OAOE181-001.pdf by Vlaanderen-be

Onderzoeksrapport Evaluatie Archeologie 2020 Kenniswinst archeologieregelgeving

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Evaluatie Archeologie 2020 Kenniswinst archeologieregelgeving REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 181 AUTEURS Anton Ervynck, Kristof Haneca, Rica Annaert, Marleen Martens, Erwin Meylemans & An Lentacker JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Bachte-Maria-Leerne: vroegmiddeleeuwse inhumatiegraven Copyright De Logi & Hoorne bv agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/149 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

EVALUATIE ARCHEOLOGIE 2020 Kenniswinst archeologieregelgeving //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

ANTON ERVYNCK, KRISTOF HANECA, RICA ANNAERT, MARLEEN MARTENS, ERWIN MEYLEMANS & AN LENTACKER

INHOUD 1

DOELSTELLING ............................................................................................................. 5

HET ARCHEOLOGIETRAJECT ......................................................................................... 6

2.1

KADERS ..................................................................................................................................... 6

2.2

DOCUMENTEN ......................................................................................................................... 6

MATERIAAL EN METHODE ........................................................................................... 8

NUMERIEKE ANALYSE .................................................................................................. 9

INHOUDELIJKE INFORMATIE ...................................................................................... 13

5.1

EINDVERSLAGEN .................................................................................................................... 14

5.1.1

VERGUNNINGSPLICHTIGE INGREPEN ............................................................................................................... 16

5.1.2

WETENSCHAPPELIJKE VRAAGSTELLING ............................................................................................................ 63

5.1.3

TOEVALSVONDSTEN.................................................................................................................................... 70

5.1.4

NOTA’S MET EINDAFWERKING ...................................................................................................................... 74

5.2

KARAKTERISTIEKEN VAN DE KENNISWINST ........................................................................... 75

VERDERE EXPLOITATIE VAN DE KENNISWINST EN VOORUITBLIK ............................. 86

6.1

VERDERE EXPLOITATIE ........................................................................................................... 86

6.2

VOORUITBLIK: IN 2020 UITGEVOERDE OPGRAVINGEN ......................................................... 86

6.3

VOORUITBLIK: VOORONDERZOEK BIJ VERGUNNINGSPLICHTIGE INGREPEN UITGEVOERD IN 2020 ....................................................................................................................................... 87

SAMENVATTING EN BESLUIT ..................................................................................... 89

REFERENTIES .............................................................................................................. 91

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

1 DOELSTELLING De Vlaamse Regering vraagt aan het agentschap Onroerend Erfgoed elk jaar een rapport waarin wat betreft archeologie o.a. volgende elementen aan bod komen (in navolging van het Onroerenderfgoeddecreet, artikel 5.6.1, §2: • • • •

een overzicht van het aantal vooronderzoeken en opgravingen alsook de duur ervan; een overzicht van de resultaten van deze onderzoeken; een overzicht van de voorgestelde en goedgekeurde maatregelen uit de archeologienota’s; de financiële implicaties van het archeologisch onderzoek en de werking van het archeologisch solidariteitsfonds.

Dit rapport biedt een antwoord op de tweede vraag 1 en wordt als apart onderzoeksrapport aangeboden op de open archives repository (OAR) van het agentschap Onroerend Erfgoed2. De andere vragen worden beantwoord in het rapport ‘Evaluatie archeologie 2020. Uitvoering archeologieregelgeving’². Alhoewel het Onroerenderfgoeddecreet van kracht is sinds 1 januari 2015, trad het archeologieluik gefaseerd in werking. De volledige operationalisering is er sinds 1 juni 2016. Telkens na afloop van het desbetreffende werkjaar – 2016, 2017, 2018 en 2019 – werd het luik archeologie van het Onroerenderfgoeddecreet geëvalueerd, en de ‘kenniswinst’ die daarbij werd geboekt samengevat en geanalyseerd: •

•

• •

Evaluatie archeologie voor het werkjaar 2019: https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/148/OAOE148-001.pdf, met beschrijving van de kenniswinst in een apart onderzoeksrapport: https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/141/OAOE141-001.pdf Evaluatie archeologie voor het werkjaar 2018: https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/125/OAOE125-001.pdf (kenniswinst in bijlage 3) Evaluatie archeologie voor het werkjaar 2017: https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/98/OAOE098-001.pdf (kenniswinst in bijlage 3) Evaluatie archeologie voor het werkjaar 2016: https://www.onroerenderfgoed.be/nieuws/evaluatierapport-onroerenderfgoeddecreet (kenniswinst in bijlage 1bis, echter niet opgenomen in het digitaal document)

In wat volgt, worden de resultaten samengevat van de archeologische projecten die onder de regelgeving van het Onroerenderfgoeddecreet vielen, en waarvoor tussen 1 januari en 31 december 2020 eindverslagen en nota’s met eindafwerking in het archeologieportaal 3 opgeladen zijn. Er moet daarbij rekening worden gehouden met het feit dat een (klein) deel van de in 2020 uitgevoerde archeologische projecten nog onder de regelgeving van het Archeologiedecreet verliep. Deze projecten worden in onderstaand document niet behandeld. Deze situatie zal trouwens ook de komende jaren nog in enige mate aanhouden, zolang nog projecten overeenkomstig het Archeologiedecreet kunnen opgestart of afgewerkt worden en de termijn waarbinnen resultaten van die onderzoeken kunnen ingeleverd worden niet verstreken is. Vanaf dit jaar behandelt het rapport enkel de kenniswinst uit opgravingen, op basis van de eindverslagen en de nota’s met eindafwerking. De kenniswinst uit vooronderzoek is immers enkel voorlopig en zal bij projecten die tot een opgraving leiden uiteindelijk worden uitgediept in het eindverslag. 2 https://oar.onroerenderfgoed.be/reeks/OAOE. 3 https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie. Het archeologieportaal is een digitaal platform dat door het agentschap ter beschikking wordt gesteld aan de erkende archeologen, voor het indienen van de documenten die het archeologisch traject onder het Onroerenderfgoeddecreet genereert. 1

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 5 van 107

2 HET ARCHEOLOGIETRAJECT 2.1 KADERS Het Onroerenderfgoeddecreet voorziet drie kaders voor archeologisch onderzoek 4: •

•

een eerste kader vormt het archeologisch onderzoek bij vergunningsplichtige ingrepen in de bodem 5, ook wel Malta-archeologie genoemd, naar het Verdrag van Malta of Verdrag van Valletta. Het Verdrag van Malta werd door België ondertekend op 30 januari 2002 en geratificeerd op 8 oktober 2010. Het trad voor België in werking op 9 april 2011; een tweede kader is het archeologisch onderzoek volgend op de melding van een toevalsvondst 6. Van dergelijke vondsten is het verplicht binnen de drie dagen aangifte te doen bij het agentschap Onroerend Erfgoed, waarna dit, indien de toevalsvondst archeologische waarde heeft, overgaat tot archeologisch onderzoek. De toevalsvondsten vallen eveneens onder het Verdrag van Malta; een derde kader is het archeologisch onderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen7. Hieronder valt elke vorm van archeologisch onderzoek die niet vervat zit onder de twee eerder aangehaalde categorieën.

Deze drie kaders genereren elk specifieke documenten die de resultaten van het uitgevoerde onderzoek beschrijven.

2.2 DOCUMENTEN Bij het archeologisch onderzoek bij vergunningsplichtige ingrepen in de bodem ontstaan volgende types van documenten (zie fig. 2.1) 8: •

•

de archeologienota, opgemaakt vóór het bekomen van een vergunning op basis van een archeologisch vooronderzoek zonder of met ingreep in de bodem, met administratieve gegevens, een verslag over de resultaten van het onderzoek, een beslissing en een plan van aanpak voor de maatregelen die daaruit volgen; de nota, opgemaakt op basis van een archeologisch vooronderzoek met ingreep in de bodem dat is uitgevoerd na het bekomen van een vergunning. Daarin zijn opgenomen: administratieve gegevens, een verslag van de resultaten van het onderzoek, een beslissing, en een plan van aanpak voor de maatregelen die daaruit volgen; het archeologierapport, opgemaakt op basis van een archeologische opgraving, met administratieve gegevens, een voorlopig verslag van de werkzaamheden en resultaten, en een aanpak voor het verdere onderzoek (in te dienen twee maanden na het beëindigen van het terreinonderzoek); het eindverslag, opgemaakt op basis van een archeologische opgraving, met administratieve gegevens en een definitief verslag van de resultaten (in te dienen twee jaar na het beëindigen van het terreinonderzoek).

Vandenhende, Van Hoorick, Verhelst & Vansant 2018, 261-262. https://www.onroerenderfgoed.be/archeologisch-onderzoek-bij-vergunningsaanvragen. 6 https://www.onroerenderfgoed.be/ik-wil-een-toevalsvondst-melden. 7 https://www.onroerenderfgoed.be/archeologisch-onderzoek-vanuit-wetenschappelijke-vraagstelling. 8 De definities volgen deze uit de begrippenlijst van de Code van Goede Praktijk: https://www.onroerenderfgoed.be/de-codevan-goede-praktijk. 4 5

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 2.1: Schematische voorstelling van het archeologietraject bij archeologisch onderzoek bij vergunningsplichtige ingrepen in de bodem, zoals geldend vanaf 1 april 2019. De aktename kan zowel door het agentschap Onroerend Erfgoed als een erkende onroerenderfgoedgemeente worden uitgevoerd. Aan het schema in fig. 2.1 moet nog de nuance worden toegevoegd waarbij de erkende archeoloog binnen het archeologietraject, na het afronden van vooronderzoek met ingreep in de bodem, beslist dat het aanwezige kennispotentieel binnen het projectgebied kan geëxploiteerd worden louter door een verdere verwerking van de ingezamelde vondsten en geregistreerde sporen en structuren. Een bijkomende inzameling van vondsten en registratie van sporen op het terrein, in de vorm van een opgraving, is dan niet nodig. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer bij een proefsleuvenonderzoek een geïsoleerd brandrestengraf wordt aangetroffen. Verder onderzoek op het terrein door middel van opgraving brengt geen extra gegevens op, maar het aangetroffen graf (inclusief de vondsten en stalen) dient wel diepgaander onderzocht te worden dan normaal het geval zou zijn bij een vooronderzoek. In deze situatie volgt de rapportering over deze verdere verwerking in de vorm van een nota. Deze nota’s (in wat volgt aangeduid als ‘nota’s met eindafwerking’) worden, samen met de eindverslagen, meegenomen in de inhoudelijke evaluatie van kenniswinst. Het archeologisch onderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen produceert, in het geval het gaat om ingrepen in de bodem, een archeologierapport en een eindverslag. De termijnen voor het afwerken daarvan zijn dezelfde als bij de bovenstaande categorie. Toelatingen voor archeologisch onderzoek dat noodzakelijk is in het kader van niet-vergunningsplichtige handelingen aan beschermd erfgoed volgen het traject van de wetenschappelijke vraagstellingen. Voor de toevalsvondsten geldt dat, indien deze tot een opgraving leiden, deze ingreep wordt uitgevoerd zoals een archeologisch onderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen. Er worden dus achtereenvolgens een archeologierapport en een eindverslag opgesteld, waarbij de termijnen voor het afwerken dezelfde zijn als bij de bovenstaande twee categorieën.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 7 van 107

3 MATERIAAL EN METHODE De basis van de hiernavolgende analyse wordt zoals gezegd gevormd door de eindverslagen en nota’s met eindafwerking beschreven in 2.2, in 2020 opgeladen in het archeologieportaal 9. Bij de analyse van de eindverslagen wordt niet enkel gebruik gemaakt van de metagegevens ingegeven in het archeologieportaal; deze werden inhoudelijk aangevuld met informatie die uit de documenten zelf komt. Alle eindverslagen en nota’s met eindafwerking zijn daarvoor nagelezen. Archeologierapporten werden in dit kader niet nagelezen aangezien deze documenten een voorafname zijn van het uiteindelijke eindverslag, waarbij voorlopig gepresenteerde resultaten en interpretaties na verdere studie nog inhoudelijk kunnen wijzigen. De informatie zal gerapporteerd worden - in aangepaste en wellicht uitgebreide vorm - in de nog op te stellen (en nog te ontvangen) eindverslagen. Waar mogelijk en zinnig worden de cijfers voor 2020 vergeleken met deze voor 2016, 2017, 2018 en 2019. Hierbij moet echter rekening gehouden worden met de ontwikkeling van het archeologisch traject sinds de invoering van de nieuwe regelgeving. Waar in 2016 de ingediende documenten vrijwel uitsluitend uit archeologienota’s bestonden, werd het aanbod voor 2017 en 2018 gediversifieerder, met een duidelijk gestegen aandeel aan nota’s. Eindverslagen waren er in 2017 slechts in gering aantal, in 2018 nam dit toe tot 28, en in 2019 tot 112. Het voorliggende rapport voor het werkjaar 2020 kan zich baseren op een aanzienlijk volume aan eindverslagen (189) en op basis daarvan voor het eerst ook vergelijkingen maken met het voorgaande werkjaar. Uit de rapportage van de kenniswinst in 2016, 2017 en 2018, die grotendeels berust op archeologienota’s, nota’s en slechts in beperkte mate op eindverslagen, blijkt dat de inhoudelijke en wetenschappelijke informatie uit de archeologienota’s en nota’s eerder beperkt is. Daarom richtte de inhoudelijke evaluatie van de geboekte kenniswinst zich voor het werkjaar 2019 voor het eerst sinds de invoering van het Onroerenderfgoeddecreet enkel op de ingediende eindverslagen en nota’s met eindafwerking. Dat de afgelopen jaren het aantal ingediende eindverslagen gestaag toenam – een logisch gevolg van het aflopen van de termijnen voor het indienen van een eindverslag na het beëindigen van het archeologisch onderzoek – laat dit toe. De ingediende archeologienota’s en nota’s blijven uiteraard wel een belangrijke bijdrage leveren aan een aantal essentiële instrumenten (CAI10, GGA 11, …) binnen het archeologisch onderzoek, ondanks het feit dat ze niet of zelden leiden tot effectieve inhoudelijke kenniswinst. Waar de bespreking van de eindverslagen voorheen gebaseerd was op een tekstuele samenvatting van de belangrijkste resultaten per relevante periode, is deze werkwijze voor het rapport over 2020 uitgebreid met een registratie van de aan- of afwezigheid van alle vondsten en sporen, voor alle perioden, en van alle uitgevoerde analyses. Dit databestand liet toe query’s uit te voeren om cijfermatig te evalueren hoe de kenniswinst is opgebouwd en samengesteld. In wat volgt worden eerst, in een korte numerieke analyse, de omvang en de kaders van de ontvangen documenten voor het werkjaar 2019 geschetst. Daarna volgt de inhoudelijke synthese van de geboekte kenniswinst op basis van de ingediende eindverslagen en nota’s met eindafwerking.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie. Centrale Archeologische Inventaris: https://cai.onroerenderfgoed.be/. 11 Gebieden waar geen archeologie te verwachten is, zie https://geo.onroerenderfgoed.be/. 9

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

4 NUMERIEKE ANALYSE In totaal werd in 2020 door het agentschap Onroerend Erfgoed van 3579 ingediende documenten – waar dat nodig was 12 – akte genomen. Tot het kader van het ‘archeologisch onderzoek bij vergunningsplichtige ingrepen in de bodem’ (VI) horen 3471 documenten, tot dit van het ‘archeologisch onderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen’ (WV) 75 documenten, en binnen het kader van de ‘toevalsvondsten’ (TV) zijn er 33 documenten verzameld. Deze documenten verdelen zich over volgende types: de archeologienota VI, de nota VI, het archeologierapport VI, het eindverslag VI, het archeologierapport WV, het eindverslag WV, het archeologierapport TV, het eindverslag TV.

• • • • • • • •

Tabel 4.1 geeft de ruwe cijfers voor in 2020 ingediende documenten, per type en per kader. Het is duidelijk dat in 2020 – net als de voorafgaande jaren – de overgrote meerderheid van de projecten binnen het kader van vergunningsplichtige ingrepen in de bodem (VI) verliep terwijl documenten gerelateerd met initiatieven vanuit wetenschappelijke vraagstelling (WV) gering in aantal waren. Ook het aantal documenten met betrekking tot het rapporteren van de resultaten van toevalsvondsten (TV) bleef beperkt.

archeologienota nota archeologierapport eindverslag totaal

VI 2244 869 214 146 3473

WV 44 31 75

TV 21 12 33

totaal 2244 869 279 189 3581

Tabel 4.1: Aantal documenten in 2020 ingediend waarvan (indien nodig) akte werd genomen, per type en per kader. Binnen de VI-projecten overheersen de archeologienota’s terwijl nota’s geringer in aantal zijn. In 2020 zijn er in totaal iets meer documenten ingediend waarvan (indien nodig) akte werd genomen dan in 2018 en 2019 (2891 in 2018, 3299 in 2019 en 3581 in 2020). Deze stijging is toe te schrijven aan het toegenomen aantal archeologierapporten en eindverslagen in 2020, maar ook aan het gestegen aantal nota’s waarvan akte werd genomen. De evolutie in het aantal ingediende documenten staat nog eens weergegeven in figuur 4.1, waarbij de stagnatie in het aantal archeologienota’s opvalt maar de effecten van uitgesteld vooronderzoek zich nog steeds laten voelen (in het aantal nota’s), net zoals het op volle tempo komen van de rapportage (in het aantal eindverslagen).

Bij archeologierapporten en eindverslagen is er geen aktename.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 9 van 107

Fig. 4.1: Evolutie van het aantal documenten in het archeologieportaal waarvan akte werd genomen (indien nodig), per type en per jaar. Figuur 4.2 toont het aantal documenten waarvan elke maand (indien nodig) akte werd genomen. Tabel 4.2 geeft de gemiddelden per werkjaar. Het is duidelijk dat het plateau in het aantal eindverslagen per jaar nog lang niet bereikt is.

archeologienota nota archeologierapport eindverslag

2016 83.5 0.3 0.1 0

2017 260.3 19.1 4.4 0.8

2018 173.2 51 14.3 2.3

2019 183.4 60.5 21.7 9.3

2020 187.0 72.4 23.2 15.8

Tabel 4.2: Gemiddeld aantal ingediende documenten per maand, per jaar.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 4.2: Evolutie van het aantal archeologienota’s en nota’s waarvan akte is genomen, en het aantal ingediende archeologierapporten en eindverslagen, per maand, sinds april 2016. Het is relevant voor het evalueren van de kenniswinst om de verdeling over de archeoregio’s te bekijken (fig. 4.3). De uit de Nederlandse erfgoedzorg overgenomen term ‘archeoregio’ is gedefinieerd als “gebied waarbinnen zowel sprake is van een globaal verband tussen landschap en bewoningsgeschiedenis als tussen landschapsvormende processen en het ontstaan van archeologische vindplaatsen, en het bodemarchief in het algemeen” 13. Elk van de Vlaamse archeoregio’s, die vooral afgebakend zijn op basis van de bodemassociatiekaart 14 en de kaart van de lithologie van de oppervlakkige lagen15, heeft inderdaad een eigen landschapsvorming en dus ook bewoningsgeschiedenis gekend, en is gekenmerkt door specifieke condities voor de bewaring en bereikbaarheid van archeologisch erfgoed.

Archis, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Nederland. https://dov.vlaanderen.be/page/bodemkaarten. 15 http://www.atlas-belgique.be/cms2/uploads/oldatlas/atlas2/Atlas2-02-03-01.pdf en volgende. 13 14

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 11 van 107

Fig. 4.3 Evolutie van het aantal documenten in het archeologieportaal waarvan (indien nodig) akte werd genomen, per archeoregio. De onderlinge verhouding van de absolute aantallen documenten tussen de archeoregio’s (fig. 4.3, zie ook fig. 5.1) is uiteraard een weerspiegeling van meerdere factoren, zoals de sterk verschillende oppervlakte die de archeoregio’s omvatten en de lokale economische dynamiek. Het blijkt wel dat in de nabije toekomst archeologische informatie en daaruit volgende kennis(winst) zich vooral zal concentreren op zand- en leembodems in Vlaanderen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

5 INHOUDELIJKE INFORMATIE De kenniswinst ontstaan binnen het kader van de Malta-wetgeving kon sinds de invoering van het Onroerenderfgoeddecreet voor 2019 voor het eerst geëvalueerd worden aan de hand van eindverslagen. In 2018 bleven die nog beperkt tot ‘slechts’ 28 stuks, maar in 2019 werd er voor het eerst een aanzienlijk aantal ingediend (n= 112). Daarnaast werden nog 4 nota’s met eindafwerking afgerond. Voor 2020 komt het neer op 189 eindverslagen en 12 nota’s met eindafwerking. Bij de eindverslagen behoren er 146 tot het kader van vergunningsplichtige ingrepen, 31 tot de projecten met wetenschappelijke vraagstelling, en 12 zijn ontstaan als gevolg van toevalsvondsten.

Fig. 5.1: Locaties waarvoor in 2020 een eindverslag werd ingediend (n= 189), of een nota met eindafwerking (n= 12), per kader (boven). Aantal in 2020 ingediende eindverslagen, per archeoregio (onder).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 13 van 107

5.1 EINDVERSLAGEN In figuur 5.1 staan alle projectgebieden aangeduid waarvoor in 2020 een eindverslag van het archeologisch onderzoekstraject werd opgeladen in het archeologieportaal, of waarvoor een nota met eindafwerking werd ingediend. In wat volgt wordt de kenniswinst besproken per onderzoekskader waarin die tot stand kwam, en daarbinnen per culturele periode, in chronologische volgorde. Het tijdskader dat daarbij wordt aangehouden is dat opgesteld bij de opmaak van de Centrale Archeologische Inventaris (fig. 5.2) 16. Bij de besproken vindplaatsen wordt een culturele periode enkel als relevant geregistreerd wanneer het om meer dan wat verspreide vondsten gaat, en niet buiten verband met een archeologisch spoor, of om dateerbare sporen met een betekenisvolle inhoud (die dus informatie verschaffen over vroegere activiteiten van de mens). Eenvoudige sporen uit de postmiddeleeuwse periode (zoals bijvoorbeeld greppels in ruraal gebied) zijn daarbij vaak niet vermeld, om het overzicht niet te zeer te belasten en omdat de kenniswinst die uit deze structuren te puren valt, al bij al beperkt blijft. Een uitzondering binnen deze selectie wordt evenwel gemaakt voor steentijdvondsten, omdat die zeldzaam zijn in Vlaanderen, en zelfs zonder connectie met een spoor vaak toch een interpretatieve betekenis hebben. Chronologische toewijzingen die inherent onmogelijk zijn, of om contextuele redenen dubieus, zijn niet in het overzicht behouden. Omdat de opname van resultaten van de opgravingen in de hiernavolgende tekstuele samenvattingen toch altijd een wat subjectieve keuze is, wordt de cijfermatige analyse van de kenniswinst en de tendensen daarbinnen gebaseerd op de totale registratie van alle vondsten en sporen, en uitgevoerde analyses, per periode, hoe klein of groot hun aandeel in het archeologisch ensemble van een site ook is. Het zijn deze gegevens die uiteindelijk ook in de CAI worden opgenomen.

Slechten 2004.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 5.2: Chronologische periodisering aangehouden binnen de Centrale Archeologische Inventaris (Slechten 2004).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 15 van 107

5.1.1 Vergunningsplichtige ingrepen Steentijd Vermits paleolithische vondsten ontbreken, is het mesolithicum (ca. 9500 - ca. 4000 v.Chr.) de oudste periode die aan bod komt in de rapportage uit 2020. Betekenisvolle informatie kwam uit drie vindplaatsen. Dit was allereerst het geval te Kaprijke - Voorstraat 17, waar naast een microklingenkern ook één, mogelijk zelfs twee haardkuilen zijn aangetroffen. Haardkuilen zijn ingegraven structuren die op hun bodem vaak een uitgesproken pakket houtskool bevatten. Voor Vlaanderen lijken dergelijke sporen voornamelijk te dateren uit het late Boreaal en het vroege Atlanticum (ca. 7600 - 6400 v.Chr.). Een van de via radiokoolstof gedateerde haardkuilen uit Kaprijke is echter ouder en stamt uit de overgang van het Preboreaal naar het Boreaal (ca. 8569 - 8297 v.Chr). De beide haardkuilen wijken ook af door een roodverkleuring langs de rand, een teken van in situ verbranding, wat bij andere Vlaamse haardkuilen steeds lijkt te ontbreken. Onder meer als gevolg daarvan worden door bepaalde vorsers twijfels geopperd over het antropogene karakter van de mesolithische haardkuilen. Het onderzoek in Kaprijke maakt duidelijk dat over deze problematiek het laatste woord nog niet gezegd is. Tijdens het steentijdonderzoek in Asper - Ouden Herreweg 18 werden 5557 lithische artefacten aangetroffen (fig. 5.3). Het overgrote deel bestaat uit vuursteen (99,9%, vooral regionaal materiaal), maar er kwamen ook drie fragmenten Wommersomkwartsiet voor. Onder de 5554 fragmenten vuursteen vormen chips de hoofdmoot (ca. 71%), gevolgd door afslagen (ca. 20%) en (micro)klingen (ca. 4%). Deze typologische verdeling sluit aan bij de resultaten van andere steentijdsites. Qua datering is vooral het mesolithicum aangetroffen, met een nadruk op vondsten uit het vroeg-mesolithicum en in mindere mate het midden-mesolithicum. Enkele stukken verwijzen naar de overgang van middennaar laatneolithicum. Het onderzoek toonde aan dat ook deels (door latere perioden) verstoorde steentijdvindplaatsen een grote informatiewaarde kunnen hebben.

Fig. 5.3: Asper- Ouden Herreweg, opgravingsmethode van een mesolithische vindplaats (© BAAC Vlaanderen bvba).

17 18

Dyselinck & Fredrick 2020. Van Hoecke, Depaepe & Demoen 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Tijdens het onderzoek aan de Vlasstraat in Lommel zijn 2068 lithische artefacten ingezameld19. Deze komen in grote mate van een kleine vondstcluster (ca. 10-19 m²) rond een min of meer centraal gelegen oppervlaktehaard. Vooral het vroeg-mesolithicum is vertegenwoordigd in het vondstmateriaal. Tientallen microliet(fragment)en, evenals hun productie-afval, tonen dat de site behoort tot de zogenaamde Groep van Verrebroek, een assemblage-type dat in de tweede helft van het Preboreaal wordt gedateerd. Hiermee levert het onderzoek aan de Vlasstraat meteen ook een belangrijke bijdrage aan de typochronologie van het mesolithicum in de Kempen. Het aantal radiometrisch gedateerde vindplaatsen voor de regio, en de Kempen in het algemeen, is namelijk nog zeer beperkt. Jongere steentijdsites dateren uit het neolithicum (5300 - 2000 v.Chr.). Het doel van het onderzoek te Wachtebeke - Puyenbroeck-Bloemenperk was een betrouwbare datering van de venige facies in de Moervaartdepressie te bekomen, samen met een landschapsreconstructie 20. In de stalen werden pollen van boom-, struik- en kruidensoorten aangetroffen die duiden op een landschap met zowel loofbossen en open dennenbos met jeneverbes-struikgewas op de hoger gelegen delen, en op de lagere gebieden een veenvormende vegetatie met els en wilg. De aanwezigheid van graanpollen en pollen van akkeronkruiden, alsook mestschimmels duiden op het sedentaire karakter van de gemeenschap in de omgeving. Binnen het plangebied Bilzen-Bivelenhof 21 kon de vroegste aanwezigheid van de mens in de steentijd gesitueerd worden, wellicht tijdens het midden-neolithicum B. De aard en de betekenis van deze occupatie kan echter niet bepaald worden, gezien het geringe aantal lithische artefacten en het ontbreken van enige ruimtelijke samenhang. Drie silexartefacten (twee klingen en een afslag) opgegraven te Puurs - Lichterstraat wijzen op de activiteiten van jagers-verzamelaars 22. Drie 14C-dateringen (op houtskool) vallen in het laatneolithicum maar het valt niet te bevestigen of het gedateerde materiaal door menselijk toedoen verbrand is. Te Geel - Groenhuis is een crematiegraf uit het finaal-neolithicum gevonden, op zich een zeldzame vondst 23. Het graf bevatte menselijke én dierlijke crematieresten, en houtskool. Een urn was afwezig. Losse vondsten wijzen op sommige sites eveneens op de aanwezigheid van de mens in het neolithicum, bijvoorbeeld te Zingem - Driesstraat 24. Op een lijntracé te Opwijk - Kouterbaan-Langeveldstraat-Dorp werd in een Romeinse greppel een neolithisch vuurstenen klingfragmentje aangetroffen 25. Bij een opgraving te Haacht - Wilgen zijn enkele lithische artefacten gevonden. Diagnostische kenmerken van een aantal daarvan wijzen mogelijk op een neolithische datering 26. Bij andere vondsten blijft een datering in de steentijd niet verder gepreciseerd. Te Ruiselede Poekestraat is een steentijdoccupatie ex situ aangetroffen27. De site is doorheen de tijd verstoord geraakt, waardoor de vondsten enkel bij de aanleg van het vlak (in de bouwvoor) en in jongere contexten werden verzameld. Verspreid in het opgravingsvlak en in de sporen werden te Kluisbergen

Depaepe, Perdaen, Woltinge & Nuyts 2020. Vanhoutte & Legrand 2020. 21 van Renswoude 2020. 22 Mestdagh 2020c. 23 De Beenhouwer & Arckens 2020. 24 Overmeire & Janssens 2020. 25 Cleda 2020a. 26 ABO nv. 2020. 27 Dyselinck 2020. 19 20

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 17 van 107

- Berchemstraat tien vuursteen artefacten ingezameld. Het gaat om zes afslagen, een geretoucheerde afslag en een mogelijk werktuigproductiefragment 28. Zesentwintig vuursteenfragmenten werden ingezameld te Kraainem - Haren, bestaande uit (soms twijfelachtige) chips en één brokstuk 29. Bij het grondstofgebruik komt enkel vuursteen voor. Aangezien er geen ander debitagemateriaal werd aangetroffen, kunnen geen uitspraken worden gedaan over de aard of datering van de vindplaats. Kwaliteitsvolle vuursteen is tussen de aangetroffen fragmenten niet of nauwelijks aanwezig. Hierdoor is het, ondanks de aanwezigheid van chips, niet zeker of er in het gebied aan vuursteenbewerking werd gedaan. Bij de aanleg van het vlak werd op de site Diepenbeek - Spoorstraat een steentijdartefact uit Wommersomkwartsiet gevonden. Het betreft een gekerfde kling of kling met kerf die wellicht als werktuig gebruikt is 30. De datering is mogelijk laatmesolithisch. Bronstijd Aan de Kiekendreef te Deinze zijn sporen van een woonerf uit de middenbronstijd onderzocht 31, waaronder drie kuilen uit het einde van de middenbronstijd A en een kuil uit de overgangsperiode van middenbronstijd A naar middenbronstijd B. De structuren omvatten een driebeukig hoofdgebouw (fig. 5.4), zes bijgebouwen ten noordoosten van het hoofdgebouw, vierposten spijkers, twee poelen, een greppel en meerdere kuilen. Ondanks een slechte bewaring van organische resten heeft het natuurwetenschappelijk onderzoek interessante gegevens opgeleverd over de voedingsgewoonten tijdens de middenbronstijd. Vooral de vondsten van pluimgierst en naakte gerst zijn bijzonder, aangezien het momenteel de oudste voor Vlaanderen betreft.

Fig. 5.4: Deinze - Kiekendreef: Het gecoupeerde hoofdgebouw (© De Logi & Hoorne bv). Bakx 2020. Van Hoecke 2020a. 30 Claesen, Van Genechten, Audenaert & Bouckaert 2020b. 31 De Kreyger, Genbrugge, Van Nuffel, De Logi & Hoorne 2020. 28 29

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Op de site Kluisbergen - Berchemstraat bevond zich een kringgreppel rondom een grafheuvel 32. Er is geen centraal graf aangetroffen maar wel enkele losse crematieresten, waarschijnlijk afkomstig van verstoorde graven. Op basis van een 14C-datering op een van deze crematieresten is vastgesteld dat de oudste begraving plaatsvond in de vroege bronstijd (2000 - 1800 v.Chr.) of - met minder kans - in de middenbronstijd A (1800 - 1500 v.Chr.). Op een gegeven moment is de kringgreppel hergraven, maar dan ondieper. Er zijn twee waarschijnlijke momenten voor deze hergraving: de ijzertijd en de Romeinse periode (zie verder). Een site te Merchtem - Puursstraat kende een lange bewoningsgeschiedenis die begint in de middenbronstijd33. De sporen uit die tijd waren twee kuilen met de resten van een haarddump. Uit het einde van de late bronstijd dateert een erfafbakeningsgreppel. De afgebakende zone (inclusief greppel) heeft afmetingen van ca. 58 op 62 m. Een meerperiodensite met occupatie van de middenbronstijd tot de vroege ijzertijd, met fasering binnen die periode, vormt een belangrijke vondst te Herentals - Zavelstraat 54-58 34. Uit de middenbronstijd A (MBT-A) stamt een geïsoleerde kuil met ceramiek en een silex kling, duidelijk opzettelijk op de bodem gedeponeerd (fig. 5.5). De structuur bevatte ook veel slakachtig, niet ijzerhoudend materiaal. Een interpretatie gaat in de richting van ambachtelijke of rituele activiteiten. In de middenbronstijd B werd een erf gebouwd met meerdere grote kuilen binnen palenclusters die mogelijk drie gebouwplattegronden weergeven, en drie extra plattegronden, waaronder twee met afgeronde korte zijde.

Fig. 5.5: Herentals - Zavelstraat 54-58: MBT-A aardewerk gedeponeerd op de bodem van een kuil (© Fodio bvba). Backx 2020. Hellinx, Van Buggenhout & Reyns 2020. 34 De Beenhouwer, Arckens & Geelen 2020. 32 33

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 19 van 107

De occupatie uit de late bronstijd te Ruiselede - Poekestraat betreft een enkele afvalkuil, met drie complete potjes 35. Te Puurs - Lichterstraat zijn in totaal 16 mogelijke plattegronden geregistreerd uit de metaaltijden en de vroeg-Romeinse periode 36. In de overvloedige palenclusters werden enkel een eenschepige plattegrond, verschillende vier- en zesposten spijkers en een grotere (huis?)plattegrond herkend. Een waterput stamt zeker uit de late bronstijd (905 - 806 v.Chr.) (fig. 5.6). Hij had een beschoeiing bestaande uit verticale takken els met daartussen een vlechtwerk van hazelaar. Pollenonderzoek toont een halfopen landschap (50% boompollen), beperkte landbouwgrond, begraasde graslanden, (natte) heide en/of veenmoerassen in de omgeving.

Fig. 5.6: Puurs - Lichterstraat: Waterput uit de late bronstijd met een beschoeiing in vlechtwerk (© AllArcheo bvba). Bewoningssporen opgegraven op een tweede site te Puurs - Lichterstraat dateren uit de overgang van de late bronstijd naar de vroege ijzertijd 37. De site omvatte negen kuilen, een waterput uit vlechtwerk en een groot aantal paalsporen. Bij deze laatste zijn meerdere structuren herkend: twee elkaar opvolgende eenschepige hoofdgebouwen, drie bijgebouwen (twee tweeschepig, één eenschepig), twee zesposten spijkers, tien vierposten spijkers, en een palenrij. Complete erven uit de overgangsfase van de late bronstijd naar de vroege ijzertijd ontbreken nagenoeg in de regio, wat het belang aanduidt van deze vondst.

Dyselinck 2020. Claessens, Gyesbreghs & Bruggeman 2020. 37 Mestdagh 2020c. 35 36

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Op de vindplaats Sint-Truiden - Voetbalterrein waren drie crematiegraven in de late bronstijd te situeren, op basis van het geglad, handgevormd aardewerk 38. In crematiegraf 1 werden 24 scherven gerecupereerd die behoren tot eenzelfde geoord kommetje. Hierbij werd ook een spinschijfje aangetroffen. Crematiegraf 2 werd via radiokoolstof gedateerd tussen 910 en 835 v.Chr. Op de meerfasige site te Geel - Groenhuis werd een kuil met brokken houtskool uit de late bronstijd aangesneden. Het gaat niet om een haardkuil want er zijn geen sporen van verbranding in situ 39. Het onderzoek op de site Lommel - Proving Ground heeft twee zekere huisplaatsen opgeleverd waarvan één te dateren is in de late bronstijd40. Bijgebouwen waren niet aanwezig of konden niet herkend worden wegens de slechte conservering van de sporen. Een grafmonument uit de bronstijd kwam aan het licht op de site Destelbergen - R4-Carpoolparking 41. Interessant is dat er een duidelijke fasering zichtbaar was: eerst werd een grafheuvel afgebakend met een kringgreppel (fig. 5.7), later met een palenkrans. Dat wijst op een lange gebruiksduur van het monument. Pollenanalyse toont aan dat de grafheuvel was gelegen op een open plek in het landschap, gekenmerkt door een heiderijke en grasrijke vegetatie met een enkele hazelaar en els. Op enige afstand van de grafheuvel was er nog wat loofbos. Het grafmonument te Destelbergen maakte mogelijk deel uit van een groter grafveld.

Fig. 5.7: Destelbergen - R4-Carpoolparking: Kringgreppel uit de bronstijd (© VEC bvba). In palenclusters aangetroffen te Dentergem - Wakken-Kapellestraat waren meerdere bijgebouwen te herkennen, die dateren uit de metaaltijden 42. Hoogstwaarschijnlijk werd de rand van een erf aangesneden waarbij het hoofdgebouw gezocht moet worden buiten de opgravingszone. De afbakening van het erf is aldus moeilijk te achterhalen. Een kringgreppel dateert uit de middenbronstijd. Claesen, Van Genechten, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020a. De Beenhouwer & Arckens 2020. 40 Schurmans 2020. 41 Hazen 2020. 42 Derweduwen 2020a. 38 39

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 21 van 107

Te Zandhoven - Groenstraat dateerden – meestal kleinere – clusters van paalsporen uit de overgang van de late bronstijd naar de vroege ijzertijd 43. Slechts twee structuren werden hierin herkend: een vierposten spijker en een palenrij van negen sporen. Een waterput bevatte veel aardewerk. Pollenonderzoek toont aan dat zich tijdens het gebruik van de site grote veranderingen in de vegetatie hebben voorgedaan: aantasting van het bos en opkomst van grasland (voor veeteelt). 14C-datering op een beschoeiingspaaltje en een twijgje uit de gebruiksfase van de waterput wijst op een datering rond de 9de eeuw v.Chr. Te Rijkevorsel - Perenstraat werd een funeraire zone uit de metaaltijden ontdekt, bestaande uit een dubbele kringgreppel waarbinnen nog vijf crematiegraven bewaard waren44 (fig. 5.8). Enkel de crematie binnen de middelste greppel is gedateerd, met name in de bronstijd (1633 - 1501 v.Chr.). De crematieresten zijn toe te wijzen aan vier volwassenen, waarvan tenminste één man en één vrouw, en een kind van 1-3 jaar oud. In twee crematies waren er aanwijzingen voor voorwerpen in dierlijk bot.

Fig. 5.8: Rijkevorsel - Perenstraat: Dubbele kringgreppel uit de bronstijd (© VEC bvba).

43 44

Hellinx 2020a. Van Kerkhoven 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

IJzertijd Op de site Destelbergen - R4-Carpoolparking, waar zich een grafheuvel uit de bronstijd bevond (zie eerder), werd in de vroege ijzertijd een erf aangelegd 45. Het gaat om een kleine huisplattegrond en een groot aantal spijkers. Er is sprake van de herbouw van maar liefst vijf spijkers op dezelfde plaats vlak naast het huis. Dit lijkt erop te wijzen dat de bewoning vrij plaatsvast is geweest, waardoor er geen sprake is van ‘zwervende erven’. De structuren uit deze periode respecteren zonder uitzondering het oudere grafmonument en zijn er ‘netjes’ rondom gesitueerd. Een tweede site uit de ijzertijd uit Destelbergen werd opgegraven langs de Hooistraat 46. De sporen van bewoning omvatten paalsporen en kuilen. Binnen de paalsporen werd een spijker herkend. Op basis van het vondstmateriaal dateren de sporen uit de vroege ijzertijd. Tijdens een werfbegeleiding te Londerzeel - Tisselt-Buggenhout werd een kuil met een grote hoeveelheid ijzertijdaardewerk aangetroffen47. Van 34 potten was een (deel van de) vorm te reconstrueren. Er zijn in de kuil tevens twee complete spinschijven of -klossen aangetroffen. Het merendeel van het aardewerk wijst op een datering in de vroege ijzertijd. Te Puurs - Lichterstraat zijn in totaal 16 mogelijke plattegronden geregistreerd uit de metaaltijden en de vroeg-Romeinse periode 48. In de overvloedige palenclusters werden enkel een eenschepige plattegrond, verschillende vier- en zesposten spijkers en een grotere (huis?)plattegrond herkend. Een waterput stamt zeker uit de vroege ijzertijd (kapinterval herfst/winter van 600/599 v.Chr.). De put had een beschoeiing van verticale, aangepunte eiken balkjes. Pollenonderzoek toont hetzelfde landschap als in de late bronstijd (zie eerder): halfopen (50% boompollen), met beperkte landbouwgrond, begraasde graslanden, (natte) heide en/of veenmoerassen in de omgeving. De reeds vermelde meerperiodensite te Herentals - Zavelstraat 54-58, met occupatie beginnend in de middenbronstijd, liep door tot in de vroege ijzertijd49. Uit die periode stammen zes spijkers, wellicht deel uitmakend van een erf waarvan het hoofdgebouw niet gevonden is. Meerdere vondstconcentraties wijzen op ingegraven potten, mogelijk voor het bewaren van voedsel. Rechtlijnige sporen in de top van de C-bodemhorizont zouden ploegsporen van een eergetouw kunnen zijn. Binnen de grenzen van een opgraving te Hechtel - Eksel-Peerderbaan 17-19 is een deel van een erf uit de late bronstijd tot de vroege ijzertijd onderzocht 50. Een hoofdgebouw had een rechthoekige omtrek en is westnoordwest-oostzuidoost georiënteerd. De structuur is waarschijnlijk te interpreteren als een plattegrond van het type Oss-Ussen 2 (fig. 5.9). Er zijn verder nog drie bijgebouwen en een mogelijk deel van een erfbegrenzing opgegraven. De bijgebouwen bestaan uit een vierpalige structuur, een vierpalige spijker met diep ingezette palen en een tweeschepig gebouw. Gezien er zo weinig geweten is over de bewoning in deze periode in deze regio is de kenniswinst uit dit onderzoek van groot belang. Op de site kwamen eveneens enkele opmerkelijke aardewerkvondsten aan het licht.

Hazen 2020. Hellinx 2020b. 47 De Ketelaere 2020a. 48 Claessens, Gyesbreghs & Bruggeman 2020. 49 De Beenhouwer, Arckens & Geelen 2020. 50 Steenhoudt, Dyselinck & Bakx 2020. 45 46

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 23 van 107

Fig. 5.9: Hechtel-Eksel - Peerderbaan 17-19: Allesporenkaart van een hoofdgebouw (© BAAC Vlaanderen bvba). Het onderzoek op de site Lommel - Proving Ground heeft twee zekere huisplaatsen opgeleverd waarvan een te dateren is in de late bronstijd (zie eerder) en een ander in de vroege ijzertijd51. Deze laatste vertoont overeenkomsten met de types Sittard(-Rekem) en Breda-Goirle. Een opvallend element is de aanwezigheid van een kuil in de plattegronden. Een nabijgelegen vondstconcentratie (twee kommen en één pot, alle drie op hun kop geplaatst) wordt als een speciale depositie beschouwd. Binnen het plangebied Bilzen - Bivelenhof is een ijzertijdnederzetting opgegraven 52. Het was mogelijk om in totaal elf erven aan deze periode toe te wijzen. Deze erven werden niet gelijktijdig bewoond. Voor de ijzertijd is het over het algemeen ongebruikelijk, zowel voor de löss- als de zandgronden, dat erven zich vrijwel op dezelfde plaats opvolgen. Hoewel de afgelopen tien jaar enkele grote onderzoeken hebben plaatsgevonden, zoals die van Maastricht - Aachen Airport en Bilzen Spelverstraat, waarbij nieuwe inzichten zijn gegenereerd met betrekking tot de huizenbouw in de regio gedurende de ijzertijd, is het aantal bekende plattegronden nog steeds klein. Bij het onderzoek zijn te Bivelenhof tien hoofdgebouwen, vier bijgebouwen en zestien spijkers gereconstrueerd. Verder zijn vijf waterputten en 184 kuilen, waarvan twintig vondstrijk, opgegraven. Erf 4 is waarschijnlijk het vroegste erf, dat al in de vroege ijzertijd dateert. De inhoud van een kuil die tot deze vroegste bewoning behoort, omvat een bijzonder vondstcomplex bestaande uit maar liefst 6 kg aardewerk. De verscheidenheid aan exemplaren is opmerkelijk groot (fig. 5.10). In totaal waren 23 potten in deze kuil gedeponeerd, naast twee wetstenen, vier slijpblokken of wetstenen, en een bijlfragment. Waarschijnlijk gaat het om een rituele kuil die samenhangt met de ingebruikname of het verlaten van het erf.

51 52

Schurmans 2020. Van Renswoude 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Vondsten uit enkele kuilen maar vooral die uit de waterputten bieden inzicht in de bestaanseconomie van de bewoners van de ijzertijdnederzetting te Bilzen - Bivelenhof. Zo zijn de aanwezigheid van de graangewassen gerst, emmer, pluimgierst en trosgierst en mogelijk spelt aangetoond, evenals de oliegewassen kool- of raapzaad, maanzaad, vlas en huttentut. Uit het akkeronkruidspectrum kon worden opgemaakt dat de akkers waren gelegen op zowel voedselrijke, vochtige als matig, voedselrijke, ontkalkte zandleemgrond. Binnen het plangebied zullen dit de hogere delen zonder nederzettingssporen zijn.

Fig. 5.10: Bilzen- Bivelenhof: Potje met unieke versiering, afkomstig uit een rituele kuil (© VUhbs archeologie). Te Roeselare - Regenbeekstraat werden dunne afzettingen van zand en verslagen veen onderzocht, die getuigen van een sterk dynamisch, fluviatiel milieu 53. Op enkele van deze lagen werden 14Cdateringen uitgevoerd, die deze in de late bronstijd - middenijzertijd plaatsen. Aan de hand van pollenen botanisch macrorestenonderzoek bleek er vooral een gemengd loofbos in een natte omgeving aanwezig te zijn. Eveneens te Roeselare, langs de Gitsestraat, werd een enkel kuiltje met een halve pot uit de ijzertijd aangetroffen 54. Een occupatie uit de (midden-)ijzertijd te Sint-Katelijne-Waver - IJzerenveld liet voornamelijk spijkers na (zestien vierposten en vier zesposten structuren), naast een waterkuil en twee waterputten met een houten bekisting van houten paaltjes en planken 55. Een landschapsreconstructie toont een halfopen tot beboste omgeving met onontgonnen bos (met veel ondergroei) maar ook graslanden en struikhei en veen. Er is slechts een zwak pollensignaal voor akkerbouw. Een vindplaats te Kortrijk - Evolis 76 omvatte twee vierpalige spijkers, een brandrestengraf en verschillende kuilen uit de ijzertijd 56. In één daarvan werden drie potten en een schaal aangetroffen. Het gaat om een bewuste depositie, eerder dan om het dumpen van afval. De gegladde waar met versiering in gegladde kerflijnen behoort niet tot het standaard nederzettingsafval uit die tijd. Ook een pot met doorboringen doet vragen rijzen (fig. 5.11). Een mogelijkheid is dat de gaten in de pot werden geboord als ritueel element van de depositie, zodat deze niet hergebruikt kon worden.

Timmermans, Janssens & Janssens 2020. Belis & Siemons 2020. 55 Claessens & Gyesbreghs 2020. 56 Jennes 2019. 53 54

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 25 van 107

Fig. 5.11: Kortrijk - Evolis: Pot met doorboorde bodem (© VEC bvba). Te Oudenburg - Ettelgemsestraat 96 werd een vierposten structuur, vermoedelijk een spijker, aangetroffen, uit de late ijzertijd 57. Het was niet mogelijk te bepalen of het om een deel van een nederzetting of om een off site fenomeen ging. Te Kortemark - Hazewindstraat werd een deel van een ijzertijdsite opgegraven, een erfafbakening met enkele vierpalige bijgebouwen 58. Er werden geen hoofdgebouwen aangetroffen, deze bevinden zich potentieel meer noordelijk. Een waterput uit de ijzertijd is het enige spoor uit deze periode te Ruiselede - Poekestraat 59. Het aardewerk, in totaal 385 scherven, geeft een datering in de vroege La Tène-periode. Het dendrochronologisch onderzoek heeft de houten beschoeiing gedateerd op het einde van de 5de eeuw v.Chr. Een botanisch staal toont dat het landschap nog bosrijk was, met soorten voor zowel droge als natte gronden. Een vindplaats te Deinze - Meigem-Lange Akkerstraat bevatte bewoningssporen uit de late ijzertijd (4de - 3de eeuw v.Chr.) 60. Het gaat om de kern van een hoofdgebouw en vijf kuilen, waarvan de vulling bewijs levert voor akkerbouw in de directe omgeving. Te Zingem - Driesstraat werd een diepe afvalkuil met honderden scherven gevonden, daterend uit de 5de eeuw v.Chr. Verspreid over het plangebied bevonden zich nog (paal)kuilen met handgevormd aardewerk 61. Te Kaprijke - Voorstraat dateren huisplattegronden vanaf de middenijzertijd tot in de late ijzertijd, waarbij mogelijk de overgang naar de Romeinse tijd wordt ingezet 62.

De Ketelaere 2020b. Fredrick & Van Hoecke 2020. 59 Dyselinck 2020. 60 Heynssens, Hoorne, Genbrugge & De Logi 2020. 61 Overmeire & Janssens 2020. 62 Dyselinck & Fredrick 2020. 57 58

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

De sporen aangetroffen te Zele - Rotstraat dateren uit de late ijzertijd63. In totaal werden vier vierposten spijkers en een negenposten spijker herkend, daarnaast was er een mogelijke erfafsluiting en een waterput. Een van de houten constructie-elementen, die als recuperatiehout in de bekisting werd aangewend, bestond uit een onderdeel van een eikenhouten karrenwiel (fig. 5.12).

Fig. 5.12: Zele - Rotstraat: Fragment van een eikenhouten karrenwiel (© De Logi & Hoorne bv). Continue bewoning van de midden- tot begin late ijzertijd werd ontdekt te Retie - Meierend 64. Het betreft drie erven met telkens twee, elkaar in tijd opvolgende huisplattegronden, wat wijst op een standvastigheid van locatie en niet op ‘zwervende erven’. Twee huisplattegronden uit de middenijzertijd zijn van het type Oss-Ussen 4; vier huisplattegronden uit het begin van de late ijzertijd zijn van het geschrankte vierbeukige type. Eveneens te Retie, langs de Turnhoutsebaan, zijn sporen aangetroffen die op basis van 14C-datering uit de midden- en de late ijzertijd kunnen stammen 65. Uit de paalkuilen waren verspreid over het terrein acht structuren te herkennen, alle vierposten spijkers. Het blijft onduidelijk of het gaat om spijkers horend bij een boerenerf dat buiten het opgravingsterrein ligt of om spijkers buiten de nederzetting, opgericht in agrarisch gebied. Op de meerfasige site te Geel - Groenhuis werd een bewoningssite uit de midden- en late ijzertijd aangesneden 66. Het gaat om een nederzetting bestaande uit drie erven met in totaal vijf gebouwen, waaronder twee woonstalhuizen met een typisch voor de regio deels of gedeeltelijk vierbeukige indeling (zgn. geschrankt vierbeukig Haps-type) (fig. 5.13), twee vierposten spijkers, een vijfposten spijker en de onduidelijke sporen van een derde woongebouw. Belangrijk is de continuïteit van de nederzetting, van de midden- tot de late ijzertijd.

Van Nuffel, De Brant, Genbrugge & Hoorne 2020. Jennes & Weekers‐Hendrikx 2020. 65 De Smaele, Pieters, Engels & Van Roy 2020. 66 De Beenhouwer & Arckens 2020. 63 64

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 27 van 107

Fig. 5.13: Geel - Groenhuis: Een van de woonstalhuizen uit de ijzertijd na het couperen van de paalkuilen (© Fodio bvba). Op de site Kluisbergen - Berchemstraat bevond zich een kringgreppel uit de bronstijd 67. Op een gegeven moment is deze hergraven, mogelijk gedurende de late ijzertijd. In deze periode werd vlakbij de kringgreppel immers een persoon begraven, getuige een grafstructuur met slechte bewaring. In dit graf werd geen vondstmateriaal aangetroffen. Door een 14C-datering van een stuk verbrand bot is het graf in de midden- of late ijzertijd (350 - 54 v.Chr.) te dateren. Deze continuïteit van funerair gebruik van de locatie is opmerkelijk (zie ook verder). Een site te Merchtem - Puursstraat met een lange bewoningsgeschiedenis (zie eerder) bevatte ook sporen uit de vroege tot de midden-ijzertijd 68. Het gaat om drie spijkers, een paalsporencluster en twee kuilenclusters. Uit de late ijzertijd (fig. 5.14) tot de vroeg-Romeinse periode werd nog een greppel en enkele verspreide paalsporen aangetroffen.

67 68

Bakx 2020. Hellinx, Van Buggenhout & Reyns 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 5.14: Merchtem - Puursstraat: Aardewerk uit de late ijzertijd tot de vroeg-Romeinse periode (© AllArcheo bvba). Te Wervik, langs de Hellestraat, werden sporen aangetroffen uit de late ijzertijd tot de vroeg-Romeinse periode 69. De site wordt gekenmerkt door zowel bewoningssporen als een funerair complex, gescheiden door een greppel. Binnen de nederzetting zijn voornamelijk spijkers aangetroffen en twee mogelijke hoofdgebouwen. Het funeraire gedeelte bestond uit tien crematiegraven en een grafmonumentje. Zeven crematiegraven werden gedateerd op basis van 14C. Deze bevinden zich alle tussen 47 vóór en 130 na Chr., met uitzondering van één gecontamineerd staal. Het aardewerk van Wervik - Hellestraat lijkt op basis van vormen en versiering te dateren in de late La Tène-periode, 130 - 50 v.Chr. Te Pittem - Paardestraat werd één paalspoor uit de ijzertijd, met handgevormd aardewerk aangetroffen 70. Het gaat vermoedelijk om een paalkuil, die echter wel niet kan gelinkt worden aan een sporencombinatie of archeologische structuur. Te Herent - Molenveld lijken twee afvalkuilen op basis van het handgevormde aardewerk in de vulling, tot de ijzertijd of de Romeinse tijd te behoren 71. Op een terrein te Meise werden een urngraf en enkele losse (paal)sporen uit de late ijzertijd of Romeinse periode aangetroffen 72.

De Ketelaere 2020c. Lefere, Polfliet & Slabbinck 2020b. 71 Cleda 2020b. 72 Lefere, Deryckere & Vanhecke 2020. 69 70

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 29 van 107

Aan de Bonnefantenstraat in Hasselt kwam een kleine hoeveelheid handgevormd aardewerk uit de ijzertijd aan het licht 73. Op de site Diepenbeek - Spoorstraat werden drie structuren uit de ijzertijd opgegraven. Het betreft een vierpalige spijker, mogelijk een klein (bij)gebouw en een tweepalige constructie 74. Te Overpelt - Kadijk werd een aantal kuilen gevonden, met aardewerk dat globaal in de ijzertijd te plaatsen is 75. Tijdens een werfbegeleiding te Kessel-Lo - Koningsstraat 33 werden twee sporen geregistreerd, die wellicht te relateren zijn aan de grachten (afgegraven) walstructuur van een hoogtenederzetting uit de ijzertijd76. Er werden evenwel geen vondsten aangetroffen. Te Haacht Wilgen is een kuilengroep gevonden, die op basis van de vondsten in de metaaltijden gedateerd werd 77. Meerdere spijkers en minstens vier waterputten vormen de sporen uit de metaaltijden te Turnhout - Kasteelloop78. Van hoofdgebouwen zijn geen resten gevonden. Romeinse tijd De site Alveringem - Hostede leverde sporen op uit de overgang van de late ijzertijd naar de vroegRomeinse periode 79. Het onderzoeksgebied werd binnen deze periode gedomineerd door minstens een tot mogelijk drie huisplattegronden met bijbehorende bijgebouwen. Gebouwplattegronden van hoofdgebouwen uit deze periode zijn eerder zeldzaam binnen West-Vlaanderen, terwijl bijgebouwen wat vaker aangetroffen worden. In de Westhoek zijn slechts twee andere, contemporaine sites met bewoningssporen gekend. Langs de Provinciebaan te Staden werd een houtskoolmeiler aangetroffen uit de vroeg-Romeinse tijd 80. Tot de vroeg-Romeinse periode behoorden enkele greppelconfiguraties, een mogelijke drenkpoel en een aantal verspreide kuilen, opgegraven te Wervik - Geluwe-Guido Gezellestraat 81. Een mogelijke houtskoolbranderskuil kan op basis van radiokoolstofdatering in de 1ste eeuw n.Chr. gedateerd worden. Te Roeselare - Gitsestraat heeft er op de overgang van de ijzertijd naar de Romeinse tijd intense houtskoolproductie plaatsgevonden, wat zich vertaalde in de sporen van veertien houtskoolmeilers 82. Op een site uit de metaaltijden te Dentergem - Wakken-Kapellestraat (zie eerder) zijn ook enkele Romeinse sporen aangetroffen 83. Het gaat om een vroeg-Romeins brandrestengraf, van een volwassen persoon, en twee drenkpoelen. Pollenonderzoek toont de overgang van een dicht elzenbos naar een meer open situatie met betreden graslanden. Op een ijzertijd-vindplaats te Deinze - Meigem-Lange Akkerstraat (zie eerder) werden ook vroegRomeinse sporen aangetroffen, waaronder een waterput, twee brandrestengraven (fig. 5.15) en een grote extractiezone voor bodemmateriaal 84.

Linten 2020b. Claesen, Van Genechten, Audenaert & Bouckaert 2020b. 75 Claesen, Van Genechten, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020b. 76 Vanaenrode, Van de Staey & Driesen 2020. 77 ABO nv. 2020. 78 Claesen, Van Genechten, Verbeelen, Dirix, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020. 79 Derweduwen, Verleysen & Van Eynde 2020. 80 Acke, Bracke, Van Quaethem & Wyns 2020. 81 Coenaerts, Nijssen & Pype 2020. 82 Belis & Siemons 2020. 83 Derweduwen 2020a. 84 Heynssens, Hoorne, Genbrugge & De Logi 2020. 73 74

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 5.15: Deinze - Meigem-Lange Akkerstraat: Romeinse brandrestengraven (© De Logi & Hoorne bv). Een tweede occupatieperiode te Zingem - Driesstraat (na aanwezigheid in de ijzertijd, zie eerder) dateert uit de Romeinse tijd, meer bepaald uit de 1ste eeuw n.Chr. 85. Het gaat om een landelijke nederzetting met bijhorend grafveldje. De bewoning bestaat uit twee niet gelijktijdige hoofdgebouwen waarvan het oudste een variant is op een Alphen-Ekeren type en gedateerd kan worden in de Claudische periode (41 - 54 n.Chr.), en het tweede een eenschepig gebouw is met kruisvormig verspreide krachtenverdeling en drie traveeën (De Clercq type IIC). Twee bijgebouwtjes zijn niet nader te dateren. Deze bewoning sluit aan bij een andere nederzetting (Kruishoutemsesteenweg) en aanwijzingen voor een Romeinse villa (kuil met o.a. fragmenten van muurschilderingen). Het kleine grafveldje bestond uit vier brandrestengraven. In alle graven werden giften teruggevonden, waaronder een terra sigillata-bord en handgevormde (kook)potten. Te Kruibeke - Bazelstraat-Polderstraat bevond zich een site daterend uit de overgang van de ijzertijd naar de Romeinse periode 86. Het gaat om enkele greppels, mogelijke spijkers, een waterput en een drenkkuil. Wellicht bevond de eigenlijke bewoning in de vorm van een erf zich iets hoger op de cuesta. De meest opzienbarende vondst betreft een houten schoenzool die aan de hand van een radiokoolstofdatering in de vroeg-Romeinse periode werd gedateerd (fig. 5.16).

85 86

Overmeire & Janssens 2020. De Rijck 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 31 van 107

Fig. 5.16: Kruibeke - Bazelstraat-Polderstraat: Boven- en onderzijde van een houten schoenzool (© ABO nv). De Romeinse sporen te Ruiselede - Poekestraat 87 kunnen over een ruimere periode gedateerd worden gezien de huisplattegronden een evolutie doen vermoeden die wordt ingezet in de late ijzertijd en tot in de Romeinse periode doorloopt. Deze occupatie lijkt een sterke relatie te vertonen met de specifieke locatie, namelijk nabij de aftakking van de beekloop, waarvan het water noodzakelijk was voor de rootkuilen en -greppels die in deze periode een duidelijke ambachtelijke specialisatie lijken te vertonen, met name het bewerken van vezelrijke planten. De dempingspakketten van de rootkuilen lijken te dateren vanaf het einde van de 1ste eeuw tot het begin van de 3de eeuw. Het palynologisch onderzoek en de resultaten op het macrobotanische materiaal wijzen in de richting van een recent afgesneden beekdal, waarbij de onmiddellijke omgeving nog begroeid was met natte bossen en rietmoeras terwijl verderop de ontginning van het landschap reeds aan de gang was. In een jonger staal, mogelijk daterend na de 3de eeuw n.Chr., kunnen het hogere boompollenpercentage en het lagere aandeel antropogene indicatoren en begrazingsindicatoren worden opgevat als een verminderde menselijke aanwezigheid in het landschap. Kennelijk is er sprake van bosregeneratie, waarbij de beekdalgraslanden worden ingenomen door elzenrijke bossen. 87

Dyselinck 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Te Ardooie - Sprietstraat werden houtskoolmeilers aangetroffen uit de overgang van de late ijzertijd naar de vroeg-Romeinse periode. Er werd vooral houtskool van eikenhout geproduceerd88. Ook te Deinze - Karmstraat zijn meilers uit de vroeg-Romeinse periode aangetroffen 89. Uit de Romeinse periode zijn twee brandrestengraven teruggevonden te Wervik - Hovenierstraat 90. In het ene graf waren de bijgaven verbrand, terwijl het andere graf onverbrande bijgaven bevatte. Bij de verbrande resten hoort een benen voorwerp (fig. 5.17).

Fig. 5.17: Wervik - Hovenierstraat: Verbrand voorwerp uit dierlijk materiaal, uit een Romeins brandrestengraf (© BAAC Vlaanderen bvba). Een vindplaats te Kaprijke - Voorstraat, met huisplattegronden vanaf de middenijzertijd tot in de late ijzertijd (zie eerder), toont mogelijk een continuïteit naar de Romeinse tijd 91. De Romeinse occupatie is daarbij veel denser dan deze uit de ijzertijd. Bovendien is de aard van de sporen meer divers waarbij een beeld kan geschetst worden van de opbouw van een Romeins erf. De vele gebouwen, waarbij de hoofdgebouwen duidelijk centraal in één zone geconcentreerd zijn, wijzen op een strakke functionele indeling. Te vermelden is de terugkerende vondst van maal- of slijpstenen in paalkuilen van gebouwplattegronden of op opvallende plaatsen in greppels, waardoor een rituele depositie vermoed kan worden. Pollenonderzoek wijst op een halfopen landschap. In één van de werkputten te Kraainem - Haren werden drie paalkuilen aangetroffen gelegen op één lijn en met ongeveer dezelfde afmetingen. In de vulling werd Romeins handgevormd aardewerk getroffen. Mogelijk gaat het om resten van een gebouwplattegrond van het Alphen-Ekeren type 92.

Boecksteyns 2020. Jennes 2020. 90 Dyselinck & Van Hoecke 2020. 91 Dyselinck & Fredrick 2020. 92 Van Hoecke 2020a. 88 89

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 33 van 107

Te Puurs - Lichterstraat zijn in totaal 16 mogelijke plattegronden geregistreerd uit de metaaltijden en de vroeg-Romeinse periode (zie eerder) 93. In de overvloedige palenclusters werden enkel een eenschepige plattegrond, verschillende vier- en zesposten spijkers en een grotere (huis?)plattegrond herkend. Deze laatste zou dateren uit de Romeinse periode. Twee gebouwplattegronden (woonstalhuizen) met telkens een waterput vertegenwoordigen de vroeg-Romeinse periode (1ste eeuw n.Chr.) te Turnhout - Kasteelloop 94. Een derde waterput behoort misschien ook tot deze fase, net zoals een mogelijk wegtracé. Op de site Kluisbergen - Berchemstraat bevond zich een kringgreppel uit de bronstijd (zie eerder) 95, die op een gegeven moment hergraven is, mogelijk reeds gedurende de late ijzertijd (zie eerder). Deze continuïteit van funerair gebruik van de locatie heeft zich verdergezet gedurende de Romeinse periode. In de periode 60 - 120 n.Chr. werd ongeveer centraal in de grafheuvel een volwassen persoon begraven in een brandrestengraf met onverbrande bijgaven (fig. 5.18).

Fig. 5.18: Kluisbergen - Berchemstraat: Vaatwerk uit een brandrestengraf (© BAAC Vlaanderen bvba). Te Lokeren - Hoogstraat kwam een bewoningssite uit de midden-Romeinse periode aan het licht 96. Het gaat onder meer om vijf hoofdgebouwen met kruisvormig verband, waaronder twee met potstal. Een bouw- of verlatingsoffer in een van de gebouwen bevatte een wetsteen en een maalsteen. De dateringen tonen twee fasen: 2de - 3de eeuw, en 3de eeuw. Dateringen op een waterput wijzen mogelijk op een nog oudere, 1ste-eeuwse occupatie. Het gaat om een rurale nederzetting gericht op akkerbouw en veeteelt.

Claessens, Gyesbreghs & Bruggeman 2020. Claesen, Van Genechten, Verbeelen, Dirix, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020. 95 Backx 2020. 96 Van Nuffel, Genbrugge, Hoorne & De Kreyger 2020. 93 94

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Op een lijntracé te Opwijk - Kouterbaan-Langeveldstraat-Dorp ontbreken duidelijke Romeinse bewoningssporen, maar de grote hoeveelheid bouwmateriaal en aardewerk in de poelen is een mogelijke aanwijzing voor de aanwezigheid van een ontmantelde naburige villa 97. De vulling van de poelen bevatte aardewerk uit de midden-Romeinse tijd. Daarnaast werden brandrestengraven aangetroffen. Het vondstmateriaal dateerde de graven in de midden-Romeinse tijd. Op basis van natuurwetenschappelijk onderzoek ligt de datering van de brandrestengraven tussen de 1ste eeuw v.Chr. en de 1ste eeuw n.Chr., en die van een Romeinse kuil in de 2de of 3de eeuw n.Chr. Te Kortenberg - Hof van Sint-Elisabeth werden resten van een Romeinse agrarische site aangesneden 98. Eveneens te Kortenberg kwam langs de Tervuursesteenweg een tweede dergelijk site aan het licht, uit de 2de - vroege 3de eeuw 99. Een hoofdgebouw was eenbeukig met kruisvormige constructie. Artisanale activiteit wordt aangetoond door de aanwezigheid van vrij veel metaalslakken. De site Tongeren - Achttiende Oogstwal-Elfde Novemberwal bracht belangrijke nieuwe informatie over de Romeinse stad aan het licht 100. De op de site aangetroffen sporen doorsneden een humus-horizont (fig. 5.19), waaruit vijf Avaucia-munten (vanaf 15 v.Chr) kwamen. Dit moet het loopniveau zijn geweest op het moment dat de stad werd gesticht, ongeveer 3,5 m gelegen onder het huidige loopvlak. In het noordelijke gedeelte van de site liep een noordwest-zuidoost georiënteerde greppel die ouder was dan alle andere aangetroffen sporen. Op basis van datering van houtskool in de greppel, en van de aanwezige vondsten, zou hij in de ontstaansfase van Tongeren kunnen thuishoren. Bij de meest uitzonderlijke sporen uit de latere bewoning horen een pottenbakkersoven en een aantal rituele deposities. Verder werd ook een restant van de middeleeuwse stadsomwalling aangetroffen. Op basis van het metselwerk zou het zelfs al om de Romeinse stadsmuur kunnen gaan, waarop dan de middeleeuwse stadsmuur werd gebouwd.

Fig. 5.19: Tongeren - Achttiende Oogstwal-Elfde Novemberwal: Bodemprofiel met ter hoogte van ‘3’ de pre- of vroeg-Romeinse horizont (© ARON bv).

Cleda 2020a. Claesen, Van Genechten, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020e. 99 Claesen, Van Genechten, Audenaert, Doucet & Bouckaert 2020. 100 De Winter & Reygel 2020a. 97 98

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 35 van 107

Meer informatie over Tongeren kwam van de site Tongeren - Eeuwfeestwal-Casino 101. De ontwikkeling van de bebouwing binnen het projectgebied, die zich als een luxueuze private stadswoning voordeed, sluit nauw aan bij eerdere opgravingen in de overige woonkwartieren van de Romeinse stad. Het vroeg-Romeinse loopvlak ontstond op een cultivatielaag waarin vroeg-Romeins aardewerk aangetroffen werd, sporadisch wat dakpanfragmenten en een bronzen Avaucia-muntje dat aan het eind van de 1ste eeuw v.Chr. tot het begin van de 1ste eeuw n.Chr. te dateren is. Net zoals bij eerder stadskernonderzoek werd vastgesteld, werd aan het einde van de 1ste eeuw of het begin van de 2de eeuw voor het eerst een steenbouw stadswoning opgericht. Een werfbegeleiding in de Sacramentstraat te Tongeren bracht sporen aan het licht uit het begin van de Romeinse stad en resten van houten en stenen bewoning uit de latere (Romeinse) perioden 102. Dit bodemarchief kon echter nauwelijks onderzocht worden. Algemeen kan worden opgemerkt dat de stratigrafie in dit gedeelte van Tongeren veel minder complex is dan richting het stadscentrum. Op de site Destelbergen - R4-Carpoolparking, waar zich een grafheuvel uit de bronstijd en een erf uit de vroege ijzertijd bevonden (zie eerder), zijn ook Romeinse sporen aangetroffen: een drietal grote kuilen en vermoedelijk enkele spijkers 103. De kuilen kunnen waarschijnlijk geïnterpreteerd worden als houtskoolmeilers. Een pollenmonster geeft aan dat de kuilen waarschijnlijk aan de rand van een gemengd eikenloofbos zijn gegraven. Langs de Vorselaarse baan te Grobbendonk documenteerde een kleine opgraving een waterput, een waterkuil en paalsporen uit de Romeinse tijd, sporen die aansluiten bij de vicus van de Steenberg 104. Op een terrein langs de Sint-Theresiastraat te Mol werden sporen opgetekend die wellicht alle behoren tot een ruraal Romeins site 105. Zeker twee bijgebouwtjes en fragmenten van twee potstallen werden herkend. Sporen uit de Romeinse tijd te Boortmeerbeek - Wespelaarsebaan-Genninckstraat vormden een plattegrond van een (bij)gebouwtje dat zich wellicht op de rand van een erf bevindt 106. Binnen het plangebied Bilzen-Bivelenhof 107 bevond zich in de Romeinse tijd een weg. Deze liep over de hoogste delen van het landschap en bestond uit twee bermgreppels met daartussen een onverhard wegdek. Op een afstand van ca. 6,5 m wordt de weg, dus het wegdek met bermgreppels, geflankeerd door parallel aan de weg gegraven greppels. Langs de Heirstraat te Maasmechelen werd eveneens een deel van een Romeinse weg aangesneden, meer bepaald het traject Tongeren-Nijmegen108.

Hoebreckx, Pauwels & Wesemael 2019. De Winter & Vanaenrode 2020. 103 Hazen 2020. 104 Bruggeman, Reyns & Van Buggenhout 2020. 105 Bouckaert & Claesen 2020b. 106 Claeys, van der Waa & Vanmontfort 2020. 107 Van Renswoude 2020. 108 Claesen, Van Genechten, Verbeelen, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020. 101 102

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Vroege middeleeuwen Te Oudenburg - Ettelgemsestraat 96 werden sporen aangetroffen uit de vroege middeleeuwen, specifiek de Merovingische periode 109. Het gaat hierbij onder meer om paalkuilen en standgreppels, alsook (afval)kuilen en een waterput. In de directe omgeving van de vindplaats was een graslandschap aanwezig. Mogelijk stroomde er een beekje door het grasland of was er een poeltje. Om het grasland heen was mogelijk een licht loofbos. Daarnaast werd ook een deel van een wegtracé aangetroffen. Het gaat om een weg die richting het Romeins castellum van Oudenburg liep. Op basis van aardewerk in de karrensporen blijkt dat de weg tot minstens de Karolingische periode of zelfs tot in de 11de eeuw in gebruik was. Langs de Provinciebaan te Staden leverde een opgraving een woonerf op uit de overgang van de Karolingische periode naar de volle middeleeuwen (omstreeks 800 - 1000), voornamelijk gedateerd op basis van radiokoolstof. Het aangetroffen vondstmateriaal en de gebouwtypologie sluiten hierbij aan. Het erf is opgebouwd uit een hoofdgebouw (13 op 10 m) met bijbouw 110. Te Wielsbeke - de Maurissenstraat kwamen sporen aan het licht van een vroegmiddeleeuws erf (ca. late 8ste - 10de eeuw), bestaande uit een bootvormig hoofdgebouw, vier vierposten bijgebouwen en een waterkuil 111 (fig. 5.20).

Fig. 5.20: Wielsbeke - de Maurissenstraat: Allesporenplan (© Acke & Bracke bvba).

De Ketelaere 2020b. Acke, Bracke, Van Quaethem & Wyns 2020. 111 Acke, Bracke, Fonteyn & Wyns 2020d. 109 110

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 37 van 107

Te Roeselare - Gitsestraat dateerden een aantal sporen uit de vroege middeleeuwen 112. Het terrein werd toen gebruikt als landbouwzone. Verschillende greppels vormden een gelijktijdig greppelsysteem, één daarvan waterde mogelijk af in een drenkpoel voor het vee. Tijdens de opgraving te Wevelgem - GUMO18 kon worden vastgesteld dat er zich een structuur, vermoedelijk een bijgebouw, uit de vroege middeleeuwen bevond 113. Gezien de kleine omvang van het terrein moet worden verondersteld dat andere delen van het erf, zoals hoofdgebouwen, andere bijgebouwen, waterhoudende structuren en eventuele erfomgrachtingen zich buiten het projectgebied zullen bevinden. Een opmerkelijke vondst zijn de resten van mispel, een fruitsoort die omstreeks de Karolingische periode in onze regio verschijnt.

Fig. 5.21: Deinze - Leernsesteenweg: Inhumatiegraf met lijkschaduw (© De Logi & Hoorne bv).

112 113

Belis & Siemons 2020. Lefere, Slabbinck & Polfliet 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Ondanks het ontbreken van duidelijke gebouwplattegronden, werd te Deinze - Leernsesteenweg voor de eerste keer in Bachte-Maria-Leerne een erf uit de vroege middeleeuwen opgegraven 114. Deze opgraving bevestigt de historische bronnen die spreken over het ontstaan van dit gehucht in de vroege middeleeuwen. In de regio vormt deze site ook een interessante aanvulling op reeds gekende vroegmiddeleeuwse nederzettingen vlakbij de latere kerken en dorpskernen, wat een indicatie kan zijn voor de eerste bewoningskernen van deze dorpen. Het sporenbestand omvat een behoorlijk aantal nederzettingssporen uit de late 7de eeuw tot de late 8ste eeuw, op de overgang van de Merovingische naar de Karolingische periode. Ondanks het ontbreken van duidelijke structuren, is er een mooi afgebakende zone aangetroffen waarbinnen verschillende kuilen, paalsporen, een voorraadkuil en een antropogene depressie lagen. Net ten zuiden van de afbakening werden twee waterputten aangetroffen (aangelegd na 600 en in de eerste helft van de 8ste eeuw). De aanleg van twee inhumatiegraven kan overeenkomen met de opgave van het erf (fig. 5.21). De economie van de nederzetting was gebaseerd op akkerbouw en veeteelt. Op de akkers werden rogge, haver, pluimgierst, tarwe en mogelijk gerst verbouwd. In een kemphof werd hennep verbouwd, waarschijnlijk voor de productie van vezels. Er zijn ook aanwijzingen voor intensief bewerkte stukken voedselrijke grond waar mogelijk tuinbouwgewassen werden geteeld. Het dierlijk botmateriaal bestaat hoofdzakelijk uit rund en varken en is afkomstig van de ‘rijkere’ delen van de dieren, wat kan wijzen op selectie en consumptie van hoogwaardig vlees. Te Zingem - Driesstraat werd een vroegmiddeleeuws graf met gesp (fig. 5.22) te midden van een cluster met oudere Romeinse brandrestengraven aangelegd115. Ook verspreid Merovingisch aardewerk in het onderzoeksgebied sluit aan bij verschillende waarnemingen van Merovingische nederzettingssporen in de regio, bijvoorbeeld Kerkhove, Kruishoutem en Semmerzake. Deze duiden op verspreide Merovingische bewoning in de zuidelijke leem- en zandleemstreek.

Fig. 5.22: Zingem - Driesstraat: Röntgenopnamen van de gordel uit het Merovingische graf (© BAAC Vlaanderen bvba). Te Lokeren - Hoogstraat werd een moeilijk leesbare structuur met standgreppels van een vroegmiddeleeuws type aangetroffen. Een erfafbakening, parallel aan het standgreppelgebouw, is wellicht gelijktijdig 116. Een deel van een vroegmiddeleeuws erf, daterend vanaf de late 7de tot de vroege 8ste eeuw (laatMerovingisch - vroeg-Karolingisch), werd opgegraven te Sint-Niklaas - Heimolenstraat 117. Het gaat om een fragment van een driebeukig hoofdgebouw, een waterput met houten bekisting en twee spijkers. De Kreyger & Hoorne 2020. Overmeire & Janssens 2020. 116 Van Nuffel, Genbrugge, Hoorne & De Kreyger 2020. 117 Van Neste & De Puydt 2020a. 114 115

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 39 van 107

Twee jongere sporen dateren in de Karolingische periode. Pollenanalyse toont een halfopen landschap met resten eiken- en beukenbos, grasland, heide, en akkers met rogge en andere granen. Dit site geeft nieuwe inzichten op de bewoningsgeschiedenis van het Waasland, waarbij de oudere visie dat het Koningsforeest (een uitgestrekt bosgebied) pas vanaf de 12de eeuw ontgonnen werd op initiatief van de graven van Vlaanderen, nog moeilijk houdbaar is. Binnen een vroegmiddeleeuwse site te Waasmunster - Frank Baurstraat118 kunnen twee fasen onderscheiden worden: een op de overgang van de Merovingische naar de Karolingische periode, en een op de overgang naar de volle middeleeuwen. Aan beide fasen kunnen gebouwplattegronden, waterkuilen en waterputten en andere kuilen toegewezen worden. Er zijn aanwijzingen voor ambachtelijke activiteiten in de vorm van metaalslakken en restanten van ovenwanden gevonden. Het pollenonderzoek toont een beeld van een vrij open landschap, met weinig bebossing en waarin grasland en heide belangrijke elementen waren. Op een terrein te Meise werden een geïsoleerde veldoven en een boomstamwaterput aangetroffen 119. Te Malle - Boexhout is een vroegmiddeleeuws erf aangesneden 120: twee kleine, driebeukige gebouwplattegronden met telkens vier gebinten en een waterput waarvan de constructie bestond uit twee helften van een uitgeholde boomstam. Te Turnhout - Kasteelloop zijn sporen aangetroffen uit de Karolingische periode 121: vijf gebouwen, in de 9de eeuw vervangen door twee gebouwen, minstens drie waterputten, en een geïsoleerd inhumatiegraf. Rond de 10de eeuw verdwijnt de bewoning. Te Tienen - Vissenaken-de Uilenboom is een variëteit aan sporen en structuren opgegraven: paalsporen, kuilen, grachten, greppels en natuurlijke sporen of windvallen 122. Enkele kuilen konden aan de hand van 14C-dateringen en het aanwezige aardewerk gedateerd worden op de overgang tussen de vroege en de volle middeleeuwen. Een bootvormig, noordoost-zuidwest georiënteerd hoofdgebouw komt uit dezelfde periode. Een opvallende vondst is een geïsoleerde paardenschedel. Te Rijkevorsel - Perenstraat werd een nederzettingsareaal onderzocht, waarvan twee spijkers, twee palenrijen, een kuil en een waterput in de Merovingische periode gedateerd worden 123. De waterput had een bekisting van een uitgeholde eikenstam waarvan het hout dendrochronologisch te dateren was in het begin van de 7de eeuw. Deze elementen worden aanzien als behorend tot één erf. Analyse van pollenstalen uit de waterput wijst op een open landschap met heidevelden, akkers en graslanden. Op de site Diepenbeek - Spoorstraat is één spoor vermoedelijk in de vroege middeleeuwen te situeren. In deze kuil werd karakteristiek handgevormd aardewerk met rode inclusies aangetroffen. Het spoor is interessant in het kader van de oudere sporen aangetroffen onder de Sint-Servaaskerk, op ca. 250 m ten zuiden van het onderzoeksgebied. Mogelijk gaat het hier om een vroegmiddeleeuwse kern, die stilaan ontdekt wordt 124. Op een onderzoeksgebied, ca. 800 m ten noordwesten van de historische kern van de stad Hasselt, werden sporen van off site landbouwactiviteiten uit de vroege middeleeuwen gevonden 125. Te Deinze - Karmstraat zijn meilers uit de vroege middeleeuwen aangetroffen 126.

Bruggeman & Reyns 2020. Lefere, Deryckere & Vanhecke 2020. 120 Smeets 2020. 121 Claesen, Van Genechten, Verbeelen, Dirix, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020. 122 Pepermans & Vanhoutte 2020. 123 Van Kerkhoven 2020. 124 Claesen, Van Genechten, Audenaert & Bouckaert 2020b. 125 Claesen, Van Genechten, Audenaert & Bouckaert 2020a. 126 Jennes 2020. 118 119

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Volle middeleeuwen Te Ardooie - Sprietstraat werd een woonerf aangetroffen uit de volle middeleeuwen, daterend tussen het eind van de 10de en de 12de eeuw. Het woonerf bestond uit een driebeukig hoofdgebouw, een greppelsysteem ter afbakening, en een waterkuil waar verschillende greppels op uitkwamen. Pollenonderzoek uitgevoerd op de waterkuil toont aan dat de omgeving bestond uit stukken loofbos, heidevelden en graanakkers 127. Vroegmiddeleeuwse bewoning langs de Provinciebaan te Staden (zie eerder) werd uitgebreid in de volle middeleeuwen 128. Omstreeks 1000 - 1200 werd een tweede hoofdgebouw opgericht dat merkelijk groter was (minimaal 21 bij 11 m) dan het vroegmiddeleeuwse, en waaraan een vierpalige spijker kan gekoppeld worden. In diezelfde periode was een waterkuil aanwezig. De bewaarde pollen laten zien dat het landschap nog vrij bebost was, met op de hogere drogere delen een gemengd eikenloofbos en op de lagere nattere zones elzenstruweel. Graslanden waren aanwezig in de lagere delen van het landschap, waarbij oevervegetatie langs greppels, grachten, beken of poelen voorkwam. Akkeronkruiden geven een indicatie op akkerbouw in de omgeving, hoewel slechts één graanpollen werd aangetroffen. Opmerkelijk is de vondst van een haardkuil met smeedslakken, die aantonen dat op het woonerf ijzer verwerkt werd tot objecten. Te Pittem - Paardestraat werd een erf aangetroffen uit de volle middeleeuwen, waarbij een hoofdgebouw (fig. 5.23), enkele bijgebouwen, een waterput, enkele kuilen en een vermoedelijke erfomsluiting werden vrijgelegd 129. De waterput bevond zich in een vrij bosrijke omgeving, vermoedelijk aan de rand van een bos. Er werden echter ook aanwijzingen gevonden voor begraasd en/of gehooid grasland.

Fig. 5.23: Pittem - Paardestraat: Overzichtsfoto van het mogelijke woongedeelte van Structuur 2 met aanduiding van de dragende palen (rode pijlen) en buitenste palenrijen (blauwe pijlen) (© Ruben Willaert bvba).

Boecksteyns 2020. Acke, Bracke, Van Quaethem & Wyns 2020. 129 Lefere, Polfliet & Slabbinck 2020b. 127 128

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 41 van 107

Sporen uit de volle middeleeuwen te Ruiselede - Poekestraat 130 vertegenwoordigen een compleet woonerf, met erfgreppel, en een woonhuis van een type dat tot nu toe enkel leek voor te komen te Oudenburg. Langs de Rijksweg te Wielsbeke kon een achttal paalsporen toegewezen worden aan een bootvormige, volmiddeleeuwse houtbouwstructuur 131. Naast dit gebouw werden verschillende grachten en greppels aangetroffen die mogelijk deel uitmaken van de erfafbakening en/of de erfindeling. Een (water)kuil maakte eveneens deel uit van dit complex. Te Roeselare - Gitsestraat wijzen sporen van een bijgebouw en enkele greppels op bewoning uit de volle middeleeuwen in de nabijheid van het plangebied 132. In deze periode was het gebied nog vrij dicht bebost, met gemengde eikenloofbossen. Daarnaast kwamen in de omgeving ook akkers en wat graslanden voor. Te Lokeren - Hoogstraat, waar ook sporen uit de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen werden gevonden (zie eerder), dateren twee hoofdgebouwen met palenkoppels in de lange wanden uit de 11de tot midden 12de eeuw (fig. 5.24). Een waterput bestaande uit een uitgeholde boomstam (eik), mest- of artisanale kuilen, en losse palen en kuilen horen bij deze occupatiefase 133.

Fig. 5.24: Lokeren - Hoogstraat: Sporen van erven uit de volle middeleeuwen (© De Logi & Hoorne bv).

Dyselinck 2020. Derweduwen 2020b. 132 Belis & Siemons 2020. 133 Van Nuffel, Genbrugge, Hoorne & De Kreyger 2020. 130 131

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Van een woonerf uit de volle middeleeuwen (11de - vroege 13de eeuw) te Zulte Kapellestraat restten nog enkele palenrijen, losse paalkuilen, greppels en grachten 134. Aan de Nederstenberg in Oosterzele (deelgemeente Balegem) is een deel van een nederzetting uit de volle middeleeuwen opgegraven 135. Op de site zijn voornamelijk bewoningssporen aangetroffen in lage densiteit. Het betreft een deel van een hoofdgebouw, een vierposten bijgebouw en mogelijk delen van een derde structuur. Te Melsele - Pauwstraat werd een restant van een volmiddeleeuws erf aangesneden 136. Dit bestond minstens uit één hoofdgebouw en een waterput (fig. 5.25). Deze kan op basis van het aardewerk en de datering van het hout geplaatst worden tussen de late 11de en de late 12de eeuw. Na deze gebruiksfase lijkt het projectgebied zijn woonfunctie te verliezen. Omstreeks de 15de, 16de eeuw werden waarschijnlijk de voor het Waasland typische bolle akkers aangelegd. De analyse van pollen en botanische macroresten illustreert de volmiddeleeuwse teelt van enkele gewassen maar ook de aanwezigheid van een bosrijk landschap. In de beekdalen rond de site, waren beweide graslanden aanwezig en op drogere gronden ook heide of heideschrale graslanden.

Fig. 5.25: Melsele - Pauwstraat: Waterput (© Erfpunt). Op een vindplaats uit de ijzertijd en de Romeinse periode, te Deinze - Meigem-Lange Akkerstraat (zie eerder), bevonden zich tevens bewoningssporen uit de volle middeleeuwen, zeker reeds uit de 11de eeuw 137. Het gaat om een erf met een driebeukig hoofdgebouw, een bijgebouw (vierposten spijker),

Acke, Bracke, Fonteyn & Wyns 2020a. Heynssens, Genbrugge, Van Nuffel & Hoorne 2020. 136 Van Neste & De Puydt 2020b. 137 Heynssens, Hoorne, Genbrugge & De Logi 2020. 134 135

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 43 van 107

een waterput met houten bekisting en een houtskoolmeiler. Plantenresten uit de waterput illustreren het grondgebruik in een open landschap langs de vallei van de oude Kale. Een bewoningsfase uit de volle middeleeuwen werd aangesneden langs de Lichtaartsesteenweg, aan de rand van de huidige dorpskern van Lille 138. Tenminste twee plattegronden werden herkend: een bootvormig en een eenschepig. Op een lijntracé te Opwijk - Kouterbaan-Langeveldstraat-Dorp omvatten de sporen uit de volle middeleeuwen onder meer een waterput (begin 11de eeuw), een hutkom en een haard139. Te Lubbeek - Tempelbeek dateren twee sites uit dezelfde periode 140. De sporen en structuren op de eerste vindplaats wijzen er op dat er ijzer werd geproduceerd. In de tweede zone werden diverse sporen aangetroffen. Buiten een greppel zijn enkele kleine opslagstructuurtjes aangetroffen, en ook een waterput. De datering van beide vindplaatsen moet gezocht worden tussen het einde van de 8ste en het derde kwart van de 10de eeuw na Chr. Te Bierbeek - Mevrouwkensveld werd in de 9de of 10de eeuw een omgreppeld erf ingericht met een gebouwstructuur, vermoedelijk een gebintenbouw 141. In een volgende fase werd dit erf heringericht met onder andere een groter, bootvormig huis (fig. 5.26). De volmiddeleeuwse bewoningsperiode lijkt een bijna continu karakter gehad te hebben, met diverse sporen: kuilen, hutkommen, bijgebouwen, hooibergen. Op basis van het aardewerk lijkt de site te zijn verlaten vóór de 12de eeuw.

Fig. 5.26: Bierbeek - Mevrouwkensveld: Deel van grondplan met bootvormig gebouw (© BAAC bvba).

Coremans 2020a. Cleda 2020a. 140 van Kampen 2020. 141 van Mousch 2020. 138 139

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Een occupatie uit de volle middeleeuwen te Sint-Katelijne-Waver - IJzerenveld omvatte gebouwplattegronden (een bootvormige huisplattegrond , een tweeschepig gebouw met een rij zware middenstaanders, en een vierposten spijker), en twee mogelijke waterputten of -kuilen 142. Een opgraving te Ravels - Basisschool De Kleine Wereld heeft bewoningssporen opgeleverd uit de volle middeleeuwen 143. Sterke verstoringen beperken het ruimtelijk zicht op de site. Plattegronden van gebouwen ontbreken maar wel werden een greppel (11de - eerste helft 12de eeuw), paalkuilen, een boomstamwaterput (jonger dan de paalkuilen) en greppels uit de overgang 12de - 13de eeuw aangetroffen. 14C-datering op het hout van de waterput geeft 1022 - 1155 n.Chr. als resultaat. De opgraving te Hooglede - Oude Rozebekestraat heeft sporen opgeleverd van een volmiddeleeuws erf 144. Enkel het hoofdgebouw en enkele greppels zijn aangetroffen. Het gebouw behoort typologisch tot de gekende plattegronden uit deze periode in deze streek. Het gaat om een plattegrond die vermoedelijk uit drie traveeën bestond, de basisopbouw van dit type. Er zijn geen uitbreidingsmodules zichtbaar, waardoor het sowieso om een kort exemplaar gaat. Hiervan wordt vermoed dat deze de oudere exemplaren van dit type vertegenwoordigen. Gezien de omgeving en de historische context betreft het hier vermoedelijk een ontginningshoeve, opgericht in de ontginningsgolf van de 11de eeuw die zeer sterk gold in deze regio. Een volmiddeleeuws gefaseerd boerenerf werd opgegraven te Hoogstraten - MinderhoutGemeentestraat 145. Vijftien gebouwplattegronden vertegenwoordigen zowel hoofdgebouwen als bijgebouwen. Vele tonen een bootvormige structuur. Drie fasen zijn te onderscheiden op basis van de typologie van de grondplannen. Vier waterputten bestaan alle uit uitgeholde boomstammen (van eik), waarvan er één een houten vloer had (fig. 5.27). Ecologisch onderzoek van een van de vullingen toont een zeer open landschap met hoge waarden voor cultuurgewassen (vooral rogge), grassen en onkruiden. Een aantal kuilen worden als mestkuil geïnterpreteerd; in andere zijn metaalslakken gevonden, in verband te brengen met artisanale activiteiten.

Fig. 5.27: Hoogstraten - Minderhout-Gemeentestraat: Boomstamput met houten vloer (© BAAC Vlaanderen bvba).

Claessens & Gyesbreghs 2020. Steenhoudt, Van Remoorter, van der Meer & van Waijjen 2020. 144 Schellens & Dyselinck 2020. 145 Schelkens, Swaelens, Janssens, van Remoorter, Dyselinck, Bakx, Stern & Pawelczak 2020. 142 143

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 45 van 107

Te Alken- Kouterman dateren paalkuilen, greppels, kuilen, en een waterput uit de volle middeleeuwen, meer bepaald de 12de eeuw. Waarschijnlijk horen ook enkele dierengraven tot deze periode. Het grootste deel van de paalkuilen behoort toe aan een drietal onvolledige gebouwstructuren. Botanisch onderzoek wijst op een vrij open landschap met grasland 146. Te Deinze - Karmstraat zijn greppelstructuren uit de volle middeleeuwen aangetroffen, maar geen indicaties voor bewoning. De plantenresten documenteren een ruraal landschap, met akkers en weiland 147. Later zal deze plek zich ontwikkelen tot een hoeve met walgracht (zie verder). Een spijker, twee bijgebouwen en een dubbele palenrij uit de volle middeleeuwen werden opgegraven te Destelbergen - Hooistraat 148. Te Haacht - Wilgen zijn sporen van een hoofdgebouw en een bijgebouw uit de volle middeleeuwen aangetroffen 149. De bewoning uit de volle middeleeuwen (ca. 11de - 12de eeuw) te Ham - Allerheiligenberg kende twee fasen waarbij er steeds een hoofdgebouw, een bijgebouw en een bijbehorende waterput aanwezig waren150. Te Overpelt - Kadijk werd de plattegrond van een bootvormig gebouw (type H2, ca. 1100 1175) onderzocht 151. De afwezigheid van een haard, het geringe aantal vondsten en het ontbreken van een waterput zijn argumenten die voor een identificatie als bijgebouw spreken. Op een onderzoeksgebied, ca. 800 m ten noordwesten van de historische kern van de stad Hasselt, werden sporen van off site landbouwactiviteiten uit de volle middeleeuwen gevonden 152. Langs de Heirstraat te Maasmechelen is een deel van de Romeinse weg Tongeren-Nijmegen aangesneden (zie eerder) 153. Langsheen en haaks op deze weg werd een gebouw aangetroffen dat op basis van het vondstmateriaal en de 14C-datering in de volle middeleeuwen te plaatsen is (tussen 1040 en 1170). Dit wijst er op dat de Romeinse weg nog lange tijd in het landschap zichtbaar was en wellicht nog in gebruik was tot in de middeleeuwen. Vindplaatsen uit de volle middeleeuwen komen ook in stedelijke context aan het licht. Ze bieden vaak een kijk op de vroegste groei van onze stedelijke agglomeraties. Aan de Lindendreef te Veurne zijn sporen ontdekt die gelinkt kunnen worden aan de ontwikkeling van de stadsverdediging van Veurne tussen de 11de en de 18de eeuw 154. Een eerste fase wordt tussen de 11de en de 12de eeuw gedateerd. Deze vroegste sporen van de ingebruikname van het terrein kunnen gekaderd worden in de uitbreiding van de stad in de 12de eeuw. Ze omvatten vullingslagen van een gracht die deze uitbreiding omsloot. Er is pollen aangetroffen van kweldervegetatie en kustplanten, wat wijst op een landschap nog onderhevig aan getijden. Daarnaast wijzen schimmelsporen en pollen van planten uit veengrond op de aanwezigheid van hoogveen. De omgeving zal voornamelijk bestaan hebben uit open grasland, en weinig bosrijk gebied. Op het perceel Markt 36 te Deinze kon de ontwikkeling van het prestedelijke Deinze gedocumenteerd worden155. De evolutie start met de aanwezigheid van een vroeg- tot volmiddeleeuwse akkerlaag, in gebruik in de loop van de late 9de, 10de en vroege 11de eeuw. Een eerste bebouwing van het terrein door een huis in vakwerkbouw, dateert eveneens uit de volle middeleeuwen.

Wesdorp 2020.147 Jennes 2020. Jennes 2020. 148 Hellinx 2020b. 149 ABO nv. 2020. 150 Bouckaert & Claesen 2020a. 151 Claesen, Van Genechten, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020b. 152 Claesen, Van Genechten, Audenaert & Bouckaert 2020a. 153 Claesen, Van Genechten, Verbeelen, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020. 154 Janssens & Verhaeghe 2020. 155 Vanholme, De Mulder & Ryssaert 2020. 146 147

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

In Aalst zijn bij opgravingen aan het Sint-Martensplein 156 sporen van een agrarische nederzetting aangetroffen, die de prestedelijke fase van de stad vertegenwoordigt. Uit deze periode komen eveneens vijf graven, wellicht te koppelen aan een 10de-eeuwse (Ottoonse?) kerk, die de opvolger moet zijn van een Karolingische steenbouw en de voorganger van de driebeukige Romaanse steenbouw, aangesneden door SOLVA in 1996. Extractiekuilen voor leem, uit de 12de - 13de eeuw, horen tot de stedelijke fase van Aalst en wijzen op intensieve woningbouw in de onmiddellijke omgeving. Er kan van uitgegaan worden dat de woningen in deze periode vakwerkhuizen zijn. Aangezien vakwerkhuizen op liggers nauwelijks sporen nalaten in de ondergrond, zijn de leemwinningskuilen vaak het enige, indirect bewijs voor bewoning in de onmiddellijke omgeving. De site Geraardsbergen - Hunnegem bevindt zich net ten westen van de oude nederzettingskern Hunnegem (oudste vermelding: 1081). Deze kern zou uiteindelijk deel worden van de stad Geraardsbergen, die zich vanaf het derde kwart van de 11de eeuw ontwikkelde vanop de Oudenbergheuvel, op de tegenoverliggende, oostelijke oever van de Dender. Binnen het projectgebied werden verschillende volmiddeleeuwse sporen, waaronder een gracht en kuilen, aangetroffen die dateren uit deze vroegste periode van stadsontwikkeling 157. Nabij het centrum van Aarschot illustreert een fragment van een brede, diepe gracht, mogelijk een aftakking van de Demer, het landgebruik vóór de inname door bewoning 158. Uit de opgraving te SintTruiden - Parochiezaal 159 kan geconcludeerd worden dat het terrein vermoedelijk over een korte periode (eind 12de -begin 13de eeuw) in gebruik geweest is voor activiteiten gelinkt aan de bouw van een middeleeuwse kerk. Eén spoor kan geïnterpreteerd worden als een (veld)oven (voor bakstenen?).

Fig. 5.28: Brugge - Blankenbergsesteenweg: Bijgebouw gebaseerd op poeren in een aanlegsleuf (mogelijk funderingen van een duiventoren) (© Monument Vandekerckhove nv).

De Gryse & Eggermont 2020a. Billemont & Gierts 2020b. 158 Beldé & Dirix 2020. 159 Claesen, Van Genechten, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020c. 156 157

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 47 van 107

Late middeleeuwen Langs de Blankenbergsesteenweg te Brugge zijn de resten van een laatmiddeleeuwse boerderij en erf onderzocht 160. Tijdens de tweede helft van de 13de eeuw werden waarschijnlijk de meeste erfgrachten uitgegraven en ontstond de kern van het erf, een leen gesticht vanuit de Abdij Ter Doest uit Lissewege. De aanwezigheid van een 14de-, 15de-eeuwse duiventoren onderstreept het belang van de toenmalige site (fig. 5.28). Pollenanalyse geeft aan dat het landschap reeds vóór de laatmiddeleeuwse exploitatie open was en in gebruik als akkerland. Tijdens de exploitatie neemt het aandeel van graanpollen toe maar blijven er aanwijzingen voor grasland, struweel en bosschages. Te Gistel - Kasteelstraat 4-16 kwamen restanten van drie grachten tevoorschijn, waarvan de jongste gedempt werd in de 14de eeuw 161. Er kon niet aangetoond worden dat de grachten deel uitmaakten van een grotere structuur maar er wordt vermoed dat ze in verband stonden met het kasteel van de heren van Gistel, opgericht in de tweede helft van de 13de eeuw. Het landschap rondom de site was aanvankelijk zeer open (graslanden in kweldergebied). Op de zandrug waren nog bosrestanten aanwezig, terwijl in de poldervlakte jonge houtbestanden voorkwamen. Een laatmiddeleeuws site met walgracht werd aangesneden te Diksmuide - Pluimstraat 162. Duidelijke gebouwstructuren ontbreken echter. De site met walgracht evolueerde in verschillende fasen waarbij vermoedelijk twee wooneilanden werden gebruikt. Rondom een van de wooneilanden is een cirkelvormige gracht zichtbaar waarin in een latere fase een vierkante gracht werd uitgegraven. De ontwikkeling kaderde in een periode waarin een vrij bosrijke omgeving ontgonnen werd, dit ten behoeve van graslanden die waarschijnlijk sterk werden geëxploiteerd (fig. 5.29).

Fig. 5.29: Diksmuide - Pluimstraat: Evolutie van de vegetatie doorheen de tijd (onder = ouder, boven = jonger) (© Ruben Willaert bvba & BIAX Consult).

Mestdagh 2020a. De Witte 2020. 162 Lefere, Polfliet & Slabbinck 2020a. 160 161

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Sporen uit de late middeleeuwen te Ieper - Rijselseweg 80 behoren tot de verdwenen SintMichielswijk, waarvan reeds grote delen opgegraven werden in de jaren ’90 163. Er werden ditmaal geen restanten van woningen aangetroffen. Het onderzochte gebied wordt dan ook beschouwd als een ambachtelijke zone aan de rand van de parochie. In een eerste fase vonden er weinig activiteiten plaats. Wel werd een vermoedelijke plattegrond van een staakmolen blootgelegd. Bij deze molen hoorde ook een tonwaterput. Aan het eind van de 13de eeuw werd de molen afgebroken en de waterput gedempt. Nadien werd de molen niet heropgebouwd, maar werden er op de plek allerhande vervuilende ambachtelijke activiteiten uitgevoerd. Hoewel de eigenlijke structuur niet werd aangetroffen, wijst een hoog aantal metaalslakken op een smeedoven op of vlakbij het plangebied. Ook kuilen met grote hoeveelheden verbrande leem kunnen mogelijk met de smeedoven in verband gebracht worden. Daarnaast werd er ook een vollerskuil blootgelegd. De resultaten van een opgraving te Poperinge - Duinkerkestraat omvatten drie grote grachten, een greppel, een waterkuil en een groot aantal afvalkuilen 164. De studie van het aardewerk leverde een datering in de late middeleeuwen (hoofdzakelijk de 14de eeuw) op. Uit de late middeleeuwen stamt de potstal en zijn afwateringsgreppel teruggevonden te Wervik - Hovenierstraat 165. De datering van deze context is voornamelijk gebeurd op basis van de talrijke vondsten uit de dempingsfase, aardewerk dat gedateerd kon worden in de 13de - 14de eeuw. De stichting van een volmiddeleeuwse ontginningshoeve te Hooglede - Oude Rozebekestraat (zie eerder) werd gevolgd door een langdurige occupatie 166 (fig. 5.30). Dit kan niet enkel afgelezen worden in het aardewerk met een datering tussen de 13de en 16de eeuw, maar ook uit de laatmiddeleeuwse greppels. Deze zijn in omvang veel groter dan de volmiddeleeuwse exemplaren en lijken zo ook aansluiting te zoeken met een omwald erf ten oosten van het plangebied. Pollenanalyse geeft een beeld van een geleidelijk inpalmen van onontgonnen gebieden. Het grote aandeel aan kapgerelateerde planten weerspiegelt de ‘woeste gronden’, waar ontbossing en brand de technieken waren om deze schrale gebieden om te zetten tot vruchtbare gronden.

Fig. 5.30: Hooglede - Oude Rozebekestraat: De resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de opgraving geplot op de Popp-kaart (© BAAC Vlaanderen- bvba).

Van den Notelaer 2020. Sadones 2020. 165 Dyselinck & Van Hoecke 2020. 166 Schellens & Dyselinck 2020. 163 164

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 49 van 107

Langs de Karmstraat te Deinze, in een regio waarin de ontginning blijkbaar slechts laat op gang kwam, verrees aan het eind van de 12de eeuw een site met walgracht, vermoedelijk een tweeledige structuur met opper- en neerhof. De site werd opgegeven aan het eind van de 14de of het begin van de 15de eeuw. Het landschap was vrij open met resten bos, heide en graanakkers 167. Eveneens te Deinze, in deelgemeente Petegem-aan-de-Leie, werd van een ander site met walgracht, gekend als Stokstormhoeve, een klein deel opgegraven 168. In oorsprong betreft het een tweeledige hoeve met opper- en neerhof gesticht in de 13de eeuw. De aangetroffen sporen en vondsten stammen uit het midden van de 14de eeuw en wijzen op een bedrijf gericht op zuivel- en vleesproductie. Uit de late middeleeuwen (1300 - 1450) dateren een drenkpoel, een brede, afbuigende gracht en enkele greppels, delen van een woonerf opgegraven te Zulte - Kapellestraat 169. Enkele vondsten, waaronder metaalslakken, wijzen op het bewerken van ijzer op of in de directe omgeving van de site. De pollenstalen uit de waterrijke sporen weerspiegelen een zeer open landschap met grasland en kleine bosjes. Op de schralere en drogere zandgronden stond vermoedelijk struikheide. Aan de Nederstenberg in Oosterzele (deelgemeente Balegem) werden een kuil en een poel uit de late middeleeuwen opgegraven 170. Ook het archeologisch onderzoek aan de Kerkbruggestraat te Evergem bracht sporen uit de late middeleeuwen aan het licht 171. Het gaat meer bepaald om grachten, greppels, een kuil en een poel, die op basis van het vondstmateriaal en stratigrafische relaties in de 14de -15de eeuw kunnen gedateerd worden. Hoewel geen gebouwplattegronden werden aangetroffen, wijst de relatief grote hoeveelheid vondstmateriaal op de nabijheid van een bewoningssite. Metaalslakken en een relatief grote hoeveelheid metalen objecten, hoofdzakelijk ijzeren nagels, wijzen op de productie of bewerking van metalen op of in de directe omgeving van de site. Binnen de opgravingszone werden echter geen ovens aangetroffen die met een dergelijke activiteit verband houden. Op een lijntracé te Opwijk - Kouterbaan-Langeveldstraat-Dorp dateerden enkele sporen uit de late middeleeuwen of een iets jongere periode 172. Het gaat om een aantal kuilen en poelen. Onder een van de poelen kwam een waterkuil voor, waarin houten spaken van een ingeklapte beschoeiing werden teruggevonden. Een vindplaats langs de Bankstraat, buiten de historische kern van Mechelen, toont hoe de plek pas in de late middeleeuwen ontgonnen werd 173. De oudste sporen wijzen op ontginningsactiviteiten van bos en heide in de 14de - 15de eeuw. Pas in de 15de - 16de eeuw tekenen zich sporen af van een woonerf met agrarische activiteiten (landbouw en veeteelt), zonder dat er echter gebouwstructuren zijn vastgesteld. Op de meerfasige site te Geel - Groenhuis werd de bewoning opgegeven in de late ijzertijd (zie eerder). Pas in de late middeleeuwen (of misschien iets eerder) werd het terrein opnieuw in gebruik genomen 174. Een drenkpoel, een gracht en een waterput zonder beschoeiing documenteren een agrarisch bedrijf. Pollenstalen tonen de landschapsevolutie en middeleeuwse cultuurname, met name een inkrimping van heidegebied en toename van grasland. Vanaf de 15de eeuw verliep de grondbewerking in kleine kaveltjes met perceelsgrachten, die snel plaats maakten voor grootschalige bewerking vanaf een houtwal, waarbij een homogeen akkerdek ontstond.

Jennes 2020. De Mulder & Vanholme 2019. 169 Acke, Bracke, Fonteyn & Wyns 2020a. 170 Heynssens, Genbrugge, Van Nuffel & Hoorne 2020. 171 Acke, Bracke, Fonteyn & Wyns 2020c. 172 Cleda 2020a. 173 Coremans 2020b. 174 De Beenhouwer & Arckens 2020. 167 168

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Op een onderzoeksgebied, ca. 800 m ten noordwesten van de historische kern van de stad Hasselt, werden sporen van off site landbouwactiviteiten uit de late middeleeuwen gevonden 175. Naast deze agrarische sites biedt het aangesneden laatmiddeleeuwse bodemarchief uiteraard ook informatie over de ontwikkeling van de Vlaamse steden. Aan de Lindendreef te Veurne zijn sporen ontdekt van de ontwikkeling van de stadsverdediging van Veurne tussen de 11de en de 18de eeuw 176. Een laatmiddeleeuwse heraanleg wordt tussen de 13de en de 14de eeuw gedateerd. In deze periode werd de volmiddeleeuwse gracht (zie eerder) aangepast en werd een extra gracht aangelegd, evenwijdig met de toenmalige zuidelijke uitvalsweg uit de stad. Pollenonderzoek gaf gelijkaardige conclusies als voor het volmiddeleeuwse monster (zie eerder). Opmerkelijke vondsten zijn twee deksels in baksteenwaar (13de eeuw) (fig. 5.31).

Fig. 5.31: Veurne - Lindendreef: Versierde deksels in baksteenwaar (13de-eeuws) (© BAAC Vlaanderen bvba). Dankzij de opgraving Ieper- Wieltjesgracht 177 kon bevestigd worden dat dit deel van de stad in de (tweede helft van de) 13de eeuw binnen de stadsversterking gebracht werd. Het drassige terrein werd in deze periode ca. 60 cm opgehoogd en bouwrijp gemaakt. Daarnaast kwam een groot aantal funderingen aan het licht, die in verband staan met het kloostercomplex van de minderbroeders (13de eeuw). Een fragmentarisch bewaarde stookplaats kan geïnterpreteerd worden als een klokoven. Bijzonder interessant is dat er een directe link is tussen het klooster van de minderbroeders en het aardewerkensemble dat in een ophogingslaag werd aangetroffen. Dit ensemble is te dateren in de late 14de eeuw - eerste helft 15de eeuw. Het bestaat bijna uitsluitend uit (schenk)kannen uit grijsbakkend, ongebruikt aardewerk. Eén recipiënt is echter als luxe waar te bestempelen. Het gaat om een uitzonderlijke vondst: een voorraadpot vervaardigd in zogenaamde fritware (fig. 5.32). Deze pot is vermoedelijk afkomstig uit Syrië. In laatmiddeleeuwse contexten in Vlaanderen en Nederland zijn slechts enkele voorbeelden van dergelijke potten gekend. Claesen, Van Genechten, Audenaert & Bouckaert 2020a. Janssens & Verhaeghe 2020. 177 De Gryse, Eggermont, van den Dorpel & Willaert 2020. 175 176

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 51 van 107

Fig. 5.32: Ieper Wieltjesgracht: Syrische pot (© FC Lama & Ruben Willaert bvba). Op het reeds vermelde perceel Markt 36 te Deinze (zie eerder) werd volmiddeleeuwse bebouwing in de loop van de late 12de en de 13de eeuw vervangen 178. Dat valt af te leiden uit de aanwezigheid van extractiekuilen, een ophoging van het terrein aan de straatzijde, en daar bovenop de ontwikkeling van vloerniveaus. Een werfbegeleiding in de Koningstraat te Gent leverde belangrijke informatie op over de morfologie van een laatmiddeleeuws steen en zijn latere aanpassingen 179. Verder zijn er resten die mogelijk voorafgaan aan de bouw aan het steen. Bouwwerken in het Gentse Sint-Elisabethbegijnhof lieten werfbegeleiding en een kleinschalige opgraving toe 180. Er werden sporen en vondsten aangetroffen die dateren vanaf de late middeleeuwen, de periode waarin het begijnhof werd opgericht. Nieuwe informatie over de ontstaansgeschiedenis van de site leverde dit echter niet op.

Vanholme, De Mulder & Ryssaert 2020. De Gryse & Eggermont 2020c. 180 Terryn & Vanoverbeke 2020. 178 179

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

In de Trapstraat te Zottegem werden bij een werfbegeleiding enkele sporen gevonden van de ontwikkeling van de oude bewoningskern van Zottegem, direct ten zuiden van de parochiekerk OnzeLieve-Vrouw Hemelvaart 181. Het gaat om een vermoedelijk 12de - 13de-eeuwse cultuurlaag (of colluviumpakket) en een zone met bewoningssporen die lijken te dateren tussen de 15de en de 17de eeuw. Tot de laatste groep horen een kelder waarvan één muur opgebouwd was met onregelmatig gevormde natuursteenbrokken en een bakstenen woning waarvan resten gevonden werden in de vorm van enkele (haard)vloeren. Op het perceel Kerkstraat 47 in de historische stadskern van Dendermonde werden resten van bebouwing aangetroffen die teruggaan tot de late middeleeuwen182. We zien in die oudste periode bebouwing die vooral gesitueerd is aan de straatzijde. Na verloop van tijd wordt de achterliggende open ruimte die aanvankelijk in gebruik was als tuinzone stelselmatig meer en meer ingenomen door andere constructies. De opgravingen op het Sint-Martensplein te Aalst tonen hoe de aan het eind van de volle middeleeuwen opgerichte vakwerkhuizen (met een onderbouw in baksteen) vervangen werden tijdens een grote heraanleg van dit stadsdeel, in de tweede helft van de 15de en het begin van de 16de eeuw. In deze periode verrezen imposante stadswoningen die uiteindelijk in de 19de eeuw werden afgebroken 183. Op de site Geraardsbergen - Hunnegem, een volmiddeleeuwse nederzettingskern die uiteindelijk deel zou worden van de stad Geraardsbergen (zie eerder), werden resten gevonden van de verstening van de stadsversterking vanaf de 14de eeuw: de stadsgracht en wal, en restanten van de historische stadsmuur 184. Op een voorheen als grasland gebruikt perceel verscheen nabij het centrum van Aarschot vanaf het midden van de 14de eeuw bewoning. Op een erf werd een houten waterput aangelegd die na zo’n halve eeuw vervangen werd door een natuurstenen exemplaar. Twee afvalkuilen illustreren de activiteiten van leerbewerkers in de buurt 185. Een werfbegeleiding greep plaats in de Antwerpse binnenstad, langs de Keizerstraat, een plek gelegen net buiten de 13de-eeuwse middeleeuwse vesten maar centraal binnen de 16de-eeuwse Spaanse omwalling. De oudste sporen dateren uit het begin van de late middeleeuwen (ca. 1300) en bestaan uit grote paalkuilen van een houten opslagplaats of schuur. Bodemanalyse en pollenonderzoek tonen een nog landelijke situatie. Aan het eind van de late middeleeuwen wordt deze structuur gesloopt en raakt het terrein bezaaid met consumptieafval 186. De site Antwerpen - Kronenburgstraat ligt ten zuiden van de historische stadskern, maar net binnen de 16de-eeuwse Spaanse omwalling. De bodemopbouw toont het agrarisch gebruik in de late middeleeuwen. Een kuil met laatmiddeleeuws aardewerk en twee bakstenen putten, die in onbruik moeten geraakt zijn rond 1550, waren de enige aanwezige structuren 187. Onderzoek in de Zakstraat te Mechelen documenteerde de evolutie van de Melaan 188, van een oorspronkelijk open, natuurlijke, meanderende zijrivier van de Dijle naar een vliet met houten Bradt 2020. Vervoort, Hellinx & Reyns 2020. 183 De Gryse & Eggermont 2020a. 184 Billemont & Gierts 2020b. 185 Beldé & Dirix 2020. 186 Beldé 2020b. 187 Beldé 2020a. 188 Coremans 2020c. 181 182

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 53 van 107

oeverbeschoeiingen (gedateerd vanaf het midden van de 12de eeuw) (fig. 5.33). Een houten watertrap verscheen na 1284-1285. De vliet werd vanaf het einde van de 13de - begin 14de eeuw ingedijkt met bakstenen en natuurstenen kademuren gefundeerd op houten palen. Het terrein langs de kademuren werd opgehoogd en bouwrijp gemaakt vanaf de 14de eeuw. Bebouwing in baksteen verscheen vanaf de 15de eeuw.

Fig. 5.33: Mechelen - Zakstraat: Houten beschoeiing van de Melaan (© All-Archeo bvba). Laatmiddeleeuwse sporen kwamen tevoorschijn aan de Kapucijnenvoer te Leuven189. Uit de 13de eeuw werden enkele ontginningskuilen en afvalkuilen met artisanaal afval aangetroffen. Uit deze periode dateert ook een ovenstructuur. In de profielen van één van de werkputten zijn ook restanten van lemen vloeren aangetroffen, die mogelijk tot de late middeleeuwen behoren. Op een terrein aan de Bonnefantenstraat in Hasselt getuigt een deel van een haard en een latere lemen vloer van bebouwing in de late middeleeuwen. Een nauwe datering kan niet worden gegeven. Er werden geen andere in situ restanten uit deze periode aangetroffen maar in de vulling van een latere kelder werd een dempingslaag opgegraven met aardewerk uit de 14de - 15de eeuw 190. Bij een werfbegeleiding te Beringen - Blijkstraat werden resten van de gracht rond de laatmiddeleeuwse stadsomwalling geregistreerd. De uitgraving van de gracht en het opwerpen van de omwalling vonden plaats nadat Beringen van de graaf van Loon in de 13de eeuw zijn vrijheid had gekregen191. Naar aanleiding van de heraanleg van nutsleidingen en wegenis op de Stationswal in Bree is van de gelegenheid gebruik gemaakt een profiel te registreren van de middeleeuwse stadsgracht 192. In Van Remoorter 2020a. Linten 2020b. 191 De Langhe, Vanaenrode & Wesemael 2020. 192 van de Konijnenburg, Wijnen, Hermans & Janssen 2018. 189 190

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

vergelijking met vroeger onderzoek kon geconstateerd worden dat de grachtprofielen rond de stad zeer verschillend waren. Gelet op de behoorlijk grote niveauverschillen tussen het hoogste en laagste punt van het stadscentrum kunnen de grachten geen aangesloten geheel geweest zijn en moeten ze eerder beschouwd worden als een complex van stilstaande waters, met elkaar verbonden door overlopen. Postmiddeleeuwse periode Onder de ‘postmiddeleeuwse periode’ worden de eeuwen na het einde van de 15de eeuw gegroepeerd, tot en met de recente tijd. Enkel de vondsten uit de twee wereldoorlogen worden in een apart hoofdstuk besproken (zie verder). In eerste instantie komt een aantal sites uit het buitengebied aan bod. Uit het bureauonderzoek voorafgaand aan de opgraving te Ieper - Rijselseweg 80 (zie eerder) werd duidelijk dat er ooit een windmolen op het terrein stond 193. Deze werd ten laatste in 1730 opgericht en in 1870 terug afgebroken. Restanten van deze Carotmolen werden tijdens de opgraving evenwel niet aangetroffen. Wel werd er een tonwaterput blootgelegd die vermoedelijk te relateren is aan de molen. Ook werd er een kleine kelder aangetroffen die wellicht tot het molenerf behoorde. Te Roeselare - Gitsestraat (zie eerder) is het plangebied tijdens de postmiddeleeuwse periode in gebruik als landbouwperceel, hiervan getuigen verschillende perceelsgreppels en een poel 194. Het landschap is nu open. Waar initieel nog wel wat bosschages voorkwamen, raakte het gebied uiteindelijk grotendeels ontbost. Het landschap bestond dan overwegend uit akkers en weilanden. Op het Kaaiplein te Zwijndrecht kon de evolutie van een kade nabij de Schelde-oever onderzocht worden195. De kade werd aangelegd aan het eind van de 18de eeuw (fig. 5.34) , in alluviale afzettingen van inundaties daterend vanaf de 16de eeuw. Fase 1 toont een kade en steiger uitgevoerd in lokaal loofhout; in fase 2 (vroege 19de eeuw) wordt hetzelfde materiaal gebruikt. In fase 1 en 2 is veel recuperatie van scheepshout op te merken. Fase 3 (1910/1911 tot 1930) is gekenmerkt door ijzeren verankeringen en is voornamelijk uitgevoerd met Amerikaans importhout. Fase 4 (1930 - nu) toont een betonnen kade. Onderzoek van kiezelwieren biedt voor de 16de eeuw een waardevol archief voor het nog natuurlijke estuarium van de Schelde, terwijl jongere stalen de invloed van de inpolderingen documenteren.

Van den Notelaer 2020. Belis & Siemons 2020. 195 Bruggeman, Van Buggenhout & Reyns 2020. 193 194

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 55 van 107

Fig. 5.34: Zwijndrecht - Kaaiplein: 18de-eeuwse kade (© All-Archeo bvba). Op een terrein te Ham - Allerheiligenberg vonden er in de 15de - 16de eeuw (kleinschalige) artisanale activiteiten plaats. De ambachtelijke zone bestond uit ondiepe ronde sporen die veel houtskool bevatten, en vlekken verbrand sediment die duiden op brandplaatsen of relicten van veldoventjes 196. Een vindplaats langs de Bankstraat, buiten de historische kern van Mechelen, werd in de late middeleeuwen ontgonnen, echter zonder bewijs voor bewoning (zie eerder) 197. In de periode van de 16de tot de 18de eeuw neemt een hoeve het terrein in, met twee bouwfasen. De site wordt in de 19de eeuw nog uitgebreid met een bijkomend boerderijgebouw met waterput. Te Retie - Hulse Akkers konden de archeologische sporen globaal in volgende categorieën opgedeeld worden: paalkuilen, greppels, een waterkuil(?), een plaggenput en overige kuilen. De meeste sporen dateren uit de postmiddeleeuwse periode 198. Van een postmiddeleeuwse potstal-boerderij te Retie - Meierend was het potstal-gedeelte bewaard, maar niet de woonzone 199. Het gaat om houtbouw met geleidelijke verstening (bakstenen poeren). Meerdere kuilen, paalkuilen van bijgebouwtjes, een palenrij en greppelsystemen zijn eveneens ouder dan de 19de eeuw. Drie plaggenwaterputten bevatten vondsten uit de 15de - 16de eeuw. Pollenonderzoek van deze structuren toont de verbouwing van rogge, boekweit, tuinboon of erwt,

Bouckaert & Claesen 2020a. Coremans 2020b. 198 Claesen, Van Genechten, Audenaert, Keersmaekers, Doucet & Bouckaert 2020d. 199 Jennes & Weekers‐Hendrikx 2020. 196 197

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

maar ook de aanwezigheid van graasweiden, heidegebied, bosschages van eik, berk, iep, linde, walnoot en hazelaar op droge locaties, en elzenstruwelen in natte delen van het landschap. Aan de Lindendreef te Veurne tonen sporen dat de stadsverdediging van Veurne (zie eerder) ook in de postmiddeleeuwse periode werd aangepast 200. In de 17de eeuw werd een eerste uitbreiding van de Bourgondische omwalling aangelegd ter hoogte van het plangebied. Deze bestond uit een dubbele gracht. Deze werd opnieuw gedempt vóór het einde van de 17de eeuw, in het kader van de aanleg van de Vauban-versterkingen. Een verdere aanpassing vindt plaats vanaf de 18de eeuw. Bij het archeologische onderzoek op de hoek van de Janseniusstraat en de Delaerestraat te Ieper werden muurresten blootgelegd, die afkomstig zijn van het bisschoppelijke paleis dat in de 17de eeuw op deze locatie werd opgetrokken201. Het gebouw werd na de verwoesting tijdens de Eerste Wereldoorlog niet meer heropgebouwd. Eveneens te Ieper, in de Kaaistraat, werd een monumentale muur aangetroffen 202. Gezien de aanzienlijke dimensies kan niet worden uitgesloten dat het om de zuidelijke muur van de verdwenen Sint-Niklaaskapel gaat. Een gedeeltelijk bewaarde bakstenen plattegrond te Kortrijk - Buda 203 kan op basis van het gebruikte bouwmateriaal, de positie van de structuur én de oriëntatie vrijwel zeker in verband gebracht worden met het 15de-eeuwse Schuttershof van de Sint-Jorisgilde. Resten van een langse muur vertegenwoordigen mogelijk de omheiningsmuur van het in 1668 opgerichte en tussen 1812 en 1819 afgebroken Kapucijnerklooster. Wellicht werd voor de fundering van de muur onder meer materiaal hergebruikt afkomstig van het voormalige Schuttershof. Op het reeds vermelde perceel Markt 36 te Deinze (zie eerder) verscheen in de periode van de late 16de - 17de eeuw een huis in baksteen204. Een 17de-eeuwse afvalkuil documenteert het dagelijks leven in dit pand. In een woning binnen het areaal van het vroegere Prinsenhof te Gent kwamen twee oudere vloerniveaus aan het licht 205. Naast de vloeren werden nog een handvol andere archeologische sporen aangetroffen: enkele funderingsmuren en een tweetal haardplaatsen. De reeds eerder aangehaalde werfbegeleiding in de Antwerpse binnenstad, langs de Keizerstraat 206, toont hoe het terrein aan het begin van de postmiddeleeuwse periode werd ingenomen door de huizen van de rijke burgerij, met hun overwelfde kelders, beerputten en afvalkuilen op het achtererf. De site kende daarna een continue geschiedenis van verbouwingen en verstoringen, tot vandaag. Het laatmiddeleeuws site van Antwerpen - Kronenburgstraat (zie eerder) 207 werd opgehoogd vanaf de tweede helft van de 16de eeuw, wat in verband is te brengen met de aanleg van de 16de-eeuwse Spaanse omwalling. Een groot aantal puinkuilen en twee bakstenen afvalputten zijn door deze ophogingslaag gegraven. Behalve een koertje in kasseien zijn er geen bewoningssporen, wat rijmt met de informatie op historische kaarten, die een tuinzone tonen. Dit wordt ook bewezen door het ecologisch onderzoek (pollen en macroresten). Artisanale productie kan mogelijk aangetoond worden op basis van het dierenbot, terwijl het ecologisch onderzoek ook wijst op het verven van textiel. Onderzoek in de Buizemontstraat en Molenstraat te Geraardsbergen bracht dempingspakketten van de vroegere stadsgracht aan het licht 208. Het aardewerk uit deze lagen toont dat de historische Janssens & Verhaeghe 2020. Terryn 2019. 202 Weyts & Vanhoutte 2020. 203 Pype, Coenaerts & Praet 2019. 204 Vanholme, De Mulder & Ryssaert 2020. 205 Vanoverbeke 2020. 206 Beldé 2020b. 207 Beldé 2020a. 208 Janssens & Van Speybroek 2020. 200 201

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 57 van 107

informatie die de demping omstreeks het einde van de 17de eeuw plaatst, correct is. In een van de pakketten werden tevens restanten van het wallichaam en de stadsmuur aangetroffen, een bewijs dat de stadsmuur (ten minste deels) op een zelfde moment werd afgebroken als de gracht gedempt werd. Op de site Geraardsbergen - Hunnegem werd een geïsoleerde begraving uit de postmiddeleeuwse periode aangetroffen. Dit individu bevond zich in een kist en was bedekt met een laagje textiel. Ondanks de geïsoleerde ligging kan de inhumatie vermoedelijk worden gelinkt aan het kerkhof van de priorij van Hunnegem 209. Op een laatmiddeleeuws site aan de Kapucijnenvoer te Leuven kwamen twee grote houten kuipen aan het licht, waarvan één op basis van dendrochronologie op het einde van de 16e eeuw kon gedateerd worden210. Deze kuipen zijn wellicht te relateren aan de aanwezigheid van een brouwerij in deze periode. Opgravingen naar aanleiding van rioleringswerken te Lier - Sint-Gummarusstraat brachten twee ophogingslagen met postmiddeleeuws materiaal aan het licht 211. Het gaat vooral om een mooi ensemble van aardewerkvondsten dat in verband staat met de lokale stedelijke burgerij. Onderzoek te Bree - Meinestraat draagt bij tot de kennis van de geschiedenis en stadsontwikkeling van Bree 212. Ondanks recente verstoringen werden toch verschillende sporen uit de postmiddeleeuwse periode waargenomen. Het gaat om een structuur bestaande uit verschillende muren, vloeren en andere sporen, die vermoedelijk deel uitmaken van een boerderijerf met bijgebouw, daterend uit de 16de eeuw. Aardewerkscherven van misbaksels geven inzicht in lokale pottenbakkersproductie, zowel wat betreft technische aspecten als decoratievormen. De interpretatie van de site als stadsboerderij met voorzieningen om kleinvee te houden, geeft een blik op de woonvormen en welvaart die bestond binnen de stadswallen van Bree. Op een terrein aan de Bonnefantenstraat in Hasselt werden vijf kelders opgegraven die verband houden met het nu verdwenen Bonnefantenklooster. Drie van de kelders worden geassocieerd met de vroegste fase van het klooster in het midden van de 17e eeuw213. Te Roeselare - Gitsestraat (zie eerder) werden in een postmiddeleeuws landbouwgebied sporen aangetroffen van een militair kampement uit de 18de eeuw 214. Enkele haardkuilen en kampvuren kunnen waarschijnlijk gerelateerd worden aan de Spaanse of Oostenrijkse Successieoorlog. Te Herent - Molenveld lijkt een haardkuil uit de nieuwe tijd te dateren215. Mogelijk is de structuur te relateren aan het 17de-eeuwse militaire kamp dat zich op deze locatie bevond. Een paar metaaldetectievondsten, namelijk een lanspunt en massieve koperen blokken houden mogelijk ook verband met dit kampement.

Billemont & Gierts 2020b. Van Remoorter 2020a. 211 Van Liefferinge 2020. 212 Yperman & Dingens 2020. 213 Linten 2020b. 214 Belis & Siemons 2020. 215 Cleda 2020b. 209 210

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Wereldoorlogen I en II Een zone binnen het opgravingsareaal te Diksmuide - Pluimstraat leverde veel sporen op uit WO I 216. Over 43 m kon een Duitse loopgraaf gevolgd worden. Er waren een aantal vuurbaaien zichtbaar en er kon worden vastgesteld dat de loopgraaf oorspronkelijk uit schuttersputjes bestond die later met elkaar zijn verbonden. Nog in deze zone werd een afvalkuil en een uitgewerkte bomput uit WO I aangetroffen. De opgraving te Ieper - Rijselseweg 80 (zie eerder) leverde ook sporen op uit WO I 217. Enkele restanten van artilleriegeschut konden geïdentificeerd worden als van Duitse oorsprong. Daarnaast bevatte het terrein verschillende kleinere militaria zoals kogels, uniformknoopjes, en veldflessen. Deze konden toegeschreven worden aan de geallieerde troepen, voornamelijk de Franse en Duitse. Een viertal afvalkuilen uit WO I zijn wellicht in verband te brengen met de aanwezigheid van Duitse barakken in de onmiddellijke nabijheid van de site te Wervik - Geluwe-Guido Gezellestraat218 (fig. 5.35). Eveneens te Wervik, langs de Hellestraat, werden enkele loopgraafsegmenten uit WO I aangetroffen, en paalkuilen die vermoedelijk dienden om prikkeldraad te plaatsen 219. Te Roeselare Gitsestraat werd een munitiekuil uit WO I opgegraven220.

Fig. 5.35: Wervik - Geluwe-Guido Gezellestraat: Ensemble van glaswerk uit de Duitse barakken (© ABO nv). Een Belgische loopgraaf, aangelegd door het 11de Linieregiment in augustus 1914, kwam aan het licht te Willebroek - Molenweg221 (fig. 5.36). Er waren geen sporen van houten wandversteviging of vloeren; het gaat dan ook om een voorbeeld van de vroege loopgreppels met eenvoudige borstwering van opgeworpen grond.

Lefere, Polfliet & Slabbinck 2020a. Van den Notelaer 2020. 218 Coenaerts, Nijssen & Pype 2020. 219 De Ketelaere 2020c. 220 Belis & Siemons 2020. 221 Pype, Coenaerts, Van den Haute & De Hooghe 2020. 216 217

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 59 van 107

Fig. 5.36: Willebroek - Molenweg: Zicht op het oostelijke deel van de Belgische loopgraaf (© ABO nv). Te Puurs - Lichterstraat zijn twee paalsporengordels opgetekend die een segment vormen van een verdedigingsgordel uit WO I 222. Voor de gordel tekende zich een wirwar van kleine paalsporen af die in verband te brengen zijn met een prikkeldraadversperring en ervoor gelegen, zogenaamde wolfskuilen. Achter de sporen van de verdediging zijn sporen van loopgraven geregistreerd.

Fig. 5.37: Albertplein te Knokke-Heist: Antitankgracht uit WO II (© GATE bvba).

222

Claessens, Gyesbreghs & Bruggeman 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Op het Albertplein te Knokke-Heist werden de goed bewaarde restanten van een antitankgracht uit WO II aangetroffen223 (fig. 5.37). Deze was aangelegd in 1944 als onderdeel van de Atlantikwall. De muren van de structuur waren versterkt met bakstenen. Op 2 augustus 1945 was de gracht alweer gedempt. Bij opgraving te Hechtel-Eksel - Peerderbaan 17-19 werden sporen geregistreerd van verdedigingsstructuren uit WO II 224. De slag om Hechtel begon op 6 september 1944 en eindigde in het voordeel van de geallieerden op 12 september 1944. Zonder noemenswaardig resultaat Een werfbegeleiding te Oostende - Oosterkwartier heeft geen kennisvermeerdering opgeleverd voor het onderzoeksgebied 225. Het vermoeden dat er nog resten van de Duitse snelbootbasis uit WO II aanwezig konden zijn, bleek niet te kloppen. Bij een opgraving op de locatie Hof ten IJzer te Lo-Reninge werden geen archeologische sporen of vondsten opgemerkt 226. Sporen geregistreerd tijdens het vooronderzoek te Zedelgem - Torhoutsesteenweg bleken een natuurlijke oorsprong te hebben en moeten als windvallen worden geïnterpreteerd227. De archeologische site langs de Overleiestraat te Kortrijk leverde slechts één archeologisch spoor op, uit de eerste helft van de 20ste eeuw 228. Bij de archeologische werfbegeleiding van de sloop van gebouwen in de historische stadskern van Ronse (Bruul-Beekstraat) lag de nadruk voornamelijk op de uitbraak van de kelders. Er werden enkel vrij recente sporen aangetroffen 229. Een werfbegeleiding van rioolaanleg in het Marollenstraatje te Waasmunster leverde slechts een grachtsegment uit de 18de eeuw op 230. Een werfbegeleiding in de Antwerpse binnenstad (Korte Nieuwstraat 18-20-22), naar aanleiding van verbouwingen aan de Sint-Annakapel en het Sint-Annagodshuis, verliep in moeilijke omstandigheden en leverde geen sporen of vondsten op 231. Een archeologische begeleiding tijdens verbouwingswerken te Mechelen - Augustijnenstraat 72 leverde eveneens niets op 232. Hetzelfde gold voor werfbegeleidingen te Beerse - Vaartstraat 233 en te Borsbeek - Schanslaan 234. Een werfbegeleiding in de Ganzenstraat te Brugge bracht enkel recente sporen aan het licht en geen resten van het Dominicanenklooster, dat zich in de onmiddellijke omgeving van het onderzoeksgebied situeert 235. Een onderzoek te Gooik - Bruneaustraat 15, in de beschermde site ‘vicus Kester’, leverde enkel resten van recente datum op 236. Een opgraving aan de Oudeweg te Bocholt 237 werd uitgevoerd zonder vooronderzoek aangezien het terrein grenst aan een Romeinse site die enkele jaren ervoor werd opgegraven. De nieuwe opgravingen Laloo, Deconynck & Vergauwe 2020. Steenhoudt, Dyselinck & Bakx 2020. 225 Coenaerts & Pype 2020. 226 Van Esbroeck & De Brant 2020. 227 Pype, Coenaerts, Jansen & D’Hooghe 2020. 228 Galloo 2020. 229 Savels & Pede 2020. 230 Van Remoorter 2020b. 231 Acke, Bracke, Fonteyn & Wyns 2020b. 232 Van den Notelaer & Thomson 2020. 233 Heirbaut & Dockx 2019. 234 Jennes & Verrijckt 2020. 235 De Gryse & Eggermont 2020b. 236 van de Konijnenburg & Janssen 2019. 237 Van den Bruel & Van Roy 2020. 223 224

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 61 van 107

bracht echter geen Romeinse sporen aan het licht, net zomin als relevante resten uit andere perioden. Bij opgravingen voorafgaand aan wegeniswerken te Oud-Heverlee - Winkelveld werd slechts één spoor aangetroffen: een greppel uit de nieuwste tijden 238. Een archeologische ingreep op de terreinen van de Abdij van Herkenrode (Hasselt) leverde enkel vrij recente sporen op, die alle terug te brengen zijn op reeds gekende historische gegevens 239. Bij onderzoek te Heers - Donkerstraat werden geen sporen of vondsten aangetroffen 240. Een beperkte opgraving te Willebroek - Molenweg bracht een grotendeels verstoord bodemarchief aan het licht en enkele recente sporen241. Hoewel tijdens het proefsleuvenonderzoek te Zoersel - Heimeulenweg meerdere sporen als daterend uit de metaaltijden werden geïnterpreteerd, bleken deze tijdens de vlakdekkende opgraving van natuurlijke oorsprong te zijn 242. De opgraving werd in samenspraak met de consulent voortijdig afgebroken. Archeologische begeleiding van een sloop te Herentals - Augustijnenlaan gaf aan dat het projectgebied volledig verstoord is tot in de moederbodem 243. Binnen een projectgebied te Herk-deStad - Trompetweg vond een werfbegeleiding plaats in het kader van rioleringswerken 244. Daarbij werd onder de huidige weg enkel een ouder tracé aangetroffen in de vorm van een holle weg. Aan de Sint-Lambertusstraat te Hoeselt werd het uitgraven van een bufferbekken archeologisch begeleid 245. Jammer genoeg werd het relevante archeologische vlak nooit blootgelegd. Bij een onderzoek te Wange - Kiezelweg werd één, niet te dateren spoor aangetroffen 246. Een bijzonder project greep plaats te Mortsel - Sportlandschap, waar bij werken op een gekende archeologische site uit de vroeg- tot laat-Romeinse periode ‘behoud in situ’ als maatregel werd opgelegd. Een werfbegeleiding verzekerde dat geen archeologische waarden beschadigd werden 247. Te Tongeren Kolmont-Burchtstraat werden geen archeologische sporen of vondsten waargenomen 248. Onderzoek te Pelt - Leopoldlaan 44-52 - De Koel wees enkel op een gebruik van het plangebied tijdens de 19de en 20ste eeuw 249. Waar een andere werfbegeleiding in de Sacramentstraat te Tongeren nog Romeinse sporen aan het licht bracht (zie eerder), was dat voor een tweede niet het geval 250. Bij alweer een andere werfbegeleiding in het kader van de herinrichting van het park Tongeren - Motten werden enkel muurfragmenten aangetroffen die behoren tot het gekende tracé van de 15de- tot 16de-eeuwse stadsmuur 251. Gezien de geringe omvang van de interventies blijft het echter onduidelijk of de fragmenten behoren tot de muur, een toren of een eventuele aanbouw.

Van Mierlo, Van der Veken, Huizer & Verduin 2020. Yperman 2020. 240 Reygel 2020. 241 Coenaerts, Pype & Praet 2020. 242 De Raymaeker & Van Roy 2020. 243 Heirbaut & Hagen 2020. 244 Hoebreckx & Driesen 2020. 245 Vander Ginst & Van Roy 2020a. 246 Augustin & Driesen 2020. 247 Van Roy & De Raymaeker 2020. 248 Kaszas 2020. 249 Mestdagh 2020b. 250 Vanaenrode & De Winter 2020. 251 Reygel & Pauwels 2020. 238 239

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

5.1.2 Wetenschappelijke vraagstelling In 2020 zijn dertig eindverslagen in het archeologieportaal opgeladen, die thuishoren in het kader van onderzoek met wetenschappelijke vraagstelling. De redenen waarom zij hierin terechtkomen zijn divers: vanwege de locatie in een bescherming (archeologische site, landschap, bouwkundig erfgoed, stads- en dorpsgezicht), om onderzoek te kunnen uitvoeren vóór de bouwheer een omgevingsvergunning heeft bekomen, uit interesse in het wetenschappelijk onderzoek van een nietbedreigde site, enz. Tien dossiers werden door de indieners als vooronderzoek omschreven. Via doorgedreven historisch onderzoek kwam een team van privé-onderzoekers en onderzoekers van het Australische leger op het spoor van een grote groep vermiste Australische soldaten. Na de Slag om Mesen-Wijtschate werden tussen 6 en 13 juni 1917 minstens 83 soldaten van het 45th battalion (Australian Army) begraven op een locatie net buiten Mesen, nu gekend als Heuvelland - Hun's Walk. Hiervan werd nota genomen door Lt. James Dewar, burial officer van de 4th Division (Australian Army). De trench map coördinaat 28 S.W. 4.0 33. D. 85. 10, door hem genoteerd als de plek van begraving, vormde het uitgangspunt van dit onderzoek. Geofysisch onderzoek door de universiteiten van Gent en Cranfield (UK) (fig. 5.38) wees aan dat er zich op deze plek inderdaad een grote anomalie bevond. Het archeologisch vooronderzoek met het oog op de lokalisatie van het (massa)graf was echter negatief 252. Het onderzoek leverde wel kennis op over een site uit de Romeinse periode nabij het onderzoeksgebied. Het aangetroffen aardewerk dateert uit de 1ste helft van de 2de eeuw. Gezien de aard van de sporen (een kuil, greppels en een brandrestengraf) kan vermoed worden dat een grotere site zich in de directe omgeving van het onderzoeksgebied bevindt.

Fig. 5.38: Heuvelland - Hun’s Walk: Projectgebied met resultaten van het geofysisch onderzoek van UGent en de University of Cranfield (© Ruben Willaert bvba).

252

Verdegem & Heyvaert 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 63 van 107

Aan de hand van grondradar-detectie konden op het kasteeldomein van Berlare diverse afwijkende, potentiële archeologische structuren en sporen worden aangeduid en afgebakend, vooral in de centrale zones tussen het kasteel en de bijgebouwen 253. Een aantal van deze zones werd verder verkend met inspectieputten. In deze putten zijn echter geen sporen of vondsten aangetroffen, die gelinkt kunnen worden aan een oudere fase dan het huidige kasteel. Het aangetroffen aardewerk wijst op een ruime datering in de nieuwe tijd (1500 - 1800). Het te Maldegem uitgevoerd proefputonderzoek kadert in de verdere ontwikkeling van het beschermde Oud Stadhuis en Oud Schepenhuis 254. Het onderzoek toont aan dat de archeologische sporen zeer goed bewaard zijn over de gehele zone. Enerzijds werd een ruim spectrum aan bewoningssporen en anderzijds de afbakening van het kerkhofareaal met 18 in situ inhumaties aangetroffen. Een grote kuil kon op basis van de morfologie en de vondsten in de Romeinse periode gedateerd worden. Verkennend booronderzoek en proefsleuven leverden op de site Evergem - Delori geen relevante sporen op 255. Ten noordoosten van de zogenaamde Motte van Munte (Merelbeke - Torrekensstraat) werden bij een proefsleuvenonderzoek enkele paalkuilen en een greppel uit de middeleeuwen aangetroffen 256. Een proefputtenonderzoek in het O.L.V.-Hospitaal te Oudenaarde toonde aan dat er goed bewaarde archeologische relicten op geringe diepte aanwezig zijn 257. Het gaat om vloeren en mogelijk ook muurresten die een oudere gebruiksfase en organisatie van het hospitaal reflecteren. Bij onderzoek dat kadert in de opwaardering van het Abdijpark te Geraardsbergen brachten twee proefsleuven verschillende resten van de Sint-Adriaansabdij aan het licht 258. Het gaat voornamelijk om (delen van) funderingen en uitbraaksporen van de Sint-Lucas-abdijkerk. Bij vooronderzoek in het kader van restauratiewerken op de site Tervuren - Hertogelijk Paleis werden in acht van de tien werkputten resten aangetroffen waarvan uitgegaan wordt dat ze tot de voormalige omwalling behoren. De bewaringswijze en diepte waarop deze resten aangetroffen werden, zijn divers259. Onderzoek te Tremelo - Kapellestraat werd uitgevoerd in functie van een mogelijke bescherming naar aanleiding van uitzonderlijke metaaldetectievondsten (gouden sieraden uit het finaal-neolithicum of de vroege bronstijd). Het onderzoek leverde echter geen indicaties op voor de context van de metaaldetectievondsten, en wees dus niet op een beschermenswaardige site 260. Proefputtenonderzoek werd uitgevoerd in Beringen om in te schatten in welke zones bij de herinrichting van het centrum verder archeologisch onderzoek noodzakelijk is 261. De aangetroffen sporen zijn te relateren aan het vroegmoderne tot moderne stadsbeeld van Beringen en aan historisch gekende structuren. Twintig eindverslagen zijn het resultaat van opgravingen met wetenschappelijke vraagstelling. Bij een werfbegeleiding bij het ruimen van munitie op de locatie Koksijde - Hockeyveld werden 67 sporen aangetroffen waarvan het grootste deel bomkraters en (recente) grachtsegmenten betrof 262. Enkele kuilen en grachten konden in de late middeleeuwen tot en met de postmiddeleeuwse periode worden Dierckx 2020. Van Nuffel, Genbrugge & Hoorne 2020. 255 Cornelis, Pawełczak, Perdaen & Schellens 2020. 256 Verrijckt & Keersmaekers 2020. 257 De Graeve & De Maeyer 2020. 258 Pede, De Smet & Cherretté 2019. 259 Vander Ginst & Dupont 2020. 260 Willems, Claeys & Vanmontfort 2020. 261 Hoebreckx, Van de Staey & Wesemael 2020. 262 Defrancq 2020. 253 254

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

geplaatst. Op de losse vondst van een silex schrabber na, konden geen oudere activiteiten worden aangetoond. Onderzoek in de toren van de Sint-Niklaaskerk van Veurne leverde verschillende sporen op 263: loopniveaus en ophogingslagen die verband houden met het gebruik van de torenruimte, en sporen die verwijzen naar een klokkengietersatelier. Opvallend was de vondst van twee klokfragmenten in een ophogingslaag (fig. 5.39). Tijdens het verdiepen kwam ook een ronde klokkenmal aan het licht. Bij het verdiepen van een andere werkput werden nog acht mallen gevonden.

Fig. 5.39: Veurne - Sint-Niklaaskerk: Binnenzijde van klokfragment. De groeven zijn gemaakt bij het stemmen van de klok (© BAAC Vlaanderen bvba).

Fig. 5.40: Gent - Geeraard De Duivelsteen. Sfeerbeeld tijdens het onderzoek (© Hembyse bvba).

263

Billemont & Gierts 2020a.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 65 van 107

Een werfbegeleiding in het beschermde Geeraard De Duivelsteen in Gent liet toe sporen en structuren te documenteren die echter relatief weinig duidelijke elementen geven over de ontstaansgeschiedenis van het steen 264 (fig. 5.40). Bij een werfbegeleiding binnen het beschermde monument van de Norbertijnerabdij te Drongen 265 konden enkele middeleeuwse muurstructuren gedocumenteerd worden, waaronder waarschijnlijk de resten van de 15e-eeuwse prelaatswoning en een pad of voetwegel aan de Leie. Ook is er sprake van resten van menselijk botmateriaal die de kortstondige aanwezigheid van een begraafplaats aan de Leie bevestigen. Bij het archeologisch onderzoek rond het koor van de Sint-Martinuskerk te Aalst 266 werd een beperkt aantal archeologische sporen aangesneden, die alle in de postmiddeleeuwen te situeren zijn. Er konden geen resten van de huidige of oudere bouwfasen van de kerk herkend worden en er werden geen begravingen aangetroffen. Bij het archeologisch onderzoek in de Sint-Martinuskerk te Moorsel 267 werden enkele massieve funderingsmuren geregistreerd die hoogstwaarschijnlijk toe te schrijven zijn aan een voorloper van de huidige kerk. Het aantreffen voor het zuidwestelijke toegangsportaal van de restanten van een klokoven behoorde niet tot de verwachtingen (fig. 5.41).

Fig. 5.41: Moorsel - Sint-Martinuskerk: Resten van een klokoven (© Solva).

De Smaele & Pieters 2020b. De Smaele & Pieters 2020a. 266 Klinkenborg 2020. 267 Klinkenborg, De Kempeneer, Poulain & Cherretté 2020. 264 265

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Bij onderzoek in de Sint-Amanduskerk te Kluisbergen-Kwaremont 268 konden in de aangetroffen muurresten twee bouwfasen herkend worden: een bakstenen fase die op basis van het baksteenformaat (22 x 11 x 5 cm) niet vroeger dan de 16de en de 17de eeuw kan gedateerd worden, en een oudere bouwfase waarbij het toenmalige kerkgebouw opgebouwd was met brokken Doornikse kalksteen en lokale ijzerzandsteen. Deze fase is mogelijk gerelateerd aan de capella die volgens een oorkonde hier al in 1119 moet gestaan hebben. Er werden eveneens resten van 14 begravingen aangetroffen (fig. 5.42).

Fig. 5.42: Begravingen in de Sint-Amanduskerk te Kluisbergen-Kwaremont (© Monument Vandekerckhove nv). Tijdens een beperkte opgraving te Geraardsbergen - Hunnegem werden twee begravingen aangetroffen, als restanten van de begraafplaats omheen de nog bestaande kerk 269. Ze zijn te plaatsen tussen het begin van de 16de en het begin van de 19de eeuw. Bureauonderzoek toonde aan dat de O.L.V.-Hemelvaartkerk te Kaprijke in de 18de eeuw net ten oosten van de plek van de huidige kerk gelegen was 270. Bij de opgravingen werden inderdaad muurresten aangetroffen die gelinkt kunnen worden aan de voormalige kerk, van vóór 1787-1788. Ook de afwijkende locatie en oriëntatie van deze oude kerk konden worden bevestigd. Nog te Kaprijke, langs de Rysselhofstraat, werden ingrepen in het beschermde site met walgracht Rysselhof, gesticht in de 13de eeuw, door een opgraving voorafgegaan 271. In totaal zijn vijftien relevante sporen ontdekt, die - wanneer dateerbaar - in verband staan met het in oorsprong 18de-eeuws, maar nu te verbouwen boerenhuis.

Bradt & Weyts 2020. Janssens, Krug & Massagé 2020. 270 Terryn 2020. 271 Van Hoecke 2020b. 268 269

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 67 van 107

Bij de opvolging van werken aan de beschermde site van het Puthof te Leuven werd enkel de aanwezigheid van een oudere gracht geregistreerd, in het verlengde van, en blijkbaar iets smaller dan het nog aanwezige deel van een (tot vijver verbrede) gracht 272. Op de hoek van de Hasseltsestraat en Wolvenstraat, in het historische centrum van Diest, werd een werfbegeleiding uitgevoerd in de als monument beschermde apothekerswoning 273. Daarbij werden twee vloerniveaus, muurfunderingen, een schouw en een afvoerputje aangetroffen. De opgraving van de beschermde Strokapel te Herselt liet toe een aantal bouwfasen in de ontwikkeling van dit gebouw te documenteren274. Te Kampenhout - Witloofstraat werden geen archeologische sporen aangetroffen, behalve deze die verwijzen naar (sub)recente witloofteelt 275. Het archeologische onderzoek aan de Printhagendreef in Kortessem werd uitgevoerd naar aanleiding van een grootschalige renovatie- en herwaarderingscampagne binnen een beschermd monument en dorpsgezicht 276. Het kasteeldomein Printhagen vormde de kern van een heerlijkheid die kan opklimmen tot de 13de eeuw maar de onderzochte sporen bleven beperkt tot de 18de-eeuwse omgrachting en de brug over deze gracht. Te Puurs - Letterheide werd bewoning aangetroffen met datering ‘ijzertijd tot Romeinse periode’ 277: paalsporen, kuilen en greppels met een gering aantal vondsten (handgevormd aardewerk). De gebouwstructuren omvatten meestal spijkers (twaalf vierposten en drie zesposten), een hoofdgebouw (eenschepig, met wandgreppel), een eenschepige plattegrond met onduidelijke datering, en een fragment van een gebouw mogelijk van het Oss-Ussen-type.

Fig. 5.43: ‘Naedorst’ te Oud-Turnhout: Een van de waterputten opgebouwd uit plaggen, waarvan de basis rust op een karrenwiel (© Acke & Bracke bvba). Bij de sloop van de 17de-eeuwse (herberg)hoeve ‘Naedorst’ te Oud-Turnhout kon de ontwikkeling van de site tot in de 20ste eeuw worden gevolgd 278. Eind 16de - begin 17de eeuw werd een hoevegebouw Vander Ginst 2020. van der Waa & Claeys 2020. 274 Vander Ginst & Van Roy 2020b. 275 Moies, Peetermans & Brion 2020. 276 Linten 2020a. 277 Bruggeman, Reyns, Cooremans & Brion 2020. 278 Acke, Bracke, Bouckaert, Fonteyn & Wyns 2020. 272 273

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

opgetrokken, grotendeels in hout, met beperkt steengebruik voor vloeren en kelders. Een stal ligt in of nabij de woning en vier waterputten opgebouwd uit plaggen zijn aangelegd op het achtererf (fig. 5.43). De plaggen van de waterput lijken afkomstig uit een veenmosveen. Pas vanaf de 18de - 19de eeuw ontstaat een verstening van het hoevegebouw en is er ook een bakstenen waterput. De laat- en postmiddeleeuwse agrarische bewoning en bedrijfsvoering in de Kempen is tot op heden archeologisch relatief onbekend. De archeologische waarnemingen te Oud-Turnhout geven een goed beeld van de overgang van houtbouw naar steenbouw en het functionele gebruik van agrarische achtererven. Begeleiding van werken op het terrein van het vroegere Sint-Janshospitaal, te TienenGasthuismolenstraat, leverde geen relevante sporen op 279. Een ontwikkelingsgebied bevond zich aan de Vlasmarkt te Tongeren, binnen de vastgestelde archeologische zone ‘Historische stadskern van Tongeren’ 280. De opgraving leerde dat in deze zone van de stad geen prehistorie aanwezig is, noch sporen die met zekerheid gerelateerd kunnen worden aan de ontstaansfase van de Romeinse stad. In de Romeinse periode was hier wel de cardo maximus van de Romeinse stad aanwezig, een noordnoordwest-zuidzuidoost georiënteerde hoofdstraat met dubbel baanvak (fig. 5.44).

Fig. 5.44: Vlasmarkt te Tongeren: Kiezellaag van de cardo maximus (© ARON bv). Op de locatie Ieper - Meenseweg 556 werd de aanwezigheid vermoed van de resten van twee Britse tanks (Mark IV) uit WO I 281. De oorlogstuigen zijn zichtbaar op luchtfoto’s uit die tijd en geofysisch onderzoek scheen hun bewaring te bevestigen. Op een van de locaties werd een sterk gebombardeerde Duitse loopgraaf teruggevonden en konden van een tank minstens 277 fragmenten ingezameld worden met een totaal gewicht van 22,5 kg. Het is duidelijk dat ooit een put werd uitgegraven om de tank volledig te kunnen inzamelen als schroot. Op de tweede locatie werden meerdere anomalieën waargenomen bij het geofysisch onderzoek maar ook hier kon het spoor slechts gelinkt worden aan het ontmantelen van de tank.

Van Roy & Vander Ginst 2020. De Winter & Reygel 2020b. 281 Bracke, Benoot, Claesen, De Decker, Fonteyn, Saey & Stichelbaut 2020. 279 280

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 69 van 107

5.1.3 Toevalsvondsten Het derde kader waarbinnen eindverslagen tot stand komen, is dat van de toevalsvondsten. Deze leidden niet noodzakelijk steeds tot interventies van beperkte omvang; sommige situaties noodzaken een uitgebreid terreinonderzoek, en een lange studieperiode na de opgraving. Twee structuren uit WO I kwamen aan het licht in het centrum van Wijtschate 282. Een daarvan, de gebetonneerde toegangstrap van een ondergrondse schuilplaats, was zo’n 1,3 m ingegraven in de bodem. De tweede structuur betreft een geschutstelling, zo’n 0,9 m ingegraven. De oriëntatie van de constructies en de identificeerbare vondsten bevestigen een Duitse herkomst. Tijdens rioleringswerken in het bestaande wegtracé van de Ieperstraat in Wijtschate werd een houten tunnelconstructie doorbroken 283 (fig. 5.45). Het onderzoek wees uit dat het een Duitse tunnel betreft die het wegtracé kruiste. Vermoedelijk verschafte de constructie toegang tot een groter complex dat zich ten westen van de weg bevond. Het vondstenensemble is zeer beperkt en draagt weinig bij tot de interpretatie van de functie van de tunnel. De mix van Duits en Geallieerd materiaal is ook niet verwonderlijk daar het dorp tussen juni 1917 en september 1918 tot viermaal toe van zijde is gewisseld.

Fig. 5.45: Wijtschate - Ieperstraat: Zicht op de WO I-tunnel (© Onroerend Erfgoed). Bij de aanleg van een elektriciteitsleiding is begin 2017 in de Eekhofstraat te Ieper een gesneuvelde uit de ‘Groote Oorlog’ teruggevonden284. Het betreft een deel van het skelet, gevonden in een veldgraf, samen met een munthanger, enkele uniformonderdelen en een leren schoen. Ook al waren de vondstomstandigheden niet ideaal, is er toch maximaal resultaat. De vondsten geven aan dat het om Dewilde, Vanhoutte, Wyffels, Verdegem & Stichelbaut 2020. Verdegem & Vanhoutte 2020. 284 Dewilde, Vanhoutte, Wyffels, Quintelier, Van de Vijver & Verdegem 2020. 282 283

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

2de luitenant Eric Henderson gaat, die sneuvelde op de eerste dag van de Mijnenslag, op 7 juni 1917. Het fysisch-antropologisch onderzoek en uiteindelijk ook het DNA-onderzoek konden deze identificatie bevestigen. De grafkuil wijst erop dat de gesneuvelde door zijn kameraden voorlopig werd begraven, met de bedoeling hem later weg te halen van de frontlinie. Dit is echter nooit gelukt. In mei 2018, bijna 101 jaar na zijn overlijden, kon Eric Henderson met alle militaire eer worden herbegraven, in het bijzijn van zijn familie (fig. 5.46).

Fig. 5.46: Ieper - Eekhofstraat: Herbegraving van 2de luitenant Eric Henderson op het Commonwealth War Graves Commission Oak Dump Cemetry bij Ieper (© Onroerend Erfgoed).

Fig. 5.47: Zonnebeke - Nonnebossenstraat: Verrekijker aangetroffen bij een soldaat van het 2de Bataljon van het Royal Berkshire Regiment. Hij sneuvelde wellicht op 16 augustus 1917 (© Onroerend Erfgoed).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 71 van 107

De gesneuvelde WO I-soldaat die in 2018 tijdens wegeniswerken werd aangetroffen in de Nonnebossenstraat te Zonnebeke kan op basis van de vondstlocatie en zijn uitrusting geïdentificeerd worden als een Britse militair die diende bij het 2de Bataljon van het Royal Berkshire Regiment 285. Hij sneuvelde wellicht op 16 augustus 1917. De bijvondsten zijn overvloedig en bovendien van uitzonderlijke bewaring, zoals bv. de intact bewaarde bottines, een verrekijker in zijn houder (fig. 5.47), en jodiumampullen.

Fig. 5.48: Zonnebeke - ’s Graventafelstraat 16: Boekomslag van ‘Miscellaneous Writings 1883-1896’ door Mary Baker Eddy (© Onroerend Erfgoed). De vondst van een gesneuvelde uit WO I, op de locatie ’s Graventafelstraat 16 - kruispunt met de Osselstraat te Zonnebeke, bestond uit een onvolledig bewaard skelet en enkele bijvondsten286. Het betreft vooral onderdelen van het uniform. De knoop, gefabriceerd in Londen, met het insigne van de Princess Patricia’s Canadian Light Infantry, springt in het oog. Van een andere, Britse gesneuvelde, teruggevonden langs de ’s Graventafelstraat 7, was nog heel wat uitrusting aanwezig, bovendien in goede staat 287. Zeer persoonlijk zijn het goed bewaarde polshorloge en het religieuze boekje ‘Miscellaneous Writings 1883-1896’ door Mary Baker Eddy (1821-1910) (fig. 5.48). Een derde gesneuvelde, een Britse soldaat, werd gevonden aan de ’s Graventafelstraat 18a. Het uniform en de uitrusting van deze gesneuvelde zijn in grote mate reconstrueerbaar. Van belang zijn de twee metalen insignes die verwijzen naar de Rifle Brigade 288. In een bouwput op de locatie Blok 16 ‘Nieuw Zuid’ aan de Schelde-oever te Antwerpen werden restanten ontdekt van scheepshellingen van de Tweede Napoleontische scheepswerf die hier opgericht werd in 1809 289. Op de locatie Asse - Markt werd een relatief groot aantal sporen aangetroffen 290. Deze omvatten kuilen, (mogelijke) paalkuilen, enkele greppelrestanten en een walgracht. De sporen hebben relatief weinig vondstmateriaal opgeleverd waardoor een groot deel niet of slechts zeer breed gedateerd kan worden. De aanwezigheid van een walgracht, die vrijwel zeker een defensieve functie had, wijst op het belang van deze zone binnen het middeleeuwse Asse. Al zijn er geen vondsten in de vullingen aangetroffen ouder dan de late 13de - vroege 14de eeuw, kan de aanleg Wyffels, Verdegem, Vanhoutte & Van de Vijver 2020. Vanhoutte, Verdegem, Dewilde, Wyffels, Van de Vijver & Márquez-Grant 2020. 287 Vanhoutte, Verdegem, Dewilde, Wyffels, Van de Vijver & Márquez-Grant 2020. 288 Vanhoutte, Verdegem, Dewilde, Wyffels, Van de Vijver & Márquez-Grant 2020. 289 Meylemans, Vansweevelt, Cousserier & Haneca 2020. 290 Moens, De Groote, Lentacker, Deforce, Cooremans, Jansen & Van Kampen 2020. 285 286

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

van de gracht wat vroeger gesitueerd worden, waarschijnlijk reeds in de volle middeleeuwen. Wegens de nabije situering van de Sint-Martinuskerk betreft het waarschijnlijk een versterking die rond de oude kern is aangelegd. De opgave van de gracht is in de 14de eeuw te situeren. In de Sacramentskapel van de parochiekerk Sint-Jan Baptist en Evangelist, binnen de historische stadskern van Mechelen, stuitte men op een 16de-eeuwse grafkelder 291. Het gaat om een bakstenen constructie met tongewelf, met graffiti op het oostelijk uiteinde: 1518 (fig. 5.49).

Fig. 5.49: Mechelen - Sacramentskapel in de parochiekerk Sint-Jan Baptist en Evangelist: Oostelijk uiteinde van een 16de-eeuwse grafkelder met graffiti (© Onroerend Erfgoed). Te Boutersem kwamen muurresten en (sub)recente vondsten aan het licht, behorend tot een gebouwtje dat ten noordwesten van het kasteel stond 292.

291 292

Meylemans, Cousserier & Van Laecke 2020. Peetermans & Vynckier 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 73 van 107

5.1.4 Nota’s met eindafwerking In 2020 werden twaalf nota’s met eindafwerking ingediend. In zes gevallen wordt verslag gebracht van het onderzoek van houtskool uit meilers, gecombineerd met radiokoolstofdatering. Voor een site te Boortmeerbeek - Loobeekstraat 293 gebeurde dergelijk onderzoek op een Romeinse houtskoolrijke kuil (overwegend eik), mogelijk een brandrestengraf of houtskoolmeiler. Een ronde meiler te Gent - BaarleKloosterstraat 294 had een datering in de late ijzertijd of vroeg-Romeinse periode. Er werden hoofdzakelijk jonge stammen of grotere takken gebruikt voor de houtskoolproductie. Twee houtskoolmeilers te Herzele - Solderhout 295 bevatten een dominantie van eik en dateren respectievelijk in midden- of late ijzertijd en de Romeinse periode. De ronde vorm van de houtskoolbranderskuilen is minder gebruikelijk voor deze periodes. De omgeving van het onderzoeksgebied in de periode van de aanleg van de houtskoolmeilers bestond uit eikenbos met bijmenging van beuk, hazelaar en bomen uit de appel-subfamilie. Onderzoek te Kaprijke Windturbines-Eeklo-deelgebied 5 296 bracht twee Romeinse houtskoolmeilers aan het licht (100% eik). Een houtskoolmeiler uit de site Merchtem - Weyenberg 32 297 bestond ook voornamelijk uit eik maar dateert uit de 9de-10de eeuw. Anthracologisch onderzoek van drie houtskoolmeilers opgegraven te Scherpenheuvel - Zichem-Bekkevoort-Bergbos en Zichem-Weckxbos 298 toont opnieuw een dominantie van eik. Uit twee meilers werd houtskool gedateerd: de oudste is te situeren in de vroeg-Romeinse periode en de andere in de volle middeleeuwen (12de eeuw). Te Kluisbergen - Pontstraat 299 vertegenwoordigde een houtskoolrijke structuur geen meiler maar een geïsoleerd brandrestengraf. De mensenresten werden fysisch antropologisch onderzocht en een 14Cdatering plaatste het graf in de Romeinse tijd. De houtskool is een mix van beuk en eik. Op de site Aarschot - Paapbosstraat 300 kwam een veldoven met aangrenzende extractiekuil of stookruimte aan het licht, gebruikt bij het winnen van ijzererts uit ijzerzandsteen (of voor de productie van oker)? Een 14 C-datering wijst op de middenbronstijd. Dendrochronologische analyse en pollenonderzoek gebeurden op stalen afkomstig van de vulling van de stadsgracht en van een waterput te Lier Leopoldplein 20 301. De waterput is beschoeid met een eikenhouten ton, gedateerd in de 14de eeuw en gemaakt met hout uit de Eifel of de Ardennen. Het pollenonderzoek van de waterput toont aan dat de omgeving van het terrein in de tweede helft van de 14de eeuw tot de eerste helft van de 15de eeuw nog vrij bebost was. Daarnaast kwamen begraasde graslanden voor en zijn er aanwijzingen voor akkerbouw. In de postmiddeleeuwse tijd (stadsgracht) verminderde het aandeel bos stelselmatig tot er enkel nog bomen aanwezig lijken langs de gracht zelf, en langs akkerpercelen. Naar aanleiding van landschappelijk bodemonderzoek op een site bij Mechelen 302 werden twee 14Cdateringen op sedimentlagen uit de oude Dijle uitgevoerd. Beide liggen sterk uiteen: ijzertijd en neolithicum. Bij een onderzoek te Diest - Demervallei-Vinkenberg 303 werd een poging tot dendrodatering op een solitaire eikenhouten paal ondernomen, gevolgd door een 14C-datering. De uitkomst is postmiddeleeuws. Dat was ook het resultaat van een 14C-datering op een zaad van braam, uit de onderste vulling van een in onbruik geraakte visvijver te Oostkamp - Wingene-Bosbessendreef 304.

Acke, Bracke, Devroe, Wyns, Fonteyn, van Asch & van der Laan 2020. Heynssens & Hoorne 2020. 295 Reyns & Bruggeman 2020. 296 Beke 2020. 297 Verrijckt & Van Bavel 2020. 298 Claeys & Lange 2020. 299 Gierts 2020. 300 Acke, Bracke & Fonteyn 2020. 301 Coremans & Reyns 2020. 302 Philipsen & Velleman 2020. 303 Swaelens & Bakx 2020. 304 Laloo 2020. 293 294

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

5.2 KARAKTERISTIEKEN VAN DE KENNISWINST Omdat 2019 pas het eerste kalenderjaar was onder het Onroerenderfgoeddecreet waarin een betekenisvol aantal eindresultaten van archeologische projecten werd ingediend, kunnen karakteristieken van de kenniswinst uit 2020 enkel met dat voorgaande jaar vergeleken worden305. Dat geldt dus ook wanneer de verspreiding van uitgewerkte sites per archeologische periode wordt gekarteerd (fig. 5.50 tot en met 5.55). Het dient nog eens gezegd dat alle figuren in wat volgt gebaseerd zijn op de totale registratie van alle sporen, vondsten en analyses, per periode, hoe klein of groot het deel ook is dat ze van het archeologisch ensemble van een site uitmaken.

Fig. 5.50: Locaties met vondsten uit de steentijd waarover in 2020 werd gerapporteerd (n= 22).

Fig. 5.51: Locaties met vondsten uit de metaaltijden waarover in 2020 werd gerapporteerd (n= 50).

305

Alle gegevens voor 2019 komen uit Ervynck & Haneca 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 75 van 107

Fig. 5.52: Locaties met vondsten uit de Romeinse tijd waarover in 2020 werd gerapporteerd (n= 51).

Fig. 5.53: Locaties met vondsten uit de middeleeuwen waarover in 2020 werd gerapporteerd (n= 98).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 5.54: Locaties met vondsten uit de postmiddeleeuwse periode (n= 74) en nieuwste tijd (n= 48) waarover in 2020 werd gerapporteerd.

Fig. 5.55: Locaties waar sporen uit WO I en WO II werden gevonden (n = 29). In het algemeen weerspiegelen de verspreidingskaartjes de ondervertegenwoordiging van archeoregio’s zoals de duinen, de polders en de Maaskant. Verder valt binnen de (zand)leemstreek de lage densiteit aan vondsten op ten westen van Brussel (het Pajottenland), binnen de Kempen een zelfde fenomeen voor het centrale deel van Limburg en binnen de zandstreek een gering aantal sites in het noorden van de provincies West- en Oost-Vlaanderen. Deze trends komen overeen met wat voor 2019 werd vastgesteld, zij het dan op basis van een kleinere dataset. Ze zijn niet of slechts heel gedeeltelijk te verklaren door een gebrek aan vooronderzoek (zie verder, fig. 6.1).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 77 van 107

Fig. 5.56: Voorkomen van (dateerbare) vondsten, sporen en/of structuren aangetroffen tijdens het archeologisch onderzoek, gegroepeerd per (sub-)periode (volgens Slechten 2004). Figuur 5.56 toont de verdeling van de aan- of afwezigheid van sporen en vondsten per periode. Het dient aangestipt dat deze figuur soms (licht) afwijkende aantallen toont in vergelijking met de aantallen vermeld bij de spreidingskaartjes. Bij die laatste gaat het over unieke locaties/opgravingen, in figuur 5.56 over het aantal keer dat een periode werd aangevinkt. Op één locatie/opgraving kunnen bijvoorbeeld zowel vroeg- als midden-Romeinse vondsten of structuren aangetroffen worden. Deze locatie wordt bij de kaartjes slechts één maal weergegeven, in de grafieken worden beide periodes geteld. De onderlinge verhouding tussen de aantallen observaties uit de chronologische periodes ligt binnen de verwachtingen en komt ondanks een wat andere telwijze overeen met de observaties voor 2019. De problematiek rond het opsporen en documenteren van steentijdsites komt duidelijk naar voor, waarbij niet mag vergeten worden dat een aantal registraties gewoon losse vondsten voorstelt, aangetroffen buiten de context van een site. Het paleolithicum ontbreekt geheel. De afwezigheid van vondsten uit de laat-Romeinse tijd blijkt ook een constante te zijn, een kennishiaat dat trouwens doorloopt tot in de 6de eeuw n.Chr. Figuur 5.57 toont dezelfde gegevens als figuur 5.56 maar nu gegroepeerd per archeoregio. Voorlopig kunnen hieruit nog geen duidelijke conclusies worden getrokken.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 5.57: Verdeling van het aantal vindplaatsen gegroepeerd per archeoregio en periode.

Fig. 5.58: Aantal opgravingen waar natuurwetenschappelijke dateringstechnieken werden uitgevoerd op stalen en/of vondsten, gegroepeerd per (sub-)periode.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 79 van 107

Een overzicht van het toepassen van natuurwetenschappelijke dateringstechnieken (fig. 5.58) toont dat de radiokoolstofmethode ruim toepassing heeft gevonden in de Vlaamse archeologie. Een minder frequent aanwenden in de jongste perioden heeft louter te maken met het methodologisch gegeven dat radiokoolstofdateringen voor de periode na 1650 n.Chr. te weinig precisie hebben. Dendrochronologie wordt minder vaak toegepast maar dat heeft natuurlijk alles te maken met de kans om goed bewaard hout met voldoende groeiringen te vinden. Zoiets is in Vlaanderen vrijwel alleen mogelijk in waterverzadigde delen van het bodemarchief, zoals bij waterputten. Het aantal houten elementen dat per context wordt geanalyseerd ligt dikwijls wel laag, wat de kans op een geslaagde en betrouwbare dendrochronologische datering soms ondergraaft. OSL-datering (Optical Stimulated Luminescence) van sedimenten komt nauwelijks voor, mogelijk het gevolg van de nog relatieve onbekendheid van deze methode. Archeomagnetisme werd slecht één keer toegepast.

Fig. 5.59: Aantal vindplaatsen van prehistorisch materiaal, gegroepeerd per (sub-)periode. Wanneer een overzicht van de vermeldingen of de studies van de verschillende materiaalcategorieën wordt bekeken, blijkt voor het lithisch materiaal (‘stenen’ artefacten) dat vooral materiaal uit de steentijd aan bod komt, naast enkele vondsten uit de bronstijd (fig. 5.59). Bij het steentijdmateriaal zitten echter veel losse vondsten die uit jongere sites afkomstig zijn. De vondsten en studies van gebruiksaardewerk (fig. 5.60) weerspiegelen vanaf de metaaltijden de frequentie waarmee die perioden in de eindverslagen opduiken. Voor het ceramisch bouwmateriaal (bakstenen, dakpannen) geldt dat ook, zij het uiteraard pas vanaf de Romeinse tijd. Voorwerpen in natuursteen duiken in de meeste perioden op maar het gaat lang niet altijd om bouwmateriaal. Ook wet- en maalstenen zitten bijvoorbeeld in deze categorie. Metalen voorwerpen (fig. 5.61) ontbreken voor de bronstijd en komen ook in ijzertijdsites maar mondjesmaat voor. Dat heeft zonder twijfel met bewaringskansen en frequente recyclage te maken. Metaalslakken komen ook weinig frequent in de ijzertijdvindplaatsen voor en ontbreken vreemd genoeg voor de Romeinse periode. Munten duiken op vanaf de Romeinse tijd (enkele Keltische munten werden in Romeinse contexten gevonden) maar ontbreken vrijwel voor de vroege en volle middeleeuwen. Glas is een zeldzame vondst voor de metaaltijden maar is frequenter in de Romeinse periode en vanaf de late middeleeuwen. Enkele schaarse vondsten van edelstenen vormen de laatste categorie binnen de niet-organische vondsten.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Fig. 5.60: Aantal vindplaatsen waar aardewerk, ceramische bouwmaterialen of natuursteen werd gevonden, gegroepeerd per (sub-)periode.

Fig. 5.61: Aantal vindplaatsen waar metaal (en verwante producten), glas of edelsteen werd gevonden, gegroepeerd per (sub-)periode.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 81 van 107

Vondsten van textiel blijken heel zeldzaam in de Vlaamse archeologie (fig. 5.62). Vondsten uit WO I vormen bijna het ganse ensemble. Leer weerstaat wat beter de tand des tijds en wordt een zeldzame keer zelfs in Romeinse context aangetroffen. Dan is het wachten tot de laatmiddeleeuwse periode om opnieuw vondsten te zien. Dit moet te maken hebben met de toepassing van het looiproces met tannines uit eikenschors, dat typisch was voor de betreffende perioden.

Fig. 5.62: Aantal vindplaatsen waar textiel of leer werd gevonden, gegroepeerd per (sub-)periode.

Fig. 5.63: Aantal vindplaatsen waar (voorwerpen uit) dierlijke resten werden gevonden, gegroepeerd per (sub-)periode. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Dierlijke resten worden met regelmaat vermeld in de eindverslagen maar het gaat dan voornamelijk om middeleeuws en jonger materiaal (fig. 5.63). Bovendien is het meeste met de hand verzameld terwijl dierenresten uit zeefstalen een schaars fenomeen blijven. De meeste handverzamelde ensembles zijn ook klein (door onnauwkeurige inzameling?) en worden slechts kort besproken. De archeozoölogie krijgt dus in het algemeen weinig aandacht binnen de Vlaamse archeologie. Voorwerpen uit dierlijk materiaal worden beschreven voor de Romeinse periode en vanaf de late middeleeuwen. Archeobotanisch onderzoek krijgt meer aandacht, wat zich niet zozeer vertaalt in meer meldingen van plantenresten (fig. 5.64) dan van dierenresten, maar wel in de vaststelling dat de eerste groep veel vaker aan een grondige analyse wordt onderworpen. Dit geldt zowel voor houtskool, zaden en vruchten, en pollen. Ecologisch onderzoek op basis van kiezelwieren (diatomeeën) blijft evenwel een zeldzaamheid.

Fig. 5.64: Aantal vindplaatsen waar stalen voor archeobotanisch onderzoek werden genomen, gegroepeerd per (sub-)periode. Onverkoold hout is geen frequente vondst in de Vlaamse archeologie. Meestal gaat het om constructiehout dat onder de grondwatertafel is bewaard gebleven (bv. uit waterputten of beschoeiingen) (fig. 5.65). Maar er is aandacht voor, te verklaren door de dateringsmogelijkheden die het materiaal biedt, en door het feit dat ook in oudere vindplaatsen (in de verslagen uit 2020 vanaf de metaaltijden) waterverzadigde sporen met goede bewaring van onverkoold hout kunnen voorkomen. Vondsten van houten voorwerpen blijven een zeldzaamheid, op enige uitzondering van materiaal uit WO I-context, vaak aangetroffen in de West-Vlaamse klei (wat redelijke bewaringskansen garandeert).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 83 van 107

Fig. 5.65: Aantal vindplaatsen waar (constructie)hout of gebruiksvoorwerpen uit hout werden gevonden, gegroepeerd per (sub-)periode.

Fig. 5.66: Aantal sites waar menselijke resten werden gevonden, gegroepeerd per (sub-)periode.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Menselijke resten duiken in zowat alle perioden op (fig. 5.66), zij het dat het vóór de middeleeuwen vrijwel uitsluitend om gecremeerd materiaal gaat. Tussen dit verbrande bot kunnen ook dierenresten zitten maar niet alle ensembles zijn bestudeerd. Voor de late en postmiddeleeuwse periode zijn vooral de skeletcollecties uit begraafplaatsen rond en in kerken en kloosters van belang. Onderzoek van darmparasieten wordt slechts af en toe toegepast. Ten slotte blijven bodemkundige analyses schaars (fig. 5.67), in tegenstelling tot de macroscopische bodemkundige waarnemingen die door de Code van Goede Praktijk worden opgelegd. Het gaat meestal om micromorfologisch onderzoek, naast een zeldzame fosfaatanalyse.

Fig. 5.67: Aantal vindplaatsen waar stalen voor bodemkundig onderzoek werden genomen, gegroepeerd per (sub-)periode. In het algemeen toont het overzicht van analyses en vondstcategorieën geen beduidende verschillen met de observaties op basis van de eindverslagen uit 2019. Voor dat jaar was de analyse niet neutraal cijfermatig maar toch is duidelijk dat de patronen die zich aftekenen voor 2019 en 2020 vrij gelijkaardig zijn.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 85 van 107

6 VERDERE EXPLOITATIE VAN DE KENNISWINST EN VOORUITBLIK 6.1 VERDERE EXPLOITATIE De hierboven beschreven nieuw gewonnen kennis vormt uiteraard geen eindpunt binnen het Vlaamse archeologische onderzoek en de erfgoedzorg. Ze moet verder geëxploiteerd worden, en dat kan via verschillende kanalen. Allereerst zullen de data opgenomen worden in de beheersinstrumenten CAI en GGA, kunnen ze deel uitmaken van verder academisch of ander onderzoek, zowel op lokale, regionale, nationale als grotere schaal, en moeten ze geïntegreerd worden in de Onderzoeksbalans 306. Ze kunnen tevens de bron vormen van door de Vlaamse overheid gesubsidieerd syntheseonderzoek 307. Bij dit alles mag natuurlijk niet vergeten worden dat ook het brede publiek recht heeft op de gewonnen informatie en inzichten. Het is tenslotte hun erfgoed dat onderzocht is, en de interesse is ongetwijfeld groot. In de nabije toekomst moet dus speciale aandacht gaan naar het vertalen en aldus toegankelijk maken van de kenniswinst uit de Malta-archeologie.

6.2 VOORUITBLIK: IN 2020 UITGEVOERDE OPGRAVINGEN

Fig. 6.1: Kaart met locaties waar in 2020 een archeologische opgraving werd afgerond, op basis van de ingediende archeologierapporten, op 1 maart 2021 (n= 277). Een vooruitblik op de kenniswinst die de komende jaren via eindverslagen mag worden verwacht, kan worden gemaakt aan de hand van de archeologierapporten ingediend voor opgravingen die in 2020 zijn afgerond (fig. 6.1) (registratie 01/03/2021; de deadline voor het indienen van een archeologierapport is twee maanden na het beëindigen van het veldwerk). Binnen een termijn van twee jaar zouden van deze bijna driehonderd projecten die in 2020 werden afgerond de eindverslagen moeten voorliggen. Sinds het in werking treden van het Onroerenderfgoeddecreet in 2016 zijn in totaal al 765 archeologierapporten - volgend op een opgraving - ingediend, waarvan er 339 definitief zijn afgerond met een eindverslag (dd. 31/12/2020). Van 426 opgravingen is het eindverslag nog in voorbereiding.

306 307

https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie. https://www.onroerenderfgoed.be/projectsubsidies-voor-synthese-onderzoek.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

6.3 VOORUITBLIK: VOORONDERZOEK BIJ VERGUNNINGSPLICHTIGE INGREPEN UITGEVOERD IN 2020 Figuur 6.2 toont de verspreiding van de locaties waar in 2020 vooronderzoek is verricht - al dan niet met ingreep in de bodem - en geeft weer waar dat tot een vrijgave van het terrein leidde (‘geen maatregelen’) en waar vervolgonderzoek werd geadviseerd. Dit vervolgonderzoek omvat zowel uitgesteld vooronderzoek met ingreep in de bodem als een opgraving.

Fig. 6.2: Locaties waarvoor in 2020 archeologisch vooronderzoek in het kader van vergunningsplichtige ingrepen in de bodem is verricht, met ‘geen maatregelen’ (witte stippen) of vervolgonderzoek (uitgesteld vooronderzoek of opgraving: zwarte stippen) als advies (n= 3113).

Fig. 6.3: Aantallen van archeologienota’s en nota’s voor 2020, opgedeeld per keuze van maatregel, per archeoregio.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 87 van 107

De verdeling van de archeologienota’s en de nota’s over de archeoregio’s, en de keuzes die daarin worden geadviseerd, staan weergegeven in figuur 6.3. Die verdeling is uiteraard het resultaat van de interactie van vele factoren: grootte van de archeoregio, economische dynamiek, bewoningsdensiteit, enz. Ze geeft aan dat in de nabije toekomst archeologische informatie en kennis vooral uit de zand- en leembodems van Vlaanderen zal komen, wat – even terzijde – nadelige repercussies heeft op de kans op het aantreffen van goed bewaard organisch materiaal (dierlijk en menselijk bot, hout, botanische macroresten, pollen, …) 308. Figuur 6.4 toont de verspreiding van de locaties waar in 2020 vooronderzoek is verricht en geeft weer waar een opgraving of een verdere, afsluitende verwerking van de resultaten van het vooronderzoek werd geadviseerd. Het aantal voorziene opgravingen ligt daarbij hoger dan het aantal in 2020 uitgevoerde opgravingen (fig. 6.1) maar een deel van dit veldwerk zal niet snel, of misschien nooit, worden uitgevoerd. Dat uit dit vooronderzoek uiteindelijk toch meer dan 200 eindverslagen zullen voortkomen, is een voorzichtige prognose.

Fig. 6.4: Locaties waarvoor in 2020 archeologisch vooronderzoek in het kader van vergunningsplichtige ingrepen in de bodem is verricht (archeologienota’s én nota’s), met ‘opgraving’ (blauwe stippen) of ‘verdere verwerking’ (rode stippen) als advies (n= 281).

Dergelijke vondsten zullen in de archeoregio’s met zand- en leembodems natuurlijk wel voorkomen op natte plekken of in structuren die zich onder de grondwatertafel bevinden.

308

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

7 SAMENVATTING EN BESLUIT Volgende observaties en conclusies kenmerken de archeologische kenniswinst gerapporteerd in 2020. Ze beschrijven wat er in 2020 over het bodemarchief in Vlaanderen is kenbaar gemaakt. Volume aan ingediende documenten: • • •

de kenniswinst is gerapporteerd in 189 eindverslagen en 12 nota’s met eindafwerking. bij de eindverslagen overheersen deze binnen het kader van de vergunningsplichtige ingrepen (146) terwijl deze ontstaan uit projecten met wetenschappelijke vraagstelling (31) en door toevalsvondsten (12) beduidend minder in aantal zijn. het aantal per jaar ingediende eindverslagen neemt na de invoering van het Onroerenderfgoeddecreet in 2016 gestaag toe – een logische evolutie gezien de organisatie van het archeologietraject – maar heeft nog geen plateau bereikt. Een extrapolatie van de cijfers voor de archeologierapporten doet vermoeden dat het jaarlijks aantal eindverslagen in de toekomst (breed) rond 280 zal schommelen.

Culturele informatie: • • •

• •

•

steentijdsites zijn zeldzaam in de rapportage maar de weinige voorbeelden bieden kenniswinst. Een belangrijk deel van de steentijdvondsten komt daarnaast als los materiaal uit jongere sites. vondsten uit de bronstijd dateren vooral vanaf de middenbronstijd. Naast rurale bewoningssites bestaat een beduidend deel van het bodemarchief uit funeraire structuren. uit de ijzertijd komt een groot aantal rurale bewoningssites aan het licht, waarbij rituele deposities van aardewerk in kuilen een opvallend fenomeen vormen. De plaatsvastheid van sommige nederzettingen lijkt de theorie van de ‘zwervende erven’ uit te dagen. Funeraire sporen komen meestal voor als kleine concentraties of geïsoleerde gevallen van crematiegraven. een belangrijk aantal sporen zit op de wip tussen de late ijzertijd en de vroeg-Romeinse periode (of strekt zich over beide uit). Dateringsproblemen voor handgevormd aardewerk en bij de radiokoolstofanalyse van houtskoolmeilers (oud-hout-effect) kunnen hier een rol in spelen. het bodemarchief uit de Romeinse tijd omvat vooral rurale sites, met hier en daar een brandrestengraf. De theorie dat de overgrote meerderheid van de bevolking in de Romeinse tijd buiten steden en vici leefde lijkt bevestigd te worden door het bodemarchief. Informatie uit de vici en over Romeinse villa’s is schaars in de rapportage uit 2020 maar uit de enige Romeinse stad in Vlaanderen (Tongeren) kwam wel betekenisvolle nieuwe informatie. De laat-Romeinse periode blijft geheel onderbelicht, een vertrouwd patroon in onze archeologie. opvallend is dat voor het tijdvak van de bronstijd tot de Romeinse periode meerdere sites een continuïteit in funerair gebruik tonen. voor de vroege middeleeuwen gaat het uitsluitend om ruraal erfgoed, waarbij de vroegste eeuwen (5de en 6de) buiten beeld blijven (opnieuw een vertrouwd patroon in onze archeologie). De lokalisatie van de sites duidt in sommige gevallen vermoedelijk wel op een verband met de lokale dorpsontwikkeling. sites uit de volle middeleeuwen hebben vaak opnieuw een ruraal karakter maar vindplaatsen uit deze periode komen ook aan het licht in wat later verstedelijkte woonzones zullen worden. Ze brengen informatie aan over de stadsontwikkeling in Vlaanderen, een van de vroegst en meest geürbaniseerde delen van Europa. dit patroon geldt ook voor de late middeleeuwen en de postmiddeleeuwse periode, waarbij enkele archeologische ensembles een kijk bieden op de materiële cultuur van stedelijke huishoudens.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 89 van 107

• •

uit dit laatste tijdvak belichten een aantal dossiers met wetenschappelijke vraagstelling de historiek van beschermd bouwkundig erfgoed. relicten uit beide wereldoorlogen illustreren de oorlogshandelingen en het lot van de gesneuvelde soldaten. Enkele bijzondere vondsten brengen hun persoonlijk leven heel dichtbij. Het kader van de toevalsvondsten speelt hierbij een belangrijke rol.

Natuurwetenschappelijke informatie: • • • •

onderzoek van pollen en botanische macroresten wordt vaak gebruikt voor landschapsreconstructie en studie van de evolutie van de vegetatie doorheen de tijd. Dierenresten krijgen binnen het archeologisch ecologisch onderzoek minder aandacht. de studie van mensenresten gebeurt voornamelijk op basis van inhumaties uit middeleeuwse en jongere perioden. Crematieresten, typisch voor de oudere perioden, bieden vooralsnog beperkte informatie. chemische en microscopische bodemkundige analyses blijven schaars, in tegenstelling tot de macroscopische bodemkundige waarnemingen die door de Code van Goede Praktijk worden opgelegd. radiokoolstofanalyse is goed ingeburgerd in de Vlaamse archeologie, net zoals dendrochronologie.

Vooruitblik: • •

•

in 2020 zijn op basis van de (op 01/03/2021) ingediende archeologierapporten 277 opgravingen uitgevoerd. sinds het in werking treden van het Onroerenderfgoeddecreet in 2016 zijn in totaal 765 archeologierapporten - volgend op een opgraving - ingediend, waarvan er reeds 339 een vervolg kregen in een eindverslag (dd. 31/12/2020). Van 426 opgravingen is het eindverslag nog in voorbereiding. in 2020 is op 281 locaties archeologisch vooronderzoek in het kader van vergunningsplichtige ingrepen in de bodem verricht, waarbij in de archeologienota’s of nota’s ‘opgraving’ of ‘verdere verwerking’ als advies naar voor wordt geschoven.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

8 REFERENTIES ABO nv. 2020: Archeologische opgraving t.h.v. Wilgen te Hambos (Haacht, prov. Vlaams-Brabant). ABO archeologische rapporten 1020. Aartselaar: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1056 Acke B., Bracke M., Bouckaert K., Fonteyn P. & Wyns G. 2020: Eindverslag Oud-Turnhout Nadorst. Verslag van Resultaten. Moerbeke-Waas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/836 Acke B., Bracke M., Devroe A., Wyns G., Fonteyn P., van Asch N. & van der Laan J. 2020: Nota Boortmeerbeek Loobeekstraat. Moerbeke-Waas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/15664 Acke B., Bracke M. & Fonteyn P. 2020: Nota Aarschot Paapbosstraat – verslag van resultaten na natuurwetenschappelijk onderzoek. Moerbeke-Waas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/16419 Acke B., Bracke M., Fonteyn P. & Wyns G. 2020a: Eindverslag Zulte Kapellestraat. Verslag van Resultaten. Moerbeke-Waas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/742 Acke B., Bracke M., Fonteyn P. & Wyns G. 2020b: Eindverslag Antwerpen Korte Nieuwstraat 18-20-22 werfbegeleiding. Verslag van Resultaten. Moerbeke-Waas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/985 Acke B., Bracke M., Fonteyn P. & Wyns G. 2020c: Eindverslag Evergem Kerkbruggestraat. MoerbekeWaas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1079 Acke B., Bracke M., Fonteyn P. & Wyns G. 2020d: Eindverslag Wielsbeke de Maurissenstraat. Moerbeke-Waas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1091 Acke B., Bracke M., Van Quaethem K. & Wyns G. 2020: Eindverslag Staden Provinciebaan. MoerbekeWaas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/716 Augustin S. & Driesen P. 2020: Eindverslag. Landen, Kiezelweg. Werfbegeleiding naar aanleiding van de aanleg van een bufferbekken. ARON Rapport 898. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/934 Bakx R. 2020: Eindverslag opgraving Kluisbergen, Berchemstraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1384. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/805 Beke F. 2020: Nota - Archeologisch vooronderzoek - 2019A469. Uitwerken specialistisch onderzoek. Verslag van Resultaten. RAAP België - Rapport 358. Eke: RAAP België bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/16146

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 91 van 107

Beldé G. 2020a: Archeologisch onderzoek langs de Kronenburgstraat 7 tot 11, te Antwerpen. Eindrapport. ABO archeologische rapporten 951. Aarstelaar: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/872 Beldé G. 2020b: Een laatmiddeleeuws opslaggebouw op een achterliggend erf, ter hoogte van Keizerstraat 17 in Antwerpen. ABO archeologische rapporten 1104. Aartselaar: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1151 Beldé G. & Dirix E. 2020: Een laatmiddeleeuws erf langs de Demer in Aarschot. Eindverslag. ABO Archeologische Rapporten 1048. Aartselaar: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1049 Belis B. & Siemons J. (red.) 2020: Houtskoolmeilers en een militair kampement in Roeselare. Een archeologische opgraving te Roeselare, Gitsestraat. VEC Rapport 109. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1104 Billemont J. & Gierts I. 2020a: Eindverslag. Veurne, Sint-Niklaaskerk. Fase 1 en 2. BAAC Vlaanderen Rapport 1497. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/967 https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/968 Billemont J. & Gierts I. 2020b: Eindverslag. Geraardsbergen, Hunnegem. BAAC Vlaanderen Rapport 1560. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1018 Boecksteyns A. 2020: Archeologische opgraving Ardooie Sprietstraat (prov. West-Vlaanderen). Verslag van resultaten. Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/850 Bouckaert K. & Claesen J. 2020a: Eindverslag. Ham – Allerheiligenberg. Kortenaken: AE-group bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/956 Bouckaert K. & Claesen J. 2020b: Eindverslag. Mol – St.-Theresiastraat. Kortenaken: AE-group bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/959 Bracke M., Benoot N., Claesen J., De Decker C., Fonteyn P., Saey T. & Stichelbaut B. 2020: Eindverslag berging Britse tanks Tank Cemetery Hoge – Meenseweg, Ieper. Moerbeke-Waas: Acke & Bracke bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/982 Bradt T. 2020: Archeologische werfbegeleiding Zottegem Trapstraat/Zavel (prov. Oost-Vlaanderen). Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1007 Bradt T. & Weyts L. 2020: Archeologische opgraving Kwaremont Sint-Amanduskerk (prov. OostVlaanderen). Verslag van resultaten. Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/750

Bruggeman J. & Reyns N. 2020: Eindverslag archeologische opgraving Waasmunster – Frank Baurstraat. Rapporten All-Archeo bvba 952. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1051

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Bruggeman J., Reyns N., Cooremans B. & Brion M. 2020: Puurs-Sint-Amands. Lichterstraat 68 (fitnesscentrum go-fit). Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 158. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1065 Bruggeman J., Reyns N. & Van Buggenhout J. 2020: Eindverslag archeologische opgraving Grobbendonk – Vorselaarse baan. Uitbreiding begraafplaats. Rapporten All-Archeo bvba 1033. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1037 Bruggeman J., Van Buggenhout J. & Reyns N. 2020: Eindverslag archeologische opgraving Burcht (Zwijndrecht) – Kaaiplein. Rapporten All-Archeo bvba 853. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1103 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E. & Bouckaert K. 2020a: Eindverslag. Hasselt – Oude Kuringerbaan. ARCHEBO rapport 2019B263. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1064 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E. & Bouckaert K. 2020b: Eindverslag Diepenbeek – Spoorstraat. ARCHEBO rapport 2020H145. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1180 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020: Eindverslag. Everberg – Tervuursesteenweg. ARCHEBO rapport 2019B260. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1068 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E., Keersmaekers E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020a: Eindverslag. Sint-Truiden (Velm) – Voetbalterrein. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/952 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E., Keersmaekers E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020b: Eindverslag. Overpelt – Kadijk (Fase 2B). Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/953 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E., Keersmaekers E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020c: Eindverslag. Runkelen – Parochiezaal. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/954 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E., Keersmaekers E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020d: Eindverslag. Retie – Hulse Akkers. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/955 Claesen J., Van Genechten B., Audenaert E., Keersmaekers E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020e: Eindverslag Erps-Kweps – Hof van Sint-Elisabeth. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/997 Claesen J., Van Genechten B., Verbeelen G., Audenaert E., Keersmaekers E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020: Eindverslag. Opgrimbie – Heirstraat. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/951

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 93 van 107

Claesen J., Van Genechten B., Verbeelen G., Dirix E., Audenaert E., Keersmaekers E., Doucet A. & Bouckaert K. 2020: Eindverslag. Turnhout – Kasteelloop. Kortenaken: ARCHEBO bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/950 Claessens L. & Gyesbreghs D. 2020: Eindverslag archeologische opgraving Sint-Katelijne-Waver – IJzerenveld. Rapporten All-Archeo bvba 857. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1054 Claessens L., Gyesbreghs D. & Bruggeman J. 2020: Eindverslag archeologische opgraving Puurs-SintAmands (Puurs) – Lichterstraat (fase 1). Rapporten All-Archeo bvba 687. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/728 Claeys J. & Lange S. 2020: Nota. Scherpenheuvel-Zichem & Bekkevoort Windturbine-project WND0735 2019. Verslag van resultaten. Leuven: KULeuven Eenheid Prehistorische Archeologie. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/13541 Claeys J., van der Waa M. & Vanmontfort B. 2020: Boortmeerbeek Wespelaarsebaan – Genninckstraat: een opgraving. Eindverslag. Leuven: KULeuven archeoWorks. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/935 Cleda B. 2020a: Eindverslag – Archeologisch onderzoek aan de Kouterbaan – Langeveldweg – Het Kintstraat te Opwijk-Mazenzele (Vlaams-Brabant). ABO archeologische rapporten 806. Aartselaar: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/744 Cleda B. 2020b: Archeologisch onderzoek aan de Kouterstraat te Herent (prov. Vlaams-Brabant). ABO archeologische rapporten 961. Aartselaar: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/992 Coenaerts J., Nijssen E. & Pype P. 2020: Resten van inheems-Romeinse en postmiddeleeuwse landindeling en WO I-sporen te Geluwe (Prov. West-Vlaanderen). ABO archeologische rapporten 1045. Gent: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1016 Coenaerts J. & Pype P. 2020: Eindverslag – Archeologische werfbegeleiding langs de Esplanadestraat 3 te Oostende (Prov. West-Vlaanderen) (25878). ABO archeologische rapporten 1075. Gent: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/722 Coenaerts J., Pype P. & Praet M. 2020: Archeologische opgraving langs de Molenweg 109 te Willebroek (prov. West-Vlaanderen). Eindverslag. ABO archeologische rapporten 1258. Gent: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/910 Coremans L. 2020a: Eindverslag archeologische opgraving Poederlee (Lille) – Lichtaartsesteenweg. Rapporten All-Archeo bvba 816. Bornem: All-Archeo bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/761 Coremans L. 2020b: Eindverslag archeologische opgraving Hombeek (Mechelen) – Bankstraat 88. Rapporten All-Archeo bvba 855. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1028 Coremans L. 2020c: Eindverslag archeologische opgraving Mechelen – Zakstraat. Rapporten AllArcheo bvba 663. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1185 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Coremans L. & Reyns N. 2020: Nota. Verslag van resultaten verdere verwerking Lier – Leopoldplein 20. Rapporten All-Archeo bvba 1006. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/16485 Cornelis L., Pawełczak P., Perdaen Y. & Schellens S. 2020: Eindverslag wetenschappelijke vraagstelling, Evergem Delori. BAAC Vlaanderen Rapport 1362. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/747 De Beenhouwer J. & Arckens M. 2020: Boerderijen uit de ijzertijd en middeleeuwse landname. Eindverslag van een opgraving in Geel – Groenhuis. Fodio Folio 59. Wijnegem: Fodio bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/854 De Beenhouwer J., Arckens M. & Geelen N. 2020: Sporen van bewoning uit de middenbronstijd en de vroege ijzertijd. Eindverslag van een opgraving in Herentals – Zavelstraat. Fodio Folio 66. Wijnegem: Fodio bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/966 Defrancq J. 2020: Archeologische opgraving Oostduinkerke Hockeyveld (prov. West-Vlaanderen). Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/830 De Graeve A. & De Maeyer W. 2020: Eindverslag Proefputtenonderzoek – Oudenaarde Onze-LieveVrouwehospitaal. SOLVA Archeologierapport 192. Erembodegem: Solva. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/783 De Gryse J. & Eggermont S. 2020a: Sint-Martensplein 2 (Aalst, Oost-Vlaanderen). Rapportering opgraving Deel 1: Eindverslag. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1001 De Gryse J. & Eggermont S. 2020b: Ganzenstraat 32 (Brugge, West-Vlaanderen). Rapportering Werfbegeleiding Deel 1: Eindverslag. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1030 De Gryse J. & Eggermont S. 2020c: Koningstraat 16 (Gent, Oost-Vlaanderen). Rapportering werfbegeleiding deel 1: eindverslag. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1121 De Gryse J., Eggermont S., van den Dorpel A. & Willaert A. 2020: Ieper, Hoge Wieltjesgracht (Ieper, West-Vlaanderen). Rapportering opgraving deel 1: eindverslag. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1177 De Ketelaere S. 2020a: Eindverslag opgraving Tisselt-Buggenhout, Drinkwaterleiding. BAAC Vlaanderen Rapport 1351. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/769 De Ketelaere S. 2020b: Eindverslag opgraving Oudenburg Ettelgemsestraat 96. BAAC Vlaanderen Rapport 1578. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1102 De Ketelaere S. 2020c: Eindverslag opgraving Wervik, Hellestraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1599. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1122 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 95 van 107

De Kreyger F., Genbrugge S., Van Nuffel J., De Logi A. & Hoorne J. 2020: Bachte-Maria-Leerne – Kiekendreef. Eindverslag. DL&H-rapport 42. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/792 De Kreyger F. & Hoorne J. 2020: Bachte-Maria-Leerne – Leernsesteenweg. Eindverslag archeologische opgraving - juni t.e.m. juli 2018. DL&H-rapport 45. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/940 De Langhe H., Vanaenrode W. & Wesemael E. 2020: Eindverslag. Beringen, Blijkstraat. VTI fase 3: Sloop van schoolgebouwen. ARON Rapport 899. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/918 De Mulder J.W. & Vanholme N. 2019: Uitbreiding tuinbouwbedrijf deelgebied 1. Onderzoek van een site met walgracht te Deinze – Karreweg. Eindverslag. RAAP België - Rapport 249. Eke: RAAP België bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/754 Depaepe I., Perdaen Y., Woltinge I. & Nuyts T. 2020: Eindverslag. Opgraving Lommel – Vlasstraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1508. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/946 De Raymaeker A. & Van Roy J. 2020: Eindrapport: De archeologische opgraving aan de Heimeulenweg te Zoersel. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/737 De Rijck A. 2020: Archeologisch onderzoek van een site uit de ijzertijd – vroeg Romeinse tijd op de Wase cuesta te Kruibeke (prov. Oost-Vlaanderen). Eindverslag. ABO archeologische rapporten 1097. Aartselaar: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/926 Derweduwen N. 2020a: Archeologische opgraving Wakken Kapellestraat (prov. West-Vlaanderen). Verslag van resultaten. Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/851 Derweduwen N. 2020b: Archeologische opgraving. Verslag van resultaten. Eindverslag Wielsbeke Rijksweg (prov. West-Vlaanderen). Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1170 Derweduwen N., Verleysen A. & Van Eynde M. 2020: Eindverslag Hostede te Alveringem (WestVlaanderen). ADEDE Archeologisch Rapport 340. Gent: ADEDE bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1013 De Smaele B. & Pieters H. 2020a: Vlakdekkend onderzoek in de vorm van een werfbegeleiding naar aanleiding van rioleringswerkzaamheden aan de Oude Abdij van Drongen. Onderzoeksrapport Hembyse Archeologie 49. Gent: Hembyse bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/962 De Smaele B. & Pieters H. 2020b: Eindverslag naar aanleiding van sonderingen aan het Geeraard De Duivelsteen te Gent. Onderzoeksrapport Hembyse Archeologie 114. Gent: Hembyse bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1009

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

De Smaele B., Pieters H., Engels L. & Van Roy J. 2020: Vlakdekkend archeologisch onderzoek aan de Turnhoutsebaan te Retie. Onderzoeksrapport Hembyse Archeologie 82. Gent: Hembyse bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/845 Dewilde M., Vanhoutte S., Wyffels F., Verdegem S. & Stichelbaut B. 2020: Twee structuren uit de Eerste Wereldoorlog in het centrum van Wijtschate (W.-Vl.). Eindverslag van twee toevalsvondsten. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 162. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1136 https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1137 Dewilde M., Vanhoutte S., Wyffels F., Quintelier K., Van de Vijver K. & Verdegem S. 2020: Vermist in de Ypres Salient. Gesneuvelde, gevonden in de Eekhofstraat in Voormezele (Ieper, W.-Vl.), geïdentificeerd. Eindverslag van een toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 163. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1148 De Winter N. & Reygel P. 2020a: Eindverslag Tongeren Achttiende-Oogstwal / Elfde-Novemberwal. Opgraving naar aanleiding van de bouw van een appartementencomplex met ondergrondse parking. ARON rapport 848. Tongeren: ARON bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/776 De Winter N. & Reygel P. 2020b: Eindverslag Tongeren, Vlasmarkt. Opgraving met het oog op wetenschappelijke vraagstelling, ARON rapport 921. Tongeren: ARON bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1038

De Winter N. & Vanaenrode W. 2020: Eindverslag Tongeren, Sacramentstraat. Archeologische werfbegeleiding van de aanleg van een riolering en een parking. ARON rapport 845. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1147 De Witte A.-S. 2020: Eindverslag Opgraving Gistel, Kasteelstraat 4-16. BAAC Vlaanderen Rapport 1463. Gent: BAAC Vlaanderen bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1155 Dierckx L. 2020: Archeologisch vooronderzoek met ingreep in de bodem Berlare Kasteeldomein (prov. Oost-Vlaanderen). Verslag van resultaten. Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/987 Dyselinck T. 2020: Eindverslag. Opgraving Ruiselede, Poekestraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1548. Gent: BAAC Vlaanderen bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/980 Dyselinck T. & Fredrick K. 2020: Eindverslag. Opgraving Kaprijke, Voorstraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1600. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1090 Dyselinck T. & Van Hoecke H. 2020: Eindverslag. Opgraving Wervik, Hovenierstraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1591. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1075

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 97 van 107

Ervynck A. & Haneca K. 2020: Kenniswinst archeologie 2019. Evaluatie van de kenniswinst geboekt uit archeologisch vooronderzoek en opgravingen, gerapporteerd in 2019 en uitgevoerd binnen het kader van het Onroerenderfgoeddecreet (Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 141). Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. Fredrick K. & Van Hoecke H. 2020: Eindverslag. Opgraving Kortemark, Hazewindstraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1415. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/911 Galloo M. 2020: Archeologische opgraving. Verslag van resultaten. Eindverslag Kortrijk – Reepbrug (prov. West-Vlaanderen). Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/905

Gierts I. 2020: Nota Kluisbergen, Pontstraat 41-45. Uitwerking brandrestengraf. Deel 1: Verslag van Resultaten. BAAC Vlaanderen Rapport 1573. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/16839 Hazen P.L.M. 2020: Wonen in de schaduw van een grafheuvel. Een archeologische opgraving aan de R4 Carpoolparking te Destelbergen. VEC Rapport 108. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1073 Hellinx A.-J., Van Buggenhout J. & Reyns N. 2020: Eindverslag archeologische opgraving Merchtem – Puursstraat. Rapporten All-Archeo bvba 858. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/972 Heynssens N., Genbrugge S., Van Nuffel J. & Hoorne J. 2020: Oosterzele – Nederstenberg. Eindverslag. DL&H-Rapport 40. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/759 https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/760 Heynssens N. & Hoorne J. 2020: Houtskoolmeiler in Baarle (Gent) – Kloosterstraat. DL&H Nota. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/16865 Heynssens N., Hoorne J., Genbrugge S. & De Logi A. 2020: Deinze – Lange Akkerstraat. Eindverslag archeologische opgraving – april, mei 2018. DL&H-Rapport 43. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/862 Hoebreckx M. & Driesen P. 2020: Eindverslag Herk-De-Stad, Trompetweg. Werfbegeleiding bij aanleg riolering en wegenis. ARON rapport 837. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/782 Hoebreckx M., Pauwels D. & Wesemael E. 2019: Eindverslag van de opgraving aan de EeuwfeestwalWatertorenstraat te Tongeren. Heraanleg van het park. ARON rapport 742. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/743 Hoebreckx M., Van de Staey I. & Wesemael E. 2020: Eindverslag Beringen. Herinrichting centrum. ARON rapport 863. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1044 Heirbaut E.N.A. & Dockx C. 2019: Werfbegeleiding aan de Vaartstraat te Beerse. Eindrapport. LAReSrapport 233. Halle-Zoersel: LAReS bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/755 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Heirbaut E.N.A. & Hagen J. 2020: Sloopbegeleiding aan de Augustijnenlaan 20 te Herentals. Eindrapport. LAReS-rapport 326. Halle-Zoersel: LAReS bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/889 Hellinx A.-J. 2020a: Eindverslag archeologische opgraving Pulderbos (Zandhoven) – Groenstraat. Rapporten All-Archeo bvba 727. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/778 Hellinx A.-J. 2020b: Eindverslag archeologische opgraving Heusden (Destelbergen) – Hooistraat. Rapporten All-Archeo bvba 800. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/811 Janssens N., Krug C. & Massagé L. 2020: Eindverslag. Opgraving met het oog op wetenschappelijke vraagstellingen. Geraardsbergen Hunnegem, Speelplaats. BAAC Vlaanderen Rapport 1555. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1019 Janssens N. & Van Speybroek T. 2020: Eindverslag. Opgraving Geraardsbergen, Buizemontstraat – Molenstraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1552. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/991 Janssens N. & Verhaeghe C. 2020: Eindverslag Opgraving Veurne, Lindendreef. BAAC Vlaanderen Rapport 1472. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/881 Jennes N. 2019: Landindeling uit de IJzertijd/Vroeg-Romeinse periode onder het industrieterrein. Een archeologische opgraving te Evolis 76, Kortrijk. VEC Rapport 82. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/791 Jennes N. 2020: Middeleeuwse ontginningssporen en een site met walgracht. Een archeologische opgraving aan de Beekstraat te Astene (gemeente Deinze). VEC Rapport 103. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/809 Jennes N. & Verrijckt J. 2020: Eindverslag. Begeleiding: Borsbeek, Schanslaan. Beerse: J. Verrijkt Archeologie & Advies.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/797 Jennes N. & Weekers‐Hendrikx B.A.T.M. 2020: Een IJzertijdnederzetting en Nieuwetijdsboerderij in het land van de zeven Neten. Een archeologische opgraving ter hoogte van Meierend, Retie (prov. Antwerpen). VEC Rapport 111. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1131 Kaszas G. 2020: Archeologische evaluatie van het bodemarchief te Tongeren, Bredestraat – Kolmontstraat – Burchtstraat. ABO archeologische rapporten 1112. Hasselt: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/767 Klinkenborg S. 2020: Aalst Sint-Martinuskerk Fase VI. Archeologisch Onderzoek. Solva Archeologierapport 203. Erembodegem: Solva. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1130

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 99 van 107

Klinkenborg S., De Kempeneer J., Poulain M. & Cherretté B. 2020: Moorsel – Sint-Martinuskerk. Eindrapport. Solva Archeologie Rapport 186. Erembodegem: Solva. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/979 Laloo P. 2020: Verslag van Resultaten verdere verwerking 2017C357. Wingene Vorsevijvers. Bredene: Ghent Archaeological Team bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/14576 Laloo P., Deconynck J. & Vergauwe R. 2020: Eindrapport. Knokke Albertplein-Zeedijk werfbegeleiding. Bredene: Ghent Archaeological Team bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1132 Lefere M., Deryckere J. & Vanhecke I. 2020: Ossegemstraat (Meise, Vlaams-Brabant). Deel 2: Eindrapport: Verslag van de resultaten van de opgraving. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1071 Lefere M., Polfliet B. & Slabbinck F. 2020a: Diksmuide, de Pluimen (Diksmuide, West-Vlaanderen). Deel 2: Eindverslag. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1080 Lefere M., Polfliet B. & Slabbinck F. 2020b: Pittem, Paardestraat (Pittem, West-Vlaanderen). Deel 2: Eindverslag. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1081 Lefere M., Slabbinck F. & Polfliet B. 2020: Industrieplein (Wevelgem, West-Vlaanderen). Deel 1: Verslag van resultaten van de opgraving. Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1083 Linten S. 2020a: Eindverslag opgraving Kortessem, Printhagen. BAAC Vlaanderen Rapport 1324. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/719 Linten S. 2020b: Eindverslag Hasselt, Bonnefantenklooster. BAAC Vlaanderen Rapport 1549. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1076 Mestdagh B. 2020a: Archeologische opgraving Brugge – Blankenbergse Steenweg (prov. WestVlaanderen). Verslag van resultaten. Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/891 Mestdagh B. 2020b: Archeologische opgraving Pelt Leopoldlaan (prov. Limburg). Verslag van resultaten. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1006 Mestdagh B. 2020c: Archeologische opgraving Puurs Lichterstraat (prov. Antwerpen). Verslag van resultaten. Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1031

Meylemans E., Cousserier K. & Van Laecke J. 2020: Een toevalsvondst in de Sint-Janskerk in Mechelen. Eindverslag van een archeologische toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 160. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1138 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Meylemans E., Vansweevelt J., Cousserier K. & Haneca K. 2020: Een toevalsvondst aan de Ledeganckkaai te Antwerpen. Eindverslag van een toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 164. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1163 Moens J., De Groote K., Lentacker A., Deforce K., Cooremans B., Jansen S. & Van Kampen J. 2020: Middeleeuwse en postmiddeleeuwse sporen aan de Markt te Asse (Vlaams-Brabant). Eindverslag van een toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 140. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/820 Moies J., Peetermans S. & Brion M. 2020: Kampenhout, Witloofstraat. Eindverslag van een toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 161. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1143 Overmeire J. & Janssens N. 2020: Eindverslag. Opgraving Zingem, Driesstraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1553. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/989 Pede R., De Smet S. & Cherretté B. 2019: Eindverslag Proefsleuvenonderzoek – Geraardsbergen Abdijpark. SOLVA Archeologierapport 190. Erembodegem: Solva. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/787 Peetermans S. & Vynckier G. 2020: Een tweede toevalsvondst op het kasteeldomein van Kwabeek te Vertrijk (Vlaams-Brabant). Eindverslag van een toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 165. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1145 Pepermans J. & Vanhoutte C. 2020: Archeologische opgraving Vissenaken De Uilenboom (prov. Vlaams-Brabant). Eindrapport. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/810 Philipsen F. & Velleman J. 2020: Nota archeologisch vooronderzoek. Bouw winkelcentrum en infrastructuurwerken R6/N16. Fase 2. Mechelen. Nota Archeologisch Vooronderzoek. Verslag van de Resultaten. Landschappelijk bodemonderzoek – 2019K126. RAAP België - Rapport 433. Eke: RAAP België bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/13952 Pype P., Coenaerts J., Jansen I. & D’Hooghe G. 2020: Off-Site sporen van landindeling en sporen van paleo-windvallen langs de oever van de Moubeek. Vervolgonderzoek langs de Torhoutsesteenweg te Zedelgem (West-Vlaanderen). ABO archeologische rapporten 1121. Gent: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/900 Pype P., Coenaerts J. & Praet M. 2019: Eindverslag – Archeologische werfbegeleiding van het bodemarchief tussen de Budastraat, Dam en Korte Kapucijnenstraat te Kortrijk (24791). ABO archeologische rapporten 556. Gent: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/721 Pype P., Coenaerts J., Van den Haute T. & De Hooghe G. 2020: Een Belgische loopgraaf uit augustusoktober 1914 onder de loep genomen. Vervolgonderzoek langs de molenweg nr. 109 te Willebroek (Antwerpen). Eindverslag. ABO Archeologische Rapporten 1327. Gent: ABO nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1157 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 101 van 107

Reygel P. 2020: Eindverslag – Horpmaal (Heers), Donkerstraat. Werfbegeleiding van een gescheiden rioleringsaanleg. ARON rapport 839. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/752 Reygel P. & Pauwels D. 2020: Eindverslag werfbegeleiding: Tongeren, Luikerstraat, Herkenrodestraat, Kastanjewal, Dijk & Herinrichting van het park: vijver - skatepark – Velinx. ARON rapport 879. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1086 Reyns N. & Bruggeman J. 2020: Nota. Verslag van resultaten verdere verwerking Herzele – Solderhout. Rapporten All-Archeo bvba 1036. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/16629 Sadones S. 2020: Eindverslag opgraving Poperinge, Duinkerkestraat fase 1. BAAC Vlaanderen Rapport 1537. Gent: BAAC Vlaanderen bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/964 Savels L. & Pede R. 2020: Eindverslag - Ronse Bruul-Beekstraat. SOLVA Archeologierapport 199. Erembodegem: Solva. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1022 Schelkens N., Swaelens C., Janssens N., van Remoorter O., Dyselinck T., Bakx R., Stern C. & Pawelczak P. 2020: Eindverslag. Opgraving Minderhout Gemeentestraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1561. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1095 Schellens S. & Dyselinck T. 2020: Eindverslag. Opgraving Hooglede, Oude Rozebekestraat. BAAC Vlaanderen Rapport 1456. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/897 Schurmans M. 2020: Twee huisplaatsen uit de Late Prehistorie en een route uit de Nieuwe Tijd. Opgraving Lommel - Proving Ground. Eindrapport. Zuidnederlandse Archeologische Notities 820. Amsterdam: VUhbs archeologie. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/858 Smeets M. 2020: Eindrapport: Het archeologisch onderzoek aan de Boexhout te Oostmalle. Archeorapport 475. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/756 Steenhoudt M., Dyselinck T. & Bakx R. 2020: Eindverslag opgraving Hechtel-Eksel, Peerderbaan 1719. BAAC Vlaanderen Rapport 1332. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/793 Steenhoudt M., Van Remoorter O., van der Meer W. & van Waijjen M. 2020: Eindverslag. Opgraving Ravels, Basisschool De Kleine Wereld. BAAC Vlaanderen Rapport 1395. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/857 Swaelens C. & Bakx R. 2020: Nota verdere uitwerking: Demer, Vinkenberg. Deel 1: Verslag van Resultaten. BAAC Vlaanderen Rapport 1502. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/15517

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Terryn B. 2019: Eindverslag opgraving Ieper Janseniusstraat (2018-0698). BAAC Vlaanderen Eindverslag 1012. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/749 Terryn B. 2020: Eindverslag. Opgraving met oog op wetenschappelijke vraagstellingen Kaprijke, OLV Hemelvaartkerk. BAAC Vlaanderen Rapport 1564. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1015 Terryn B. & Vanoverbeke R. 2020: Eindverslag opgraving Gent Sint-Elisabethbegijnhof - Deel Oost. BAAC Vlaanderen Rapport 1419. Gent: BAAC Vlaanderen bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/837 Timmermans E., Janssens D. & Janssens N. 2020: Eindverslag Roeselare Regenbeekstraat (WestVlaanderen). ADEDE Archeologisch Rapport 655. Gent: ADEDE bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1169 Vanaenrode W. & De Winter N. 2020: Eindverslag Tongeren, Sacramentstraat. Archeologische werfbegeleiding van de aanleg van een luifel en paden. ARON rapport 844. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1146 Vanaenrode W., Van de Staey I. & Driesen P. 2020: Eindverslag Kessel-Lo, Koningsstraat 33. Werfbegeleiding van de renovatie van een woonhuis incl. omgevingswerken. ARON Rapport 901. Tongeren: ARON bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/921 Van Kerkhoven I. (red.) 2020: Een Bronstijd grafmonument en een vroegmiddeleeuwse waterput. Een archeologische opgraving te Rijkevorsel, Perenstraat (fase 3). VEC Rapport 104. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/852 van de Konijnenburg R. & Janssen J. 2019: Gooik (Kester), verslag van het archeologisch onderzoek, begeleiding van werken. HAAST-rapport 2019-67. Bree: Haast bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/821 van de Konijnenburg R., Wijnen J., Hermans K. & Janssen J. 2018: Bree, Stationswal – archeologisch onderzoek stadsgracht, archeologierapport. HAAST-rapport 2018-54. Bree: Haast bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/831

Van den Bruel L. & Van Roy J. 2020: De archeologische opgraving aan de Oudeweg (KMO-zone lot 14) te Bocholt. Archeo-rapport 483. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1135 Vandenhende L., Van Hoorick G., Verhelst A. & Vansant P. 2018: Zakboekje Onroerend Erfgoed 2018. Mechelen: Wolters Kluwer. Van den Notelaer D. (red.) 2020: Wonen, werken, en oorlog voeren buiten de stadsrand van Ieper. Een archeologische opgraving aan de Rijselseweg 80 te Ieper. VEC Rapport 102. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1178 Van den Notelaer D. & Thomson A. 2020: Augustijnenstraat 72, Mechelen. Een archeologische begeleiding. VEC Rapport 105. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/948

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 103 van 107

Vander Ginst V. 2020: Eindverslag: Het archeologisch onderzoek op het Domein het Puthof te Wilsele (Vl.-Brabant). Archeo-rapport 485. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1085 Vander Ginst V. & Dupont L. 2020: Eindrapport. Het archeologisch vooronderzoek aan de Hertogenburcht van Tervuren. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1062

Vander Ginst V. & Van Roy J. 2020a: Eindrapport: De archeologische opgraving aan de SintLambertusstraat te Hoeselt. Archeo-rapport 484. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1084

Vander Ginst V. & Van Roy J. 2020b: Eindrapport: De archeologische opgraving in de Strokapel te Herselt. Archeo-rapport 487. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1111 van der Waa M. & Claeys J. 2020: Een werfbegeleiding te Diest – Hasseltsestraat. Eindverslag. Leuven: KULeuven archeoWorks. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/838 Van Esbroeck T. & De Brant R. 2020: Eindverslag archeologische werfbegeleiding in Hof ten IJzer (LoReninge, West-Vlaanderen). Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/717 Van Hoecke H. 2020a: Eindverslag Kraainem-Haren Aardgasleiding. BAAC Vlaanderen Rapport 1299. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/726 Van Hoecke H. 2020b: Eindverslag opgraving Kaprijke, Rysselhof. BAAC Vlaanderen Rapport 1357. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/775 Van Hoecke H., Depaepe I. & Demoen D. 2020: Eindverslag. Opgraving Asper, Ouden Herreweg. BAAC Vlaanderen Rapport 1482. Gent: BAAC Vlaanderen bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/894 Vanholme N., De Mulder J. & Ryssaert C. 2020: Archeologisch onderzoek Markt 36, Deinze. Eindverslag. Eke: RAAP België BV. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1142 Vanhoutte C. & Legrand P. 2020: Landschappelijk booronderzoek Wachtebeke Puyenbroek (prov. Oost-Vlaanderen). Eindverslag. Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1098 Vanhoutte S., Verdegem S., Dewilde M., Wyffels F., Van de Vijver K. & Márquez-Grant N. 2020: Vermist in de Ypres Salient. Drie gesneuvelden in de ’s Graventafelstraat in Passendale (Zonnebeke) (W.-Vl.). Eindverslag van drie toevalsvondsten. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 139. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/822 https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/823 https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/824

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

van Kampen J. (red.) 2020: IJzerproductie langs de Tempelbeek in Linden, gemeente Lubbeek. Een opgraving. Zuidnederlandse Archeologische Notities. Amsterdam: VUhbs archeologie. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/844 Van Liefferinge N. 2020: Eindverslag van de opgraving in de Sint-Gummarusstraat (stad Lier). Archeorapport 474. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/763 Van Mierlo T., Van der Veken B., Huizer J.H. & Verduin J.T. 2020: Een opgraving van een wegtracé. Een archeologische opgraving te Oud‐Heverlee, Winkelveld. VEC Rapport 107. Geel: Vlaams Erfgoed Centrum bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1047 van Mousch R.G. 2020: Volmiddeleeuwse hutkommen op een afgebrand erf. Een archeologische opgraving op het Mevrouwkensveld te Bierbeek. BAAC-rapport A-18.0027. ’s-Hertogenbosch: BAAC bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/766 Van Neste T. & De Puydt M. 2020a: Eindverslag. Sint-Niklaas – Heimolenstraat 2018. Rapporten van Erfpunt – team Onderzoek 157. Sint-Niklaas: Erfpunt – team Onderzoek. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/912 Van Neste T. & De Puydt M. 2020b: Eindverslag. Melsele - Pauwstraat 2018. Rapporten van Erfpunt – team Onderzoek 168. Sint-Niklaas: Erfpunt – team Onderzoek. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1057 Van Nuffel J., De Brant R., Genbrugge S. & Hoorne J. 2020: Zele – Rotstraat. Eindverslag archeologisch onderzoek. DL&H-Rapport 41. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/557 Van Nuffel J., Genbrugge S. & Hoorne J. 2020: Maldegem - Oud Schepenhuis & Oud Stadhuis. Eindverslag. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1050 Van Nuffel J., Genbrugge S., Hoorne J. & De Kreyger F. 2020: Lokeren – Hoogstraat. Eindverslag archeologische opgraving - januari 2018. DL&H-rapport 44. Adegem: De Logi & Hoorne bv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/893 Vanoverbeke R. 2020: Eindverslag opgraving Gent, Prinsenhofplein 6 / Zilverhof 46. BAAC Vlaanderen Rapport 1352. Gent: BAAC Vlaanderen bvba.https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/774 Van Remoorter O. 2020a: Eindverslag. Opgraving Leuven, Kapucijnenvoer 6-10. BAAC Vlaanderen Rapport 1391. Gent: BAAC Vlaanderen bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/860 Van Remoorter O. 2020b: Eindverslag werfbegeleiding Waasmunster, Marollenstraatje. BAAC Vlaanderen Rapport 1574. Gent: BAAC Vlaanderen bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1039

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 105 van 107

van Renswoude J. (red.) 2020: Een Romeinse weg en een nederzetting uit de IJzertijd. Archeologisch onderzoek in Bilzen, Bivelenhof. Zuidnederlandse Archeologische Notities 888. Amsterdam: VUhbs archeologie. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1188 Van Roy J. & De Raymaeker A. 2020: Eindrapport. De archeologische begeleiding van een nieuw kunstgrasveld aan het Sportlandschap te Mortsel. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1036 Van Roy J. & Vander Ginst V. 2020: Eindrapport: De archeologische begeleiding in het voormalig SintJanshospitaal in de Gasthuismolenstraat te Tienen. Archeo-rapport 486. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://id.erfgoed.net/archeologie/eindverslagen/1100 Verdegem S. & Heyvaert B. 2020: Eindverslag – Archeologisch onderzoek met wetenschappelijke vraagstelling. Mesen Hun’s Walk (Mesen, West-Vlaanderen). Sint-Michiels-Brugge: Ruben Willaert bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/729 Verdegem S. & Vanhoutte S. 2020: Onderzoek van een tunnel uit de Eerste Wereldoorlog in Wijtschate, Ieperstraat (W.-Vl.). Eindverslag van een toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 138. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/813 Verrijckt J. & Keersmaekers E. 2020: Merelbeke, Torrekensstraat. Stedenbouwkundige handelingen in de onmiddellijke buitenomgeving van de Motte van Munte (Oost-Vlaanderen). Archeologisch vooronderzoek met het oog op wetenschappelijke vraagstelling. Eindverslag. Rapport 0247. Beerse: J. Verrijkt Archeologie & Advies. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/741 Verrijckt J. & Van Bavel J. 2020: Nota waardering, analyse en datering van een houtskoolmeiler: Merchtem, Weyenberg 32. Beerse: J. Verrijkt Archeologie & Advies. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/14431 Vervoort R., Hellinx A.-J. & Reyns N. 2020: Eindverslag archeologische opgraving Dendermonde – Kerkstraat 47. Stedelijke Academie voor Muziek, Woord en Dans. Rapporten All-Archeo bvba 979. Bornem: All-Archeo bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1174 Wesdorp M. 2020: Een archeologische opgraving in het plangebied Alken – Kouterman. Zuidnederlandse Archeologische Notities 812. Amsterdam: VUhbs archeologie. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/849 Yperman W. 2020: Eindverslag: Het archeologisch onderzoek aan de Herkenrodedreef te Kuringen, Hasselt. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1160 Yperman W. & Dingens L. 2020: Eindverslag: De archeologische opgraving aan de Meinestraat te Bree. Tienen: Studiebureau Archeologie bvba.

https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/806

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106 van 107

Kenniswinst archeologie 2020

2021

Weyts L. & Vanhoutte C. 2020: Archeologische opgraving. Verslag van resultaten. Eindverslag Ieper Kaaistraat 17 (prov. West-Vlaanderen). Ingelmunster: Monument Vandekerckhove nv. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/1077 Willems M., Claeys J. & Vanmontfort B. 2020: Tremelo – Kapellestraat. Eindverslag. Leuven: KULeuven archeoWorks. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/880 Wyffels F., Verdegem S., Vanhoutte S. & Van de Vijver K. 2020: Vermist in de Ypres Salient. Toevalsvondst aan de Nonnebossenstraat te Zonnebeke (W.-Vl.). Eindverslag van een toevalsvondst. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 151. Brussel: agentschap Onroerend Erfgoed. https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/rapporten/eindverslagen/927

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Kenniswinst archeologie 2020

pagina 107 van 107