateren. De enige tot op soort determineerbare vondsten komen van rund. Een kanonbeen uit de voorpoot (metacarpus) komt van een dier met een schofthoogte van 108 cm. -Interpretatie De bewaringstoestand van de skeletelementen blijkt duidelijk te verschillen tussen de structuren, en soms zelfs binnen eenzelfde spoor. Binnen eenzelfde ensemble werden bijvoorbeeld botten gevonden van sterk verschillende kleur. Dit doet vermoeden dat de structuren opgevuld zijn met materiaal van diverse herkomst, wellicht zowel primair als secundair (herwerkt) dierlijk afval, terwijl ook residuele vondsten niet uit te sluiten vallen, gezien de hoge densiteit aan structuren op de vindplaats. Het merendeel van de handverzamelde dierenresten behoort tot de tafonomische groep van de consumptieresten. Het betreft de weinige resten van mossels, vissen en vogels. De meeste voedselresten zijn afkomstig van varkens, runderen en schaap. Vooral op de runderbotten zijn haksporen aangetroffen, meer bepaald op de wervels en de uiteinden van de lange beenderen. Het paard en de katten zijn niet geconsumeerd en moeten beschouwd worden als de resten van krengen. Artisanaal botafval of resten van intrusieve dieren werden bij het handverzameld materiaal niet opgemerkt. Het lage aantal dierlijke resten in de besproken structuren laat niet toe om uitspraken te doen over de voedseleconomie, om verschillen tussen de structuren te bespreken, of om chronologische trends binnen de site te detecteren.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 105 van 175

S10

S11

S12

S13

S14

S16

S17

S25

S30

S31

S33

S34

S40

S41

S42

S43

S45

S46

S65

S66

S68

S71

S72

S74

S74 bis

S78

S82

S83

S84

S89

S93

S102

S116

S117

Totaal

1-4

228

rib - groot zoogdier

rib - middelgroot zoogdier

rib - klein zoogdier

wervel - groot zoogdier

wervel - middelgroot zoogdier

wervel - klein zoogdier

ongedetermineerde zoogdierresten

273

Totaal

151

879

Totaal determineerbaar

118

593

Laag

S38

S1 -

Spoor

Mariene schelpdieren mossel (Mytilus edulis) Vissen kabeljauw (Gadus morhua) platvis (Pleuronectidae sp.) karperachtige (Cyprinidae sp.) ongedetermineerde visresten Vogels grauwe gans of huisgans (Anser anser ?f. domestica) kip (Gallus gallus f. domestica) ongedetermineerde vogelresten Zoogdieren kat (Felis silvestris f. catus) paard (Equus ferus f. caballus) varken (Sus scrofa f. domestica) rund (Bos primigenius f. taurus) schaap (Ovis ammon f. aries) schaap / geit (Ovis ammon f. aries / Capra aegagrus f. hircus)

Tabel 7: Inventaris van het handverzameld dierlijk materiaal (de resten van paard uit spoor S16 komen van één onderkaak, bij deze van rund uit structuur S43 zitten 22 fragmenten van één schedel).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6.3.6.4

Uit zeefstalen verzamelde dierlijke resten (behalve kuil S17)

-Kuil S65bis Uit spoor S65bis, gedateerd in de periode 1450-1550, is een staal van 10 liter genomen. Voor de studie van de dierlijke resten leverde de kleinste fractie van het zeefresidu (groter dan 0,5 mm maar kleiner dan 2 mm) niets op. De grovere fracties (tabel 8) bevatten fragmenten van mosselschelpen (niet geteld), een heel klein aantal visbotten, van stekelrog (Raja clavata), haring (Clupea harengus), platvis (Pleuronectidae sp.), paling (Anguilla anguilla), karperachtigen (Cyprinidae sp.) en baars (Perca fluviatilis), en een niet determineerbaar botfragment van een amfibie. Vogelbotten ontbraken geheel. Bij de zoogdierresten zitten de elementen van een quasi volledig, volwassen kattenskelet en wat runderbeenderen. -Kuil S114 De dierlijke resten uit 10 liter zeefstaal uit deze kuil (datering: 1200-1500) bestaan enkel uit kleine, niet determineerbare fragmenten verbrand bot. -Interpretatie De zeefstalen uit kuilen S65bis en S114 leveren weinig informatie. Alhoewel S65bis een variatie aan vissoorten bevatte, zijn de vondstaantallen te klein om verdere interpretaties te verantwoorden. 6.3.6.5

Kuil S17

-Stratigrafie Structuur S17 was een diepe kuil met steile wanden (tot 225 cm dieper dan het opgravingsvlak), waarin zich tien vullingsfasen aftekenden (zie pl. 1). De lagen binnen de vulling zijn op basis van de dateringen van de aangetroffen ceramiek chronologisch niet van elkaar te scheiden en dateren algemeen uit de periode 1475-1550. De ceramiekstudie toonde aan dat de vondstcollectie bestaat uit een combinatie van primair en secundair afval (grote, aaneenpassende scherven versus kleine, ‘losse’ fragmenten). De stratigrafie van de kuilvulling is complexer dan de opdeling in lagen aangeeft, want intern waren die heterogeen opgebouwd. Doorheen de bovenste vullingslagen (2, 3 en 4, maar niet meer in 5) kwam organisch materiaal in lenzen voor, die maar ten dele over de kuil liepen, zodat per opgravingskwadrant soms een ander beeld ontstond (zie de bespreking van de structuur in hoofdstuk 6.2.2). Omdat het materiaal echter niet per lens ingezameld werd, volgt de verdere bespreking de indeling in lagen. Hierbij moet nog opgemerkt dat de aftekening tussen de lagen niet in elk deel van de kuil even duidelijk was. -Handverzamelde dierenresten Het gros van het handverzameld dierlijk materiaal komt uit laag 5 en door het gering aantal vondsten in de andere lagen (tabel 7) wordt het handverzamelde ensemble uit kuil S17 samen bekeken. Het gaat voornamelijk om botten van varken, rund en schaap, waarbij de grote runderknoken numeriek de overhand hebben. Uit deze kuil werden ook wat handverzamelde visresten geïdentificeerd. Het betreft enkele skeletelementen van grote kabeljauwen maar er werd ook een platvisbot en een skeletelement van een karperachtige aangetroffen. Binnen de vogelresten kunnen enkele botten van kippen en ganzen (Anser anser ?f. domestica) worden onderscheiden. Het dierlijk materiaal bestaat duidelijk uit menselijk consumptieafval.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 107 van 175

-Dierlijke resten uit de zeefstalen Vijf van de vullingslagen bleken een concentratie van dierlijke resten te bevatten en werden voor een deel als zeefstalen ingezameld. Van de grove fractie (vondsten groter dan 4 mm) is het volledige volume van het residu doorzocht, van de fractie kleiner dan 4 maar groter dan 2 mm het grootste deel van het residu, en van de fijnste fractie slechts de vondsten na het zeven van één liter residu. Die laatste groep binnen het ensemble bleek geen betekenisvolle informatie aan te brengen en daarom wordt de verdere bespreking van de dierenresten beperkt tot de fracties groter dan 2 mm. De volumes van de stalen waarvan de fracties van het residu uitgesorteerd en onderzocht zijn, staan vermeld in tabellen 8 en 9 (vullingslagen die geen dierlijke vondsten leverden zijn in de tabel weggelaten). Bij de zoogdieren is de samenstelling gelijk aan die van het handverzameld materiaal, met een dominantie van rund, varken en schaap. Een groot aantal botfragmenten blijft echter ongedetermineerd door hun sterke fragmentatie. Eén vondst komt van een konijn (Oryctolagus cuniculus f. domestica) maar het bot vertoont een opvallend witte kleur en goede bewaringsconditie, en zou dus wel eens intrusief kunnen zijn (konijnen zijn gravende dieren). Kleine knaagdieren zijn vertegenwoordigd door enkele niet tot op de soort te determineren vondsten, op uitzondering van één skeletelement van een huismuis (Mus musculus). Bij de vogelresten werd in laag 9 een quasi volledig skelet van een juveniele kip teruggevonden. Daarnaast is in kuil S17 ook botmateriaal herkend van de houtsnip (Scolopax rusticola), de kwartel (Coturnix coturnix) en de rotsduif (Columba livia), in dit geval zonder twijfel de gedomesticeerde vorm, de huisduif (Columba livia f. domestica). Ten slotte werd ook nog een botje van de roek of de kraai (Corvus sp.) geïdentificeerd. Door hun geringe vondstaantallen brengen de vondsten van zoogdieren en vogels weinig bij aan de analyse van het ensemble uit S17. De uit de zeefstalen verzamelde visresten bieden echter meer kansen voor interpretatie. Ze illustreren op basis van het veelvuldig voorkomen van vondsten reeds een onderscheid tussen de vullingslagen binnen kuil S17. Lagen 2 en 3 zijn rijk aan visbot, lagen 4, 5 en 9 bevatten beduidend minder vondsten. De gestandaardiseerde (zie verder) vondstdensiteiten tonen dit duidelijk aan (fig. 90).

Fig. 90: Aantal visresten per 10 liter zeefstaal (> 2 mm) voor vijf lagen binnen kuil S17 (berekend op basis van de gestandaardiseerde vondstaantallen, zie tekst). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 108 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

In wat volgt, worden eerst de aanwezige vissoorten overlopen voor de kuil als geheel, waarna zal ingegaan worden op het onderscheid tussen de ensembles per vullingslaag. Het aangetroffen soortenspectrum is breed met minstens elf taxa van mariene vissen, één anadrome soort en minstens negen soorten zoetwatervis (tabel 9). Bij de zeevissen zitten enkele resten van de stekelrog, een niet verder geïdentificeerde (mogelijke zelfde) roggensoort uit het genus Raja, en een vondst die enkel binnen de superorde van de ‘roggen’ kan geplaatst worden (Batoidea sp.). Haring is frequent vertegenwoordigd, door dieren met een SL van 20 - 25 cm, de standaardafmetingen waarmee haring in laat- en postmiddeleeuwse sites in Vlaanderen opduikt. De aantalsverhoudingen van de skeletelementen geven geen aanwijzing voor de consumptie van gekaakte haring 158. Kabeljauwachtigen zijn niet sterk vertegenwoordigd, met vondsten van kabeljauw, schelvis (Melanogrammus aeglefinus) en wijting (Merlangius merlangus). Bij de kabeljauw is er een beduidende spreiding van afmetingen maar echt kleine exemplaren komen niet voor (fig. 91). Veel kabeljauwresten waren moeilijk op grootte te brengen en zijn dus niet in de grafiek opgenomen. Een grove schatting is wel mogelijk en deze ‘resterende’ botten zijn zeker ook afkomstig van vissen van 70 tot 100 cm SL. De kabeljauwresten geven geen aanduidingen voor het voorkomen van bepaalde bewaarvormen, zoals stokvis. Zowel kopelementen als wervels zijn aanwezig, zonder dat de ene groep overheerst op de andere, al moet deze interpretatie rekening houden met een laag vondstaantal.

Fig. 91: Standaardlengtes van de kabeljauwresten (Gadus morhua) voor alle vullingslagen uit S17 samen (n= 48).

De schaarse vondsten van schelvis komen van vissen van 40 - 50 cm SL. Van de wijting zijn er één visbot van een dier van 20 - 30 cm SL en drie botjes van vissen van 30 - 40 cm SL teruggevonden. Een aantal vondsten kon enkel bij de kabeljauwachtigen (Gadidae sp.) worden ingedeeld maar komt hoogstwaarschijnlijk van de reeds genoemde soorten binnen deze familie.

Zie Ervynck & Van Neer 1992 voor de manier waarop de aanwezigheid van gekaakte haring in een archeologisch visensemble kan opgespoord worden. 158

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 109 van 175

Enkele schaarse vondsten behoren tot de familie van de poonachtigen (Triglidae sp.). Het gaat om dieren uit de grootteklasse van 30 - 40 cm SL. De overige mariene soorten behoren tot de groep van de platvissen. De heilbot (Hippoglossus hippoglossus) werd in noordelijke wateren gevangen en is hier te Aalst vertegenwoordigd door minimum twee individuen. De ene vis is zowat 90 - 100 cm SL lang, de andere is iets kleiner, met 70 - 80 cm SL. Daarnaast is er één skeletelement van tong (Solea solea), van een vis van 30 - 40 cm SL. De overgrote meerderheid van de platvissen maakt deel uit van de familie van de Pleuronectidae, waartoe de pladijs (Pleuronectes platessa), de bot (Platichthys flesus) en de schar (Limanda limanda) behoren. De botresten van de laatste soort tonen afmetingen die op de meeste contemporaine sites worden aangetroffen: 20 - 30 cm SL (fig. 92). Bij de resten van bot zijn er zes afkomstig van kleine vissen met 10 - 20 cm SL en slechts één van een grote vis van 30 - 40 cm SL. De vijftig andere vondsten komen van vissen met 20 - 30 cm SL. Bij de pladijs is één botje afkomstig van een visje van 10 - 20 cm SL en slechts één bot van een vis van 30 - 40 cm SL. De overige 232 skeletelementen komen van middelgrote vissen (20 - 30 cm SL), een observatie die dus geldt voor de drie soorten binnen de groep van pladijs, bot en schar. Tijdens de determinatie viel op dat er veel vinstralen (lepidotrichia) en vinstraaldragers (pterygiophora) van platvissen gevonden werden, vooral in vullingslagen 2 en 3. Deze vondsten zijn echter niet in de tellingen opgenomen en evenmin in de analyse meegerekend. Het aantal vinstralen en vinstraaldragers binnen het skelet is immers sterk verschillend tussen de vissenfamilies maar hoog bij de platvissen, waardoor de vele vondsten van deze skeletelementen bij de platvissen de evaluatie van de onderlinge frequenties van de visgroepen en soorten sterk zouden vertekenen. In het algemeen toont de gelijkmatige aanwezigheid van alle skeletelementen aan dat de platvissen in hun geheel naar de site zijn gebracht. Of dat vers of in gedroogde vorm gebeurde, valt niet uit te maken.

Fig. 92: Standaardlengtes van de platvisresten (Pleuronectidae sp.) voor alle vullingslagen uit S17 samen (n= 1942).

Enkele botjes van de spiering (Osmerus eperlanus) vormen de enige vondsten van anadrome soorten, die in zee leven maar seizoenaal de rivieren optrekken om te paaien. Deze vissen tonen de courante afmetingen van 10 - 15 cm SL. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 110 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Bij de zoetwatervissen zijn de paling (Anguilla anguilla) en de familie van de karperachtigen het talrijkst. Binnen deze laatste groep komen resten voor van zes soorten, waarvan riviergrondel (Gobio gobio), blankvoorn (Rutilus rutilus) en karper (Cyprinus carpio f. domestica) de belangrijkste zijn. Brasem (Abramis brama), blei (Blicca bjoerkna) en winde (Leuciscus idus) zijn amper vertegenwoordigd. Andere, in geringe mate aangetroffen zoetwatervissen zijn de snoek (Esox lucius), de baars (Perca fluviatilis) en baarsachtigen (Percidae sp., waarbij naast de baars ook de pos (Gymnocephalus cernua) kan zitten). De palingresten zijn van diverse afmetingen maar tonen een duidelijk overwicht van de grootteklasse van 30 - 40 cm SL (fig. 93). Bij de karperachtigen is er één soort die constante, grote afmetingen vertoont, namelijk de karper zelf. De klassieke grootte van 25 tot 35 cm SL wijst er op dat deze vissen afkomstig zijn uit kweekvijvers. De andere karperachtigen, die ongetwijfeld wild gevangen werden, zijn klein (zie fig. 94). Ook bij de niet nader gedetermineerde karperachtigen zijn er slechts zes botjes afkomstig van vissen van meer dan 20 cm SL (fig. 94). De snoekresten komen eveneens van zeer kleine vissen met vier botjes uit de grootteklasse van 15 - 20 cm SL en drie van vissen van 20 - 25 cm SL. Bij de baars zijn er 29 resten van vissen van 5 - 10 cm en negen van visjes van 10 - 20 cm.

Fig. 93: Standaardlengtes van de paling (Anguilla anguilla) voor alle vullingslagen uit S17 samen (n= 519).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 111 van 175

Fig. 94: Standaardlengtes van de karperachtigen (Cyprinidae sp.) voor alle vullingslagen uit S17 samen (n= 449).

-Tafonomische observaties op de visresten Tijdens het veldwerk werd opgemerkt dat bepaalde visresten zich nog in anatomisch verband bevonden (ten opzichte van elkaar in de positie zoals dat ook bij een levende vis het geval is). Figuren 95 en 96 geven daar een voorbeeld van, meer bepaald wervels van een kabeljauw die uit een vismoot schijnen te komen, en een quasi volledige schedel van een haring. Dergelijke vondsten geven aan dat minstens een deel van het vismateriaal een primaire depositie voorstelt (dus afval dat vrijwel direct na zijn ontstaan in de kuil is gedeponeerd, zonder tussenstappen van transport of verdere manipulatie). Bij een secundaire depositie (waarbij het afval vóór depositie wel onderhevig was aan transport of verdere manipulatie) is het weinig waarschijnlijk dat de skeletelementen samen zouden gebleven zijn.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 112 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 95: Wervels van kabeljauw (Gadus morhua) in anatomisch verband, uit laag 5 van de vulling van kuil S17 (zie ook fig. 100).

Fig. 96: Skeletelementen uit de schedel van een haring (Clupea harengus), uit laag 2 uit de vulling van kuil S17. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 113 van 175

Bij de sporen van verwerking op de visbotten zijn een aantal patronen vast te stellen. Een eerste betreft typische snijsporen op botten aan de buitenkant van de schedel van pladijzen. Deze snijsporen komen voor op een groot aantal exemplaren van het pteroticum en het posttemporale (fig. 97) 159, terwijl sommige supracleithra geheel in twee zijn gesneden (zie fig. 98 voor de positie van deze botten in het kopskelet van een pladijs). Het hoge aantal bewerkingssporen op deze elementen is te verklaren doordat de pladijzen bewust zo werden versneden om elke gram visvlees te benutten. Figuur 99 illustreert dit: bij het fileren van een pladijs wordt tegenwoordig rond de kop gegaan maar de rode lijn toont de manier waarop de bewoners van Aalst de kop aansneden. Met deze methode werd een winst aan vlees van 5 tot maximaal 10 gram gerealiseerd. Een tweede opvallende vaststelling is de vondst van vier opeenvolgende precaudale wervels van een kabeljauw (wervels 2 tot en met 5), die ook snijsporen vertonen (fig. 100). Ook hier werd blijkbaar geopteerd om zo dicht mogelijk tegen, en zelfs in het wervellichaam te snijden om een maximale hoeveelheid visvlees te bekomen. Een groot aantal visresten vertoont sporen van verbranding. Een aantal stukken zijn eerder licht aangetast, andere botten zijn sterk, wit verkoold. De milde sporen van vuur kunnen tijdens het bereiden zijn ontstaan maar de meer doorgedreven verbranding moet komen door het weggooien van etensresten in een vuur, bijvoorbeeld in de haard. In vier gevallen werden platviswervels samen gevonden maar eerder dan door een tafonomisch patroon is dit te verklaren door een pathologische vergroeiing. Twee maal werden twee gefusioneerde caudale wervels aangetroffen, in twee andere gevallen gaat het over het vergroeien van respectievelijk drie en zes wervels (fig. 101). Over de oorzaak van dergelijke pathologieën is tot op heden weinig geweten 160. Fig. 97: Snijsporen op de posttemporales van pladijs (Pleuronectes platessa) (kuil S17, laag 2).

159 160

Met dank aan Quentin Goffette (KBIN) voor de foto’s van het vissenbot. Harland & Van Neer 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 114 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 98: Locatie van de drie elementen met frequente snijsporen binnen het kopskelet van een pladijs (Pleuronectes platessa) (referentiecollectie KBIN, maatstreepje: 1 cm).

Fig. 99: Reconstructie van de manier waarop de pladijzen (Pleuronectes platessa) uit kuil S17 (laag 2) versneden zijn. De rode pijl duidt de positie van het pteroticum aan, een bot dat frequent snijsporen vertoont.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 115 van 175

Fig. 100: Aangesneden wervels van kabeljauw (Gadus morhua) (kuil S17, laag 5, zie ook fig. 95).

Fig. 101: Zes gefusioneerde, pathologische wervels van platvis (Pleuronectidae sp.) (kuil S17, laag 2).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 116 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

-Visresten per vullingslaag 161 Om te corrigeren voor het feit dat, per zeeffractie, niet van alle staalvolumes het volledige residu is uitgesorteerd, zijn de vondstaantallen gestandaardiseerd (tabel 9). Door de vondstaantallen uit de fijne fracties (2 mm maaswijdte) te vermenigvuldigen met een factor die compenseert voor het feit dat soms slechts een deel van die residu’s onderzocht is, kon de volledige inhoud van de onderzochte lagen, wat visresten betreft, gereconstrueerd worden en zijn de lagen qua vondstfrequenties onderling te vergelijken. Daarbij tekenen zich enkele patronen af. Allereerst blijkt de samenstelling van de ensembles van visresten tussen de lagen te verschillen. Laag 9 wijkt totaal af van de andere vier ensembles en bevat voornamelijk haringresten, terwijl 4 en 5 zich onderscheiden van 2 en 3 door een beduidend grotere frequentie aan vondsten van platvissen (fig. 102). Ook de eerder aangehaalde verschillen in vondstdensiteiten (fig. 90) tonen aan dat ensembles 2-3 en 4-5 een andere herkomstgeschiedenis hebben.

Fig. 102: Frequenties van de belangrijkste visgroepen in de vullingslagen van kuil S17 (vondstaantallen, zie tabel 9).

Of de verschillen in de frequenties van de belangrijkste visgroepen (fig. 102) tussen laag 2 en 3, of tussen 4 en 5 betekenisvol zijn, lijkt op het eerste gezicht weinig waarschijnlijk (maar zie verder). Dat laat zich afleiden uit de geringe verschillen in de frequenties van de visgroepen maar ook uit het feit dat sommige vondsten uit de lagen bij elkaar horen. Zo komt een deel van de heilbotfragmenten uit lagen 2 en 3 zo goed als zeker van één individu. Bij het aardewerk is er eveneens crossfitting vastgesteld, zij het dat de scheidingslijn tussen de ensembles anders ligt dan bij het vismateriaal. Zo zijn er passende scherven opgemerkt bij de lagen 2, 3 en 4 enerzijds, en bij de lagen 5, 8 en 9 anderzijds (zie de bespreking van de structuur in hoofdstuk 6.2.2). Dit patroon is wellicht voor een deel te verklaren door de soms vage aftekening van de lagen en doordat vondsten op de contactvlakken van twee lagen wel eens in een ‘verkeerd’ ensemble kunnen terecht komen (lagen 2, 3 en 4 raken elkaar). De situatie is echter complexer dan dat. Er is bijvoorbeeld ook crossfitting vastgesteld van aardewerk 161

Deze analyse houdt enkel rekening met de zeefstalen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 117 van 175

uit lagen 5 en 9, die elkaar niet raken. Tussen lagen 4 en 5, die zeer gelijkende visensembles leverden, kon via passende scherven dan weer geen verband aangetoond worden (wat echter ook aan toeval kan te wijten zijn). De conclusies uit de aardewerkstudie herinneren er in elk geval aan dat er tussen de vondsten uit de bovenste en de onderste lagen geen chronologisch verschil vast te stellen is. Alle lagen bevatten bovendien een combinatie van volledige potten en veel losse scherven, wat kan geïnterpreteerd worden als een mix van secundair en primair afval (zie de bespreking van de structuur in hoofdstuk 6.2.2). De visresten spreken de gevarieerde tafonomische oorsprong van de vullingslagen zeker niet tegen. Het verschil tussen de groepering van de visensembles (2-3, 4-5, en 9) en die van het aardewerk (2-3-4, en 5-8-9) kan te wijten zijn aan depositionele factoren, alhoewel daar verder geen uitspraken over te doen zijn. Het visensemble uit laag 9 kan het resultaat zijn van één specifieke depositie (met veel haringresten), waarvan de precieze toedracht onduidelijk blijft. -Interpretatie van de voedingsresten in kuil S17 De voedselresten uit kuil S17 omvatten een mix van indicatoren voor meer of mindere koopkracht. Dat mosselen het aanbod aan schelpdieren domineren, terwijl oesters afwezig zijn, hoort daar niet bij. Pas in de eerste eeuwen van de postmiddeleeuwse periode wordt de oester een gegeerd voedingsproduct 162. Bij de vogels zitten wel enkele soorten die verwijzen naar een betere keuken, zoals de houtsnip en de kwartel. Mogelijk hoort de huisduif daar ook bij maar de status van het dier blijft voor de vondst uit de Klapstraat onzeker. In de late middeleeuwen werd de soort als huisdier in duiventillen en -torens gehouden, bij de woningen van de sociaal hogere klassen, maar de vogel ontsnapte en ging nestelen op hoge gebouwen in de stad 163. Het valt niet uit te sluiten dat het in de Klapstraat om een verwilderd dier uit die vroege stedelijke populaties gaat. Ook het konijn, waarvan één vondst in de zeefstalen opdook, wordt geassocieerd met de laatmiddeleeuwse elite 164 maar het betreft mogelijk een intrusief element binnen het dierenensemble (zie eerder). Wilde zoogdiersoorten ontbreken verder in kuil S17 en de gedomesticeerde zoogdieren die als vleesleverancier dienden (varken, rund en schaap) leverden te weinig vondsten om in termen van voedselkwaliteit te kunnen worden geïnterpreteerd (via slachtleeftijden of voorkeur voor bepaalde vleesproducten). Het blijft tot zover dus bij twee vogelsoorten (houtsnip, kwartel) als aanduidingen voor culinaire status. Ondanks de vastgestelde verschillen tussen de vondstensembles per laag kunnen de visresten qua koopkracht niet anders dan samen geïnterpreteerd worden. Laag 9 wordt daarbij vanwege het geheel afwijkend soortenensemble buiten beschouwing gelaten. Een eerste vaststelling is een vrij grote soortenvariatie, wat in vele gevallen als teken van koopkracht wordt beschouwd 165. Van een aantal soorten is echter moeilijk te zeggen of ze als keuze of uit noodzaak in het spoor beland zijn (zie verder). Wel is zeker dat enkele ‘duurdere’ soorten opduiken, zoals heilbot (geïmporteerd uit noordelijke wateren) en karper. Deze laatste soort is in onze streken ingevoerd en werd sinds de late middeleeuwen in visvijvers gekweekt op de domeinen van kastelen en abdijen 166. Ook de snoek zou uit dergelijke vijvers kunnen komen want deze roofvis werd er uitgezet om door predatie de karperpopulatie ‘gezond’ te houden 167. De afmetingen zijn wel klein en tonen geen duidelijke selectie. Mogelijk zijn de kleine snoeken dus gewoon in de binnenwateren gevangen. Heilbot, karper en snoek komen niet in grote aantallen voor en kunnen aldus geen grote culinaire luxe onderschrijven. Bij de kabeljauwachtigen is de kabeljauw het frequentst (ten opzichte van schelvis en wijting) en het gaat meestal om forse dieren (fig. 91). Dat zou op koopkrachtige consumenten kunnen wijzen maar het Ervynck 2015. Blechman 2007. 164 van Dam 2002. 165 Ervynck et al. 2003. 166 Hoffmann 1994. 167 Benoit & Matteoni 2004. 162 163

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 118 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

blijft onduidelijk wat de verhouding tussen verse kabeljauw en bewaarde vis was, twee producten die in kostprijs verschilden. Aanduidingen voor stokvis zijn er niet maar zonder twijfel kwam kabeljauw ook in andere bewaarvormen op de markt. In elk geval blijft het aandeel van kabeljauwachtigen laag, zeker in ensembles 2 en 3. Bij de platvissen vallen de kleine formaten op (fig. 92). De kleine exemplaren van de bot zouden in de Dender kunnen gevangen zijn maar het overgrote deel van de platvissen bestaat uit pladijs, die uit zee komt. Of de kleine afmetingen op een geringe koopkracht wijzen is een mogelijkheid maar valt niet hard te maken. Variaties in de aanvoer of culinaire voorkeur in het consumentengedrag kunnen ook een rol hebben gespeeld.

Fig. 103: Frequenties van de belangrijkste ecologische visgroepen in de vullingslagen van kuil S17 (vondstaantallen, zie tabel 9).

Bij de in het zoete water gevangen soorten toont de paling de formaten die gebruikelijk zijn in Vlaamse vindplaatsen (fig. 93). Opvallend is echter het grote aandeel van karperachtigen die, op uitzondering van de karper zelf, alle door kleine exemplaren vertegenwoordigd zijn (fig. 94). Wat de betekenis van deze vissen voor de voedselvoorziening was, valt moeilijk uit te maken. Een riviergrondel van 9,4 cm SL weegt bijvoorbeeld slechts 16 gram (ongekuist), een van 11 cm SL 24 gram 168. Als bulkvoedsel valt dit dus niet te interpreteren maar misschien waren deze kleine zoetwatervissen gegeerd als ingrediënt in bepaalde bereidingen, bijvoorbeeld in waterzooi, of gefrituurd in olie? Of ging het om zelf ondernomen vangsten die dienden om het menu aan te vullen in tijden van schaarste? En wierp men een hengel uit in sterk overbeviste wateren, waar enkel nog de kleinste vissen waren overgebleven? De interpretatie blijft moeilijk want het aandeel van zoetwatervis ten opzichte van zeevis is op zich een nog slecht begrepen aspect van de laat- tot vroege postmiddeleeuwse voedseleconomie 169. Zo blijft het onduidelijk in welke mate, in de late 15de en 16de eeuw, problemen in de aanvoer van zeevis (door oproer en andere socio-economische troebelen), verminderd aanbod van vis in de binnenlandse 168 169

Specimens uit de referentiecollectie van het KBIN. Zie bv. Ervynck et al. 2017.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 119 van 175

wateren (door vervuiling, overbevissing en waterbeheersingswerken), prijsverhoudingen of consumentengedrag (zoals een mogelijke voorkeur voor verse zoetwatervis tegenover gedroogde of gezouten zeevis) de samenstelling van de archeologische visensembles uit die tijd beïnvloed hebben. Het aandeel van zoetwatervis is voor kuil S17 op zich al moeilijk te omschrijven want het varieert tussen de lagen (fig. 103). Een eenduidige verklaring valt voor deze interne variatie niet te geven. Enkel een nieuwe, diepgaande evaluatie van de data uit contemporaine en andere Aalsterse consumptiecontexten zou meer duidelijkheid kunnen verschaffen maar valt buiten het bestek van dit rapport. Een voorkeur voor verse zoetwatervis zal zich bij een koopkrachtige consument in elk geval eerder vertaald hebben in de aanschaf van een karper of een grote snoek dan van een mandje kleine karperachtigen. Samen met de bevindingen op basis van de andere diergroepen blijft de voorlopige conclusie dat de consumenten uit de Klapstraat slechts in beperkte mate van enige luxe in hun voedingspatroon getuigden. Wellicht past ook het zuinig versnijden van de pladijzen en de kabeljauwmoten (fig. 97, 98, 99 en 100) binnen deze interpretatie. Al kan het ook zijn dat dit een meer algemeen patroon was dat nog niet eerder door gedetailleerd onderzoek is vastgesteld. Ten slotte moet ingegaan worden op de sociale context waarin de onderzochte voedselresten mogelijk tot stand kwamen. De aardewerkstudie bracht enkele elementen aan het licht die naar een religieuze context verwijzen (zie hoofdstuk 6.3.2.8). Dierlijke voedingsresten kunnen dat in een archeologisch onderzoek eveneens doen, omdat religieuze gemeenschappen vaak voedingsregels volgden. Aanwijzingen voor dat laatste zijn een geringe consumptie van het vlees van zoogdieren, al zeker de afwezigheid van grofwild op het menu, een onbeduidend aandeel van varken binnen het schaarse vlees dat toch werd genuttigd, en uiteindelijk een zeer grote visconsumptie 170. De vondsten uit kuil S17 laten echter niet toe de interpretatie in deze richting te duwen. Dit hoeft echter de bevindingen op basis van het aardewerk niet tegen te spreken. Er waren immers ook religieuze gemeenschappen die geen voedingsregels volgden.

170

Ervynck 1997.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 120 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Spoor

S17

Laag Fractie zeefresidu Staalvolume uitgezocht (liter)

S65bis

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

100

189

Mariene schelpdieren alikruik (Littorina littorea) mossel (Mytilus edulis) gewone kokkel (Cerastoderma edule) Vissen stekelrog (Raja clavata) haring (Clupea harengus)

paling (Anguilla anguilla)

karperachtigen (Cyprinidae sp.)

baars (Perca fluviatilis)

ongedetermineerde visresten

pladijs/bot/schar (Pleuronectidae sp.)

visresten spoor 17, zie tabel 9

Amfibieën ongedetermineerde amfibieën

houtsnip (Scolopax rusticola)

rotsduif (Columba livia f. domestica)

kwartel (Coturnix coturnix)

kip (Gallus gallus f. domestica)

Vogels

zwarte kraai of roek (Corvus sp.)

eischaal

ongedetermineerde vogelresten

huismuis (Mus musculus)

konijn (Oryctolagus cuniculus f. domestica)

knaagdier (Rodentia sp.)

kat (Felis silvestris f. catus)

paard (Equus ferus f. caballus)

varken (Sus scrofa f. domestica)

rund (Bos primigenius f. taurus)

schaap (Ovis ammon f. aries)

schaap / geit (Ovis ammon f. aries / Capra aegagrus f. hircus)

rib - groot zoogdier

rib - middelgroot zoogdier

rib - klein zoogdier

wervel - groot zoogdier

wervel - middelgroot zoogdier

wervel - klein zoogdier

470

+450

505

+600

200

460

750

100

Zoogdieren

ongedetermineerde zoogdierresten

Tabel 8: Inventaris van de dierlijke resten uit de zeefstalen uit kuil S17 en kuil S65bis (de resten uit kuil S114 zijn door hun geringe aantal niet opgenomen). De visresten uit kuil S17 staan weergegeven in tabel 9. De vondst van konijn uit S17, laag 4, is mogelijk intrusief. De vondsten van kip uit S17, laag 9, en van kat uit S65bis vertegenwoordigen volledige skeletten.

Spoor S17

vondstaantallen

Laag

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 4 mm

> 2, < 4 mm

> 2 mm

100

stekelrog (Raja clavata)

0,0

0,1

0,0

0,2

0,0

rog (Raja sp.)

0,0

0,4

0,0

rogachtigen (Batoidea sp.)

0,0

0,4

0,0

haring (Clupea harengus)

253

179

130

107

539

251

148

22,6

13,4

29,1

25,4

85,7

kabeljauw (Gadus morhua)

0,1

0,6

6,6

11,4

3,6

schelvis (Melanogrammus aeglefinus)

0,2

0,4

0,3

0,0

wijting (Merlangius merlangus)

0,0

0,5

0,0

kabeljauwachtigen (Gadidae sp.)

0,9

2,0

7,0

10,8

0,0

poonachtigen (Triglidae sp.)

0,0

0,1

0,0

0,5

0,0

heilbot (Hippoglossus hippoglossus)

0,3

0,0

0,2

0,0

pladijs (Pleuronectes platessa)

155

6,5

4,4

1,3

4,2

0,0

bot (Platichthys flesus)

0,3

0,7

7,0

4,2

0,0

schar (Limanda limanda)

0,0

0,8

0,0

664

227

454

129

1027

648

130

43,0

34,5

17,2

22,3

3,6

0,0

0,2

0,0

0,2

0,0

0,8

0,0

paling (Anguilla anguilla)

109

103

226

261

442

11,0

23,5

14,1

11,4

3,6

brasem (Abramis brama)

0,0

0,2

0,0

0,2

0,0

blei (Blicca bjoerkna)

0,0

karper (Cyprinus carpio f. domestica)

0,6

0,1

0,0

2,6

3,6

riviergrondel (Gobio gobio)

1,0

1,5

0,0

0,2

0,0

winde (Leuciscus idus)

0,1

0,0

blankvoorn (Rutilus rutilus)

1,4

0,8

0,4

0,2

0,0

karperachtigen (Cyprinidae sp.)

132

186

232

307

9,7

16,3

13,7

4,4

0,0

snoek (Esox lucius)

0,1

0,4

0,0

baars (Perca fluviatilis)

2,0

0,3

1,8

0,0

0,1

0,0

0,2

0,0

100

Staalvolume uitgezocht (liter)

percentages (enkel gedetermineerde vondsten)

> 4 mm

Fractie zeefresidu

gestandaardiseerde vondstaantallen

Zeevissen

pladijs/bot/schar (Pleuronectidae sp.) tong (Solea solea) Anadrome vissen spiering (Osmerus eperlanus) Zoetwatervissen

baarsachtigen (Percidae sp.)

Niet gedetermineerde visresten

253

770

192

950

100

144

303

1485

1617

139

481

Totaal

1425

1529

943

1702

136

230

424

575

3871

3496

366

1063

totaal gedetermineerd

1172

759

751

752

130

280

272

2386

1879

227

582

484

388

106

vondstdensiteit (vondsten per 10 liter)

Tabel 9: Inventaris van de visresten uit de zeefstalen uit kuil S17: vondstaantallen per uitgezocht staalvolume, gestandaardiseerde vondstaantallen (zie tekst), en frequenties van de taxa berekend op de gestandaardiseerde vondstaantallen (enkel gedetermineerde vondsten).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 122 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

6.3.7 Ivoor In de vulling van extractiekuil S38 werd een gedeeltelijk bewaard, versierd heft in ivoor aangetroffen (fig. 104). Het betreft een naar de basis toe versmallende greep met vier vlakke zijden, bovenaan bekroond met een fraai gesculpteerd zoömorf figuurtje. De heftvlakken zijn aan alle zijden versierd door middel van kleine ingehamerde puntjes die rankenmotieven vormen. Iedere zijde heeft tussen deze ranken twee paar ruiten zitten, opgebouwd uit vier ronde decoratieve nageltjes in een koperlegering.

Fig. 104: Voor-, zij- en achteraanzicht van het ivoren heft.

De gestileerde dierenfiguur op het heftuiteinde, met opvallend glad lichaam en geprononceerde lokken rond de kop en hals, betreft vrijwel zeker een leeuwhondje 171. Dit hondenras is een klein gezelschapsdier dat ook voorkomt op laat- en postmiddeleeuwse afbeeldingen. Onder meer op het schilderij ‘Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw’ door Jan van Eyck uit 1434, op het portret van ‘Katharina von Meckelenburg’ van Lucas Cranach de oudere (1514) en op een van de wandtapijten van de serie ‘La Dame à la Licorne – Le Goût’ van rond 1500 staat dergelijk hondje afgebeeld (fig. 105). De naam leeuwhondje is ontleend aan het feit dat deze hondjes vaak geschoren werden op een wijze dat ze het uiterlijk kregen van een kleine leeuw. Op basis van het aardewerk zou deze vondst uit de late 17de of de eerst helft van de 18de eeuw dateren, maar door de aanwezigheid van heel wat laatmiddeleeuws residueel materiaal in deze kuil en op basis van kunsthistorische gegevens gaat het haast zeker om een ouder object. Ivoren heften

171

Frans: Petit Chien Lion, Duits: Löwchen, Engels: Little Lion Dog.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 123 van 175

die bekroond zijn met een leeuw of leeuwhondje komen regelmatig voor in museale collecties 172. De datering die voor deze heften naar voor geschoven wordt is doorgaans de 14de en 15de eeuw.

Fig. 105: A: Detail uit het wandtapijt ‘La Dame à la Licorne - Le Goût’ (rond 1500) 173; B: Detail uit het schilderij ‘Katharina von Meckelenburg’ van Lucas Cranach de oudere (1514) 174.

6.3.8 Zaden en vruchten 6.3.8.1

Inleiding

In totaal werden 9 grondstalen genomen voor het onderzoek van zaden en vruchten. Zeven zijn afkomstig uit verschillende opvullingslagen van kuil S17, één is afkomstig uit een kuiltje (S65bis) uitgegraven in kuil S65, en één komt uit de houtskoolrijke laag van kuil S114. Uit laag 3 en 5 van kuil S17 werden uit lenzen met afwijkende structuur extra stalen genomen. Behalve de extra monsters met een volume van 5 liter, bestonden ze uit ongeveer 10 liter grond. Ze werden voorzichtig met leidingwater over een set zeven van 4, 2, 1 en 0,5 mm gespoeld. Voor de analyses werd gebruik gemaakt van een stereomicroscoop met vergrotingen van 10 tot 63x. De determinatie van de plantenresten gebeurde aan de hand van een referentiecollectie en gespecialiseerde literatuur. Voor de wetenschappelijke en de Nederlandse naamgeving werd de Flora van België 175 gevolgd. De resultaten zijn weergegeven in tabel 10. In de tabel zijn de soorten ingedeeld in twee grote groepen, die van de (mogelijke) gebruiksplanten en die van de wilde planten. De ecologische interpretatie van de wilde planten is gebaseerd op hun huidige voorkomen176, aangevuld met informatie uit de Nederlandse Ecologische Flora 177, Vegetatie in Nederland 178· en de classificatie in verschillende ecologische groepen naar Runhaar et al. 179 Hierbij http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory (geraadpleegd 8 maart 2021). Een reeks linken naar voorbeelden van heften met gelijkaardige zoömorfe figuurtjes worden opgenomen in de bibliografie van deze bijdrage. 173 https://www.pinterest.de/pin/320248223497120618/ 174 https://nl.wikipedia.org/wiki/Catharina_van_Mecklenburg. 175 Lambinon et al. 1998. 176 Stieperaere & Fransen 1982; Tamis et al. 2004. 177 Weeda et al. 1985, 1987, 1988, 1991, 1994. 178 Schaminée et al. 1998. 179 Runhaar et al. 1987. 172

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 124 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

moet rekening worden gehouden dat de vegetatie er vroeger mogelijk anders heeft uitgezien dan nu en dat sommige soorten niet meer voorkomen in natuurlijke toestand terwijl nieuwe soorten zijn verschenen. Ook kunnen bepaalde soorten in de natuur in meer dan één vegetatietype voorkomen en kwamen ze vroeger niet per se op dezelfde plaatsen voor als nu. Dit alles geldt in het bijzonder voor sterk door de mens beïnvloede vegetaties. De gegevens dienen dan ook steeds met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd te worden. 6.3.8.2

Resultaten

In alle kuilen zijn bijna uitsluitend verkoolde resten gevonden. -Kuil S17 De globale samenstelling van het assemblage van de aangetroffen macrobotanische resten is in alle lagen vergelijkbaar. Sommige lagen zijn minder rijk en daar is de conditie van de zaden ook minder goed. Gezien de overeenkomsten in samenstelling zullen alle lagen hier samen worden besproken. Mogelijke gebruiksplanten -Meelvruchten Er zijn resten van tarwe (Triticum aestivum), rogge (Secale cereale), gerst (Hordeum vulgare) en (gecultiveerde) haver (Avena sativa/Avena sp.) gevonden. Van tarwe, rogge en gerst zijn zowel korrels als kafresten aanwezig. Van enkele aarbases van haver kon worden vastgesteld dat ze afkomstig zijn van de gekweekte soort. Er kan dus worden aangenomen dat de haverkorrels tenminste gedeeltelijk afkomstig zijn van Avena sativa, mogelijk is echter ook een deel afkomstig van Avena fatua (oot) dat als onkruid in graanakkers voorkwam. Het belang van rogge en tarwe, waarvan zowel korrels als kafresten herkend werden, is algemeen bekend voor de laatmiddeleeuwse periode in deze streek 180. Resten van deze graansoorten zijn ook in deze kuil kwantitatief het best vertegenwoordigd. Tarwe en zeker rogge werden in de late middeleeuwen zeer veel gegeten. Om de wisselvalligheid van de tarweoogst te omzeilen, tarwe is namelijk vrij gevoelig voor vorst, werd het vaak samen met de meer winterharde rogge ingezaaid. Dit mengsel staat bekend onder de naam masteluin. Bij macrobotanisch onderzoek van een 14de-eeuwse kuil aan de Grote Markt in Aalst, werd mogelijk tastbaar bewijs aangetroffen voor de teelt van masteluin in deze regio 181. Van zowel rogge, tarwe als masteluin kon brood worden gebakken. Rogge was echter niet voor de welgestelde burger bestemd. Anders is het met tarwe dat een erg gegeerd luxeproduct was en waarvan witbrood kon worden gebakken. Haver en gerst zijn steevast in mindere mate zijn vertegenwoordigd. Of ook gerst en haver voor menselijke consumptie bestemd waren, is minder zeker. Gerst zou niet opzettelijk als broodgraan zijn gekweekt in onze streken182, maar eerder voor het voeren en vetmesten van vee. Wel staat vast dat ten tijde van nood wel degelijk gerstebrood werd gebakken. In de loop der tijd begon het ook een steeds belangrijkere rol te spelen in de bierbrouwerij 183. Haver werd in de eerste plaats als dierenvoer, meer specifiek voor paarden 184, gekweekt. Daarnaast vormde haver, samen met gerst, een belangrijke grondstof voor de productie van mout in de bierbrouwerij. Behalve graankorrels en kafresten zijn ook fragmenten van graanhalmen in alle lagen van deze kuil aanwezig, in laag 4 ook enkele graankiemen. Cooremans 2018, Cooremans 2003, Cooremans 2009, De Groote et al. 1999, Cooremans 1994. Cooremans 2009, 183. 182 Lindemans 1952. 183 Buurman 1993. 184 Dodoens 1644. 180 181

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 125 van 175

-Peulvruchten Hoewel peulvruchten net zoals granen een belangrijk onderdeel van de voeding vormden is de kans er resten van terug te vinden in archeologische context altijd klein. Onverkoold blijven de eiwitrijke zaden slecht bewaard en vanwege de manier dat ze gebruikt worden is de kans dat ze verkoold raken klein. Het aantal resten van peulvruchten is dan ook vaak, net zoals hier, miniem. Er zijn enkele resten van erwt (Pisum sativum), misschien van linze (cf. Lens culinaris) en van voederwikke (Vicia sativa ssp. sativa) gevonden. Deze laatste soort werd in de eerste plaats als dierenvoer gekweekt. Deze inheemse gewassen werden reeds sinds prehistorische tijden in onze streken verbouwd. De determinatie van de overige verkoolde resten van peulvruchten was minder eenduidig omdat hun conditie matig tot slecht was. -Andere gebruiksplanten Verder konden nog enkele verkoolde schaalfragmenten van hazelnoot (Corylus avellana) en enkele gemineraliseerde pitten van druiven (Vitis vinifera) worden herkend. De eerste is een inheemse soort die erg algemeen wordt teruggevonden, druiven werden in de Romeinse tijd geïntroduceerd en worden sinds die periode regelmatig gevonden. Wilde planten Het aantal verschillende soorten onkruiden in kuil S17 is eerder klein. De meeste zijn verkoold, daarnaast zijn er uit laag 2 ook enkele gemineraliseerde aanwezig. Van verkoolde onkruidzaden die samen met verkoold graan in archeobotanische context worden gevonden, wordt meestal aangenomen dat ze afkomstig zijn van de graanakkers. Dit is zeker het geval voor ringelwikke en vierzadige wikke (Vicia hirsuta en V. tetrasperma). Stinkende kamille (Anthemis cotula) werd vroeger vaak aangetroffen langs de rand van akkers, van vogelmuur (Stellaria media) is bekend dat het massaal kan voorkomen op braakliggende akkers 185. Van soorten met een voorkeur voor andere milieus zijn veel minder resten herkend. Alleen van klaver (Trifolium sp.) zijn regelmatig zaden gevonden. Klaver kan afkomstig zijn uit grasland en werd mogelijk als veevoer gebruikt. Gemineraliseerde resten, waarbij het organisch materiaal van de zaden en vruchten wordt vervangen door kalk en fosfaten, zijn meestal niet meer te determineren omdat het algemene voorkomen van de zaden meestal vrij ingrijpend veranderd is door het proces van de mineralisatie. Hun aanwezigheid zou echter een indicatie kunnen zijn dat er mest in deze laag terecht is gekomen. Verkoolde lens uit laag 3 Een lens uit laag 3 werd apart bemonsterd. Deze laag bevatte weliswaar zeer veel resten, maar deze zijn afkomstig van relatief weinig verschillende soorten. De samenstelling wijkt enigszins af van deze van het andere monster uit dezelfde laag en de bewaring van de resten was eerder slecht vanwege een vaak sterke vervorming onder invloed van het verkolingsproces.

185

Weeda et al. 1985, 185.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 126 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 106: Lens van verkoold materiaal uit laag 3 van kuil S17.

De matrix van dit monster bestaat voor het grootste deel uit stengelfragmenten van meer dan waarschijnlijk granen (fig. 106). Wat de zaden betreft zijn er voornamelijk resten van rogge en tarwe gevonden. Daarnaast zijn nog akkeronkruiden gevonden, met voornamelijk zaden en ook peulfragmenen van ringelwikke (Vicia hirsuta) waarvan de zaden zich vaak nog in de peultjes bevonden. Ringelwikke was in vroegere eeuwen één van de meest gevreesde akkeronkruiden 186. Verder zijn er nog opvallend veel resten van klaver (Trifolium sp.) gevonden. Vanwege de slechte toestand van de zaden is een determinatie tot op soortniveau helaas niet meer mogelijk. Enkele van de beter bewaarde zaadjes doen vermoeden dat er in ieder geval resten van hazenpootje (Trifolium arvense) aanwezig zijn. Klaver kan als voedergewas zijn gekweekt, komt voor in hooiland en aan de rand van akkers. Het lijkt er bijgevolg sterk op dat we hier met een lens van verkoolde stroresten te maken hebben. Indicaties voor de aanwezigheid van mest, onder de vorm van gemineraliseerde resten typisch voor mestpakketten en beerputten, zijn hier niet aangetroffen. Witgrijze aslens uit laag 5 Ook in laag 5 werd een aparte witgrijze asrijke lens bemonsterd (fig. 107). Dit monster is uitermate arm, en er zijn - relatief gezien - opvallend veel gemineraliseerde resten, in het bijzonder van druiven, in gevonden. De werkhypothese dat hier om verkoold resten van veen zou gaan lijkt dan ook weinig waarschijnlijk. Er zijn bovendien helemaal geen resten van veenplanten aangetroffen.

186

Weeda et al, 1987, 118.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 127 van 175

Fig. 107: Witgrijze aslens in laag 5 van kuil S17.

-Kuil S65bis De macrobotanische inhoud van kuil S65bis, een kuil uitgegraven in kuil S65, is vergelijkbaar met die van kuil S17. Ook hier zijn vooral resten van tarwe, rogge, haver en gerst aangetroffen, samen met enkele resten van peulvruchten en een weinig onkruiden. -Kuil S114 Van kuil S114 werd de houtskoolrijke laag (fig. 108; plaat 3: S114-laag 2) bemonsterd voor de macrobotanische analyses.

Fig. 108: Zicht op de coupe van spoor S114 met de houtskoolrijke laag.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 128 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Mogelijke gebruiksplanten Globaal bekeken is hier hetzelfde soortenassortiment aangetroffen als in de hierboven besproken kuilen. Zo zijn er bij de meelvruchten vooral resten van tarwe en rogge gevonden, en in mindere mate van gerst en haver. Daarnaast zijn echter ook relatief veel resten van graanhalmen (Cerealia stengelfragmenten) gevonden. Bij de peulvruchten konden bovendien enkele resten van tuinboon (Vicia faba) worden herkend. Wilde planten In vergelijking met de andere onderzochte kuilen zijn in deze laag zijn meer verschillende soorten onkruiden aangetroffen. Bovendien zijn ze kwantitatief beter vertegenwoordigd. Veel soorten zijn in verband te brengen met menselijke activiteiten, ze zijn afkomstig uit antropogene vegetaties. Van soorten die kunnen worden geassocieerd met akkerbouw zijn de meeste resten gevonden. Soorten zoals korenbloem (Centaurea cyanus), bolderik (Agrostemma githago), ruige klaproos (Papaver argemone), guichelheil (Anagallis arvensis) en de verschillende wikkensoorten (Vicia sp.), zullen vroeger graanakkers weelderig gekleurd hebben. Genoemde soorten kunnen voorkomen in wintergraanakkers op vochthoudende lemige zandgronden 187 zoals die in de omgeving van Aalst te vinden zijn. Spurrie (Spergula arvensis) en schapenzuring (Rumex acetosella) worden vaak in verband gebracht met de teelt van rogge. Schapenzuring was vroeger zelfs een gevreesd onkruid in rogge/tarweakkers 188. Tegenwoordig komt het vooral voor in graslanden. En zo kan ook stinkende kamille (Anthemis cotula) dat zowel ruderaal als langs de rand van akkers kan voorkomen hier bij de akkeronkruiden gerekend worden. Door de afwezigheid van een doeltreffende onkruidbestrijding tierden akkeronkruiden vroeger immers weliger dan nu. Bovendien werd natuurlijke mest gebruikt, waarbij naast stalmest ook stadsbeer, bagger uit greppels, bosstrooisel enz. werd gebruikt. Op deze manier konden soorten uit zeer uiteenlopende habitat op akkers terechtkomen. Melganzenvoet (Chenopodium album), vogelmuur (Stellaria media) en beklierde duizendknoop (Polygonum lapathifolium) worden in archeologische context vaak in verband gebracht met de aanwezigheid van tuinen, maar kunnen dus ook tussen het graan gegroeid hebben. Een strikt onderscheid maken tussen onkruiden van akkers en onkruiden van tuinen is onmogelijk. Verder zijn er resten van enkele graslandplanten gevonden: zo bijvoorbeeld enkele grassoorten (Poa sp. en Poaceae), kruipende boterbloem (Ranunculus repens type) en klaversoorten (Trifolium sp.). Waterbies (Eleocharis palustris) kan een plaats gevonden hebben langs slootkanten en greppels of op periodiek droogvallende plassen in graslanden. Typische tredplanten zoals varkensgras (Polygonum aviculare) ontbreken meestal ook niet op en langs door mens en dier veel betreden wegen en paden. Varkensgras, één van de meest algemene tredplanten, kwam vroeger ook voor in ploegvoren van stoppelvelden. Soorten uit andere milieus zijn uitermate spaarzaam vertegenwoordigd. 6.3.8.3

Interpretatie en conclusie

Zoals steeds bij macrobotanisch onderzoek van laatmiddeleeuws Aalst bestond het aanbod aan granen voornamelijk uit een mengsel van rogge en tarwe. Dit is indicatief voor de mogelijke teelt van masteluin, een praktijk die in deze periode in de omgeving van Aalst veel toegepast werd189, en waarvoor bij eerder onderzoek meer tastbare aanwijzingen werden gevonden 190.

Schaminée et al. 1998, 233. Weeda et al. 1985, 146 189 Lindemans 1952. 190 Cooremans 2009. 187 188

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 129 van 175

Behalve korrels van deze graansoorten zijn ook relatief veel kafresten aangetroffen. De aanwezigheid van kafresten van naakte granen zoals broodtarwe en rogge is echter niet vanzelfsprekend. Deze worden immers na het oogsten onmiddellijk van de korrels gescheiden, iets wat normaliter in de onmiddellijke omgeving van de akkers gebeurde 191. Het lijkt er dus op dat er zich graanakkers in de nabije omgeving van de vindplaats moeten bevonden hebben. Bij eerder uitgevoerde archeobotanische studies zijn inderdaad al meerdere malen indicaties teruggevonden voor het feit dat rogge en tarwe klaarblijkelijk in en rond 192 de stad Aalst werden verbouwd. De stad zal er in de late middeleeuwen zeker anders uitgezien hebben dan nu met nog heel wat open plekken waar nog plaats zal zijn geweest voor akkers en weilanden. Het was trouwens helemaal niet ongewoon binnen de stadsmuren van een middeleeuwse stad weiden en akkers aan te treffen. Toen in de late middeleeuwen de meeste steden tot een tweede, ruimere stadsomwalling overgingen, bleven er midden in de stad veel open plekken over die nog lange tijd voor landbouw werden aangewend. Dit was zeker ook in Aalst zo, zoals onder meer blijkt uit de resultaten van het archeologisch onderzoek op de Hopmarkt 193. Deze kafresten in combinatie met de aanwezigheid van, vaak kleinere, graankorrels, fragmenten van graanhalmen en relatief weinig resten van akkeronkruiden lijkt erop te wijzen dat er restanten van (stal)strooisel, met verbrand stro en hooi en/of dierenvoer, aanwezig zijn. Dit komt het duidelijkst naar voor in de houtskoolrijke laag van kuil S114 met soorten die kunnen worden geassocieerd met akker en grasland. Het houtskoolrijke monster uit kuil S17 lijkt meer een restant te zijn van stro en minder van hooi. Afgezien van de aanwezigheid van klaver zijn elementen uit grasland eerder schaars en er zijn ook geen directe indicaties voor de aanwezigheid van mest gevonden. Klaver kan als dierenvoer gebruikt zijn. De aanwezigheid van gemineraliseerde resten in enkele lagen van kuil S17 zou kunnen betekenen dat er toch ook mest in deze kuil terecht kan zijn gekomen, een bijkomende indicatie dat er mogelijk sprake is van restanten van (stal)strooisel. Vanwege afwezigheid onverkoolde resten, te wijten aan de heersende bewaringsomstandigheden, kan over de overige categorieën gebruiksplanten, zoals fruit en kruiden of tuingewassen, weinig of niets afgeleid worden, wat niet wil zeggen dat ze niet gebruikt zijn geweest.

Hillman 1984; Jones 1984; Kooistra 1996. Cooremans 1994; De Groote et al. 1999. 193 Cooremans 2018; De Groote et al. 2018a, 369-370. 191 192

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 130 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Structuurnummer

S17

S114

S65bis

Inventarisnummer

Laag

HK-laag

Structuur

kuil

kuiltje

Datering

1475-1525

1200-1500

1450-1550

zwarte lens

kuil

witgrijze lens

kuil

Opmerking

stro

Densiteit (zw/w/r/v/zv)

Diversiteit (zw/w/r/v/zv)

c/min

Conditie (s/m/g)

s-m

Intrusief

Bewaring (ov/c/min)

Mogelijke gebruiksplanten Avena sativa (in kaf)

Avena sativa aarbasis

Avena sp.

Avena sp. (kaffr.)

Hordeum vulgare

xxx

Hordeum vulgare rachis fr.

Secale cereale

xxx

xxxx

xxx

rogge

Secale cereale rachis fr.

xxx

rogge kaf

Triticum aestivum

xxx

xxxx

xxx

xxxx

broodtarwe

Triticum aestivum rachis fr.

xxxx

xxx

Cerealia

Cerealia (min)

Cerealia fr.

xxx

Cerealia kaffr.

xxx

Cerealia stengelfr.

xxxx

Cerealia embryo

Lens culinaris

linze

cf. Lens culinaris

waarschijnlijk linze

Vicia sp./Lens culinaris

wikke of linze

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 131 van 175

haver

gerst

granen

Vicia faba

tuinboon

Vicia sativa ssp. sativa

voederwikke

cf. Vicia sativa ssp. sativa

waarschijnlijk voederwikke

Pisum sativum

erwt

cf. Pisum sativum

waarschijnlijk erwt

Fabaceae fr.

vlinderbloemigen

Brassica nigra

zwarte mosterd

Brassica cf. nigra

waarschijnlijk zwarte mosterd

Corylus avellana

hazelnoot

Prunus avium/cerasus (min)

kers of kriek

Vitis vinifera (min)

druif

Agrostemma githago

bolderik

Arnoseris minima

korensla

Anagallis arvensis

guichelheil

Anthemis cotula

xxx

stinkende kamille

cf. Anthemis cotula (min)

misschien stinkende kamille

Aphanes arvensis

grote leeuwenklauw

Apiaceae (min)

schermbloemenfamilie

Bromus secalinus type

dreps type

Bromus sp. fr.

dravik

Buglossoides arvensis

ruw parelzaad

Centaurea cyanus

korenbloem

Chenopodium album

melganzenvoet

Chenopodiaceae/Caryophyllaceae (min) cf. Conium maculatum (min)

ganzenvoet- of anjerfamilie

waarschijnlijk gevlekte scheerling

Eleocharis palustris

waterbies

Festuca sp./Lolium sp.

zwenkgras en/of raaigras

Galium aparine

kleefkruid

cf. Medicago lupulina (min)

misschien hopklaver

Papaver argemone

ruige klaproos

cf. Papaver argemone (min)

misschien ruige klaproos

Wilde planten

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 132 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

cf. Papaver sp. (min)

misschien klaproos

Poa sp.

beemdgras

Poaceae

grassenfamilie

Polygonum aviculare

varkensgras

Polygonum lapathifolium

beklierde duizendknooop

Polygonum mite

zachte duizendknoop

Ranunculus arvensis

akkerboterbloem

Ranunculus repens type

kruipende boterbloem type

Ranunculus sp.

boterbloem

Reseda luteola

wouw

Rumex acetosella

schapenzuring

Rumex sp.

zuring

Scleranthus annuus

eenjarige hardbloem

Sherardia arvensis

blauw walstro

Spergula arvensis

gewone spurrie

Stellaria media

vogelmuur

Trifolium sp.

xxx

klaver

Vicia sp.

wikke

Vicia hirsuta

xxx

ringelwikke

Vicia tetrasperma

vierzadige wikke

Vicia tetrasperma/hirsuta

xxx

vierzadige of ringelwikke

Indeterminata (c)

Indeterminata (min)

knoppen (c)

vliegenpop (min)

Cenococcum

Overig

Tabel 10: geschatte aantallen resten per 10 liter sediment (x: enkele/aanwezig, xx: minder dan 100, xxx: minder dan 1000, xxxx: meer dan 1000, zv: zeer veel, v: veel, r: redelijk, w: weinig; c: verkoold, min: gemineraliseerd, s: slecht:, m: matig).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 133 van 175

6.3.9 Pollen Met het oog op palynologisch onderzoek werden in kwadrant 1 van kuil S17 twee pollenstalen genomen uit een laag tegen de kuilwand die mogelijk als een residu van beer is te interpreteren. Het ging om een diepbruine humeuze laag aan de noordwestzijde van de kuil (Fotolijst 134-137). Uit deze laag werden twee blokstalen genomen voor pollenanalyse (Bijlage 2- Vondstenlijst: 17AAKL85). Uit elk van deze stalen is een substaal van c. 2 cm³ behandeld volgens de standaardprocedure voor pollenanalyse, inclusief gravitatiescheiding met natriumpolywolframaat en waterstoffluoride 194. In beide stalen waren echter geen pollen of sporen (meer) aanwezig, en ook eitjes van intestinale parasieten werden niet aangetroffen. Deze zijn waarschijnlijk niet bewaard vanwege de ongunstige bodemomstandigheden, wat ook blijkt uit de afwezigheid van onverkoolde macrobotanische resten in de vulling van deze structuur 195.

6.3.10 Houtskool 6.3.10.1 Inleiding Er is houtskool onderzocht uit structuren S17 en S114. In beide kuilen waren talrijke en goed bewaarde houtskoolresten aanwezig. Uit de 4mm zeefresidu’s van beide structuren is met een een willekeurige steekproef telkens een minimum van 100 houtskoolfragmenten geselecteerd, onafhankelijk van de afmetingen van de individuele fragmenten. Ieder fragment is vervolgens in transversale, radiale en tangentiele richting gebroken en de respectieve oppervlakken zijn met een microscoop met opvallend licht bestudeerd, met een vergroting van 50 tot 500 x. Voor de identificatie is gebruik gemaakt van verschillende determinatiesleutels en fotoatlassen van Europese houtsoorten 196 en van een referentiecollectie van moderne verkoolde houtsoorten. 6.3.10.2 Resultaten en interpretatie In totaal zijn 240 houtskoolfragmenten bestudeerd (Tabel 11). Het houtskoolspectrum van S17 wordt gedomineerd door eik (Quercus sp.) (63.8%). Ook houtskool van wilg of populier (Salix sp./Populus sp.) en verkoolde resten van stengels van eenzaadlobbigen, vermoedelijk stro, (Monocotyledoneae cf. Cerealia) is belangrijk in het houtskoolspectrum. Daarnaast zijn ook nog kleine hoeveelheden houtskool van els (Alnus sp.), berk (Betula sp.), haagbeuk (Carpinus betulus) en hazelaar (Corylus avellana) aangetroffen. Het houtskoolspectrum van S114 wordt gedomineerd door wilg of populier en door els. Verder is ook nog houtskool van eik en verkoolde resten van (vermoedelijk) stro belangrijk. Daarnaast zijn ook nog kleine hoeveelheden houtskool aangetroffen van hazelaar, beuk, sporkehout (Frangula alnus) en haagbeuk.

Moore et al. 1991. Zie 6.3.8. Zaden en vruchten. 196 Gale & Cutler 2000; Schweingrüber 1990a, 1990b; Schoch et al. 2004. 194 195

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 134 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

structuur datering (AD) Alnus sp. Betula sp. Carpinus betulus Corylus avellana Fagus sylvatica Frangula alnus Quercus sp. Salix sp./Populus sp. Monocotyledoneae cf. Cerealia total identified schors undiff. indeterminata total det. + indet. steenkool

S17 1475 - 1525 n % 8 3 3 1 67 11 12 105 2 7 114 1

7.6 2.9 2.9 1.0 63.8 10.5 11.4 100 -

S114 1200 - 1500 n % 35 1 5 5 4 13 43 12 118 3 5 126 1

29.7 0.8 4.2 4.2 3.4 11.0 36.4 10.2 100 -

els berk haagbeuk hazelaar beuk sporkehout eik wilg/populier eenzaadlobbigen cf. stro totaal geïdentificeerd schors indet. total det. + indet. steenkool

Tabel 11: Resultaten van het anthracologisch onderzoek.

Alle geïdentificeerde taxa behoren tot de inheemse flora en kunnen in de omgeving van Aalst zijn verzameld197. Wilg, populier, els en sporkehout zijn bomen of struiken van vochtige standplaatsen en komen waarschijnlijk uit de lagere gedeelten van de Dendervallei. Hazelaar, beuk, haagbeuk en eik verkiezen iets drogere biotopen en berk kan zowel op vochtige als op drogere bodems voorkomen. Eik, beuk, haagbeuk en berk leveren brandhout van hoge kwaliteit 198. Het hout van wilg, populier en els daarentegen is veel minder kwaliteitsvol als brandhout. Van een groot gedeelte van de bestudeerde houtskoolfragmenten kon worden vastgesteld dat het afkomstig is van takken met een kleine diameter (< 3 cm) (S17: 57.1%; S114: 61.9%) (fig. 109). Dit is bovendien zeer waarschijnlijk een onderschatting, gezien bij heel kleine fragmenten de oorspronkelijk diameter niet meer te bepalen is. De houtskoolfragmenten van beuk uit S114, die allemaal uit de stam of een tak met grotere diameter afkomstig zijn, vertoonden ook allemaal een hoge mate van degradatie door hout-aantastende insecten. Dit is een indicatie dat er een ouder stuk, sterk aangetast constructiehout verbrand is. Al deze elementen samen zouden er op kunnen wijzen dat er een schaarste was aan kwalitatief brandhout tijdens de late middeleeuwen in Aalst. Ook vroegere vondsten van indicaties voor het gebruik van turf als brandstof in Aalst tijdens deze periode wijzen in die richting. Zowel vondsten van pollen van struikhei en sporen van veenmos in een 14de-eeuwse beerput op de Hopmarkt 199 als botanische macroresten botanische macroresten van typische (hoog)veenplanten aangetroffen in een gracht uit de eind 13de of begin 14 de eeuw in Aalst 200 wijzen op de import en gebruik van hoogveen, wat een sterke indicatie is voor een lokaal tekort aan kwalitatief brandhout. Ook het houtskoolspectrum van een 15de-eeuwse beerput uit Aalst – Hopmarkt, waar eik weliswaar dominant was (28.2%), bevatte ook vrij veel houtskool van minder kwaliteitsvolle houtsoorten zoals els en wilg of populier 201.

Maes et al. 2006. Deforce 2017a. 199 Deforce 2017b. 200 De Groote et al. 1999. 201 Deforce 2018. 197 198

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 135 van 175

S17 0

100

Alnus sp. Betula sp. Carpinus betulus Corylus avellana Fagus sylvatica Frangula alnus Quercus sp. Salix sp./Populus sp. Monocotyledoneae cf. Cerealia totaal

S114 0

Alnus sp. Betula sp. Carpinus betulus Corylus avellana Fagus sylvatica Frangula alnus Quercus sp. Salix sp./Populus sp. Monocotyledoneae cf. Cerealia totaal

Fig. 109: Resultaten van het anthracologisch onderzoek, met aanduiding van de diameterklasse van de originele stam of tak waaruit de geïdentificeerde houtskoolfragmenten afkomstig zijn (paars: > 3 cm of onbepaald; groen: < 3 cm).

6.3.11 Bouwmateriaal en natuursteen 6.3.11.1 Ceramisch bouwmateriaal Bij het onderzoek is vrij veel ceramisch bouwmateriaal aangetroffen dat als afval in de vullingen van de verschillende kuilen was gedumpt. Het grootste deel van dit materiaal is niet ingezameld. Het betreft verschillende soorten bouwmateriaal: verbrande leem, afkomstig van afgebrande houten vakwerkwoningen, baksteen- en mortelfragmenten van afgebroken baksteenconstructies, fragmenten van een muur- en een haardtegel, dakpannen en nokbekroningen. Uit vier kuilen (S8, S55, S102 en S118) is een beperkte hoeveelheid van grote en goed bewaarde verbrande leembrokken ingezameld. De grootste hoeveelheid is afkomstig uit S8, dat grotendeels ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 136 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

opgevuld was met verbrande leem (fig. 24), waaronder enkele grote fragmenten met een vormgeving die duidelijk naar vakwerkbouw verwijst (fig. 110). Twee van deze fragmenten vertonen een witte afwerkingslaag, een pleister- of kaleilaag, bestaande uit een kalkmengsel (fig. 110: A-B). Bij een fragment is deze pleisterlaag verder afgewerkt met een rode deklaag, die vermoedelijk vooral uit vermalen baksteen bestaat (fig. 110: A).

Fig. 110: Brokken verbrande leem, afkomstig uit kuil S8 (B en C zijn de voor- en achterzijde van hetzelfde exemplaar).

Ook van baksteen zijn slechts enkele grote fragmenten bewaard uit de goed bemonsterde kuilen S12 en S17. Het gaat om bakstenen in een gekend laatmiddeleeuws formaat met een breedte van 12 cm en een dikte van 5,5 cm. Dakpanfragmenten zijn meer ingezameld en bevonden zich vaak in de aardewerkensembles. Uit gracht S14/15 zijn vijf dakpanfragmenten van het Romeinse type aangetroffen, alle van de tegula-vorm, waaronder 1 exemplaar omgevormd tot speelschijf (diameter 28 mm). Dit type dakpan was in gebruik tot de 12de eeuw 202. In de regio van Aalst zijn tegulae en imbrices al vaker aangetroffen in contexten uit de 11de en 12de eeuw 203. De laatmiddeleeuwse daktegel met nokje werd meer ingezameld, in totaal 41 fragmenten afkomstig uit 16 contexten. Slechts 5 fragmenten zijn geglazuurd en twee vertonen een vierkant nagelgat. Uit de 14de-eeuwse kuil S8, gevuld met verbrande leem, is ook de nop van een nokpan aangetroffen (fig. 111: 1).

Verschillende 10de-eeuwse ovens voor de productie van dit dakpantype zijn opgegraven bij de de Sint-Gertrudiskerk van Nijvel: Van Hove et al. 2014, 182-184. 203 Pieters et al. 1999, 140-141; De Groote et al. 2009, 162. 202

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 137 van 175

Fig. 111: Context S8: nop van een nokpan, (1), fragmenten van een ventilatiekoepel (2). Sch. 1:3.

Dezelfde kuilvulling bevatte ook 19 fragmenten van een grote ventilatiekoepel in grijs aardewerk (fig. 111: 2). De vorm kon niet volledig worden gereconstrueerd, maar het gaat duidelijk om een type dat vergelijkbaar is met 14de-eeuwse voorbeelden uit Moorsel en Aalst-Hopmarkt 204. Het exemplaar uit de Klapstraat is net als het voorbeeld uit Moorsel gekenmerkt door spitsvormige schouwopeningen, versierd met vingerindrukken. Opvallend is de aanwezigheid van opgelegde reliëfbanden op verschillende fragmenten. Naast deze laatmiddeleeuwse dakelementen moeten nog twee fragmenten van het postmiddeleeuwse golfpantype vermeld worden, afkomstig uit de structuren S2 en S43 (fig. 112). Vloertegels zijn niet geregistreerd. In kuil S114 werd wel een randfragment van een haardtegel met een dikte van 24 mm gerecupereerd. Ten slotte moet nog melding gemaakt worden van een hoekfragment van een muurtegel met tinglazuur en een kobaltblauwe decoratie, een zogenaamde Delftse tegel, eveneens uit kuil S43.

204

Pieters et al. 1999, fig. 17-18; De Groote 2018, pl. 60: 6.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 138 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Fig. 112: Groot fragment van een golfpan uit structuur S43 (1650-1750).

6.3.11.2 Natuursteen Naast ceramisch bouwmateriaal is er ook wat natuursteen aangetroffen waarvan het merendeel waarschijnlijk als bouwmateriaal gediend heeft. Er zijn 72 fragmenten geregistreerd. Het grootste deel daarvan is onbewerkte kalkzandsteen (21 stuks) en Doornikse kalksteen (34 stuks), die verspreid zijn aangetroffen in een 18-tal structuren die dateren van de 13de tot de 18de eeuw. Drie bewerkte fragmenten in kalkzandsteen uit kuil S43 (1650-1750) maakten deel uit van het maaswerk van een raam. Er zijn ook acht fragmenten in leisteen ingezameld, alle afkomstig van dakbedekking. Ze komen uit de structuren S2, S11, S17 en S46, alle te dateren in de periode 1450-1550. Naast bouwmateriaal zijn er ook enkele natuurstenen artefacten in de ensembles aanwezig. In gracht S14/15 is een duimnagelschrabber in donkergrijs gevlekte silex uit het neolithicum of de vroege bronstijd aangetroffen. In het ensemble van kuil S17 (1475-1525) zijn 2 ondetermineerbare brokken grijszwart gevlekte silex met cortex aanwezig. Ze behoren niet tot een werktuig en lijken ook geen prehistorisch oorsprong te hebben. In de kuilen S48 (1325-1375) en S17 (1475-1525) zijn respectievelijk 1 en 2 fragmenten van wetstenen in een grijze tot groengrijze fylliet aangetroffen (fig. 113). Tenslotte kan nog melding gemaakt worden van een fragment van een maalsteen in tefriet, dat zich eveneens in S48 bevond. Fig. 113: Twee slijpsteenfragmenten uit kuil S17, laag 5. Sch. 2:3.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 139 van 175

7 INTERPRETATIE EN SYNTHESE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE Op basis van de sporen en vondsten kunnen enkele algemene vaststellingen geformuleerd worden. Hierbij is van belang dat de bovenste 50 cm van het onderzochte terrein reeds afgegraven was bij aanvang van het onderzoek. Hierdoor waren naast de tuinen andere horizontale afdekkingslagen ook alle ondiepe of oppervlakkige bodemsporen reeds verdwenen. Over de oudere, prestedelijke en vroegstedelijke occupatie van de percelen zijn nauwelijks gegevens bewaard. De aanwezigheid van wat oudere vondsten uit de prehistorie en de vroege en volle middeleeuwen in de opvulling van de greppel S14/15 en van de oudste kuil S38 wijst alleszins op activiteiten in die periodes zonder dat die evenwel goed zijn te duiden. De volmiddeleeuwse noordwest-zuidoost georiënteerde greppel die over het oostelijke perceel liep, haaks op de Klapstraat, vertegenwoordigde waarschijnlijk een oudere perceelsafbakening. Een intense woonoccupatie lijkt zich op basis van de bewaarde sporen pas af te tekenen in de 14de eeuw, waarbij het terrein in drie woonpercelen werd opgesplitst. Van de woningen aan de straatzijde waren enkel nog de restanten van twee kelders bewaard. Op de achtererven bevonden zich talrijke diepe kuilen, die voornamelijk als extractiekuilen te interpreteren zijn. Het hoge aantal wijst op een continuïteit van zand- en/of leemextractie vanaf op zijn minst de 13de tot en met de 17de eeuw. Verder is er op twee achtererven een bakstenen waterput met onbepaalde datering teruggevonden, waarschijnlijk uit de postmiddeleeuwse periode. Op het achtererf van het westelijke perceel was ook een rechthoekige bakstenen beerput aanwezig die opgevuld werd in de 17de eeuw. Er is eveneens een klein aantal paalkuilen aangetroffen die niet meteen aan een structuur te relateren zijn. Een reeks kuilen met een kenmerkende vulling met brokken verbrande leem en houtskool, te dateren in het midden van de 14de eeuw, staan hoogstwaarschijnlijk in verband met de grote stadsbrand van 1360. De resten wijzen erop dat ook dit deel van de stad niet ontsnapte aan die ramp. Er zijn geen sporen noch vondsten die met zekerheid uit de 18de, 19de of 20ste eeuw dateren. Dit wijst mogelijk op een verandering in de occupatie van de gronden vanaf de 18de eeuw, waardoor er geen diepere structuren meer aangelegd werden. Mogelijke ondiepe sporen uit deze periode waren zoals vermeld reeds weggegraven. Het globale beeld van het geanalyseerde aardewerk lijkt aan te sluiten bij de gegevens gekend uit andere sites in Aalst (zie 6.3.2), zowel wat de lokale producten als wat de geïmporteerde aardewerksoorten aangaat. Enkele ceramiekvondsten op het meest westelijke en meest oostelijke perceel suggereren evenwel een link met een religieuze gemeenschap (zie 6.3.2.8). Het betreft enkele scherven Rijp-Valenciaanse lusterwaar (1500-1550), een kanfragment in klassieke archaïsche majolica uit Centraal Italië (late 13de of eerste helft 14de eeuw) en enkele fragmenten Vroeg-Valenciaanse lusterwaar (1320-1360). Ook de aanwezigheid van enkele specifieke aardewerkvormen zoals borden met sgrafittoversiering, een wasbekken en zijn deksel, eveneens voorzien van een gelijkaardige versieringstechniek, en een komfoorfragment kunnen eveneens wijzen op een religieuze connotatie. De religieuze instellingen in de onmiddellijke nabijheid van het projectgebied zijn vanaf de 13de eeuw het Begijnhof (oudste vermelding 1260) 205 en het Onze-Lieve-Vrouw-Hospitaal (oudste vermelding 1236) 206. Ten zuidwesten van de site bevond zich bovendien het klooster van de Grauwzusters van de orde van de H. Franciscus (stichting ca. 1450) 207. In 2008 werd op een perceel aan de Louis Ghysens 1986, 87. Ghysens 1986, 275-277. 207 Ghysens 1986, 175; Bruggeman et al. 2019. 205 206

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 140 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

D’Haeseleerstraat (in vogelvlucht 50 m ten zuidwesten van het projectgebied) een kuil aangesneden met ook ceramiek met een duidelijke religieuze link (Sleuf II – structuurnummer II/A/43 - datering 1450-1550) 208. Verder dient er ook op gewezen te worden dat er volgens de historische bronnen op het eind van de 15de eeuw een priester zijn woning had in de Klapstraat zonder evenwel te kunnen bepalen om welk perceel het juist gaat (zie 5.2). De studie van het botmateriaal uit een reeks laatmiddeleeuwse extractiekuilen toont een divers beeld van consumptieresten (zie 6.3.6). Het meeste botmateriaal van zoogdieren is afkomstig van varkens, runderen en schapen. Daarnaast werden ook beperkte hoeveelheden van mosselschelpen en vogelbotjes, voornamelijk van kip, aangetroffen. Door de vrij beperkte hoeveelheden materiaal kunnen er echter geen verregaande uitspraken gedaan worden wat betreft de voedseleconomie in het algemeen en chronologische evoluties binnen de site in het bijzonder. Een rijkere context wat botresten betreft was kuil S17 (1475-1550) (zie 6.3.6.4). De analyse van de voedselresten toont een gemengd beeld met zowel aanwijzingen voor lagere als hogere koopkracht van de menselijke consumenten (zie 6.3.6.5). Wat zoogdieren betreft wordt ook deze context gedomineerd door varken, rund en schaap. Qua vogelsoorten konden onder andere kip, gans, houtsnip en kwartel herkend worden, waarbij deze laatste twee soorten op een eerder hogere culinaire status wijzen. Bij de schelpdieren domineren mosselen het spectrum. Voor de vissoorten valt een sterk gevarieerd beeld aan soorten op, met enkele ‘duurdere’ soorten zoals heilbot, karper en grote kabeljauw, maar het globale beeld op basis van de visresten wijst toch op een eerder matige koopkracht. Het macrobotanisch onderzoek van enkele contexten (zie 6.3.8) bevestigt voor wat granen betreft de resultaten die eerder al vastgesteld werden voor het laatmiddeleeuwse Aalst. Ook voor deze site bestaat het grootste deel van de aangetroffen graansoorten uit rogge en tarwe. Vermoedelijk is dit ook hier indicatief voor de teelt van masteluin. Enkele kuilen bevatten grote hoeveelheden kafresten van naakte granen (broodtarwe en rogge). Dit zou er kunnen op wijzen dat er binnen de stadsmuren nog relatief veel open zones waren waar men aan akkerbouw deed. Door de algemeen slechte bewaringstoestand van het plantaardig materiaal kan er voor de andere gebruiksplanten, zoals fruit, kruiden en tuingewassen quasi geen uitspraken gedaan worden. Twee contexten (S17 en S114) werden geselecteerd voor anthracologisch onderzoek (zie 6.3.10). Het beeld voor de houtskool uit beide kuilen wordt beheerst door inheemse boomsoorten, met voor extractiekuil S17 een overwicht aan eik, wilg, populier en in mindere mate els, berk, haagbeuk en hazelaar. In kuil S114 zijn wilg, populier en els de dominante soorten samen met eik en in beperktere hoeveelheden ook hazelaar, beuk, sporkehout en haagbeuk. Deze laatste kuil bevatte ook resten van verkoold stro. Dat veel van de houtskoolresten afkomstig zijn van takken met een kleine diameter kan, samen met de aanduidingen zijn voor het opstoken van constructiehout, wijzen op een relatieve schaarste aan kwalitatief brandhout in het laatmiddeleeuwse Aalst.

208

De Groote & Moens 2009.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 141 van 175

8 ALGEMEEN BESLUIT De bij de aanvang van het onderzoek geformuleerde onderzoeksvragen werden grotendeels beantwoord. Er is enerzijds inzicht verkregen in de aard van de archeologische sporen, alsook in hun individuele opbouw en fasering. Anderzijds is de onderlinge relatie tussen de sporen duidelijk geworden en kan er door de studie van het aardewerk voor een groot deel van de kuilen en lagen een datering naar voor geschoven worden. De doorgedreven analyse van de verschillende materiaalcategorieën heeft tot meer en nieuwe inzichten geleid en zal op termijn toelaten om verfijningen door te voeren wat betreft de bewoningsgeschiedenis van dit specifiek stadsdeel en de kennis van de laatmiddeleeuwse stad in het algemeen. Het aardewerkonderzoek suggereert een link met een religieuze gemeenschap die de onderzochte terreinen mogelijk in bezit had. De studie van de dierlijke en plantaardige resten zorgt voor uitbreiding van de dataset om op termijn tot bijsturing te komen van het voor Aalst reeds beschikbare corpus van archeozoölogische en archeobotanische gegevens.

9 BEWARING EN DEPONERING VAN HET ARCHEOLOGISCH ENSEMBLE Zoals decretaal bepaald, moet de zakelijkrechthouder beslissen waar het archeologische ensemble uiteindelijk bewaard zal worden en het hierbij als een geheel bewaren, het in goede staat behouden en beschikbaar houden voor wetenschappelijk onderzoek (Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 – Art. 5.2.1). De zakelijkrechthouder die het beheer van een archeologisch ensemble toevertrouwt aan een erkend onroerenderfgoeddepot voldoet aan deze verplichtingen. Er is contact genomen met de zakelijkrechthouder betreffende de bewaring van het archeologische ensemble. Deze heeft beslist om dit over te dragen aan het erkend onroerend erfgoeddepot van Solva – Industrielaan 25B – 9320 Erembodegem-Aalst.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 142 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

10 BIBLIOGRAFIE 10.1 LITERATUUR BAART J., KROOK W., LAGERWEIJ A., OCKERS N., VAN REGTEREN H., STAM T., STOEPKER H., STOUTHART G. & VAN DER ZWAN M. 1977: Opgravingen in Amsterdam - 20 jaar stadskernonderzoek, Amsterdam. BARTELS M. 1999 (red.): Steden in scherven/cities in sherds. Vondsten uit beerputten in Deventer, Dordrecht, Nijmegen en Tiel (1250-1900), Zwolle/Amersfoort. BENOIT P. & MATTEONI O. 2004: La pêche en eau douce au Moyen-Age et à l’époque Moderne: la rivière et l’étang. In: BENOIT P., LORIDANT F. & MATTEONI O. (red.), Pêche et pisciculture en eau douce: la rivière et l’étang au Moyen Age et à l’époque moderne. Actes des 1res Rencontres internationales de Liessies, 4-5. Lille. (CD-ROM) BERTI G., CAPPELLI L. & FRANCOVICH R. 1986: La maiolica arcaica in Toscana. In: La Ceramica Medievale nel Mediterraneo Occidentale, Atti del Congresso internazionale della Università degli studi di Siena, Siena/Faenza 813 ottobre 1984, Firenze, 483-510. BERTI G. & GELICHI S. 1995: Mille chemins ouverts en Italie. In: DE MARGERIE A. (dir.), Le vert & le brun de Kairouan à Avignon. Céramiques du Xe au XVe siècle, Marseille, 128-164. BIDDLE M. 1990: Object and Economy in medieval Winchester, Artefacts from medieval Winchester, Winchester Studies 7.ii, Oxford. BLAKE H. 1980: The archaic maiolica of North-Central Italy: Montalcino, Assisi and Tolentino, Faenza LXVI (1), 106152. BLAKE H. (in preparation): Archaic maiolicas in the North. In: SANI E. P. & MALLET J. V. G. (eds), Italian Renaissance maiolica and its impact on Europe: papers in honour of professor Timothy Wilson. BLECHMAN A.D. 2007: Pigeons. The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird, St Lucia, Queensland. BOESSNECK J., MÜLLER H.-H. & TEICHERT M. 1964: Osteologische Unterscheidungsmerkmale zwischen Schaf (Ovis aries Linné) und Ziege (Capra hircus Linné), Kühn-Archiv 78 (1-2), 1-129. BRACKE M. & VAN HOVE S. 2014: Archeologische opgraving Aalst Peperstraat (prov. Oost-Vlaanderen). Basisrapport, Monument Vandekerckhove Afdeling Archeologie Rapport 2014/25, Ingelmunster. BRUGGEMAN J., COREMANS L., VAN BUGGENHOUT, CLAESSENS & REYNS N. 2019: Archeologische opgraving Aalst – Louis D’Haeseleerstraat. Annuntiaten- en Theresianenklooster, Deel 1, Bornem. BRUIJN A. 1992: Spiegelbeelden. Werra-Keramiek uit Enkhuizen 1605, Zwolle. BUURMAN J. 1993: Verkoolde mout uit een laat-middeleeuwse bierbrouwerij te Gramsbergen (Overijssel), Westerheem 42, 4, 179-184. CLEVIS H. & THIJSSEN J. 1989: Kessel, huisvuil uit een kasteel, Mededelingenblad Nederlandse Vereniging van Vrienden van de Ceramiek 136-4, Lochem. COLL CONESA J. 2012: Aspectos técnicos, formales y decorativos de la loza dorada de Manises. Las series iniciales. In: Actas del I Congreso Internacional Red Europea de Museos de Arte Islámico, Granada, 311-343. COLL CONESA J., DE GROOTE K., DE CLERCQ W. & POULAIN M. (in druk): New tracks on old paths: new light on imported medieval Spanish ceramics in Flanders. In: DE CLERCQ W., TRACHET J., POULAIN M. & DUMOLYN J. (eds.), Ad Brudgias Portum: Bruges’ medieval port system as a maritime cultural landscape, Turnhout. COOREMANS B. 1994: De plantenresten. In: PIETERS M., COOREMANS B., ERVYNCK A. & VAN NEER W. (met een bijdrage van HARDY M.): Van akkerland tot Heilige Geestkapel. Een kijk op de evolutie van de bewoningsgeschiedenis in de Kattestraat te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen III-1993, 313-319. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 143 van 175

COOREMANS B. 2003: Macrobotanisch onderzoek: In: DE GROOTE K., MOENS J., CALUWÉ D., COOREMANS B., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A., RIJMENANTS E., VAN NEER W., VERNAEVE W. & ZEEBROEK I.: De Valcke, de Slotele en de Lelye, burgerwoningen op de Grote Markt te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen): onderzoek naar de bewoners, analyse van een vroeg-16de-eeuwse beerputvulling en de evolutie tot stadhuis, Archeologie in Vlaanderen VIII-2001/2002, 377-386. COOREMANS B. 2009: Macrobotanische resten. In: DE GROOTE K., MOENS J., CALUWÉ D., COOREMANS B., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A. & VAN NEER W. 2009: Op zoek naar de oudste middeleeuwse bewoning aan de Grote Markt te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen). Het onderzoek van afval- en beerkuilen uit de twaalfde tot de veertiende eeuw, Relicta 4, 135-204. COOREMANS B. 2018: Zaden en vruchten. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 349-358. COWGILL J., DE NEERGAARD M. & GRIFFITHS N. 1987: Knives and Scabbards. Medieval finds from excavations in London 1, London. DEFORCE K. 2017a: Wood use in a growing medieval city. The overexploitation of woody resources in Ghent (Belgium) between the 10th and 12th century AD, Quaternary International 458, 123-133. DEFORCE K. 2017b: The interpretation of pollen assemblages from medieval and post-medieval cesspits: new results from northern Belgium, Quaternary International 460, 124-134. DEFORCE K. 2018: Hout en houtskool. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (eds), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 363-368. DE GROOTE K. 1993: Het afval van de Rijke Klaren. Noodonderzoek in de voormalige abdij van Beaulieu te Petegem (gem. Wortegem-Petegem, prov. Oost-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen II-1992, 335-412. DE GROOTE K. 2005: The use of ceramics in late medieval and early modern monasteries. Data from three sites in Eastern Flanders (Belgium), Medieval Ceramics 29, 31-43. DE GROOTE K. 2013: De stadswording van Aalst. Of hoe een Merovingische nederzetting uitgroeide tot een laatmiddeleeuwse stad, M&L 32 (1), jan.-feb. 2013, 4-32. DE GROOTE K. 2014: To honour Mary? Provenance, distribution and symbolic use of Mediterranean tin-glazed pottery in late medieval inland Flanders, Medieval and Modern Matters 3 / 2012, 1-20. DE GROOTE K. 2015: Technische en typologische analyse van het aardewerk uit drie afvalcontexten (13de-16de eeuw) afkomstig uit de cisterciënzerinnenabdij van Herkenrode, Relicta 13, 201-300. DE GROOTE K. 2018a: Glas. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 197-204. DE GROOTE K. 2018b: Laatmiddeleeuws aardewerk. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 95-196. DE GROOTE K., AMEELS V., MOENS J. & DEBONNE V. 2010a: Archeologisch onderzoek te Aalst - Sint-Jozefscollege (prov. Oost-Vlaanderen) 2009-2010, Intern Rapport VIOE, Brussel. DE GROOTE K., DE MAEYER W., MOENS J., QUINTELIER K., VAN CLEVEN F., VANDEN BERGHE I. & VERNAEVE W. 2011: Het karmelietenklooster van Aalst (prov. Oost-Vlaanderen) (1497-1797): het gebouwenbestand, de begravingen en het fysisch-antropologische onderzoek, Relicta 8, 83-250. DE GROOTE K. & DE MULDER G. 2018: De prestedelijke fase. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 2535. DE GROOTE K. & LEMAY N. 1994: De materiële cultuur in de Sint-Salvatorsabdij te Ename (stad Oudenaarde, OostVlaanderen). 1. Twee middeleeuwse latrines uit de westvleugel en een 17de-eeuwse afvalput uit de priorij, Archeologie in Vlaanderen III-1993, 401-418. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 144 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

DE GROOTE K. & MOENS J. 1995: De oudste stadsversterking van Aalst (prov. Oost-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen IV-1994, 95-148. DE GROOTE K. & MOENS J. 2009: Archeologisch onderzoek in de Louis D’Haeseleerstraat te Aalst. Een test voor het ontwikkelingsmodel van de stad (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 32, 120-122. DE GROOTE K. & MOENS J. 2018: De laatmiddeleeuwse bewoning. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (eds.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 4580. DE GROOTE K., MOENS J. & AMEELS V. 2010b: Verzegeld door de eerste stadswal. Merovingische nederzettingssporen onder de speelplaats van het Sint-Jozefscollege te Aalst (O.-Vl.), Archaeologia Mediaevalis 33, 43-47. DE GROOTE K., MOENS J., CALUWÉ D., COOREMANS B., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A., RIJMENANTS E., VAN NEER W., VERNAEVE W. & ZEEBROEK I. 2004: De Valcke, de Slotele en de Lelye, burgerwoningen op de Grote Markt te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen): onderzoek naar de bewoners, analyse van een vroeg-16de-eeuwse beerputvulling en de evolutie tot stadhuis, Archeologie in Vlaanderen VIII-2001/2002, 281-408. DE GROOTE K., MOENS J., CALUWÉ D., COOREMANS B., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A. & VAN NEER W. 2009: Op zoek naar de oudste middeleeuwse bewoning aan de Grote Markt te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen). Het onderzoek van afval- en beerkuilen uit de 12de tot de 14de eeuw, Relicta 4, 135-204. DE GROOTE K., MOENS J. & COOREMANS B. 1999: Middeleeuwse sporen op de Grote Markt en het fabrieksterrein 't Haantje te Aalst (Oost-Vlaanderen). Een kleine bijdrage tot de ontwikkelingsgeschiedenis van de stad, Archeologie in Vlaanderen V-1995/1996, 111-130. DE GROOTE K., MOENS J. & ERVYNCK A. 2018b: Synthese en besluit. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 369-372. DE GROOTE K., MOENS J., ERVYNCK A., DEFORCE K. & BOUDIN M. 2018b: Daer nu de boochmakere up woendt. Geschiedenis en archeologie van Christoffels Jans, kruisboogmaker aan de Veemarkt te Aalst (1489-1498). D. Archeologische sporen en resten. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.), Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 393-420. DODOENS R. 1644: Cruydtboeck, Antwerpen. EGAN G. & PRITCHARD F. 1991: Dress Accessories c. 1150 – c. 1450, Medieval finds from excavations in London 3, London. ERVYNCK A. 1997: Following the Rule? Fish and Meat consumption in Monastic Communities in Flanders (Belgium). In: DE BOE G. & VERHAEGHE F. (eds), Environment and Subsistence in Medieval Europe, Papers of the ‘Medieval Europe Brugge 1997’ Conference Volume 9 - IAP. Rapporten 9, Zellik, 67-81. ERVYNCK A. 2015: Het hobbelige parcours van de platte oester. Archeologie en kookkunst van de prehistorie tot na de middeleeuwen. In: STEEVENS I. & VAN MOERBEKE K. (eds), Oesterpassie, Oostkamp, 16-29. ERVYNCK A., LENTACKER A. & VAN NEER W. 2017: Schelpen en botten. In: BEECKMAN D. & VAN HECKE C. (eds), In de Cop op de Merckt. Archeologisch onderzoek van een huishouden uit 16de-eeuws Dendermonde, Gent, 237-264. ERVYNCK A. & VAN NEER W. 1992: De voedselvoorziening in de Sint-Salvatorsabdij te Ename (stad Oudenaarde, prov. Oost-Vlaanderen). I. Beenderen onder een keukenvloer (1450 - 1550 A.D.), Archeologie in Vlaanderen II, 419-434. ERVYNCK A., VAN NEER W., HÜSTER-PLOGMANN H. & SCHIBLER J. 2003: Beyond affluence: the zooarchaeology of luxury, World Archaeology 34 (3), 428-441. GALE R. & CUTLER D. 2000: Plants in Archaeology, Kew.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 145 van 175

GAIMSTER D. 1988: Pottery production in the lower Rhineland: the Duisburg sequence ca. 1400-1800. In: GAIMSTER D., REDKNAP E. & WEGNER H.-H.(eds), Zur Keramik des Mittelalters und der beginnende Neuzeit im Rheinland. Medieval and later pottery from the Rhineland and its markets, BAR International Series 440, Oxford, 151-171. GAIMSTER D. 1997: German Stoneware 1200-1900. Archaeology and cultural history, London. GHYSENS J. 1986: Geschiedenis der straten van Aalst, Aalst. GOMES M., BARBIEUX J., DUCHEMIN J.-P., MONTEMBAULT V. & OUESLATI T. 2019: Tourcoing, « Rue de Tournai ». Habitat et artisanat de la laine peignée à la période moderne, Archeologie de la Picardie et du Nord de la France, Revue du Nord t. 100-2018 n°428, 107-224. GOODALL I. H. 2011: Ironwork in Medieval Britain. An archaeological study, The Society for Medieval Archaeology Monograph 31, London. GUTIÉRREZ A. 2000: Mediterranean pottery in Wessex households (13th to 17th centuries), BAR British Series 306, Oxford. HABERMEHL K.-H. 1975: Die Altersbestimmung bei Haus- und Labortieren (2. Auflage), Berlin. HAERS VAN DER MEULEN A. 1961: Toponymie van Aalst tot het einde der 15e eeuw, onuitgegeven licentiaatsverhandeling KUL. HARLAND J. & VAN NEER W. 2018: Weird Fish: Defining a role for Fish Palaeopathology. In: BARTOSIEWICZ L. & GÁL E. (eds), Care or neglect? Evidence of animal disease in archaeology. Proceedings of the 6th meeting of the Animal Palaeopathology Working Group of the International Council for Archaeozoology (ICAZ), Budapest, Hungary, 2016, Oxford & Philadelphia, 256-275. HOFFMANN R.C. 1994: Remains and verbal evidence of carp (Cyprinus carpio) in Medieval Europe. In: VAN NEER W. (ed.), Fish Exploitation in the Past. Proceedings of the 7th Meeting of the ICAZ Fish Remains Working Group, Annales du Musée Royal de l'Afrique Centrale, Sciences Zoologiques 274, Tervuren, 139-150. HENKES H. 1994: Glas zonder glans, Vijf eeuwen gebruiksglas uit de bodem van de Lage Landen (1300-1800), Rotterdam Papers 9, Herent. HILLEWAERT B. & VERHAEGHE F. 1991: Een afvalput uit de 16de-18de eeuw. In: DE WITTE H. (red.), De Brugse Burg. Van grafelijke versterking tot moderne stadskern, Archeo-Brugge 2, Brugge, 207-241. HILLMAN G. 1984: Interpretation of archaeological plant remains: the application of ethnographic models from Turkey. In: VAN ZEIST W. & CASPARIE W.A. (eds.), Plants and ancient man, Rotterdam, 1-41. HURST J. G. 1977: Langerwehe stoneware of the fourteenth and fifteenth centuries. In: APTED M.R., GILYARD-BEER R. & SAUNDERS A.D. (eds), Ancient monuments and their interpretation. Essay presented to A.J. Taylor, London, 219-238. HURST J.G., NEAL D.S. & VAN BEUNINGEN H.J.E. 1986: Pottery produced and traded in north-west Europe 1350-1650, Rotterdam Papers VI, Rotterdam. JONES G.E.M. 1984: Interpretation of archaeological plant remains: the application of ethnographic models from Greece. In: VAN ZEIST W. & CASPARIE W.A. (eds.), Plants and ancient man, Rotterdam, 43-61. KOOISTRA L.I. 1996: Borderland farming. Possibilities and limitations of farming in the Roman Period and Early Middle Ages between the Rhine and Meuse, Amersfoort. LAMBINON J., DE LANGHE J.E., DELVOSALLE L. & DUVIGNEAUD J. 1998: Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden, Meise: Nationale Plantentuin van België. LINDEMANS P. 1952: Geschiedenis van de landbouw in België, Antwerpen: De Sikkel. LÜDTKE H. & SCHIETZEL K. (eds.) 2001: Handbuch zur mittelalterlichen Keramik in Nordeuropa. Band III Tafeln, Schriften des Archäologischen Landesmuseums 6, Neumünster. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 146 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

MAES B., BASTIAENS J., BRINKKEMPER O., DEFORCE K., RÖVEKAMP C., VAN DEN BREMT P., ZWAENEPOEL A. 2006: Inheemse bomen en struiken in Nederland en Vlaanderen, Amsterdam, Boom. MOENS J. 2018: Metaal. In: DE GROOTE K. & MOENS J. (red.): Archeologie en geschiedenis van een middeleeuwse woonwijk onder de Hopmarkt te Aalst, Relicta Monografieën 16, Brussel, 205-243. MOORE P.D., WEBB J.A. & COLLINSON M.E. 1991: Pollen analysis. Blackwell Science, Oxford PIETERS M., DE GROOTE K., ERVYNCK A. & CALLEBAUT D. 1999: Tussen kapel en kerk: een archeologische kijk op de evolutie van de dorpskern van Moorsel (10de-20ste eeuw) (Aalst, prov. Oost-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen V-1995/96, 131-157. POULAIN M. 2016: The habits of war. Early modern ceramics in Flanders, Proefschrift voorgelegd tot het behalen van de graad van Doctor in de Archeologie, U.Gent, Gent. REINEKING- VON BOCK G. 1971: Steinzeug, Kataloge des Kunstgewerbemuseums Köln 4, Köln. RUNHAAR J., GROEN C.L.G., VAN DER MEIJDEN R. & STEVERS R.A.M. 1987: Een nieuwe indeling in ecologische groepen binnen de Nederlandse flora, Gorteria 13, 277-359. SCHAMINÉE J.H.J., WEEDA E.J. & WESTHOFF V. 1998, De vegetatie van Nederland, 4: plantengemeenschappen van kust en binnenlandse pioniermilieu’s, Leiden. SCHOCH W., HELLER I., SCHWEINGRUBER F.H., KIENAST F. 2004: Wood anatomy of central European species [online] www.woodanatomy.ch (geraadpleegd op 1 oktober 2005). SCHWEINGRÜBER F.H. 1990a: Anatomy of European Woods, Bern-Stuttgart. SCHWEINGRÜBER F.H. 1990b: Microscopic Wood Anatomy, structural variability of stems and twigs in recent and subfossil woods from Central Europe, Zug. SILVER I.A. 1963: The ageing of domestic animals. In: BROTHWELL D. & HIGGS E. (eds), Science in Archaeology, Londen, 250-268. STIEPERAERE H. & FRANSEN K. 1982: Standaardlijst van de Belgische vaatplanten met aanduiding van hun zeldzaamheid en socio-ecologische groep, Dumortiera 22. TAMIS, W.L.M., VAN DER MEIJDEN R., RUNHAAR, J., BEKKER R.M., OZINGA W.A., ODÉ B. & HOSTE I. 2004, Standaardlijst van de Nederlandse flora 2003, Gorteria 30(4/5), 101-196. VAN DAM P.J.E.M. 2002: De rol van de warande. Geschiedenis en inburgering van het konijn, Jaarboek voor Ecologische Geschiedenis 5, 59-84.

VANDENBULCKE V. & GROENEWEG G. 1988: The stoneware stock of Jan-Peterss and Cornelis de Kanneman: two merchants of Rhenish pottery at Bergen-op-Zoom during the 2nd quarter of the 16th century. In: GAIMSTER D., REDKNAP E. & WEGNER H.-H. (eds.), Zur Keramik des Mittelalters und der beginnende Neuzeit im Rheinland. Medieval and later pottery from the Rhineland and its markets, BAR International Series 440, Oxford, 343-357. VAN HOVE M.-L., CHANTINNE F. & WILLEMS D. 2014: Dans la clôture d’une grande abbaye : premiers résultats des recherches archéologiques menées sur la place de Nivelles (2009-2011), Medieval and Modern Matters 3-2012, 165-209. VAN NUFFEL P. 1914: Historiek der oude straten, markten, pleinen en gebouwen der stad Aalst met sagen en vertellingen, Aalst. VON DEN DRIESCH A. 1976: A guide to the measurement of animal bones from archaeological sites, Bulletin of the Peabody Museum for Natural History, Yale University 1, 1-137. VON DEN DRIESCH A. & BOESSNECK J. 1974: Kritische Anmerkungen zur Widerristhöhenberechnung aus Längenmassen vor- und frühgeschichtlicher Tierknochen, Säugetierkundliche Mitteilungen 22 (4), 325-348.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 147 van 175

WEEDA E.J., WESTRA R., WESTRA C. & WESTRA T. 1985: Nederlandse ecologische flora. Wilde planten en hun relaties, deel 1, Deventer. WEEDA E.J., WESTRA R., WESTRA C. & WESTRA T. 1987: Nederlandse ecologische flora. Wilde planten en hun relaties, deel 2, Deventer. WEEDA E.J., WESTRA R., WESTRA C. & WESTRA T. 1988: Nederlandse ecologische flora. Wilde planten en hun relaties, deel 3, Deventer. WEEDA E.J., WESTRA R., WESTRA C. & WESTRA T. 1991: Nederlandse ecologische flora. Wilde planten en hun relaties, deel 4, Deventer. WEEDA E.J., WESTRA R., WESTRA C. & WESTRA T. 1994: Nederlandse ecologische flora. Wilde planten en hun relaties, deel 5, Deventer. WILLEMSEN A. & ERNST M. 2012: Honderden… Middeleeuwse mode in metaal. Sierbeslag op riemen en tassen uit de Nederlanden 1300-1600, Zwolle. WOUTERS W., MUYLAERT L. & VAN NEER W. 2007: The distinction of isolated bones from plaice (Pleuronectes platessa), flounder (Platichthys flesus) and dab (Limanda limanda): a description of the diagnostic characters, Archaeofauna 16, 33-95.

10.2 INTERNETBRONNEN http://cai.onroerenderfgoed.be/ https://geo.onroerenderfgoed.be/ https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/121973 https://nl.wikipedia.org/wiki/Catharina_van_Mecklenburg http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory https://www.pinterest.de/pin/320248223497120618/

Bronnen in verband met ivoren heften in museale collecties: http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/9302707c_4275c0d3.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/d551bdb9_ea1419db.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/b1d64c04_6725f4c2.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/3B0EECA4_1601ba98.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/6D167A96_aba1e65c.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/91211cd3_5125866c.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/b684dae2_d6efc38b.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/0c8eaa08_3396dad2.html http://www.gothicivories.courtauld.ac.uk/images/ivory/E0DF6AC5_fda50f4c.html

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 148 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

11 PLATEN

Plaat 1: Coupes. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 149 van 175

Plaat 2: coupes.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 150 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

Plaat 3: Coupes.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 151 van 175

Laag-nrs

Vorm - Coupe

Oriëntatie

Bewaarde diepte (cm)

1-3

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

116

Donker geelgrijs gevlekte leem

1500-1600

1-2

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

100

Donker geelgrijs gevlekte leem

1400-1700

3-4

extractiekuil

onregelmatig

trapvormig

NW-ZO

Donker geelgrijs gevlekte leem

1450-1550

onbepaald

onregelmatig

onbepaald

ovaal

onbepaald

extractiekuil-vlk

ovaal

rechthoekig/U-vormig

onbepaald

onregelmatig

onbepaald

S10

1-3

extractiekuil-puinvulling

onbepaald

rechthoekig/U-vormig

S11

1-2

extractiekuil-puinvulling

ovaal

trapvormig

S12

extractiekuil-puinvulling

rechthoekig

trapvormig

1-3

Datering

Structuur

Beschrijving

Structuur-nr

Vorm - Grondplan

Spoor-nrs

12 BIJLAGE 1 – SPORENLIJST

Heterogene donkergrijze vulling met verspreide houtskoolstipjes ZW-NO

Heterogene grijze zandlemige vulling met verspreide brokjes moederbodem Heterogene donkergrijze vulling met verspreide houtskoolstipjes Donker roodgrijs gevlekte zandleem met talrijke verbrande leeembrokken

1350-1360

Donker geelgrijs gevlekte leem

1200-1500

144

Donker geelgrijs gevlekte leem

1300-1400

NW-ZO

107

Donker geelgrijs gevlekte leem

1475-1550

NW-ZO

128

Grijsbruine leem met baksteen- en kalkmortelbrokken,

1500-1550

Bruine leem met fijn baksteengruis en grote baksteenbrokken

1500-1550

Beigegrijze leem met fijne baksteen en kalkmortelbrokken

1500-1550

Donker bruingrijze leem met baksteen- en kalkmortelbrokken; houtskool

1500-1550

Donker bruingrijze gevlekte leem

1350-1425

S13

extractiekuil-puinvulling

1415/85 16

S14

greppel

S16

onbepaald

rond

109

rechthoekig/U-vormig

114

1100-1300 rechthoekig

V-vormig

ZW-NO

Donker geelgrijze gevlekte leem

1450-1550

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 152 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

S17

extractiekuil

ovaal

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

225

Bruingrijs met puin

1475-1525

Zwartgrijs met veel houtskool

1475-1525

Bruingrijs

1475-1525

Grijsbeige

1475-1525

Grijs met veel baksteen

1475-1525

Houtskoolrand

1475-1525

Donker bruingrijs gevlekt

1475-1525

Bruingrijs gevlekt/Verspit autochtoon zand

1475-1525

Donker bruingrijs gevlekt

1475-1525

Heterogeen geel zand met grijze lemige vlekken

1475-1525

8/8bis

18-1920-22

S18

1-4

extractiekuil-vlk

onregelmatig

trapeziumvormig

NW-ZO

S18: Geelgrijs gevlekt; S19/20: donker roodgrijs gevlekt; S22: licht grijze leem

1300-1400

S21

5-7

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

Midden geelgrijs gevlekt

1300-1400

23-24

S23

paalkuil

ovaal

onbepaald

ZW-NO

S23: Heterogene grijze leem met af en toe brokje moederbodem en verspreid enkele houtskoolstippen; S24: Vrij homogene bleke beige grijze kern binnen spoor 23

S25

onbepaald

onregelmatig

trapeziumvormig

NW-ZO

Midden grijs

S26

onbepaald

rond

trapeziumvormig

Donker geelgrijs gevlekte leem

S27

natuurlijk?

onbepaald

V-vormig

Heterogene geelbeige leem met verspreide witte tot grijswitte zandige vlekken (windval)

S28

onbepaald

Heterogene grijze moederbodem

S29

onbepaald

S30

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

Donker geelgrijs gevlekte zandleem met bouwmateriaal

1300-1400

31-32

S31

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

S31: Donker geelgrijs gevlekt inclusies bouwmateriaal; S32: Zeer heterogene bruingrijze leem met talrijke BS-en mortelbrokken

1350-1425

S33

paalkuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

Donker geelgrijs gevlekte leem

1300-1400

leem

met

vrij

veel

Licht heterogene leem met enkele verspreide moederbodem, sporadisch enkele houtskoolstipjes

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

brokjes

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 153 van 175

verspitte brokjes

S34

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

Donker geelgrijs gevlekte leem

1275-1325

35-36

S35

onbepaald

onregelmatig

onbepaald

ZW-NO

Licht tot midden geelgrijs gevlekt

1100-1300

S37

onbepaald

onregelmatig

onbepaald

ZW-NO

Heterogene grijze zandleem met verspreide grijze zandlemige brokken en verspitte moederbodem

S38

extractiekuil-puinvulling

onregelmatig

trapvormig

NW-ZO

195+

S38

S40

Donker grijsrood gevlekt; baksteenfragmenten

1300-1700

Bruinbeige; baksteenfragmenten

1300-1700

Donkergrijs; homogeen; weinig baksteenfragmenten

1300-1700

Heterogene grijze leem met zeer veel baksteengruis en verspreide mortelfragmenten

1600-1750

Donker geelgrijs gevlekt

1325-1375

Donker geelgrijs gevlekt

1325-1425

Donker geelgrijs gevlekt

1325-1425

130+

Donker roodgrijs gevlekt

1650-1750

1-3

extractiekuil

onregelmatig

trapvormig

S41

paalkuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

S42

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

S43

extractiekuil-puinvulling

rond

onbepaald

S44

onbepaald

rechthoekig/U-vormig

S45

extractiekuil

onbepaald

trapvormig

S46

onbepaald

S47

paalkuil

ovaal

rechthoekig/U-vormig

S48

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

S49

onbepaald

onregelmatig

trapvormig

S50

natuurlijk?

onbepaald

S51

onbepaald

NW-ZO

Licht heterogene bleekgrijze leem met enkele fijne houtskoolstipjes

S51

onbepaald

NW-ZO

Vrij homogene beige leem

S53

onbepaald

ovaal

onbepaald

NW-ZO

Vrij homogene beige leem met fijne mangaanstipjes en sporadisch een houtskoolspikkel

S54

onbepaald

onregelmatig

onbepaald

S55

onbepaald-vlk

rechthoekig

trapeziumvormig

Licht heterogeen donkergrijze leem met af en toe brokje moederbodem en wat verspreide houtskoolstippen

Midden grijsgeel gevlekt; onregelmatige vlakvorm en doorsnede; diepte: 83 cm

1325-1425

Donker geelgrijs gevlekt

1450-1550

O-W

Heterogeen grijze leem

NW-ZO

Donkergrijze leem met veel aardewerk en een weinig bouwmateriaal

1325-1375

Licht en donkergrijs gevlekte leem

1300-1400

NW-ZO

Vrij homogeen bleekgrijze leem (windval)

Vulling vergelijkbaar met S53 ZW-NO

Zeer donker roodgrijs gevlekt met verbrand bouwmateriaal

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 154 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

14de?

S56

extractiekuil

onregelmatig

trapeziumvormig

S57

onbepaald

S58

onbepaald

S59

60-61

Beigegrijs gevlekte leem

onbepaald

Heterogene grijze leem sporadisch houtskoolspikkeltje

onregelmatig

V-vormig

Licht heterogene lichtgrijsbeige leem

onbepaald

rond

trapvormig

Donkergrijze leem

1200-1500

S60

onbepaald

ovaal

trapvormig

O-W

S60: donkergrijs; S61: lichtgrijs

1200-1500

S62

onbepaald

S63

onbepaald

rechthoekig

trapvormig

ZW-NO

Zeer heterogene vulling van grijze leem met talrijke grote verspreide brokken moederbodem

S63

onbepaald

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

Heterogene donkergrijze leem met verspreide beige brokken moederbodem en af en toe BS-fragment

S65

extractiekuil

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

Donkergrijze leem

1250-1400

kuiltje in 65

S65bis

onbepaald

Kuiltje met donkergrijze lemige vulling en talrijke BS- en mortelfragmentjes, bevat ook kattenskelet

1450-1550

66-67

S66

extractiekuil

onregelmatig

trapeziumvormig

S66: Donker geelgrijs gevlekt; S67: Heterogene grijze leem hier en daar brokje moederbodem en af en toe BS-brokje

1450-1550

S68

onbepaald

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

ZW-NO

Donker bruingrijs gevlekt

1200-1500

S69

onbepaald

ovaal

trapeziumvormig

ZW-NO

Heterogene grijze leem met enkele verspreide houtskoolbrokjes

S70

onbepaald

ovaal

trapeziumvormig

ZW-NO

Midden grijs

1200-1300

S71

extractiekuil

rechthoekig

trapvormig

ZW-NO

Midden beigegrijs gevlekt

1200-1400

S72

onbepaald

rechthoekig/U-vormig

Donker geelgrijs gevlekt

S73

beerput

rechthoekig

S74

puinvulling beerput

73-74

S73

beerput

rechthoekig

74bis

S74bis

extractiekuil

S75

S76

1-4

ZW-NO

1250-1425

35 rechthoekig/U-vormig

1650-1750

Puinlaag met bakstenen, kalkmortel en houtskool

onbepaald

trapvormig

114

Donker bruingrijs gevlekt

onbepaald

onregelmatig

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

Heterogene grijze leem met enkele verspreide brokken en moederbodem en enkele grotere BS-fragmenten

onbepaald

onregelmatig

trapvormig

NW-ZO

Donker geelgrijs gevlekte leem

1450-1550

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 155 van 175

77-79

S77

extractiekuil

rond

trapeziumvormig

S77: Heterogene grijsbeige leem met af en toe HK-spikkeltje; S7879: Midden geelgrijs gevlekt

S80

onbepaald

onregelmatig

onbepaald

Heterogene verspitte moederbodem met enkele verspreide grijze lemige brokken

S80

onbepaald

onregelmatig

onbepaald

Heterogene diepgrijze leem met enkele kleinere brokjes verspitte moederbodem

S82

extractiekuil-puinvulling

ovaal

trapvormig

Donker roodgrijs gevlekt en veel bouwpuin

S83

waterput-uitbraakspoor

rechthoekig

S84

extractiekuil

onbepaald

trapeziumvormig

ZW-NO

S86

onbepaald

ovaal

onbepaald

ZW-NO

S87

Bs waterput

S88

Bs kelder (oost)

rechthoekig

S89

onbepaald

rechthoekig

rechthoekig/U-vormig

S90

onbepaald

S91

onbepaald-puinvulling

S92

93-94

1-2

ZW-NO

Heterogene bruingrijze mortelfragmenten 62

leem

met

12751325/1350

1600-1700 verspreide

BS-

Donkergrijze leem

1175-1275

Heterogene donkergrijze leem met enkele verspreide brokjes moederbodem en bleekgrijze zandiger vlekken BS waterput BS kelder

NW-ZO

Donker bruingrijs gevlekte leem

onbepaald

Heterogene grijze leem, met lichte fosfaatvlekken, verspitte moederbodem

rond

rechthoekig/U-vormig

Donker groengrijs gevlekte leem met fosfaatvlekken, baksteen en bouwpuin

1600-1800

extractiekuil

rond

trapeziumvormig

Donker groengrijs gevlekte leem met fosfaatvlekken

1275-1325

S93

extractiekuil

ovaal

trapvormig

S93: Donker groengrijs gevlekte leem met fosfaatvlekken ;S94: Heterogene bleekgrijze leem met verspreide brokken moederbodem

1275-1350

S95

onbepaald

110

Heterogene donkergrijze leem verspreide HK-stipjes af en toe BSfragment

S96

onbepaald

trapvormig

100

Heterogene donkergrijze leem met enkele verspreide brokken verspitte moederbodem en verspreide houtskoolstippen

S97

onbepaald

ovaal

rechthoekig/U-vormig

98-99

S98

onbepaald

trapvormig

100

S100

onbepaald

N-Z

ZW-NO

10 30

S98: Heterogene grijze leem met verspreide beige en bruine zandlemige vlekken; S99: Heterogene donkergrijze leem met verspreide lichtgrijze en bruinbeige zandlemige brokken Heterogene bleekbeige leem

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 156 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

101

S101

onbepaald

onregelmatig

trapvormig

Midden geelgrijs gevlekt

102

S102

extractiekuil-vlk

onregelmatig

onbepaald

Donker bruinbeige gevlekt

103

S103

verstoring

Bevat aardewerk uit S102

104

S104

verstoring

Bevat aardewerk uit S102

105

S105

natuurlijk?

Zeer homogeen bleekgrijze leem, lichte mangaanstipjes

106

S106

extractiekuil

107

S107

Bs kelder (west)

108

S107

109

S109

funderingssleuf S107 paalkuil

110

S110

111

S111

112

S112

113

S113

114

S114

115

ovaal

onbepaald

ZW-NO

1325-1400

Donker groengrijs gevlekt

1275-1425

BS kelder kelder

Midden bruingrijs gevlekt

1300-1400

ovaal

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

Heterogene diepgrijze lemige vulling met vrij veel houtskoolspikkels en verspreide BS-fragmenten

onbepaald

ovaal

trapeziumvormig

ZW-NO

Heterogene donkergrijze leem met talrijke houtskoolbrokjes

onbepaald-vlk

onregelmatig

trapeziumvormig

Heterogene vulling van brokken verbrande leem

1-2

extractiekuil

rechthoekig

trapvormig

ZW-NO

124

Donker geelgrijs gevlekt

1-3

extractiekuil-puinvulling

ovaal

rechthoekig/U-vormig

NW-ZO

103

Donker geelgrijs gevlekte leem

1650-1750

onbepaald

onregelmatig

trapeziumvormig

ZW-NO

Donker geelgrijs gevlekt

1200-1500

S115

onbepaald

onregelmatig

trapvormig

Heterogene grijze leem af en toe brokje moederbodem en BSfragmentje

116

S116

extractiekuil

onregelmatig

rechthoekig/U-vormig

Donker geelgrijs gevlekte leem

1325-1425

117

S117

extractiekuil

onbepaald

rechthoekig/U-vormig

Donkergrijze zandleem met houtskool

1450-1525

118

S118

onbepaald

Donker geelgrijs gevlekte leem

119

S119

Bs waterput

rond

N-Z

BS-waterput

1450-1800

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

1325-1425

pagina 157 van 175

Kuil-extractie

aw, bot, ijzer

Kuil-extractie

aw, bot, tegel

Kuil-extractie

aw, bot

Kuil-extractie

aw, bot

Kuil-extractie (VL)

Kuil

aw, lusteraardewerk, bot, gesmolten glas, verbrande leem, ventilatiekoepel, ijzer aw

S10

Kuil-extractie (puin)

aw, bot

S11

Kuil-extractie (puin)

aw, bot

1-4

S12

Kuil-extractie (puin)

aw, bot, steen, ijzer

S12

Kuil-extractie (puin)

aw, bot

S12

Kuil-extractie (puin)

S12

Kuil-extractie (puin)

aw, bot, bouwmateriaal, bronzen gespje aw, bot

S12

Kuil-extractie (puin)

aw, bot

S13

Kuil-extractie (puin)

aw, bot

S15

Grachtheruitgraving Gracht

S16

Kuil

S17

Kuil-extractie

aw, bot, speelschijf, bouwmateriaal aw, chamotte, silex schrabber, natuursteen aw, bot, bouwmateriaal, ijzer, brons (kettinkje, speldjes) aw, bot, brons

S17

Kuil-extractie

S17

Kuil-extractie

S17

staal

vondsten

spoor-nr

laag-nr

Inv nr.

structuur

structuur-nr.

13 BIJLAGE 2 – VONDSTENLIJST

aw, bot, bouwmateriaal, brons aw, bot, bouwmateriaal, ijzer

5G + 3G (zak)

Kuil-extractie

aw, bot, ijzer

S17

Kuil-extractie

9G + 1G (zak) + 1 Z turf?

S17

Kuil-extractie

aw, bot, ijzer, bouwmateriaal, natuursteen, brons, munt (?) aw

S17

Kuil-extractie

aw, bot, intacte grape, ijzer,

S17

Kuil-extractie

aw, bot, ijzeren mes

S18

Kuil-VL

aw, bouwmateriaal

S18

Kuil-VL

S21

Kuil-extractie

aw, steen

S25

Kuil

6G + 3G (zak) +1 Z verkoold materiaal

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 158 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

S26

Kuil

S30

Kuil-extractie

aw, bouwmateriaal, ijzer

S31

Kuil-extractie

aw, bouwmateriaal, ijzer

S33

Kuil-extractie

aw, bouwmateriaal

S34

Kuil-extractie

S35

Kuil

aw, bouwmateriaal, ijzer, verbrande leem aw

S35

Kuil

S38

Kuil-extractie (puin)

aw, bot

S38

Kuil-extractie (puin)

S38

Kuil-extractie (puin)

aw, ivoren mesheft

S40

Kuil-extractie

aw, bot

S41

Paalkuil

aw, bot

S42

Kuil-extractie

S43

Kuil-extractie (puin)

S45

Kuil-extractie

aw, bouwmateriaal, ijzer, bot aw, bouwmateriaal, bot, munt, speldjes, vingerhoed aw, bot, steen

S46

Kuil

aw, bot

S48

Kuil-extractie

S49

Kuil

aw, bot, bouwmateriaal, ijzer gesp, spinsteen, Maaslands kannetje, ventilatiekoepel aw, ijzer

S55

Kuil-VL

brokken verbrande leem

S56

Kuil-extractie

aw, ijzer

S59

Kuil

S60

Kuil

aw (1)

S60

Kuil

aw (1)

S65

Kuil-extractie

aw, bot, munt

kuiltje in 65

S65bis

Kuil

S66

Kuil-extractie

aw, bot,

S68

Kuil

bot

S70

Kuil

aw, ijzer

S71

Kuil-extractie

aw, bot

S72

Kuil

bot

S74

beerput

Kuil-extractie

aw (faience), bot, glas, textiel aw, bot, ijzer mes

S76

Kuil

ijzer

S77

Kuil-extractie

S77

Kuil-extractie

aw, bot, ijzer, brons (beslagplaatje) aw

S82

Kuil-puin

aw, bot

S83

aw, plastic

S84

Waterputuitbraakspoor Kuil-extractie

laag onder puin

S74bis

aw, bot, munt

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 159 van 175

S85

Gracht

aw (1)

S89

Kuil

aw, bot

S91

Kuil-puin

aw, ijzer, leer (schoen)

S92

Kuil-extractie

S93

Kuil-extractie

102

S102

Kuil-extractie

aw, majolica (Italiaans?), ijzer aw

103

S103

aw, spuitbus, pvc

104

S104

Kuilpuin/verstoring -

106

S106

Kuil-extractie

108

S107

Kelder-insteek

aw (1)

111

S111

Kuil-extractie (VL)

113

S113

Kuil-extractie (puin)

114

S114

Kuil

116

S116

Kuil-extractie

aw, bot

117

S117

Kuil-extractie

118

S118

Kuil

aw, 1 volledige steelgrape, sgrafittodeksel, bot, natuursteen aw, bot

101

S101

Kuil

aw (1)

S17

Kuil-extractie

pollenstaal (2)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 160 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

14 BIJLAGE 3 – FOTOLIJST Foto’s kunnen opgevraagd worden via https://www.onroerenderfgoed.be/nl/diensten/archief/

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 161 van 175

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 162 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

67 68

89 90

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 163 van 175

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

113

114

115

116

117

118

119

120

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 164 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

133

135

136

139

140

143

144

134

137 138

141 142

145

148

146 147

149

150

153

154

158

151

152

155

156

159

160

157

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 165 van 175

161

162

163

165

166

167

164

168

169

170

171

172

173

174

175

176

177

178

179

180

181

182

183

184

185

186

187

188

189

190

191

192

193

194

195 196

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 166 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

197

198

199

200

201

202

203

204

205

206

207

208

211

212

215

216

219

220

224

209 210

213

214

217 218

221

222

223

225

226

227 228

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 167 van 175

229

230

231

232

233

234

235

236

237

238

239

240

241

242

243

244

245

246

247

248

249

250

251

252

253

254

255

256

257

258

259

260

261

262

264 263

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 168 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

267

Profiel

266

Coupe

265

268

Spoor-nr 2-13/15/17-24/28-33/40-45/109

Omschrijving Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit NO

1-17

Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit NO

1-17

Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit ZO

12-24

Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit ZO

17-24/28-33/40-45/109

Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit NO

28-33/36-39/40-45/47-50/109

Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit NO

28-33/36-39/40-45/47-50/109

Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit NO

56-74/68/77/81-84/90-92/96

Overzichtsfoto - middendeel bouwput - beeld vanuit NO

56-74/68/77/81-84/90-92/96

Overzichtsfoto - middendeel bouwput - beeld vanuit NO

30-50/53-55/63-68/77/81-82/115

Overzichtsfoto - zicht op het ZW deel bouwput - beeld vanuit NO

Luchtfoto zuidelijk deel bouwput

Overzichtsfoto - middendeel & ZO deel bouwput - beeld vanuit ZW Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit ZO

15 16 17

Overzichtsfoto - middendeel & ZW deel bouwput - beeld vanuit ZO Beeld in grondplan

Beeld in grondplan

3-4

Beeld in grondplan

5-11

Beeld in grondplan

3-11

Beeld in grondplan

3-11

Beeld in grondplan

12-14

Beeld in grondplan

12-14

Beeld in grondplan

12-14

Beeld in grondplan

15-16

Beeld in grondplan

15-16

Beeld in grondplan

Detail wand kuil

18-20

Beeld in grondplan

20-22

Beeld in grondplan

18-20

Beeld in grondplan

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 169 van 175

23-24

Beeld in grondplan

23-24

Beeld in grondplan

18-22

Beeld in grondplan

Overzichtsfoto - zicht op het ZO deel bouwput - beeld vanuit ZO

15-16

Beeld in grondplan

31-34/41-50/109/117

Beeld in grondplan

31-34/41-50/109/117

Beeld in grondplan

27-29

Beeld in grondplan

27-29

Beeld in grondplan

27-29

Beeld in grondplan

31-34

Beeld in grondplan

31-34

Beeld in grondplan

31-34

Beeld in grondplan

35-39

Beeld in grondplan

35-39

Detail 39

35-39

Beeld in grondplan

41/43

Beeld in grondplan

41/43

Beeld in grondplan

44-46

Beeld in grondplan

44-46

Beeld in grondplan

48-50

Beeld in grondplan

51-52

Beeld in grondplan

48-50

Beeld in grondplan

53-55

Beeld in grondplan

53-60/68-71/73-74

Beeld in grondplan

53-55

Beeld in grondplan

56-61

Beeld in grondplan

57-61

Beeld in grondplan

59-61

Beeld in grondplan

53-56

Beeld in grondplan

63-67

Beeld in grondplan

63-67

Beeld in grondplan

63-67

Beeld in grondplan

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 170 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

63-67

Beeld in grondplan

65-67

Beeld in grondplan

69-75

Beeld in grondplan

69-75

Beeld in grondplan

69-76

Beeld in grondplan

69-77

Beeld in grondplan

69-77

Beeld in grondplan

69-70

Beeld in grondplan

77-81

Beeld in grondplan

77-81

Detail 77-81

77-81

Detail 77-81

77-81

Detail 77-81

77-81

Beeld in grondplan

85-88

Beeld in grondplan

85-88

Beeld in grondplan

82/90-96

Beeld in grondplan

90-96

Beeld in grondplan

90-93

Beeld in grondplan

82/90-96

Beeld in grondplan

90-96

Beeld in grondplan

100

90-93

Beeld in grondplan

101

Visbot in situ

102

89/97

Beeld in grondplan

103

Beeld in grondplan

104

82-107

Overzicht NW deel bouwput - beeld vanuit NO

105

71-75/82-84/90-107

Overzicht NW deel bouwput - beeld vanuit NO

106

71-75/82-84/90-107

Overzicht NW deel bouwput - beeld vanuit NO

107

83-84/90-106

Overzicht NW deel bouwput - beeld vanuit NO

108

105-107

Beeld in grondplan

109

105-107

Beeld in grondplan

110

107-108

Beeld in grondplan

111

107-109

Beeld in grondplan

112

111-116

Beeld in grondplan

113

111-117

Beeld in grondplan

114

115

116

117

23-24

Detail coupe

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 171 van 175

118

119

120

121

18-20

122

18-20

123

18/20-21

124

18/20-21

125

18/20-21

126

33-35

127

33-35

128

54-55

129

51-52

130

131

27-28

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

45-46

150

151

152

153

31-32/34

154

31-32/34

155

17-laag 3

Detail verkoold materiaal in situ

156

17-laag 3

Detail verkoold materiaal in situ

157

17-laag 3

Detail verkoold materiaal in situ

158

159

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 172 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

160

161

48/50

162

163

164

165

5/8/9/11

166

8-9/11

167

5/11

168

56-57

169

56-57

170

171

172

173

174

175

176

177

Detail coupe

178

Detail coupe

179

Detail coupe

180

Detail coupe

181

Detail coupe

182

2-4

183

2-3

184

185

186

117-118

187

15-16

188

15-16

189

190

191

Visresten in situ

192

Visresten in situ

193

194

60-61

195

36-38

196

36-38

197

36-38

198

199

89/97

200

201

35/38

Detail ceramiek in situ

Beeld in grondplan

Ceramiek in situ x

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 173 van 175

202

14-15

203

14-15

204

75-76

205

206

207

208

209

210

211

212

95-96

213

78-81

214

64-66

215

64-66

216

64-66

217

64-66

218

Detail asse in situ

219

Detail asse in situ

220

Detail asse in situ

221

115

222

223

73-74

224

73-74

225

Grape in situ

226

Grape in situ

227

Grape in situ

228

Grape in situ

229

230

231

111-113

232

111-113

233

111-113

234

111-113

235

236

237

238

92-93/95

239

92-93/95

240

105

241

69-72

242

69-72

243

69-72

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 174 van 175

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

2021

244

114

245

106-107

246

106-107

247

106-107

248

249

250

117-118

251

90-91

252

90-91

253

83/119

Waterput

254

83/119

Waterput

255

108

Muursleuf kelder

256

116

257

98-99/103-104

258

98-99/103-104

259

84/98

260

84/98

261

84/98

262

Waterput

263

Waterput

264

101-102/104

265

101-102/104

266

Waterput

267

Waterput

268

Waterput

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Aalst – Toevalsvondst Klapstraat

pagina 175 van 175