Issuu

Onderzoeksrapport Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen Versie 1, 11/12/2008: Maritieme archeologie

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen Versie 1, 11/12/2008: Maritieme archeologie REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 175 AUTEURS An Lentacker & Marnix Pieters (red.) JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Achtergrond: foto Marc Dewilde, inzet: foto’s Hans Denis, opmaak: Sylvia Mazereel Copyright Onroerend Erfgoed agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/094 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

EDITORIAAL In 2008 lanceerde het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE) – één van de voorlopers van het huidige agentschap Onroerend Erfgoed - een ‘Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed’ voor archeologisch, landschappelijk en bouwkundig erfgoed. Deze onderzoeksbalans werd gerealiseerd in overleg en nauwe samenwerking met specialisten uit de onroerenderfgoedsector en nam de vorm aan van een website. Dit instrument is in zeer beperkte mate actueel gehouden, waardoor het momenteel slechts bruikbaar is als vertrekpunt voor onderzoek tot 2007/2008. Er is zeker wat archeologie betreft nood aan een geactualiseerde versie. Sinds 2008 is de webtechnologie geëvolueerd en wordt de software van de onderzoeksbalans niet meer ondersteund waardoor we ons genoodzaakt zien deze van het web te halen ten laatste tegen eind 2021. Om de stand van zaken anno 2008 niet te laten verloren gaan, zal het agentschap de hoofdstukken van de onderzoeksbalanswebsite omvormen tot digitale rapporten die het agentschap zal ontsluiten op de OAR. Onderstaande chronologische en thematische hoofdstukken zullen apart ontsloten worden via de OAR. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Paleolithicum Mesolithicum Neolithicum - Vroege landbouwers Bronstijd/IJzertijd Romeinse tijd Vroege en Volle Middeleeuwen Late Middeleeuwen en Moderne Tijden Maritieme archeologie Natuurwetenschappelijk Onderzoek Dateringsonderzoek Conservatie Methoden en Technieken

Deze rapporten zijn inhoudelijk identieke versies van de hoofdstukken zoals ze ontsloten waren op de website van de Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed. Momenteel worden voor de discipline archeologie voorbereidingen getroffen richting een zogenaamde ‘Onderzoeksbalans 2.0’. We integreren die ook in de inventaris onroerend erfgoed. Daar is een module voorzien voor thematische teksten. Parallel met de Onderzoeksbalans ontwikkelde het VIOE ook de Bibliografie Onroerend Erfgoed: een online zoekmachine met bibliografische referenties over Onroerend Erfgoed in Vlaanderen. Die bibliografie is van onschatbare waarde voor het onderzoek naar Onroerend Erfgoed in Vlaanderen. We zorgen er voor dat ook deze bibliografie niet verloren gaat. Ze zal voor eind 2021 beschikbaar gesteld worden via een andere toepassing. Brussel, 24/05/2019

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

ONDERZOEKSBALANS ARCHEOLOGIE IN VLAANDEREN, VERSIE 1, 11/12/2008: MARITIEME ARCHEOLOGIE //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

AN LENTACKER; MARNIX PIETERS (RED.)

INHOUD ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK BENEDEN DE HOOGWATERLIJN .......................................... 6 1 2 3

HET DEEL VAN DE NOORDZEE ONDER BELGISCH TOEZICHT MET DE AANSLUITENDE INTERTIDALE ZONE ARCHEOLOGISCH DOORGELICHT ............................................................... 7 HISTORIEK VAN HET ONDERZOEK .............................................................................................. 9 KENNISBALANS ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK IN DE NOORDZEE INCLUSIEF DE STRANDEN . 13

4 5

VASTSTELLINGEN, VRAAGSTELLINGEN EN ONDERZOEKSSTRATEGIEËN .................................. 40 BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................................... 43

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

LANDSCHAPPEN ........................................................................................................................................... 13 PRE- EN PROTOHISTORIE ............................................................................................................................... 13 ROMEINSE PERIODE ...................................................................................................................................... 19 MIDDELEEUWEN: VROEG OVER VOL TOT LAAT .................................................................................................... 25 16DE-18DE EEUW ....................................................................................................................................... 28 19DE-20STE EEUW ...................................................................................................................................... 32 NIET GEDATEERDE VONDSTEN ......................................................................................................................... 39

SCHEEPSWRAKKEN EN SCHEEPSONDERDELEN IN RIVIEREN EN AAN LAND........................ 52 1 2

INLEIDING................................................................................................................................. 53 BEKKEN VAN DE SCHELDE ........................................................................................................ 53

ZWIN-MONDING ...................................................................................................................... 56

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 3.1 3.2

4.1

5.1 5.2

6 7

ANTWERPEN ............................................................................................................................................... 53 DENDERMONDE (APPELS) .............................................................................................................................. 54 DOEL ......................................................................................................................................................... 54 MOERZEKE/MARIEKERKE .............................................................................................................................. 54 ZELE .......................................................................................................................................................... 55 MECHELEN-NEKKERSPOEL ............................................................................................................................. 55 BRUGGE ..................................................................................................................................................... 56 KNOKKE ..................................................................................................................................................... 56

ANDERE WATERLOPEN ............................................................................................................ 57

OOSTENDE.................................................................................................................................................. 57

AAN LAND BUITEN DE CONTEXT VAN OPGEVULDE WATERLOPEN ......................................... 57

CONCLUSIE: SLECHTS HET TOPJE VAN DE IJSBERG .................................................................. 58 BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................................... 59

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 5 van 59

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK BENEDEN DE HOOGWATERLIJN //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

MARNIX PIETERS, INE DEMERRE, TOM LENAERTS, INGE ZEEBROEK, PATRICK MONSIEUR

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

HET DEEL VAN DE NOORDZEE ONDER BELGISCH TOEZICHT MET DE AANSLUITENDE INTERTIDALE ZONE ARCHEOLOGISCH DOORGELICHT 1

De nullijn van de kust - dit is de lijn van de gemiddelde laagste laagwaterstand bij springtij (GLLWS) vormt de grens tussen de Noordzee en de provincie West-Vlaanderen en tussen de Noordzee en het Vlaamse Gewest2. Een bijdrage over de archeologie in de Noordzee onder Belgisch toezicht3 had zich dus perfect kunnen beperken tot het onderzoek in de bovenvermelde juridisch afgebakende zone. De inhoudelijke samenhang met het onderzoek op de stranden, die bij hoogtij trouwens onder water lopen, maakt een gelijktijdige behandeling van beide zones aangewezen. De zone beneden de hoogwaterlijn kan bijgevolg opgesplitst worden in 2 archeologische deelzones: • •

de zone beneden de laagwaterlijn - de subtidale archeologie van de Noordzee - en de zone tussen de hoog- en de laagwaterlijn - de intertidale archeologie van de Noordzee.

Zowel voor de historiek van het onderzoek als voor het overzicht van de resultaten, is het ondanks de hierboven aangegeven inhoudelijke samenhang aangewezen om beide binnen deze bijdrage van elkaar te scheiden. Dit vooral vanwege de praktische beperkingen die door het milieu aan het onderzoek opgelegd worden: sub- versus intertidaal. In de intertidale zone kan er zoals aan land gewerkt worden - zij het in een vast ritme met onderbrekingen en met een steeds wisselend beeld terwijl het werk in de subtidale zone er technisch helemaal anders uitziet. Na bij wijze van inleiding kort de historiek van het onderzoek in beide zones te hebben geschetst, wordt in een tweede deel een overzicht gebracht van de resultaten van het archeologische onderzoek in het deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht en dit vanaf het ontstaan van de archeologie als wetenschappelijke discipline. In dit tweede deel worden ook een aantal tot nog toe ongepubliceerde vondsten opgenomen en komen een aantal vraagstellingen en onderzoeksstrategieën naar voor die in de vorm van een globale conclusie het derde deel van deze bijdrage vormen. Deze bijdrage wordt ten slotte afgesloten met een zo volledig mogelijke bibliografie4. Een eerste synthese van het archeologische onderzoek in een klein deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht is in het najaar van 2006 ondernomen ter gelegenheid van de door het Vlaams Instituut voor de Zee georganiseerde studiedag over de Vlakte van de Raan5. De voormelde synthese is gebruikt als vertrekpunt voor deze studie en in de huidige bijdrage uitgebreid tot het integrale deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht inclusief de stranden (fig. 1).

Met dank aan Hélène Remy (Direction de l’Archéologie, Division du Patrimoine, Ministère de la Région wallonne, Namur), Christine Breugelmans en Wouter Claes (bibliotheek van de Koninklijke Musea, Brussel), Philippe Charlier en Ann Degraeve (Bibliotheek Cel Archeologie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest), Alexis Wielemans (bibliotheek VIOE, Brussel) en Jan en Wim Vermeire (The Big Blue, Berlare) voor de bereidwillige medewerking aan de realisatie van deze bijdrage. Met dank ook aan Alain Vanderhoeven, Yann Hollevoet, Wim Declercq en Marc De Bie voor het aanreiken van nuttige informatie. Het verzorgde tekenwerk is van de hand van Rob Vanschoubroek, Marc van Meenen en Nele van Gemert, de foto’s zijn het werk van Hans Denis, Marc Dewilde en Peter Maenhoudt, waarvoor dank. Dank ten slotte ook voor Glenn Gevaert voor het grondige nalezen van de tekst. 2 Cliquet et al. 2002, 45. 3 Belpaeme & Konings 2004. 4 Wanneer verder in de tekst na de inleiding ‘de Noordzee’ wordt vermeld, dan is het deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht bedoeld, tenzij anders vermeld. 5 Zeebroek et al. 2006. 1

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 7 van 59

Fig. 1: Het deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht met aanduiding van de zandbanken en de belangrijkste plaatsen vermeld in de tekst. Kaart is gebaseerd op de Kustatlas6.

Belpaeme & Konings 2004. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 8 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

HISTORIEK VAN HET ONDERZOEK

1 Subtidale archeologie7 In vergelijking met de meeste omringende landen heeft het in België bijzonder lang geduurd vooraleer in wetenschappelijke kringen enige belangstelling ontstond voor archeologisch onderzoek in de Noordzee. Talloze voorwerpen die vooral vissers sinds jaar en dag met grote regelmaat aan land brachten, werden - op basis van de afwezigheid van een goed omschreven archeologische context - meestal beschouwd als totaal irrelevant voor wetenschappelijk onderzoek, ook wanneer de visser vrij precies de vindplaats van de voorwerpen kon omschrijven. In het beste geval belandden deze voorwerpen in een museum of bij een heemkundige of historische vereniging. Meestal echter werden deze voorwerpen - als ze al niet onmiddellijk terug overboord gegooid werden - weggeschonken of verkocht aan wie zich aan deze voorwerpen interesseerde. Vaak desintegreerden deze vondsten bij gebrek aan een correcte conservatiebehandeling. Wanneer de voorwerpen toch bewaard bleven, ging de informatie omtrent de vondstomstandigheden bijna altijd na verloop van tijd verloren, ook wanneer de vondsten in een museum belandden. Een zeldzame uitzondering hierop vormt een Romeins beeldje in terracotta, gevonden door een visser uit Nieuwpoort in april 1971 op de Galloperbank8. Het bleef echter wachten tot E. Cools op het einde van de jaren 1980 aan dit soort vondsten systematisch aandacht begon te schenken. Hij startte zelfs een kleine artikelenreeks in het tijdschrift ‘Westvlaamse Archaeologica’ met als titel ‘In de kuil van de korre’, hiermee verwijzend naar het achterste deel van het sleepnet9. Het was trouwens ook E. Cools die enkele jaren later de vondst van een bronzen zwaard op de Sandettiébank onder de aandacht van wetenschappers van de Universiteit Gent bracht10. Het in 1992 door het IAP (nu VIOE) en de provincie West-Vlaanderen op de kust gestarte onderzoek naar de verdwenen laatmiddeleeuwse vissersnederzetting Walraversijde, leverden in datzelfde jaar ook een vondst uit zee op, namelijk een 15de/16de-eeuwse bronzen kookpot die door een visser uit Bredene op 200 m uit de kust ter hoogte van Mariakerke-Raversijde werd gevonden11. De aandacht van wetenschappers voor vondsten uit de Noordzee bleef in die tijd echter hoofdzakelijk beperkt tot de hierboven aangehaalde voorbeelden. Het belangrijkste gevolg hiervan was dat het eigenlijke archeologische onderzoek in het Belgische deel van de Noordzee in de praktijk werd overgelaten aan onderzoekers uit het buitenland of aan verenigingen ontstaan in kringen van reders, vissers, duikers of bergers zoals de hierna vermelde voorbeelden aantonen. Het ontbreken van een wettelijk kader voor archeologisch onderzoek in de Noordzee ligt mee aan de basis van de geschetste situatie12. Het onderzoek op de site van het in 1735 gezonken VOC-schip ’t Vliegend Hert bijvoorbeeld is met onderbrekingen uitgevoerd tussen 1981 en 2000 door en op initiatief van een gemengd Engels/Nederlands team onder leiding van Rex Cowan. Een deel van de vondsten gedaan op deze

Cfr. Pieters et al. 2007. Van Doorselaer 1973. 9 Cools 1987a, 1987b; Termote & Vandenberghe 1988. 10 Verlaeckt 1996. 11 Tussen de lambertcoördinaten 214.94 noord /47.97 oost en 212.92 noord/45.02 oost; Pieters 1994. 12 Aan deze situatie komt wellicht op korte termijn een einde gezien het Federale Parlement in 2007 een wet betreffende de vondst en de bescherming van wrakken in de territoriale zee heeft goedgekeurd. Het wetsontwerp werd eenparig aangenomen door de Kamer van Volksvertegenwoordigers op 25 januari 2007 en de Senaat besliste vervolgens op 8 maart 2007 om de wet niet te amenderen. 7 8

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 9 van 59

wraksite bevindt zich ondertussen in het muZEEum te Vlissingen, een ander deel werd verkocht om het onderzoek te financieren13. De resten van de Anna Catharina die op dezelfde dag als ’t Vliegend Hert schipbreuk leed, bevinden zich wellicht ook in het deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht maar zijn tot op heden, voor zover bekend, niet precies gelokaliseerd14. Het is precies de zoektocht naar de Anna Catharina door een groep onderzoekers onder leiding van B. Schiltz die leidde tot archeologische activiteiten op een plaats die ondertussen bekend staat als de Zeebrugge-site, een plaats voor de kust van Zeebrugge waar ettelijke honderden, vooral metalen voorwerpen, uit het water zijn gehaald15. Een derde voorbeeld betreft een wraksite, gelokaliseerd op de Buiten Ratel, waar sinds 1997 door de leden van de vzw NATA met F. Schoonis als voorzitter onderzoek verricht wordt. Het scheepswrak op de Buiten Ratel dateert uit het midden van de 18de eeuw. De historiek en de stand van zaken van het onderzoek werden in 2004 voor het grote publiek toegelicht in het televisieprogramma ‘Overleven’, uitgezonden op Canvas in oktober 2004. Daarnaast zijn er in het Belgische deel van de Noordzee nog verschillende andere groepen actief, zoals de groep Mah Jong rond D. en T. Termote die zich vooral richten op scheepswrakken uit de twee wereldoorlogen16 en de groep Marlin die een bijzondere interesse aan de dag legt voor schepen van de Holland-Amerika Lijn. Tot voor kort werd onderzoek van 19de- en 20ste-eeuwse wrakken onterecht als niet-archeologisch beschouwd. Tegen de achtergrond van de recente ontwikkelingen in de Vlaamse archeologie, met o.a. WOI–archeologie17, is het ondertussen voor iedereen ook wel duidelijk dat resten uit deze perioden ook op een volwaardige manier archeologisch dienen onderzocht te worden. Hiermee sluit Vlaanderen aan bij de internationale trend van een verhoogde belangstelling voor militair erfgoed uit de twee Wereldoorlogen. Recentelijk kunnen bijvoorbeeld ook de militaire installaties uit de periode van de Koude Oorlog18 op die verhoogde belangstelling rekenen. Vanuit maritiem archeologische hoek is evenwel internationaal al langer aandacht voor zowel scheeps- als vliegtuigresten uit de 19de en 20ste eeuw19. Sinds de zomer van 2003 is er bij het VIOE een dynamiek op gang gekomen met betrekking tot de archeologie in de Noordzee, die ertoe bijdraagt dat op termijn ook vanuit wetenschappelijke kringen in Vlaanderen/België de nodige aandacht zal worden besteed aan het archeologische erfgoed in de Noordzee20. Een eerste aanwijzing hiervoor is de in 2007 door V. Verrijken aan de VUB ingediende paper tot het bekomen van de graad van bachelor in de Kunstwetenschappen en Archeologie met als onderwerp de identificatie en interpretatie van de door duikers bovengehaalde objecten van de SS W.A. Scholten en de SS Leerdam, twee stoomzeilschepen van de Holland-Amerika lijn gezonken in de Noordzee, respectievelijk in 1887 en 188921.

13 Levie 1983, op de binnenkant van de kaft van deze publicatie staat: ‘De fles is gecatalogiseerd, bestudeerd en geconserveerd alvorens ze is verkocht’; Weber 2006. 14 Zie ondermeer Levie 1983; Gawronski & Kist 1984; Weber 1987; Van der Horst 1991; Arent & Jacobi 1993; Hildred 2001; Mörzer Bruyns & Van der Horst 2006. 15 Vandenberghe 1997. 16 Termote 1996, 1998, 1999, 2000, 2001, 2003a, 2003b. 17 De Meyer 2006. 18 De Reyer 1997; Schofield & Johnson 2006. 19 Flatman & Staniforth 2006. 20 Pieters & Schietecatte 2003. Geconcretiseerd door de oprichting van een cel maritieme archeologie. 21 Verrijken 2007.

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

Sinds 2003 zijn ondertussen enkele stappen gezet die noodzakelijk zijn om dit voor Vlaanderen relatief nieuwe onderzoeksdomein volwaardig verder uit te bouwen. De belangrijkste worden hieronder kort toegelicht. •

•

• •

Op 5 oktober 2004 werd in het provinciaal museum Walraversijde te Oostende een samenwerkingsakkoord met betrekking tot maritiem erfgoed in de Noordzee gesloten tussen de respectievelijk federale en Vlaamse ministers J. Vande Lanotte en D. van Mechelen22. Dit was in de eerste plaats vanwege de dubbele bevoegdheid met betrekking tot de materie: de territoriale bevoegdheid over de Noordzee komt aan de federale overheid toe, terwijl de bevoegdheid over archeologisch erfgoed een Vlaamse aangelegenheid is. Eén van de artikels van dit akkoord had o.a. betrekking op de realisatie van een databank van het maritieme archeologische erfgoed aanwezig in het Belgische deel van de Noordzee door het VIOE. Sinds eind april 2006 is de in het akkoord vermelde databank maritieme archeologie23 een feit en online beschikbaar24. De databank laat bijvoorbeeld toe dat een geïnteresseerde zich aanmeldt als gebruiker en op die manier o.a. rechten krijgt om na overleg met de beheerder informatie toe te voegen aan de databank. Deze databank biedt ook plaats aan maritieme sites aan land en wordt in de toekomst hopelijk uitgebreid met een luik varend erfgoed. Van 21 tot en met 23 september 2006 organiseerde een groot aantal partners onder leiding van het VIOE en de provincie West-Vlaanderen ‘To Sea or not to Sea/Ter Zee of niet ter Zee’ in het Provinciaal Hof te Brugge. Het colloquium bracht naast internationale voorbeelden van wetgeving, conservatie en publiekswerking met betrekking tot maritiem archeologisch erfgoed ook een overzicht van maritiem archeologisch onderzoek in Vlaanderen/België. De organisatoren konden rekenen op een 130-tal deelnemers. Aan dit colloquium werd ook een tentoonstelling gekoppeld met als titel ‘Verdronken Verleden’25. De deelname van het VIOE aan de Europese projecten Planarch 226 en Machu27 met partners met een ruime maritiem archeologische expertise zoals Engeland, Nederland en Frankrijk zorgt er voor dat op korte tijd door Vlaanderen ook extra expertise op maritiem archeologisch vlak is opgedaan. De voorlopig laatste stap is de indiening van het ‘Wetsontwerp betreffende de vondst en de bescherming van wrakken’ door de Federale Regering op 14 november 2006. Dit ontwerp van wet heeft een dubbel doel. Ten eerste het regelen van de ‘toe-eigeningsvatbaarheid’ van wrakken en wrakstukken gelegen in de territoriale zee van België. Ten tweede het creëren van een juridische basis voor het beschermen van archeologisch en historisch waardevolle wrakken eveneens gelegen in de territoriale zee. In het voorjaar van 2007 kreeg dit wetsontwerp kracht van wet12. In het kader hiervan werd ook in juni 2006 een studiedag gehouden te Oostende met als titel ‘Wrakmanschap of eeuwig verloren’28.

2 Intertidale archeologie De historiek van de intertidale archeologie ziet er enigszins anders uit. In de zone tussen hoog en laag water werden niet enkel te Raversijde al vanaf de late 19de eeuw diverse archeologische waarnemingen verricht, maar ook op tal van andere plaatsen langsheen de Belgische kust. Deze activiteiten werden in die tijd uitgevoerd of gestuurd door geologische, archeologische en andere wetenschappelijke kringen, zoals blijkt uit de talrijke door A. Rutot, A. de Loë en E. Rahir geschreven bijdragen. Dit heeft wellicht te maken met een combinatie van factoren. In de eerste plaats waren in die periode de stranden blijkbaar aan erosie onderhevig waardoor er allerlei archeologische Madder 2004. www.maritieme-archeologie.be 24 De databank werd gerealiseerd door een partnerschap dat naast het VIOE en de provincie West-Vlaanderen ook bestaat uit het Vlaams Instituut voor de Zee en de Afdeling Kust/Vlaamse Hydrografie van Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK). 25 Zeebroek et al. 2007. In 2007 werd deze tentoonstelling voorzien van een begeleidende catalogus. 26 Dyson et al. (red.) 2006. 27 Demerre & Pieters 2008. 28 Madder 2006. 22 23

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 11 van 59

fenomenen zichtbaar werden. De ontwikkeling van het kusttoerisme zorgde er tegelijkertijd voor dat meer mensen dan ooit tevoren de stranden bezochten. Het is dan wellicht ook geen toeval dat de eerste meldingen van archeologische vondsten dateren van de periode waarin het kusttoerisme een eerste hoge vlucht kende, nl. 1880-1890. Het kusttoerisme, in die periode nog uitgesproken elitair, is maar geleidelijk aan gedemocratiseerd, eerst in de tweede helft van het interbellum en vervolgens vooral na WOII29. Geleidelijk aan werden deze onderzoeken echter overgelaten aan lokale vorsers. Tegelijkertijd nam in wetenschappelijke kringen niet alleen de belangstelling maar zelfs het vertrouwen in de waarnemingen en activiteiten op de stranden af. Zo werd A. Chocqueel er bijvoorbeeld van beschuldigd allerlei artefacten uit Frankrijk te hebben meegebracht en deze ten onrechte te hebben toegewezen aan het strand van Raversijde. Deze verdenking was gebaseerd op een brief van 27 oktober 1960 van K. Loppens gericht aan L. Devliegher30. Wijzelf hebben bij het bestuderen van de collectie A. Chocqueel kunnen vaststellen dat inderdaad een groot aantal artefacten uit Franse vindplaatsen afkomstig zijn, maar dat dit nooit ontkend of anders gesteld is door A. Chocqueel. Daarnaast is er echter wel degelijk een kleine collectie artefacten die van het strand van Raversijde kan afkomstig zijn. Deze zijn in detail bestudeerd door Prof. Dr. M. De Bie, samen met een aantal artefacten aangetroffen in de zone van de verlaten laatmiddeleeuwse vissersnederzetting Walraversijde achter de huidige duinengordel31. Dit wantrouwen ten aanzien van de collectie A. Chocqueel werd nog versterkt wanneer een datering via thermoluminescentie aantoonde dat een vermeende scherf in terra sigillata afkomstig van het strand van Raversijde vervaardigd was tussen 1894 en 1922, tenminste op voorwaarde dat het fragment in kwestie in een recent verleden niet verhit was tot een temperatuur van meer dan 300°C32. Een eventuele verklaring voor een dergelijke verhitting van deze scherf op het strand van Raversijde in die periode vormen evenwel de talrijke bomkraters op het strand uit WOI, precies de periode van de veronderstelde vervaardiging (1894-1922). De sinds 2003 op gang gekomen nieuwe dynamiek ten aanzien van het archeologische onderzoek in de Noordzee, brengt mee dat ook de diverse strandvondsten door een nieuwe bril worden bekeken. Deze vondsten worden in de hiernavolgende kennisbalans in chronologische volgorde kort besproken, samen met de vondsten uit het subtidale deel van de Noordzee. Een neveneffect van deze nieuwe belangstelling voor erfgoed uit de Noordzee is dat ook vondsten gedaan buiten het Belgische deel van de Noordzee en aanwezig in Belgische particuliere collecties onder de aandacht worden gebracht, zoals een kern in vuursteen afkomstig van de Doggerbank (fig. 2). Fig. 2: Vuurstenen kern afkomstig van de Doggerbank (collectie A. Boschmans).

Constandt 1986, 19-31. Devliegher 1960, 410. 31 Publicatie in voorbereiding. 32 Van den Haute et al. 1995, 375. 29 30

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

KENNISBALANS ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK IN DE NOORDZEE INCLUSIEF DE STRANDEN

3.1 LANDSCHAPPEN Op het hoogtepunt van de laatste ijstijd lag de zeespiegel ongeveer 120 m lager dan nu33. Dit betekent in elk geval dat het volledige deel van de huidige Noordzee onder Belgisch toezicht (en ook grote delen van de Noordzee er buiten) toen land waren. Van dit landschap blijft onder water meer over dan algemeen verondersteld. Recent onderzoek van 3D seismische datasets laat toe dit landschap onder water in belangrijke mate in kaart te brengen en te interpreteren, zoals aangetoond voor de Doggerbank34. Voor het Belgische deel van de Noordzee is dergelijk onderzoek nog niet uitgevoerd. Dit deel van de Noordzee is maximaal 46 m diep en wordt gekenmerkt door een afwisseling van diepe (geulen) en ondiepe gebieden (zandbanken). Op basis van de oriëntatie en diepte worden in het Belgische deel van de Noordzee vier zandbanksystemen onderscheiden: de kustbanken, de Vlaamse banken, de Zeeuwse banken en de Hinderbanken. De posities van de meeste banken en geulen zijn globaal genomen zeer stabiel en zijn gedurende de voorbije 180 jaar alvast nagenoeg ongewijzigd gebleven35. Vanuit erfgoedoogpunt is aan mogelijke landschapsrelicten in de Noordzee nog geen wetenschappelijke aandacht besteed. Enkel het strand van Raversijde kon rekenen op een zekere belangstelling, ook voor een deel vanuit erfgoedoogpunt36.

3.2 PRE- EN PROTOHISTORIE 1 Subtidaal Tot de oudste ‘archeologische’ vondsten in de Noordzee behoren de zgn. paleozoölogische resten. Het zuidelijke deel van de Noordzee blijkt bijzonder rijk aan dergelijke resten37, vooral de zone tussen de ‘Brown Bank’ en het ‘Deep Water Channel’, maar ook de Thorntonbank (deels in Belgische, deels in Nederlandse wateren gelegen) wordt vermeld als vindplaats van fossielen. Ondanks het feit dat een directe relatie tussen de mens en deze paleozoölogische resten ontbreekt, dienen deze toch als een integraal deel van het archeologische archief beschouwd te worden als we de evolutie van het milieu waarin de mens leefde en leeft willen begrijpen38. In deze resten worden minstens vier associaties herkend, respectievelijk vroeg pleistoceen (I), laat vroeg pleistoceen of vroeg midden pleistoceen (II), laat pleistoceen (III) en vroeg holoceen (IV). Er zijn bijvoorbeeld fossielen van associatie I afkomstig van een zone in Nederlandse wateren dicht bij de Thorntonbank39. De Thorntonbank zelf, wellicht het deel ervan in Nederlandse wateren, wordt ook als vindplaats van fossiel botmateriaal vermeld in een bijdrage van D. Mol uit 199140. Studies van paleozoölogisch vondstenmateriaal afkomstig uit de Noordzee onder Belgisch toezicht zijn er amper. Dergelijke resten zelf zijn er daarentegen wel voldoende, te oordelen naar de talrijke museale en private collecties ervan41. Er is de studie door A. Gautier van drie botten van fossiele Fitch et al. 2005, 185. Ch’ng et al. 2004; Fitch et al. 2005. 35 Degraer et al. 2006, 11-15. 36 Jocqué & Van Damme 1971. 37 Van Kolfschoten & Van Essen 2004, 70. 38 Van Kolfschoten & Van Essen 2004, 79. 39 Van Kolfschoten & Van Essen 2004, 74. 40 Mol 1991. 41 Een inventarisatie van deze resten is gestart, cfr. Germonpré 2008. 33 34

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 13 van 59

walrussen. Het betreft een slagtand in 1993 gevonden in de buitenste berm langs de Oostdam van de haven van Zeebrugge en een schedelfragment en een humerus aanwezig in de museumcollecties van respectievelijk Sincfala in Heist en het Nationaal Visserijmuseum in Oostduinkerke42. De besproken walrusbotten dateren wellicht uit het Weichseliaan. Hun aanwezigheid verklaren ligt vanwege het feit dat het om zeezoogdieren gaat niet zo voor de hand. In deze studie wordt terloops de vondst ter hoogte van de Westhinderbank van een fragment van een mammoetschedel met vliegenpoppen vermeld43. Uit de Noordzee onder Belgisch toezicht zijn tot nu toe geen pre- of protohistorische artefacten gekend in tegenstelling tot bijvoorbeeld uit het deel van de Noordzee onder Nederlands toezicht44. Een aantal vondsten, een drietal afslagen in vuursteen en een bijltje gemaakt van edelhertgewei, is evenwel aangetroffen ter hoogte van Westkapelle45 (Zeeland, Nl) vlak over de Belgische grens. Voor het bijltje wordt een datering vanaf het neolithicum voorop gesteld46.

2 Intertidaal Vertrekpunt voor een bespreking van deze periode is het strand van Raversijde omdat voor deze site ook nog een deel van de vondsten zelf kan worden onderzocht (fig. 3). Fig. 3: Selectie van enkele vuurstenen artefacten afkomstig van het strand van Raversijde.

In zijn rapport over de activiteiten in 1907 vermeldt baron A. de Loë de vondst van een geretoucheerde vuurstenen afslag met gebruikssporen47, op het strand van Raversijde ter hoogte van de twee vaste Gautier 1998. Gautier 1998, 124. 44 Louwe Kooijmans 1970-1971; Verhart 2001. 45 Verhart 2001, 102, 105. 46 Verhart 2001, 105. 47 de Loë 1908, 18; de Loë 1928, 175. 42 43

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

lichten, nabij de hoogwaterlijn en aan de voet van de dijk. A. Chocqueel vermeldt in 1936 niet minder dan 262 artefacten in vuursteen, ingezameld op de stranden van Raversijde en het aangrenzende Mariakerke48. Van deze ingezameld op het strand van Mariakerke zijn er volgens A. Chocqueel slechts 10 % voorzien van het zgn. blauwachtige veenpatina49. De zgn ‘céramique protohistorique’ beschreven door A. Chocqueel50, is door H. Thoen later als lokaal aardewerk van Gallo-Romeinse nederzettingen herkend51. Behalve te Raversijde en Mariakerke52, worden artefacten in vuursteen in het bibliografische repertorium der oudheidkundige vondsten in West-Vlaanderen53 ook vermeld in relatie tot de stranden van Westende54, Middelkerke55, Oostende56, Bredene57, Wenduine58 en Blankenberge59. Ook voor het strand tussen Blankenberge en de monding van het Zwin60 en op het strand van Knokke inclusief het ‘Zwin’61 worden dergelijke vondsten vermeld. Onmiddellijk valt op dat op de stranden ten westen van de IJzermonding geen vondsten in de literatuur vermeld zijn. De melding van de vondst van vuurstenen artefacten op het strand van Westende gaat terug tot een rapport door A. de Loë van 1909. A. De Loë vermeldt o.a. de vondst van een fragment van een mes en van afslagen met gebruiksporen en retouches, allemaal in zwarte vuursteen en niet gerold62. Deze vondsten staan ook vermeld in het overzicht van E. Rahir gepubliceerd in 1928. De vondsten uit Westende zijn afkomstig van de strandzone ter hoogte van ‘la laisse moyenne’. Op het strand van Middelkerke betreft het een gesteelde en gevleugelde pijlpunt in blonde doorschijnende silex die in 1887 al door G. Cumont gemeld wordt63. Daarnaast meldden zowel E. Van Overloop64 als E. Delheid artefacten in silex op het strand van Middelkerke. Bij E. Delheid betrof het een klein mes in zwarte vuursteen aangetroffen ter hoogte van het Instituut Roger de Grimberghe. In dezelfde omgeving werd ook een humerus van een mens aangetroffen65. Op het strand van Mariakerke betreft het een bladvormige pijlpunt66, een kling gevonden in 189667, een schrabber gevonden door R. Ingelbeen ter hoogte van de klokkentoren van de kerk van Mariakerke en een schrabber gevonden door A. de Loë68. Op het strand van Oostende betreft het een mes69 in silex, gevonden in 1875 nabij het fort Wellington, een kleine gepolijste bijl70 en een mes in zwarte silex op 100 m van het fort Wellington71.

Chocqueel 1936a, 16. Chocqueel 1940, 6. 50 Chocqueel 1936b. 51 Thoen 1978, 50. 52 de Loë 1928, 175; Bauwens-Lesenne 1963, 89. 53 Bauwens-Lesenne 1963. 54 Bauwens-Lesenne 1963, 131. 55 de Loë 1928, 175; Bauwens-Lesenne 1963, 80. 56 Bauwens-Lesenne 1963, 88. 57 Bauwens-Lesenne 1963, 10. 58 Bauwens-Lesenne 1963, 124. 59 de Loë 1928, 175; Bauwens-Lesenne 1963, 9. 60 Bauwens-Lesenne 1963, 9. 61 Bauwens-Lesenne 1963, 57. 62 de Loë 1910a, 5; Rahir 1928, 126. 63 Raeymaekers 1898, 473. 64 Raeymaekers 1898, 474. 65 Raeymaekers 1898, 474. 66 de Loë 1928, 175. 67 Raeymaekers 1898, 474. 68 de Maere d’Aertrycke 1907a, 151. 69 Raeymaekers 1898, 471. 70 Raeymaekers 1898, 472. 71 Raeymaekers 1898, 473. 48 49

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 15 van 59

K. Loppens vermeldt de vondst van bewerkte vuurstenen artefacten op het strand van Wenduine72. Een deel van de door M. Cels besproken vuurstenen artefacten (zie verder) is eveneens afkomstig van het strand van Wenduine73. De melding over het strand tussen Blankenberge en de monding van het Zwin gaat terug op een nota van M. Cels74 die in september 1897 de vondst van vuurstenen artefacten op het strand van Knokke meldt. Het rapport over het tweede semester van 1904 van A. de Loë gaat hier verder op in. Hij vermeldt inderdaad ‘une abondante récolte de silex utilisés (industrie éolithique)’. De stukken silex (zwart of grijs) zijn klein van afmetingen en gerold maar tonen duidelijke sporen van gebruik. Ze worden vooral aangetroffen bovenop het strandzand en nabij de hoogwaterlijn aan de voet van de duinen. A. De Loë vermeldt twee hypotheses omtrent hun interpretatie: aangespoeld uit NoordFrankrijk (volgens A. Rutot) of afkomstig van lagen ter plaatse (volgens M. Cels). Bij de door A. de Loë tussen Duinbergen en Knokke en tussen Knokke en het Zwin gevonden stukken silex zijn er een aantal die zeer ‘fris’ zijn (‘qui ont conservé encore leurs arrêtes assez vives’)75. E. Rahir komt op deze vondsten terug en vermeldt in 1928 dat bij prospecties uitgevoerd in 1904 op de stranden tussen Blankenberge en de Nederlandse grens (o.a. te Heist)76, stukken silex zijn aangetroffen (de zgn. industrie éolithique). Daarover stelt E. Rahir echter dat niet met zekerheid kan worden aangetoond dat ze door de mens zijn bewerkt77. In 1928 meldt E. Rahir de vondst van een gepolijste bijl ‘dans la bordure des dunes maritimes entre Nieuport-Bains et la plage de Groenendyk’78. Uit de beschrijving van de vindplaats is niet op te maken aan welke kant van de duinen deze bijl is gevonden, vandaar de opname in dit overzicht. Op het strand van Cadzand, net over de Belgische grens, zijn acht artefacten uit het middenpaleolithicum ingezameld79. Uit deze reeks vondstmeldingen van vuurstenen artefacten op de Vlaamse stranden blijkt in elk geval dat de vondst van vuurstenen artefacten op het strand van Raversijde niet zo uitzonderlijk is maar past in een reeks gelijkaardige waarnemingen. Eén van de problemen met deze meldingen is echter wel dat de meeste van deze voorwerpen hoogstwaarschijnlijk niet meer traceerbaar zijn. De hierna behandelde vondst is dit daarentegen wel nog. Door E. Cools en A. Mortier werd op het strand van Raversijde in het oppervlakteveen een merkwaardig houten voorwerp aangetroffen (fig. 4). K. Deforce80 identificeerde het hout als eik (Quercus species).

Loppens 1932, 102. Cels 1897-1898, 248. 74 Cels 1897-1898. 75 de Loë 1905a, 4-5; de Loë 1905c, 85. 76 Rahir 1928, annexe VIII. 77 Rahir 1928, 26. 78 Rahir 1929. 79 Stapert 1981. 80 Wetenschappelijk attaché VIOE. 72 73

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

Fig. 4: Houten peddel of broodschep door E. Cools en A. Mortier aangetroffen in het oppervlakteveen dagzomend op het strand van Raversijde.

Het voorwerp met een bewaarde totale lengte van 111,8 cm bestaat uit een licht ovaal blad waaraan een 81,2 cm lange steel zit. Het blad is 27,4 cm breed en was minstens 30 cm lang. Het uiteinde is niet afgebroken maar afgesleten. De steel is 3,7-3,8 cm breed en 1,8 cm dik. Het voorwerp vertoont talloze perforaties met diameters die schommelen tussen 12 en 15 mm. Deze zijn wellicht het resultaat van activiteiten van boormossels. Navraag bij enkele experten maakt aannemelijk dat ofwel de inheemse witte boormossel (Barnea candida) ofwel de Amerikaanse boormossel (Petricola pholadiformis) verantwoordelijk is voor de perforaties81. Een onderzoek in 1970 toonde aan dat beide soorten aanwezig waren op het strand van Raversijde82. Het feit dat het object in het oppervlakteveen zat, verschaft meteen ook een - zij het globale - datering. De ontwikkeling van het oppervlakteveen wordt gesitueerd vanaf 6300-4700 cal BP en het einde van de groei tussen 3470 en 1525 cal BP83. Vertaald naar een culturele periodisering betekent dit ruim genomen neolithicum/vroege middeleeuwen. Een drietal dateringen van de top van het veen in een zone ten zuiden/zuidwesten van Raversijde situeren het einde van de veengroei tussen 2220 (KIK/IRPA 730) en 2870 BP (KIK/IRPA 565)84, dateringen die cultureel in de ijzertijd te situeren zijn. Een datering uitgevoerd op de top van het veen te Raversijde

Informatie bezorgd door Guido Rappé en Francis Kerckhof, waarvoor dank. Jocqué & Van Damme 1971, 174-175. 83 Baeteman 2007, 7-8. 84 Baeteman 2007, 7-8. 81 82

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 17 van 59

zelf sluit hier met 2635 BP (KIA-20052) perfect bij aan85. Deze informatie verkleint de dateringsvork tot neolithicum/ijzertijd. Het stuk is na de vondst nat gehouden en zo snel mogelijk overgebracht naar J.A. Trimpe Burger, medewerker van de toenmalige ROB (Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek), die via impregnatie met PEG86 voor de conservatie ervan heeft gezorgd87. Het stuk is sinds juni 2006 te zien in het provinciaal museum Walraversijde. De interpretatie van dit object is niet éénduidig, het lijkt zeer sterk op een plaat om brood in de oven te schuiven maar het kan evenzeer een peddel zijn. Bovendien is niet uit te sluiten dat dit object na een gebruik als broodplank, is hergebruikt als peddel. Afgaande op de vorm kan geen van beide functies uitgesloten worden en aangezien het stuk volledig geïsoleerd is aangetroffen biedt de analyse van de context evenmin enige houvast. Vier mesolithische peddelbladen aangetroffen te Hardinxveld-Giessendam (Zuid-Holland, Nederland)88 zijn merkelijk smaller (5 tot 10 cm breed) dan het exemplaar uit Raversijde, maar een overzicht van mesolithische en neolithische peddels aangetroffen in Scandinavië89 toont aan dat er naast peddels met lange, slanke bladen ook peddels bestaan met korte, brede bladen in de trant van het exemplaar uit Raversijde. Voor de grote vormverschillen in peddelbladen schieten functionalistische verklaringen te kort90. Twee neolithische peddelbladen uit het Satruper Moor91 (Schleswig, Duitsland) zijn zeer gelijkend zowel wat vorm als wat de verhoudingen betreft. Recentelijk is ook in Baabe (Mecklenburg-Vorpommern, Duitsland) in een laatmesolithische context een essen peddelblad aangetroffen92. Een morfologisch sterk gelijkend houten voorwerp is aangetroffen te Porz-Lind (Rheinland, Duitsland) in een context uit de late ijzertijd (midden- tot laat-La Tène)93. Het object wordt geïnterpreteerd als een broodschep om brood in de oven te brengen. Een broodschep wordt in Vlaanderen ook wel ovenpaal, ovenschieter of broodschieter genoemd94. Informatie over de houtkeuze om deze werktuigen te maken is ons niet bekend. Hoewel vergelijkbare vondsten uit brons- en ijzertijd niet bekend zijn, kan het gebruik ervan gedurende de brons- en ijzertijd in Midden-Europa wel verondersteld worden op basis van indirecte aanwijzingen95. De slijtagesporen op het object uit Raversijde lijken te wijzen op een gebruik als broodschep. Wat het ook is, het is in elk geval een object dat aantoont dat in de omgeving van de vindplaats in de brons- en/of ijzertijd menselijke activiteiten plaats grepen. Ook een combinatie van beide gebruiken is perfect denkbaar, nl. een broodschep die naderhand hergebruikt is als peddel. Bovendien is een sluitende interpretatie enkel en alleen gebaseerd op de vorm van een geïsoleerde vondst niet mogelijk. Zelfs in geval van de aanwezigheid van een context, is een sluitende interpretatie niet steeds voor de hand liggend. Bij het overzicht van de vondsten uit de pre- en protohistorie behoren ook de volgende twee meldingen. Op aanwijzen van J. Breuer is in november 1922 op het strand van Heist richting Zeebrugge nabij de laagwaterlijn een kleiige zone vastgesteld met boomstronken nog in opstand. De zone bevindt zich Informatie verschaft door Koen Deforce, waarvoor dank. Polyethyleenglycol. 87 Een C-14 datering is nog niet gebeurd. 88 Louwe Kooijmans et al. 2001, 387-391. 89 Louwe Kooijmans et al. 2001, 409-411. 90 Louwe Kooijmans et al. 2001, 410. 91 Schwabedissen 1957-1958, 12. 92 Hirsch 2006; Hirsch & Klooss 2006. 93 Joachim 2002, Tafel 77.1, 32-34. 94 www.mot.be. 95 Joachim 2002, 32-33. 85 86

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

meer precies op 100 m van de voet van de dijk, tegen de laagwaterlijn aan en tussen de 3de en 4de golfbreker vertrekkend vanuit Heist-Sluizen richting Zeebrugge. In de omgeving van deze boomstronken zijn een aantal fragmenten aangetroffen van een zwarte zeer grove ceramiek, volgens A. de Loë, pre-Romeins van datering96. Op het strand van Bredene is in het begin van de jaren 1980 een randfragment van een handgemaakt potje gevonden dat in de ijzertijd kan gedateerd worden97. Op het strand van Raversijde-Mariakerke, ten slotte, is in 1870 door de latere eerste minister en Nobelprijswinnaar A. Beernaert (!) een bronzen munt van Tasciovanus, koning van de Catuvellauni gevonden. Deze munt is geslagen te Verulamium (St. Albans, Hertfordshire, Verenigd Koninkrijk) in de periode 20 BC/10 AD98. De aanwezigheid van die vondst impliceert volgens H. Thoen niet automatisch bewoning in die periode. Dergelijke munten bleven immers nog in omloop tot in het laatste kwart van de 1ste eeuw en wellicht nog langer99, waardoor het ook bij de Romeinse periode zou kunnen horen. Op het strand van Cadzand zijn naast de bovenvermelde vuurstenen artefacten ook ceramiekfragmenten uit de late ijzertijd aangetroffen100.

3.3 ROMEINSE PERIODE 1 Subtidaal Over Romeinse vondsten uit de Noordzee onder Belgisch toezicht is in de wetenschappelijke literatuur weinig echt harde informatie voorhanden. Er is in dit verband de vermelding in 1911 door A. de Loë van vondsten op de ‘Smallebank’ (situé dans le sens du méridien du Coq). Op een plaats gelegen op 3 mijl van de kust tussen Oostende en Blankenberge en gekend bij vissers onder de naam ‘Verzonken of Verdronken Oostende’ vonden vissers uit Heist naar verluidt regelmatig voorwerpen in hun netten (‘pot en vaatwerk’), maar vooral ‘dikke platte stukken in rode ceramiek’ die volgens de A. Loë Romeinse dakpannen zouden kunnen zijn101. De vindplaats is volgens de beschrijving van de vissers uit Heist een goede halve mijl lang, weinig breed en in het oostelijk deel denkbeeldig doorsneden door de lijn die de boten van de ‘Red Star Line’ volgden102. Deze vondstmelding is moeilijk te begrijpen vermits de Smalbank nabij de Franse grens ligt en helemaal niet ter hoogte van de zone Oostende-Blankenberge. E. Cools meldde in 1987, evenwel zonder bronvermelding, dat in 1911 Romeinse vondsten werden gemeld op de Smallebank en op de Wenduinebank103. Hieruit zou kunnen worden afgeleid dat A. de Loë misschien twee vondstmeldingen door elkaar haalde en het in feite gaat om twee meldingen nl. zowel op de Smalbank als op de Wenduinebank. De Wenduinebank beantwoordt qua localisatie perfect aan de hierboven aangehaalde beschrijvingen van de vissers uit Heist. In 1965 brengt J. Mertens in het tijdschrift ‘Archeologie’, verslag uit over een door de pers gemelde vondst van een Romeinse amfoor. De amfoor werd gevonden door Nieuwpoortse vissers in de Noordzee, volgens J. Mertens echter zonder verdere precisering van de vindplaats104. Verder vermeldde E. Cools in 1987 de vondst door de O.77 van twee stukken Romeinse ceramiek: een fragment van een amfoor en een stuk van een dolium, afkomstig uit de Belgische kustwateren105. Meer precieze informatie over deze vondsten is merkwaardigerwijze ook te vinden in kranten. Zo meldde ‘De Zeewacht’ in 1964 de vondst door de N.788 van een Romeinse amfoor (hoogte: 67,2 cm, de Loë 1923, 2; Rahir 1928, 226. Hollevoet 1986, 14. 98 Evans 1899; Verhaeghe 1899-1900; Thoen 1978, 46-47; Scheers 1991a, 14. 99 Thoen 1978, 48. 100 Cahen-Delhaye 1977. 101 de Loë 1912, 29-30; Rahir 1928, annexe VIII; Bauwens-Lesenne 1963, 9. 102 de Loë 1912, 30. 103 Cools 1987b, 55, voetnoot 4. 104 Mertens 1965. 105 Cools 1987b, 54-55. 96 97

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 19 van 59

grootste diameter: 47,2 cm en diameter rand: 16 cm) een drie-tal mijl buiten de Westhinderbank106. Het betreft wellicht de amfoor die door J. Mertens zou besproken worden in de jaargang 1965 van het tijdschrift ‘Archeologie’. De amfoor in kwestie werd recentelijk door het VIOE geïdentificeerd naar aanleiding van de inventarisatie en studie van de maritiem archeologische collectie bewaard op de zolder van het stadhuis van Nieuwpoort. Dergelijke amforen - van het type Dressel 20107 (fig. 5) - zijn vervaardigd in Zuid-Spanje (de oude Romeinse provincie Baetica), meer bepaald in de benedenvallei van de Guadalquivir tussen Sevilla en Cordoba en dienden om olijfolie te transporteren108. Het exemplaar uit de Noordzee lijkt qua vorm op meerdere exemplaren gevonden in gedateerde contexten van Augst (Basel-Land, Zwitserland) en Lyon. Deze varianten worden gedateerd in de laatclaudische tot de vroegflavische tijd (50-80 AD)109. Eén van de handvatten draagt een stempel die in de natte klei werd ingedrukt. Omdat men de stempel slordig heeft ingedrukt, kon de naam van de amforenfabrikant tot nog toe niet worden geïdentificeerd. Fig. 5: Amfoor van het type Dressel 20 opgevist ongeveer drie mijl buiten de Westhinder Bank.

Indien deze vondst gerelateerd is aan een lading, verwijst ze in alle waarschijnlijkheid naar een scheepswrak uit de 2de helft van de 1ste eeuw na Christus. Merkwaardig is dat in de collectie van het Stedelijk Archeologisch Museum van Brugge zich twee haast intacte amforen bevinden, waarvan één (amfoor A) zeer gelijkend is aan het exemplaar uit de collectie van Nieuwpoort (enkel wat grotere afmetingen), zowel wat de morfologie en de datering als het patina betreffen. Amfoor A draagt eveneens een fabrikantenstempel die ondanks het onzorgvuldige afdrukken en de slijtage kon worden geïdentificeerd als MIM (initialen van de drieledige naam van een Romeinse burger). Van beide amforen uit de Brugse collectie wordt sterk vermoed dat ze sporen van een verblijf op de zeebodem vertonen110. In amfoor A zat nog een fragment van het ceramieken deksel vast geklit aan de 106 Met dank aan Tomas Termote voor deze informatie. We hebben tot nog toe echter nog niet de hand kunnen leggen op het oorspronkelijke artikel. 107 Martin-Kilcher 1987. 108 Martin-Kilcher 1987, 49-51. 109 Martin-Kilcher 1987, 53-58, Taf. 15-25, Beilage 1, nrs. 33-63; Bertrand 1992. 110 Monsieur & Braet 1997.

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

binnenzijde, ter hoogte van de schouder, wat het vermoeden van een verblijf in zee nog versterkt. Na confrontatie van beide zeer gelijkende amforen, amfoor A uit de collectie van Brugge en de amfoor uit Nieuwpoort, groeit nu de zekerheid dat ze van dezelfde vindplaats afkomstig zijn 111. De hypothese van de aanwezigheid van een scheepswrak in die zone wordt dus zeer aannemelijk. Er bestaat een goede kans dat verder onderzoek op beide amforen definitief uitsluitsel zal geven (analyse zeedepot, archiefwerk, informanten). De tweede amfoor (amfoor B) uit de Brugse collectie behoort eveneens tot het type Dressel 20, draagt ook een onleesbare stempel, maar is een veel latere variant die te situeren valt in de 1ste helft van de 3de eeuw na Christus. Gezien het chronologische verschil kan amfoor B geen verband houden met de twee andere112. De Nieuwpoortse collectie bevat evenwel het bovengedeelte van een tweede amfoor van het type Dressel 20, dat typologisch ook in de 1ste helft van de 3de eeuw na Christus te plaatsen valt. Het grote fragment draagt bovendien zeker sporen van een verblijf in zee vermits het vol krabbenkokers hangt. Het bovengedeelte van deze Zuidspaanse olijfolieamfoor werd nog niet geconfronteerd met het Brugse exemplaar (amfoor B). Mogelijk houden ze met elkaar verband. Enkel een nauwkeurige analyse zal dat kunnen bevestigen. Verder moet ook nog de herkomst van beide derde-eeuwse amforen uit de Belgische wateren worden bewezen. Indien dat zo is, verwijzen ze naar minstens een tweede Romeins scheepswrak113. Daarnaast zijn er ook nog enkele tot nog toe ongepubliceerde vondsten die onder deze hoofding behandeld dienen te worden. Het betreft een intact stuk terra sigillata (Dragendorf 37, late 1ste-vroege 2de eeuw) die voor de kust van Zeebrugge of Heist opgevist is en lange tijd te zien is geweest in de kreeftenbak van de Brasserie Nelson te Zeebrugge maar die ondertussen spoorloos is 114. Verder bevinden er zich in het museum Sincfala ook twee recipiënten in terra sigillata (Drag. 30 en Drag. 33, fig. 6) waarvoor de sporen van zeepokken aantonen dat ze uit zee afkomstig zijn. Beide stukken zijn ongeveer een eeuw jonger dan de bovenvermelde Drag. 37. Na navraag bij de visser die beide objecten in de netten heeft aangetroffen, bleken beide stukken uit Engelse wateren afkomstig te zijn, meer specifiek uit de zone voor Ramsgate (Kent, Verenigd Koninkrijk).

Over de vindplaats of het deponeren van de Brugse amforen is nog geen informatie aangetroffen in de archieven der Brugse musea; zie Monsieur & Braet 1997, 114, voetnoot 5. 112 Monsieur & Braet 1997, 108. 113 Over de amforen uit het Belgische deel van de Noordzee wordt een uitgebreide studie voorbereid voor Relicta 5. 114 Informatie aangeleverd door Wim De Clercq, waarvoor dank. 111

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 21 van 59

Fig. 6: Twee vrij goed bewaarde recipiënten in terra sigillata opgevist door een Vlaamse visser in Britse wateren.

Intacte stukken Romeinse ceramiek die aangetroffen worden aan land zijn vaak afkomstig van een grafveld. Op zee ligt dit anders; hier zou het ook om elementen van de cargo van een gezonken vaartuig kunnen gaan. De nabijheid van Romeinse vlootbases zowel in Noord-Frankrijk115 als in ZuidoostEngeland, maakt het aannemelijk dat in het Belgische deel van de Noordzee wrakresten uit de Romeinse periode kunnen aangetroffen worden. Wat het transport van amforen betreft, moet er een aanzienlijk verkeer hebben bestaan tussen Groot-Brittannië en het continent waarbij vanaf het midden van de 1ste tot het midden van de 3de eeuw na Christus grote hoeveelheden Dressel 20-amforen zijn binnen gebracht. Het is overigens genoegzaam bekend dat er een belangrijke vraag bestond van militairen naar Mediterrane producten, met name olijfolie, en het is in dit kader dat deze handel mag worden gesitueerd. In sommige piekperioden van militaire activiteit zoals de invasie en ‘pacificatie’ van Groot-Brittannië door Claudius (vanaf 43 na Christus) of de poging tot verovering van Schotland door Septimus Severus (209-211 na Christus) zal er wellicht nog een toename van import zijn geweest. Verder belandden dergelijke amforen ook op zowel burgerlijke als militaire sites op de Belgische kust zoals sites te Brugge, Wenduine en Oudenburg aantonen. Het valt wel op dat de fragmenten van Dressel 20-amforen die tot nog toe op deze kustsites zijn waargenomen, dateren uit de 2de helft van de 2de en de 1ste helft van de 3de eeuw. Indien bovenvermelde intacte stukken (amfoor en intacte Drag. 37) verwijzen naar de aanwezigheid van scheepswrakken, dan zijn er minstens twee op indirecte wijze getraceerd. De amfoor is zeker en de Dragendorf 37 is wellicht afkomstig uit het Belgische deel van de Noordzee. Al liggen de dateringen niet ver uit elkaar, beide stukken kunnen niet van hetzelfde wrak afkomstig zijn. De Dragendorfs 30 en 33 uit het museum Sincfala kunnen verband houden met gekende vindplaatsen van Romeins aardewerk in de monding van de Thames, nl. Pudding Pan Rock en Ooze Deep. Wat de datering en de aard van de vondsten betreft komt vooral de vindplaats Pudding Pan Rock in aanmerking. Naast amforen116 zijn niet minder dan 285 stuks terra sigillata gekend117 van deze vindplaats.

Fosse et al. 2004. Carreras Monfort & Funari 1998; Thoen 1978, 123-124, Thoen 1987, 132-134, nrs. 112-113. 117 Rhodes 1989, 50. 115 116

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

2 Intertidaal Nederzettingsporen uit de Romeinse periode zijn geregistreerd op de stranden van Raversijde (45: Raversijde-Mariakerke I) en Wenduine (62: Wenduine I)118. Op het strand van Raversijde zijn behalve argumenten voor bewoning ook sporen van zoutwinning (daterend uit de periode 2de-3de eeuw)119 en van lokale ijzerwinning120 vastgesteld. Als ploegvoren geïnterpreteerde grondsporen121 verwijzen naar lokaal akkerland. De interpretatie van deze laatste sporen als sporen van grondbewerking werd evenwel in twijfel getrokken in een overzichtsartikel gewijd aan de bewoning van de kustvlakte in het 1ste millennium AD122. De bewoning te RaversijdeMariakerke I klimt op tot de Flavische tijd123. In 2005 is bij de opgraving van de laatmiddeleeuwse vissersnederzetting Walraversijde onder de aan de oppervlakte liggende klei een dijk uit de Romeinse periode herkend124. Onderzoek van de door wijlen E. Cools op het strand van Raversijde genomen foto’s heeft ondertussen aangetoond dat deze dijk toen ook op het strand is vastgesteld125, zonder deze evenwel als dusdanig te herkennen. A. De Loë vermeldt reeds in 1911 de vondst van een gerolde tegula op het strand van Raversijde op ongeveer 60 m van de voet van de dijk en iets ten oosten ‘du premier châlet forestier’126. Door A. Chocqueel zijn in 1948 zowel een kuil gevuld met ceramiek als een zgn. knuppelweg (‘passerelle en branchages’) geregistreerd. Een foto van deze zgn. knuppelweg werd al in 1958 gepubliceerd door J. Mertens127 (fig. 7). De kuil bevond zich op ongeveer 150 m van de dijk ter hoogte van het Instituut ‘Bon Repos’128. Enkele jaren voordien werden iets meer westelijk op het strand van Mariakerke ook reeds Romeinse structuren onderzocht, meer bepaald tegenover ‘Hotel Alfa’ op 266 m van de dijk 129. Hierin bevonden zich o.a. een twaalftal kg ceramiek, een bronzen lepel en een bronzen munt van Commodus130. Het strand van Raversijde heeft o.a. ook een bronzen ring met intaglio opgeleverd131.

Thoen 1978, 66. De nummering van de vindplaatsen is overgenomen uit voormelde publicatie. Thoen 1975; Thoen 1978, 88-89. 120 Thoen 1978, 98. 121 Thoen 1978, 99. 122 Ervynck et al. 1999, 109. 123 Thoen 1978, 84. 124 Pieters et al. 2006. 125 Pieters 2007, 32-33. 126 de Loë 1911b, 36. 127 Mertens 1958, 12. 128 Chocqueel 1949, 9. 129 Hotel Alfa was het eerste gebouw op de zeedijk gezien vanaf de kerk van Mariakerke. Het ‘Institut Bon Repos’ bevond zich in dezelfde rij. Met dank aan Glenn Gevaert voor deze informatie. 130 Chocqueel 1942a, 239. 131 Thoen 1978, 192; Sas 1992, 86-88. 118 119

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 23 van 59

Fig. 7: De zgn. knuppelweg geregistreerd op het strand van MariakerkeRaversijde door A. Chocqueel.

Wenduine I is gelegen op het huidige strand, tegenover kilometerpaal 43. Het vondstenmateriaal dateert uit de periode Flavische tijd tot midden 3de eeuw132. Wenduine I ontwikkelde zich in de 2de3de eeuw tot een belangrijk handelscentrum133. Ook het strand van Wenduine wordt al lang vermeld als vindplaats van Romeinse archaeologica. De eerste archeologische vermelding dateert van 1895134. Een volgende melding van Romeinse vondsten op het strand van Wenduine dateert van 1896135. Het betreft fragmenten van zowel ceramiek als dakpannen, gevonden door A. de Loë in 1894. In 1903 werden te Wenduine op 35 m van de hoogwaterlijn, tussen het strand en de duinen de vondst van dakpannen en Romeins aardewerk vermeld136. E. Rahir vermeldt iets zeer gelijkaardig voor 1904137. Door S. De Schrijver werd in 1904 gemeld dat ‘une grand urne en terre grise trouvée à Wenduyne, à marée basse dans un banc de tourbe (envoi de M. Ed. Bernays)’ door de Koninklijke musea is verworven138. A. de Loë vermeldde in 1905 dat op het strand van Wenduine (een beetje verder dan ‘l’hospice’) op ongeveer 35 m van de voet van de duinen, een zwarte humeuze bank met heel wat Romeinse archaeologica zoals tegulae en terra sigillata, allemaal met frisse breukvlakken, werd aangetroffen. Hij vermeldt ook het complete skelet van een schaap139. In 1910 bleken de sites op het strand van Wenduine grotendeels met zand bedekt140. In 1928 werden in een veenlaag op het strand

Thoen 1978, 110. Thoen 1978, 84. 134 Bauwens-Lesenne 1963, 122. 135 Claerhout 1896. 136 Jonkheere 1903, 40-47. 137 Rahir 1928, 40. 138 De Schrijver 1904, 35. 139 de Loë 1905b, 6-7; de Loë 1905c, 85-86. 140 de Loë 1911a, 2. 132 133

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

fragmenten van Romeinse dakpannen gevonden141. Tot het archeologische deel van het strand behoort volgens P. Verduyn in elk geval de zone tussen Wenduine en Blankenberge142. Ook in recentere tijden blijft de site vondstmeldingen opleveren143. Een merkwaardige vondst van het strand van Wenduine betreft een oestervorkje in een koperlegering144. Een door E. Cools op het strand van Wenduine gerecupereerd fragment van een Romeinse lemen vloer is in het begin van de jaren 1990 micromorfologisch onderzocht door H. Mestdagh145. Romeinse vondsten zijn verder vastgesteld op de volgende stranden146: Nieuwpoort (Nieuwpoort D & F), Westende147 (Westende A), Bredene (Bredene A), Heist148 (Heist B & E) en Knokke (Knokke A). De Romeinse potscherven op het strand van Nieuwpoort zijn verzameld door K. Loppens. De Romeinse potscherven gevonden door A. de Loë en E. Rahir op het strand van Heist, behoren tot de nederzetting Zeebrugge I zoals gedefinieerd door H. Thoen149. Zeebrugge I is de bekende zoutwinningsite met houten raamwerk aangetroffen tijdens de havenwerken in 1904150. In het begin van de jaren 1980 werden door Y. Hollevoet op de stranden van Oostende ook Romeinse vondsten geregistreerd. Het ging meestal om fragmenten van gewoon aardewerk, maar op het Klein Strand van Oostende is ook een stuk terra sigillata aangetroffen151. Op het eind van de jaren 1960 meldde H. Thoen ook al de vondst van een Zuidgallische Drag. 37 op het strand van Oostende ter hoogte van hotel ‘Alfa’152. Romeinse vondsten - waaronder fragmenten van zgn. geverniste ceramiek zijn in deze jaren ook gerecupereerd op het strand van Bredene153. Recentelijk is door Prof. Dr. C. Baeteman de vondst gemeld van brokken zelas op het strand van Nieuwpoort154. In april 2003 werd op het strand van Zeebrugge een onderkaak van een jonge man aangetroffen die aan de hand van een 14C-datering in de 4de eeuw AD wordt geplaatst155. Twee vindplaatsen komen uit dit overzicht duidelijk naar voor: Raversijde-Mariakerke en Wenduine.

3.4 MIDDELEEUWEN: VROEG OVER VOL TOT LAAT 1 Subtidaal Het betreft uit deze periode hoofdzakelijk schijnbaar geïsoleerde vondsten, die af en toe door vissers bovengehaald worden. Slechts enkele hiervan zijn ook wetenschappelijk gedocumenteerd. De meest opmerkelijke vondst is ongetwijfeld een haast intacte kogelpot in reducerend gebakken aardewerk met donkere kern (fig. 8)156. Het betreft importaardewerk van onbekende origine dat chronologisch gesitueerd wordt in de periode 10de-11de eeuw157. Deze kogelpot is door R. Barbaix

Rahir 1928, 267; Verduyn 1960, 24. Verduyn 1960. 143 Mertens 1967, 23-24; Thoen 1976, 83; Thoen 1977, 100. 144 Cools 1987c, 103. 145 Mestdagh 1992, 59-61. 146 Thoen 1978, 49 & 66. De nummering van de vindplaatsen is overgenomen uit voormelde publicatie. 147 de Loë 1910a, 5; Rahir 1928, 126. 148 de Loë 1910b, 205. Het betreft ‘poteries belgo-romaines’ gevonden op het strand van Heist ter hoogte van Heist-Sluizen. 149 Thoen 1978, 49. 150 Thoen 1978, 90-91. 151 Pieters et al. 2005, 30. 152 Thoen 1967. Indien dit hetzelfde hotel Alfa is dan datgene dat vermeld wordt door André Chocqueel, dan slaat deze vondstmelding op Mariakerke en niet op het eigenlijke Oostende. 153 Hollevoet 1986, 14. 154 Informatie Cecile Baeteman, waarvoor dank. 155 Vandenbruaene 2007. 156 Identificatie Dr. Koen De Groote, waarvoor dank. 157 De Groote 2006, 250-253. 141 142

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 25 van 59

aangetroffen in de buurt van de Ravelingen tussen de Wenduine- en Nieuwpoortbank, een zestal km uit de kust ter hoogte van Oostende. Fig. 8: Een intacte kookpot in aardewerk met donkere kern aangetroffen op de Ravelingen door R. Barbaix.

Verder werden er een bronzen grape opgevist voor de kust van Raversijde-Mariakerke158, een mortier in Purbeck marble evenals een bodemfragment van een kan in rood aardewerk opgevist door de O.63 op ongeveer 1,6 km ten noorden van Mariakerke ter hoogte van de Binnenstroombank159, een kannetje in steengoed opgevist door de O.77 tussen het Plate-diep (Nieuwpoortbank, 9 km ten NW van Oostende) en de boei van de Geule ten noorden van Oostende160, twee schenkkannen en een grape opgevist door de N.525 in het Westdiep, een achttal km ten westen van Nieuwpoort161. Deze laatste vondsten werden aaneengeklit bovengehaald, samen met houtresten, en zijn wellicht te interpreteren als de resten van een scheepskoffer.

2 Intertidaal Op het strand van Raversijde werd een gouden tremissis gevonden met op de voorzijde de buste en naam van Justinianus, keizer van Byzantium van 527 tot 565 AD en op de keerzijde de afbeelding van twee soldaten162. Deze vondst werd ook al besproken door J. Lallemand in 1966163. Op het strand van Middelkerke-Raversijde zijn door E. Cools en A. Mortier ter hoogte van kilometerpaal 23, enkele fragmenten Badorfceramiek en een tiental fragmenten van zgn. roodbeschilderd aardewerk aangetroffen, globaal te dateren in de periode 9de-12de eeuw 164. Voor deze periode dienen vervolgens ook een aantal eilanden te worden vermeld die volledig in de Scheldemonding zijn verdwenen en zich oorspronkelijk ter hoogte van de Vlakte van de Raan bevonden. Om deze laatste te situeren hoeft men enkel de huidige Scheldemonding te vergelijken met deze van omstreeks 1300 AD, zoals gereconstrueerd in het werk van A. Verhulst165. Uit deze vergelijking is onmiddellijk af te leiden dat de driehoekige zone van de huidige monding omstreeks 1300 nog haast volledig ingevuld was met een aantal eilanden zoals Waterdunen166, Wulpen, Koezand en Schoneveld. Pieters 1994. Cools 1987a, 17. 160 Cools 1987b, 54. 161 Termote & Vandenberghe 1988, 88-89. 162 Vanhoudt 1988; Scheers 1991b, 40-41. 163 De Boe 1967. 164 Dossier Cools-Mortier over het strand van Raversijde; Tys 1996, 155-156. 165 Verhulst 1995. 166 Buntinx 1968. 158 159

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

Archeologisch zijn hier voor zover geweten geen sporen van herkend. Wel is al heel wat historisch en historisch-geografisch onderzoek verricht in verband met deze zone167. De eilanden zelf bevinden zich wellicht volledig ten oosten van de huidige Zwinmonding, m.a.w. in Nederlandse wateren. Maar de reconstructie van de kustlijn van omstreeks 1300 AD toont ook aan dat van Blankenberge tot Knokke de toenmalige kustlijn een heel eind zeewaarts lag in vergelijking met de huidige. Een bijdrage leveren aan het onderzoek van deze verdwenen bewoning vanuit de materiële bronnen is één van de uitdagingen van het onderzoek in de Noordzee. Daarnaast zijn er ook een reeks kustnederzettingen gekend door archeologische vondsten op de stranden en in de strandnabije zone van de Noordzee, zoals Walraversijde-Mariakerke, Bredene, Wenduine en Heist. Ten westen van deze gekende kustnederzettingen wordt enkel het strand van Westende nog vermeld, als vindplaats van middeleeuwse ceramiekfragmenten die werden aangetroffen in 1909168. A. Rutot is de eerste die wetenschappelijke aandacht schonk aan de middeleeuwse vindplaatsen op het strand tussen Middelkerke en Mariakerke. Zijn waarnemingen, die reeds dateren uit 1896, werden gepubliceerd in de ‘Mémoires de la Société d’Anthropologie de Bruxelles’ van 1902/1903169. Middeleeuwse sporen werden ook op het strand van Mariakerke gemeld in 1907170. In ditzelfde jaar worden activiteiten gemeld op het strand van Raversijde, evenals in 1910171. K. Loppens behandelde beide vindplaatsen al vrij uitgebreid in 1932172. Over de resten van twee middeleeuwse gehuchten waargenomen op het strand van Mariakerke-Raversijde verscheen een eerste nota door A. Chocqueel in 1937173. In 1942 publiceerde A. Chocqueel een volledige inventaris van zijn strandvondsten te Raversijde-Mariakerke174. De benen werktuigen en slijpstenen175 eveneens gevonden op het strand van Raversijde-Mariakerke, behoren in feite ook bij de middeleeuwse bewoning in die zone en zijn niet te dateren in de pre- of protohistorie zoals A. Chocqueel zelf suggereerde. De meest bekende bijdrage van A. Chocqueel over de middeleeuwse bewoning op de stranden van Raversijde-Mariakerke is gepubliceerd in 1950176. De vondsten van A. Chocqueel zitten voor een groot deel in het Oostends historisch museum ‘De Plate’ maar raakten ook voor een stuk verspreid o.a. via de collectie Hasse tot in de Antwerpse musea177. In 1963 publiceert R. Borremans een korte bijdrage over vondsten gedaan op het strand van Middelkerke-Raversijde. Hij noteerde archeologische vondsten op vier plaatsen op het strand tussen Raversijde en Middelkerke, die allemaal dateren uit de periode 14de-15de eeuw178. Op de site ‘Raversijde-strand’ is behalve door A. Chocqueel ook heel wat archeologisch werk verricht door wijlen E. Cools en zijn echtgenote A. Mortier, dit vooral in de jaren 1960 en 1970. Hun bevindingen zijn tot nog toe niet in extenso bestudeerd en gepubliceerd. Wel werden bepaalde facetten van hun onderzoek opgenomen in talrijke publicaties179. Zo is de bijdrage over baksteenwaar uit het Westvlaamse kustgebied van de hand van E. Cools grotendeels gebaseerd op de vondsten afkomstig van het strand van Raversijde180. Recentelijk is een aanvang genomen met een grondige inventarisatie van de diverse archeologische collecties met betrekking tot de site ‘Raversijde-strand’181. Op het strand Zie voor een samenvatting Termote 2006. Rahir 1928, 126. 169 Rutot 1902-1903. 170 Rahir 1928, annexe X. 171 Rahir 1928, annexe XIII. 172 Loppens 1932, 121-128. 173 Chocqueel 1937. 174 Chocqueel 1942b. 175 Chocqueel 1942c. 176 Chocqueel 1950. 177 Warmenbol 1989, 91. 178 Borremans 1963. 179 Pieters et al. 2002; Van Doorne 1975; Verhaeghe 1983, 1989a, 1989b, 1996. 180 Cools 1988. 181 Gevaert 2007. 167 168

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 27 van 59

van Raversijde werd o.a. een menselijk skelet aangetroffen. Via 14C-onderzoek is dit gedateerd in de periode late 13de-vroege 15de eeuw 182. Het betreft wellicht een terplekke begraven drenkeling (cfr. infra). Dat een groot deel van het zgn. ‘Oude Oostende’ in zee en onder het huidige strand ligt, kan worden afgeleid uit een confrontatie tussen een laat 19de-eeuws stadsplan en de kaart van Jacob Van Deventer, zoals gereconstrueerd door E. Vlietinck183. K. Loppens vermeldde het ontdekken in 1920 van middeleeuwse resten op het strand van Bredene. In 1929 treft hij in de nabijheid van deze plaats, een beetje ten westen van Bredene-bad, o.a. de resten van een tonwaterput aan. Volgens de resten uit de opvulling werd die maar gedempt in de periode van het beleg van Oostende (1601-1604)184. Prospecties op het strand van Bredene in het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw brachten op deze plaats opnieuw laat- en postmiddeleeuwse vondsten aan het licht185, die wellicht in verband te brengen zijn met het verdwenen vissersdorp ‘Blutsyde’. A. de Loë vermeldde ook middeleeuwse vondsten op de stranden van Wenduine186 en Zeebrugge187. Een op het strand van Wenduine gevonden fragment van een zgn. ‘Knight Jug’ in Scarborough ware dateert wellicht uit de periode 13de-14de eeuw188, evenals twee fragmenten van recipiënten in baksteenwaar189. Het strand van ‘Heyst-Ecluses’ komt aan bod in het voor die tijd uitgebreide oudheidkundige rapport van A. Rutot190. Rutot vermeldde er rijen van palen en talrijke ceramiekfragmenten. De Maere d’Aertrycke vermeldde op het strand van Heist ten oosten van de sluizen enkele potscherven uit de hoge middeleeuwen ‘dans l’argile inférieure des polders’191. A. De Loë had het in 1910 in relatie tot Heist over middeleeuwse vondsten op een 40-tal meter van de voet van de dijk en tegenover de villa Albion192. E. Rahir meldt dat er in 1920 op het strand van Heist 14de- en 15de-eeuwse ceramiekfragmenten zijn gevonden193. Het betreft wellicht de vindplaats die door A. de Loë beschreven wordt in het rapport over het tweede semester van 1920. Hij sprak van een zwarte afzetting met heel wat ceramiekfragmenten uit de periode 14de-16de eeuw. A. de Loë vermeldde ook twee oude tonnen zonder bodem met een grote hoeveelheid ceramiekfragmenten194. Uit dit overzicht komen de volgende stranden duidelijk naar voor als vindplaatsen van middeleeuwse resten: Raversijde, Mariakerke, Bredene, Wenduine en Heist.

3.5 16DE-18DE EEUW 1 Subtidaal 1.1 De zgn. Zeebrugge-site Op deze plaats zijn sinds 1990 ettelijke honderden, vooral metalen voorwerpen uit het water gehaald die globaal genomen gedateerd kunnen worden in de periode late 15de-begin 16de eeuw. Twee KIA-33827. Vlietinck 1897; Laurent 1986. 184 Loppens 1932, 127-129. 185 Hollevoet 1986, 15. 186 de Loë 1910, 5. 187 de Loë 1909, 23. 188 Cools 1986. 189 Cools 1992, 89. 190 Rutot 1902-1903, 14-15. 191 de Maere d’Aertrycke 1907b, 488-489. 192 de Loë 1910, 205. 193 Rahir 1928, annexe VIII. 194 De Loë 1921, 8. 182 183

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

laatmiddeleeuwse munten uit de periode rond de eerste helft en het midden van de 15de eeuw, wellicht afkomstig uit het Middellandse Zeegebied, verschaffen een ‘terminus post quem’ voor het ensemble. De meerderheid van deze voorwerpen werd vervaardigd uit brons of messing: het betreft vooral kandelaars, pijlgewichten, mortieren, vijzels, een grape op drie poten en onderdelen van tapkranen. Daarnaast werden ook voorwerpen in tin, ijzer, lood, been, hout en steen aangetroffen, waaronder een gietvorm voor een insigne/medaille met de voorstelling van de ‘Mis van de Heilige Gregorius’. Bij de aangetroffen voorwerpen bevinden er zich een groot aantal uit de religieuze sfeer. Een meer volledige lijst van de aangetroffen voorwerpen is te vinden in drie korte publicaties omtrent dit ensemble door S. Vandenberghe195. De meest in het oog springende vondst is ongetwijfeld een goed bewaarde smeedijzeren bombarde die bij het aantreffen nog met het originele touwwerk aan het houten onderstel verbonden was196. Resten van een schip werden evenwel niet waargenomen. De aanwezigheid van grote hoeveelheden identieke voorwerpen doet vermoeden dat het om een deel van de lading van een vrachtschip gaat. De afwezigheid van resten van het scheepswrak zelf maakt de interpretatie van dit ensemble echter niet gemakkelijker. Het ensemble illustreert ook verder zeer goed de complexiteit van onderzoek op zee in weinig gunstige omstandigheden met o.a. sterke stroming en slechte zichtbaarheid. De hierboven vermelde bombarde staat sinds 2005 - na een langdurige conservatiebehandeling opgesteld in de ontvangsthal van het bestuursgebouw van de haven van Zeebrugge (MBZ) te Zeebrugge. De overige voorwerpen van dit uitzonderlijke ensemble worden bewaard door de vzw Maritieme Archeologie. 1.2 ‘t Vliegend Hert Met de bouw van het schip werd begonnen in 1729 op de VOC-werf te Middelburg197. Het schip was 43,7 m lang en 10,9 m breed. Het woog 850 ton, had een laadvermogen van 280 ton en een diepgang van 6,6 tot 6,9 m198. Eind 1730 begon het schip aan zijn eerste reis om pas in augustus 1734 terug de haven van fort Rammekens bij Vlissingen binnen te varen199. ‘t Vliegend Hert verliet samen met de Anna Catharina op 3 februari 1735 omstreeks 14.00 uur in konvooi de Rede van Rammekens bij Vlissingen om te beginnen aan zijn tweede reis. Nog geen 10 uren later waren beide schepen herleid tot wrakken op de zeebodem. Balans: meer dan 400 doden200. Een inspectie door de loodsboot Mercurius de dag na de ramp meldde dat de gebroken masten van het schip nog boven water staken201. Kort na de ramp spoelden allerlei zaken aan op de stranden van Blankenberge en Nieuwpoort: vooral vaten met vloeistoffen zoals jenever, bier en olie202. Op de wraksite van het ‘t Vliegend Hert werden door de VOC kort na het zinken een reeks bergingspogingen ondernomen203. W. Evans lichtte o.a. een anker, vier achterladers, een ijzeren kanon, platen in koper, lood, allerlei scheepsuitrusting, vier dukaten, een kleine hoeveelheid linnen en 756 flessen wijn204. Het schip bleek aanvankelijk redelijk intact te zijn gezonken en is volgens geschreven bronnen pas in de winter van 1735/1736 ten gevolge van de winterstormen helemaal uit elkaar geslagen.

Vandenberghe 1997, 2006, 2007. Van Dromme 2006. 197 Van der Horst 1991, 10-11. 198 Van der Horst 1991, 12. 199 Van der Horst 1991, 14-15. 200 Levie 1983, 7. 201 Hildred 2001, 8. 202 Van der Horst 1991, 25. 203 Voor de Anna Catharina zijn dergelijke activiteiten niet gekend. 204 Levie 1983, 13. 195 196

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 29 van 59

Via een combinatie van een proton magnetometer, een Decca navigator en een duikteam werd in augustus 1981 het wrak van het ’t Vliegend Hert opnieuw gelokaliseerd en een eerste maal onderzocht205. Reeds in augustus 1981 werden ook de eerste objecten van de wraksite naar boven gehaald. Het betrof ‘munten en voorwerpen’ die volgens J. Levie toen reeds een definitieve toewijzing toelieten206. Vanaf 1982 werd vervolgens gestart met de eigenlijke onderzoekscampagnes. Tot de eerste vondsten van de campagne van 1982 behoorde een bronzen kanon met het opschrift VOC E207. Dit kanon deed aanvankelijk dienst als houvast en centraal punt voor de opmetingen van de site, maar werd later in de campagne pas geborgen. De campagne van 1982 was vooral gericht op het in kaart brengen van de pas ontdekte site. Eén van de meest in het oog springende kenmerken van de site was een zone met loden ballastblokken208. Behalve in kaart brengen werd ook ‘at random’ vondstenmateriaal tot op geringe diepte met de hand ingezameld209. Nog volledig gevulde wijnflessen vormden samen met gouden dukaten, passers, een hoorn, vorken, een lepel, porselein en kolen de zeer gevarieerde vondstengroep210. Bij sommige wijnflessen was over de kurk een draadje in een koperlegering gespannen211. Uit de vondsten van het eerste jaar kwam 1733212 als ‘terminus post quem’ naar voor op basis van de munten (Spaanse realen geslagen in dat jaar). Dat het om een VOC-schip ging, werd afgeleid uit de op het kanon aanwezige initialen. In 1983 werd verder gewerkt aan de realisatie van een plattegrond van de site, meer specifiek van een houten constructie die over een lengte van 5 meter werd vrij gelegd213. Globaal genomen werd een wrakzone met een lengteas van 17, eventueel zelfs 20 m, vastgesteld. De waargenomen houten constructies werden geïnterpreteerd als onderdelen van de achtersteven, de spiegel en de scheepsromp aan bakboord214. De grijze kleur van het hout werd geïnterpreteerd als een relict van de beschildering van de romp met loodwit215. Tijdens de campagne van 1983 werden een 500-tal vondstennummers toegekend. De aangetroffen objecten bevonden zich vaak nog in of nabij hun oorspronkelijke verpakking. Zo zijn een aantal flessen vastgesteld in relatie met planken en gehakt stro, wat erop wijst dat deze in kisten werden gestapeld met stro als beschermingsmateriaal216. In 1983 werd ook een afgesloten kist aangetroffen die duizenden Spaanse realen geslagen te Mexico en 2000 gouden dukaten bevatte217. Onder het deksel van de kist was als bescherming een laag turf aangebracht218. In 1984 is het onderzoeksgebied verder uitgebreid en werd een ander onderdeel van het schip gevonden nl. een fragment van een loden spuipijp219. In 1985 werd een deel van het kombuis gevonden De positie van de achtersteven in WGS84 51°29.537 Noord/003°06.896 Oost; zie Hildred 2001, 13. Levie 1983, 17. 207 Gawronski & Kist 1984, 7. 208 Gawronski & Kist 1984, 8. 209 Gawronski & Kist 1984, 9. 210 Gawronski & Kist 1984, 10. 211 Levie 1983, 23. 212 Gawronski & Kist 1984, 30. 213 Gawronski & Kist 1984, 16. 214 Gawronski & Kist 1984, 19. 215 Gawronksi & Kist 1984, 20. 216 Gawronski & Kist 1984, 21. 217 Van der Horst 1991, 28. 218 Van der Horst 1991, 36. 219 Van der Horst 1991, 29. 205 206

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

en is ook gekozen voor Zeebrugge als basis aan land. In 1986-1987 lag het onderzoek stil220. In 1988 werd vastgesteld dat er van het achterschip naar het middenschip toe nog ongeveer 12 m bewaard bleef en dat er daarna een breuk was221. In 1989 werd de ophanging van het roer aangetroffen en heel wat materiaal afkomstig uit de hutten van de schipper, officieren en onderofficieren. Dit materiaal was buiten het wrak terecht gekomen en lag verspreid ten noorden van de achtersteven222. In 1990 werd een speciale houten ton gevonden. In de houten ton bevond zich een dichtgesoldeerde loden cilinder die zelf rond een voorraadpot in steengoed was aangebracht. In de voorraadpot werden resten van ansjovis aangetroffen223. Deze visresten werden onderzocht door D.C. Brinkhuizen224. Uit de talrijke waarnemingen is af te leiden dat de meeste resten zich op een diepte van 1 tot 2,5 m onder de zeebodem bevonden225. Van de wraksite zijn in de periode 1981-1990 een groot aantal objecten geborgen. Een overzicht hiervan wordt gegeven door A.J. Van der Horst226. Het betreft loden containers voor tabak en kaas227, zgn. vioolgewichten afkomstig uit Japan228, een kist met scharen en een trompet om enkele van de minder courante objecten te noemen229. Daarnaast is informatie over een groot aantal vondsten uit de campagnes 1983 en 1984 ook te vinden in een gestencild rapport dat o.a. handelt over de munten, de flessen wijn, de pijpen, vier blokken ballastlood en lakenloodjes230. Dit rapport behandelt wat meer in detail de manier van sluiten van de wijnflessen. Ze werden afgesloten met een kurk verzekerd met een messing draadje waarna de hals van de fles in was werd gedoopt om een stempel aan te brengen. In 2000 werd een voorlopig laatste onderzoekscampagne georganiseerd231. In het rapport over deze campagne vernemen we o.a. dat het schip een lading bakstenen aan boord had232. De opgraving van 2000 bracht ook een groot aantal loden visnetverzwaringen aan het licht, sommige voorzien van initialen. Het is niet duidelijk of deze uit de periode van het wrak dateren of jonger zijn233. Het laatste verslag van het onderzoek dat eigenlijk niet zo veel nieuwe informatie bevat, is verzorgd door A. Hildred. Het werd in het ‘International Journal of Nautical Archaeology’ zwaar op de korrel genomen door J. Green234. Ten slotte komen ook allerlei vondsten van deze wraksite voor als illustratiemateriaal in een tentoonstellingscatalogus over de Oostendse Oost-Indiëvaart in de periode 1715-1735235. Een overzichtspublicatie omtrent het archeologisch onderzoek op de wraksite van het ‘t Vliegend Hert is niet voorhanden. De informatie dient werkelijk bij elkaar geschraapt te worden uit diverse rapporten die onderling ook sterk verschillen qua opzet. Een dergelijke site verdient toch wel een meer wetenschappelijke aanpak, ook wat de publicatie betreft. De Anna Catharina vertrok samen met ‘t Vliegend Hert op zijn tweede reis naar het Oosten236. Het was iets kleiner dan ‘t Vliegend Hert (130 voet lang tegenover 145 voet). Amper vijf uur na het lichten van de ankers werden de masten gekapt en verdween het schip onder de golven237. De wrakresten ervan Van der Horst 1991, 30. Van der Horst 1991, 30. 222 Van der Horst 1991, 32. 223 Van der Horst 1991, 19. 224 Brinkhuizen 1992. 225 Van der Horst 1991, 33-35. 226 Van der Horst 1991, 36-64. 227 Van der Horst 1991, 42. 228 Van der Horst 1991, 45. 229 Van der Horst 1991, 59. 230 Ongepubliceerd rapport Vliegent Hert, archief RACM. 231 Hildred 2001, 9. 232 Hildred 2001, 30. 233 Hildred 2001, 34. 234 Green 2006, 171-173. 235 Parmentier 2002 o.a. p. 28, 36, 38, 40-41, 51-53, 55, 64, 108 en 113. 236 Van der Horst 1991, 20. 237 Van der Horst 1991, 22. 220 221

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 31 van 59

liggen vermoedelijk zoals deze van ’t Vliegend Hert binnen het deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht. 1.3 Een 18de-eeuws wrak op de Buiten Ratel zandbank Op deze site zijn sinds 1997 door de vzw Nata een groot aantal waarnemingen verricht en voorwerpen geborgen. Na 10 jaar duikonderzoek zijn deze waarnemingen en vondsten voor het eerst gedetailleerd beschreven, geanalyseerd en in hun samenhang klaar gemaakt voor publicatie238. Deze onderzoeksfase was nodig om na een grondige stand van zaken een verdere onderzoeksstrategie uit te stippelen. De huidige stand van zaken geeft aan dat het om een wrak gaat van een vrij omvangrijk houten schip. Een groot aantal objecten aan boord is te linken met het grondgebied van het huidige Nederland (een zakuurwerk uit Amsterdam, kleipijpen uit Gouda, een deksel van een tabaksdoos met Nederlandstalig opschrift) en kan op basis van merktekens en stijlkenmerken van de voorwerpen worden gedateerd in het midden van de 18de eeuw. Harde chronologische data worden geleverd via het dendrochronologisch onderzoek van twee tonnen, respectievelijk 1733 en 1735239. Het schip kan dus in elk geval niet vergaan zijn voor 1735. De met spijkers gevulde tonnen aanwezig op deze wraksite tonen ook perfect het eigen karakter van maritiem archeologisch erfgoed aan. Archeologische bronnen aan land bevatten immers in tegenstelling tot archeologische bronnen onderwater uiterst zelden objecten in hun primaire context. Tonnen worden wel regelmatig aangetroffen bij archeologisch onderzoek aan land, maar steeds in een secundaire of zelfs tertiaire context, bijvoorbeeld gerecycleerd als waterputbekisting.

3.6 19DE-20STE EEUW 1 Subtidaal De zeekaart Vlaamse banken en de eraan gekoppelde wrakkendatabank240 vormen de basis voor het onderzoek naar wrakken in het Belgische deel van de Noordzee. In het archief van de Vlaamse Hydrografie dateren de eerste waarnemingen met betrekking tot wrakken uit 1919241. De meerderheid van de gekende wraksites uit het Belgische deel van de Noordzee dateert uit de 20ste eeuw. T. Termote heeft over de scheepswrakken uit deze periode een aantal publicaties verzorgd. Deze zijn vooral toegespitst op onderzoek van scheepswrakken uit de twee wereldoorlogen. De wrakken behandeld in deze publicaties worden hierna kort voorgesteld in de chronologische volgorde van het onderwerp, m.a.w. eerst deze uit WOI en vervolgens deze uit WOII. Een eerste thematische publicatie, gebaseerd op de licentiaatsverhandeling T. Termote, brengt een overzicht van de in het Kanaal en de zuidelijke Noordzee gelokaliseerde Duitse duikbootwrakken, daterend uit de Eerste Wereldoorlog242. De auteur bespreekt daarin o.a. ook de verschillende types van onderzeeërs: de zgn. U-klasse, UBklassen (I-III) en UC-klassen (I-II)243. We overlopen kort de in Belgische wateren gelokaliseerde duikbootwrakken. Van de U-klasse ligt in Belgische wateren enkel de U-11. Deze duikboot, vergaan in december 1914 en met zekerheid geïdentificeerd (o.a. aan de hand van vondsten gemerkt met U-XI), ligt op de Oostendebank244. Dat men voorzichtig dient om te springen met identificatie van wrakken wordt bijvoorbeeld ook aangetoond door het wrak van de U-37, gesitueerd buiten Belgische wateren, In voorbereiding. Informatie verstrekt door Dr. Kristof Haneca, waarvoor dank. 240 Te consulteren op www.vlaamsehydrografie.be. 241 Balcaen 2006; Balcaen & Formesyn 2006. 242 Termote 1999. 243 Termote 1999, 33-40. 244 Termote 1999, 79-94. 238 239

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

met op de schroef de vermelding ‘U-24’. Vermits de U-24 de oorlog heeft overleefd, betreft het bij deze duikboot ongetwijfeld een vervangstuk245. Nabij de Thorntonbank ligt op 33 meter diepte een duikbootwrak dat wellicht kan worden geïdentificeerd als dit van de UB-13 (UB-I klasse), vergaan in april 1916246. Aan het Schooneveld ligt het wrak van een duikboot die als UC-3 of UC-7 geïdentificeerd kan worden, allebei vergaan in 1916 (respectievelijk mei en juli)247. Het wrak van één van beide zou ook op de Rabsbank kunnen liggen248. Ten noorden van de Buiten Ratel ligt het wrak van de UB-20, gezonken op 28 juli 1917 en geïdentificeerd op basis van de gegevens aanwezig op de stuurboordschroef. Uit dit wrak is al heel wat materiaal gerecupereerd, o.a. een apparaat om stalen netten door te knippen249. Op het Schooneveld ligt verder ook het wrak van de UC-14, gezonken op 3 oktober 1917 en geïdentificeerd aan de hand van de brugtelegraaf waarop UC-14 gegraveerd was250. Op de Thorntonbank tenslotte ligt het wrak van de UC-62, gezonken in oktober 1917 en geïdentificeerd op basis van de in de stuurboordschroef gegraveerde naam251. Daarnaast liggen ongetwijfeld nog een aantal duikbootwrakken uit WOI in de Belgische wateren zoals de UB-59 en UB-10 die opzettelijk tot zinken zijn gebracht in oktober 1918252. Het best gedocumenteerde scheepswrak daterend uit WOI is dat van de Vorpostenboot S.M.S. Prangenhof, waarover T. Termote naar aanleiding van de berging ervan door de Tijdelijke Vereniging van Bergingswerken een uitvoerige studie heeft gerealiseerd253. Het wrak werd aan land gebracht en deskundig ontmanteld. Tijdens deze werkzaamheden konden ook een aantal archeologische waarnemingen worden verricht. Deze verschaffen een goed inzicht in de omschakeling van vissersboot naar oorlogsbodem. In het wrak werden nog een groot aantal voorwerpen aangetroffen waaronder een merkwaardige glazen ‘insektenval’254 (fig. 9). Fig. 9: Glazen ‘insektenval’ afkomstig uit het wrak van de Prangenhof.

Termote 1999, 95-96. Termote 1999, 97-98. 247 Termote 1999, 99-100. 248 Termote 1999, 101-102. 249 Termote 1996, 45; Termote 1999, 107-112. 250 Termote 1996, 45-46; Termote 1999, 113-116. 251 Termote 1999, 117-122. 252 Termote 1999, 76. 253 Termote 2003a, 2003b. 254 Termote 2003a, 76. 245 246

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 33 van 59

Een in 2000 uitgegeven publicatie brengt een overzicht van schepen die - met noodlottige afloop hebben deelgenomen aan de evacuatie van Dunkerque (F), eind mei/begin juni 1940255 en waarvan de wrakken gelokaliseerd en op naam gebracht zijn binnen de Belgische wateren, o.a. aan de hand van vondsten door sportduikers. Van de drie tijdens de zgn. operatie Dynamo gebruikte evacuatieroutes liep enkel de route Y door de Belgische wateren256. Tot de in Belgische wateren gezonken vaartuigen behoren o.a. een aantal destroyers of torpedobootjagers. Drie Britse: de HMS Wakeful (1917)257, de HMS Basilisk (1930)258 en de HMS Grafton (1935)259 en twee Franse: de Bourrasque (1925)260 en de Sirocco (1927)261. Kort voor de operatie Dynamo is ook de HMS Whitley (1918) op enkele mijlen voor Nieuwpoort tot zinken gebracht262. Twee van de Britse torpedobootjagers liggen dicht bij elkaar: de HMS Wakeful en de HMS Grafton. In de onmiddellijke omgeving bevinden zich naar alle waarschijnlijkheid ook de resten van de houten haringdrifter de Comfort263 die bij hetzelfde incident ook tot zinken is gebracht. Nabij de HMS Grafton liggen ook de resten van de Auretta, een in 1945 gezonken vrachtschip264. Nabij de Sirocco ligt wellicht het wrak van de Cyclone (1928)265, een andere Franse destroyer. Tot de groep Britse radermijnenvegers behoren de Waverley (1899) - geïdentificeerd aan de hand van een koperen plaat met de naam266 - en de Gracie Fields (1936)267. Verder bevindt zich ook een onbekende Britse mijnenveger in Belgische wateren268. Behalve militaire vaartuigen zijn bij de evacuatie van Dunkerque ook heel wat niet-militaire vaartuigen ingezet, gaande van pakket- en vissersboten tot vrachtschepen. De in 1935 in dienst genomen pakketboot ‘Queen of the Channel’ is gezonken ter hoogte van Middelkerke. Het wrak is met zekerheid geïdentificeerd aan de hand van de naam die op de boeg stond, alsook aan de hand van het gevonden zilverwerk269. Ter hoogte van de Westhinder zijn verder zowel het vrachtschip Aboukir (1920)270 als de tot mijnenveger omgebouwde treiler Thuringia verloren gegaan. De Thuringia liep op een mijn en de Aboukir werd getorpedeerd. De Aboukir is o.a. geïdentificeerd aan de hand van de borden, kopjes, bestek en theepotten van de Khedivial Mail Line271. Verder zijn er nog een reeks Britse treilers. Ten oosten van de haven van Nieuwpoort lag tot bij de ruiming in 1988 de in 1919 gebouwde stoomtreiler Polly Johnson272. Deze is geïdentificeerd op basis van de scheepsbel273. Nabij de West Hinder zonk ook de Stella Dorado, een treiler uit 1936274, alsook de Argyllshire, een treiler uit 1938275. Ook het wrak van de St. Achilleus, een Britse treiler uit 1934, rust in Belgische wateren276 en ter hoogte van de Fairybank

Termote 2000. Termote 1996, 46-47; Termote 2000, 12. 257 Termote 2000, 22. 258 Termote 1996, 13; Termote 2000, 71-73. 259 Termote 1996, 22-23; Termote 2000, 22. 260 Termote 1996, 16-17; Termote 2000, 62-66. 261 Termote 2000, 22, 66-69. 262 Termote 1996, 48; Termote 2000, 20. 263 Termote 2000, 50. 264 Termote 2000, 53. 265 Termote 2000, 69. 266 Termote 2000, 58. 267 Termote 2000, 54-58. 268 Termote 1996, 49. 269 Termote 1996, 37; Termote 2000, 41-43. 270 Termote 2000, 44. 271 Termote 2000, 46. 272 Termote 1996, 35-36; Termote 2000, 58. 273 Termote 2000, 60. 274 Termote 2000, 70. 275 Termote 2000, 70. 276 Termote 2000, 74-75. 255 256

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

bevinden zich de restanten van nog twee treilers uit 1934, namelijk de Blackburn Rovers en de Westella277. Een andere publicatie brengt een overzicht van de in Belgische wateren aanwezige wrakken van schepen van de Kriegsmarine tijdens WOII. Het betreft een drietal zgn. Schnellboten: de S220278 en twee niet-geïdentificeerde Schnellboten, eventueel de S77 en de S183, S200 of S702279. Voor het laatste wrak komen ook nog in aanmerking de S202, de S703 en de S223. In de Belgische wateren is ook het wrak van één niet nader geïdentificeerde Raumboot gelokaliseerd280. Tot de categorie van de Sperrbrecher behoren de ex-Lies (Sperrbrecher nr. 141), de ex-Westerbroek (Sperrbrecher nr. 142) en de ex-Lola (Sperrbrecher nr. 143)281. Het aantreffen van de scheepsbel van de S.S. Ellaline (Cardiff 1906) op het wrak van de Sperrbrecher nr. 141, maant aan tot voorzichtigheid bij de identificatie van een scheepswrak op basis van aangetroffen objecten, zelfs in het geval van een scheepsbel. Deze bel is afkomstig van het stoomschip Ellaline dat zich op het moment van de Duitse inval in de haven van Antwerpen bevond. Een vierde groep wordt gevormd door de Vorpostenboote. Van deze groep is wat het Belgische deel van de Noordzee betreft, enkel het wrak van de ex-John Mahn (1927, later Vorpostenboot 1302) gelokaliseerd, dankzij het vinden van de scheepsbel282. Daarnaast bevindt zich in Belgische wateren wellicht ook nog het wrak van de V1808 (ex-Dortmund) die verging voor Nieuwpoort283. Van de zgn. kleine oppervlaktevloot zijn ook een aantal wrakken te vinden in Belgische wateren, met name deze van drie mijnenvegers, M3600, M3604 en M3606284, van drie sleepboten waarvan er één, de Richard II, reeds geruimd is en tenslotte van één motorjacht285. Van de fameuze mini-onderzeeboten zijn geen wrakken gelokaliseerd, hoewel kan worden vermoed dat die er moeten liggen binnen de Belgische wateren286. Een volgende publicatie brengt een overzicht van geallieerde schepen gezonken in de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog287. Het betreft twee wrakken van zgn. LST’s (Landing Ship Tanks), allebei gebouwd in de Verenigde Staten, nl. de LST 80 (1943) en de LST 420 (1942). Het wrak van de LST 420 bevindt zich op de Middelkerkebank, dat van de LST 80 voor Zeebrugge288. Bij de berging van het voorschip van de LST 420 zijn heel wat persoonlijke objecten aan het licht gekomen, gaande van een ring in een koperlegering tot een reeks muziekinstrumenten289. Nabij dit wrak ligt dit van een anoniem houten vissersschip290. Behalve van de grote versies van landingsvaartuigen liggen enkele wrakken van kleinere landingsvaartuigen in onze wateren zoals de LCT(R) 457 (Landing Craft Tanks)291. Naast landingsvaartuigen wordt deze periode gekenmerkt door de zgn. ‘Liberty-schepen’, grote gelaste vrachtschepen van Amerikaanse makelij. In Belgische wateren betreft het de resten van de S.S. Francis

Termote 2000, 75-80. Termote 1996, 39-40; Termote 1998, 30-32. Het wrak geïdentificeerd als dat van de S220 zou ook kunnen toebehoord hebben aan de S192 of zelfs de S193. 279 Termote 1998, 33-36. 280 Termote 1998, 41. 281 Termote 1996, 28-29, 47-48; Termote 1998, 48-52. 282 Termote 1996, 24-25; Termote 1998, 54-59. 283 Termote 1998, 59-60. 284 Termote 1998, 61-63. 285 Termote 1998, 64. 286 Termote 1998, 65-70. 287 Termote 2001. 288 Termote 1996, 29-30;Termote 1997, 29-30; Termote 2001, 14-24; Termote 2002b, 26-28. 289 Termote 2001, 19. 290 Termote 2001, 19. 291 Termote 1996, 28; Termote 2001, 26-28; Termote 2002a, 24-25. 277 278

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 35 van 59

Asbury (1943)292, de S.S. Samsip293 (1943), de S.S. Empire Path294 (1943), de S.S. Samvern295 (1943), de S.S. Sampa296, de S.S. Robert L. Vann297 (1943), de S.S. Empire Blessing (1944), de S.S. Samselbu298 (1944), de S.S. Eleftheria299 (1944) en de S.S. Charles D. McIver300(1943). Daarnaast zijn er nog een reeks vrachtschepen: de M.S. Lookout301 (1932), de S.S. Emeraude302 (1903), de S.S. Halo, S.S. Auretta303 (1935), de Nashaba304 (1921), de M.V. Goldshell305 (1931) en de treiler H.M.S. Colsay306, het motorschip Rio Bravo307 en de treiler H.M.T. Hayburn Wyke308 (1917). De eerste publicatie omtrent wrakken in de Noordzee van de hand van T. Termote was niet thematisch opgevat maar bracht in alfabetische volgorde op naam van het schip informatie omtrent 60 door duikers gedocumenteerde scheepswrakken in de Noordzee309. Hier worden enkel nog die wrakken vermeld die later niet meer in één van de thematische publicaties aan bod kwamen. Het betreffen de Duitse torpedoboot A10 (1915) die in 1918 op een mijn liep310, het stalen jacht T.S.M.Y Aloha (1938) die in 1940 op een mijn liep311, het in 1995 gezonken zeiljacht de Apache312, de in 1966 gezonken M.V. Birkenfels (1951)313, de in 1951 gezonken treiler Duc de Normandie (1947)314, het in 1969 gezonken Liberiaans vrachtschip M.V. Garden City (1946)315, het Britse cargoschip de S.S. Kilmore (1890); gezonken in 1906 en geïdentificeerd aan de hand van de scheepsbel316, een anonieme kleine koopvaarder gezonken in WOI317, het in 1924 gezonken Brits stoomschip S.S. Laura (1918)318, de in 1915 op een mijn gelopen Britse torpedojager H.M.S. Maori (1909)319, een ongekend wrak uit het begin van de vorige eeuw320, de Panamese kustvaarder M.V. Nauticus Ena die in 1974 zonk321, het houten visserschip N 591 Dageraad (1963) verwoest door brand in 1976322, de hektreiler O.82 (1970) vergaan

Termote 2001, 38-40. Termote 2001, 40-41. 294 Termote 1996, 21; Termote 2001, 47-49. 295 Termote 2001, 52-54. 296 Termote 1996, 38; Termote 2001, 58-59. 297 Termote 1996, 38; Termote 2001, 59-60. 298 Termote 1996, 38-39; Termote 2001, 62. 299 Termote 2001, 62-65. 300 Termote 2001, 62-65. 301 Termote 2001, 42-43; Neuschwander 2004b, 121. 302 Termote 1996, 20-21; Termote 2001, 49-52. 303 Termote 1996, 12; Termote 2001, 56-58. 304 Termote 2001, 58. 305 Termote 2001, 65-66; Neuschwander 2004a, 112. 306 Termote 2001, 74-75. 307 Termote 2001, 74-76. 308 Termote 2001, 77. 309 Termote 1996. 310 Termote 1996, 5. 311 Termote 1996, 8-11. 312 Termote 1996, 12. 313 Termote 1996, 14. 314 Termote 1996, 19-20. 315 Termote 1996, 21. 316 Termote 1996, 25-26. 317 Termote 1996, 26. 318 Termote 1996, 26-28. 319 Termote 1996, 30-31. Een schroef en een anker van de HMS Maori bevinden zich in het Loodswezengebouw; zie Alleene 2007, 38-43. 320 Termote 1996, 32. 321 Termote 1996, 32. 322 Termote 1996, 32-34. 292 293

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

in 1979323, de S.S. Sigurd Faulbaums (1913) getorpedeerd in mei 1940324, een onbekend visserschip325 en ten slotte het visserschip Z. 577 Sabrina II (1965) gezonken in 1972326. Verder valt, verspreid in duiktijdschriften, af en toe ook beperkte informatie te vinden met betrekking tot wrakken in de Noordzee zoals de vrachtschepen Nippon327 en Callisto328 die niet in voormelde publicaties aan bod komen. Bij wijze van eerste synthese kunnen met betrekking tot dit overzicht een aantal vaststellingen gedaan worden. Deze publicaties vermelden enkel schepen die gezonken zijn in de 20ste eeuw. De S.S. Kilmore is met een datum van vergaan in 1906 de oudste van de meer dan 80 behandelde wrakken. De grote meerderheid van de schepen (ongeveer 85 %) zijn aan hun einde gekomen bij militaire acties, vooral tijdens WOII. In de periode 2000-2001 is in het kader van een Europees project, geleid vanuit de Belgische rederscentrale en met B. Schiltz als projectleider, voor het eerst actief en op systematische basis op zoek gegaan naar wrakken in de Belgische kustwateren, meer specifiek in de zone De Haan en De Panne329. Niet minder dan 320 zgn. targets werden hierbij gelokaliseerd en geregistreerd. Hiervoor werden met de O.116-Caroline een side scan sonar, een magnetometer, een dieptemeter, een DGPS en duikers ingezet. Een kleine helft van deze targets is verder onderzocht. Het project werd in juni 2001 echter stopgezet en de voorlopige resultaten ervan zijn nog niet verder op hun erfgoedwaarde onderzocht. Het duiken op wrakken wordt aangezien als één van de attractiepolen van het Belgische deel van de Noordzee. Nelos330 heeft in 2003 een gids uitgegeven omtrent duiken in de Noordzee waarin ook aan wrakken aandacht wordt besteed, echter vooral vanuit het standpunt van de duiker-recreant331. Enkele van de gekende wrakken worden sinds kort ook onderzocht vanuit biologische hoek. In het kader van het BEWREMABI-project332 (Belgian Shipwrecks Hotspots for Marine Biodiversity, 20032006) werden de afgelopen jaren vijf wrakken vanuit biologisch oogpunt onderzocht333: het betreffen de SS Kilmore, de LCT(R) 457, de ex-Westerbroek (Sperrbrecher 142), de Bourrasque en de Birkenfels. Dit soort onderzoek op wrakken in Belgische wateren is gestart met het wrak van de Birkenfels334.

2 Intertidaal Vondsten die dateren uit deze periode werden in het verleden eigenlijk nooit als archeologisch herkend, wat de afwezigheid ervan in de literatuur verklaart. Zo werd een houten scheepswrak op het strand van Raversijde in het begin van de jaren 1970 wel onderzocht vanuit biologische hoek maar niet vanuit erfgoedstandpunt335. Wrakresten van houten schepen aanwezig in de IJzermonding werden eigenlijk ook niet op hun mogelijke erfgoedwaarde onderzocht en vondsten zoals deze van een vliegtuigwiel uit WOII op het strand van Oostende dringen maar moeizaam door tot de

Termote 1996, 34-35. Termote 1996, 40. 325 Termote 1996, 46. 326 Termote 1996, 49. 327 Neuschwander 2004c. 328 Neuschwander 2001. 329 Schiltz 2001. 330 De Nederlandstalige liga voor onderwateronderzoek en –sport. 331 Baert et al. 2003. 332 http://www.vliz.be/projects/bewremabi 333 Zintzen et al. 2004, 85. 334 Massin et al. 2002. 335 Jocqué & Van Damme 1971, 160. Het wrak bevond zich op 140 m van de dijk, het is niet duidelijk of op die plaats nog iets kan waargenomen worden van dit wrak. 323 324

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 37 van 59

erfgoedwereld336. Wrakresten op de stranden echter kunnen soms wel rekenen op belangstelling, zoals aangetoond met de vondst van een houten scheepswrak op het strand van Knokke (fig. 10). Fig. 10: Houten scheepswrak op het strand van Knokke (Foto: M. Dewilde).

In de winter van 2002-2003 is op het strand van Knokke zeer dicht bij de Nederlandse grens een houten scheepswrak vrij gespoeld. Dit was een gevolg van zich wijzigende stromingen op het strand zelf; een gevolg van de aanleg van een noodzanddam. De aanleg van deze dam was bedoeld om het Zwin te vrijwaren van de olievervuiling veroorzaakt door de ramp met de Tricolor. Toen de afdamming van het Zwin werd ontmanteld zijn de wrakresten opnieuw onder het strandzand verdwenen. In de periode dat het scheepswrak gedeeltelijk vrij lag is de positie ervan correct ingemeten door J. Van Laecke en is ook bij laagtij op 15 februari 2003 een verkennende beschrijving van de zichtbare resten gemaakt door K. Vlierman337. Het betreft de resten van een betrekkelijk zwaar gebouwd schip: de huidplanken zijn 5 cm dik en de spanten (14 tot 17 cm breed en 9 tot 10 cm dik) bevinden zich op een onderlinge afstand van amper 5 tot 7 cm. De totale lengte van de structuur bedraagt 22,7 m en de grootste breedte 5,4 m. Een dendrochronologisch onderzoek338 op twee aan bakboordzijde afgezaagde spantkoppen uitgevoerd door J. Eeckhout van de Universiteit van Luik leverde 1809 AD op als ‘terminus post quem’. Op basis van het jaarringenonderzoek kon over de herkomst van het hout geen uitspraak worden gedaan. Er dient opgemerkt dat spanten bovenaan bij herstellingen vaak gedeeltelijk worden vervangen, waardoor de dendrochronologische datering een herstelling zou dateren in plaats van de bouw van het schip. Dat het ook bij relatief recente schipbreuken niet evident is om de resten aan een gekend schip toe te wijzen, bewijst dit scheepswrak op het strand van Knokke. Een kanshebber lijkt de Engelse brik ‘Manning of London’ die ten gevolge van een loodsfout op de nacht van 28 op 29 maart 1831 bij hoogtij in de Zwinmonding strandde. Het schip raakte muurvast en woelde zich steeds dieper in het zand. Of dit schip uiteindelijk is weggehaald van het strand is niet duidelijk339. Andere schepen komen dus ook nog in aanmerking340.

Zoals bijvoorbeeld het wrak op de foto op pagina 11 in Zeebroek et al. 2002. Lambertcoördinaten: tussen 229237,44 noord/80075,01 oost en 229245,62 noord/80095,96 oost; Vlierman 2003. 338 Eeckhout 2003. 339 Baeyens 2002, 100-101. 340 Met dank aan Jeroen Vermeersch voor de hulp bij het zoeken naar de identificatie van het schip. 336 337

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

3.7 NIET GEDATEERDE VONDSTEN Tot slot sluiten we deze kennisbalans af met een aantal niet-gedateerde vondsten. J. Moens meldt in 1898-1899 de vondst van een femur van een mens op het strand van Nieuwpoort341. Hierbij aansluitend dienen ook een aantal strandvondsten van menselijk bot te worden vermeld die tussen 2004 en 2007 door het Parket van Brugge zijn onderzocht maar die bij gebrek aan een 14Cdatering maar ook wegens gebrek aan archeologische context ongedateerd blijven. Het betreft menselijke resten aangetroffen op de stranden van Mariakerke, Bredene en De Haan342. Deze menselijke resten kunnen afkomstig zijn van scheepswrakken die dicht bij de kust liggen. Het kunnen echter even goed resten van drenkelingen zijn. In het verleden werden drenkelingen immers vaak begraven net boven de hoogwaterlijn bij de plaats waar ze aangespoeld waren. Dat er in het verleden aardig wat drenkelingen op de kusten aanspoelden toont een Zeeuws document met betrekking tot de kust van Goeree. In de loop van de 18de eeuw zijn daar niet minder dan 300 geregistreerde ‘drenkeldoden’ begraven die op de kust van Goeree waren aangespoeld343. In juni 2004 spoelden op het strand van Sint-Idesbald ter hoogte van ‘Ster der Zee’, resten van een houten scheepswrak aan. Bij het lezen van het krantenbericht daarover waren de resten al vakkundig gerecycleerd en bijgevolg niet meer voor onderzoek beschikbaar (fig. 11). Hiermee is aangetoond dat ook objecten die zelfs voor een leek duidelijk archeologisch zijn, zoals deze scheepswrakresten, niet altijd de bevoegde instanties bereiken. Fig. 11: Resten van een houten scheepswrak aangespoeld op het strand van Sint-Idesbald (Foto: P. Maenhoudt).

Moens 1898-1899. Vandenbruaene 2007. 343 Olivier 2007. 341 342

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 39 van 59

VASTSTELLINGEN, VRAAGSTELLINGEN EN ONDERZOEKSSTRATEGIEËN

Het bovenstaande overzicht van het al uitgevoerde onderzoek in zee en op de stranden laat enkele bedenkingen toe, waarmee deze bijdrage wordt afgesloten. Vuurstenen artefacten afkomstig uit het Belgische deel van de Noordzee zijn voor zover bekend nog niet gerapporteerd. Vermeldingen van het aantreffen van vuurstenen artefacten in de intertidale zone daarentegen zijn wel voorhanden. Volgens de beschikbare literatuur zijn er in de laatste twee eeuwen haast op alle stranden van Westende tot Knokke vuurstenen artefacten aangetroffen. In scherpe tegenstelling hiermee zijn dergelijke vondsten op de stranden ten westen van de IJzer helemaal niet gerapporteerd. A. de Loë vermeldt in 1905 over het aantreffen van vuurstenen artefacten op de stranden aan de Belgische oostkust dat ‘la question est intéressante et mériterait une étude approfondie’344. Voor zover bekend is deze studie nooit gebeurd en dit belet op dit ogenblik doorgedreven interpretaties over de betekenis van deze gerapporteerde vondsten. Het ensemble lithische artefacten afkomstig van het strand van Raversijde-Mariakerke is uitzonderlijk groot in vergelijking met de andere ensembles die vaak hooguit enkele stukken tellen. Dit is wellicht voor een deel te wijten aan de doorgedreven prospecties op dit strand. De nog beschikbare vuurstenen artefacten afkomstig van het strand van Raversijde zijn momenteel ter studie bij Prof. Dr. M. De Bie en het is aan te bevelen om ook de eventueel nog op te sporen artefacten van de andere stranden aan een hernieuwd onderzoek te onderwerpen345. Uit de metaaltijden kunnen we voor de behandelde onderzoekszone slechts één object vermelden, nl. de houten peddel of ovenpaal/broodschep aangetroffen in het oppervlakteveen op het strand van Raversijde. Ceramiek uit de late ijzertijd is wel aangetroffen op het strand van Cadzand, net over de Belgische grens. Over de Romeinse periode valt meer te vermelden. Eerst en vooral zijn in de subtidale zone naast enkele fragmenten verschillende haast intacte ceramische recipiënten aangetroffen: een amfoor en twee recipiënten in terra sigillata. Het is zeer waarschijnlijk dat deze vondsten verband houden met de aanwezigheid van minstens één en wellicht meer scheepswrakken uit de Romeinse periode in het Belgische deel van de Noordzee. Het is verwonderlijk dat deze vondsten tot nog toe niet waren opgenomen in de wetenschappelijke literatuur. De vondsten uit de Romeinse periode van de stranden zijn dan wel heel sterk vertegenwoordigd in de wetenschappelijke literatuur, denken we maar aan de vindplaatsen Wenduine en Raversijde-Mariakerke. Daarnaast zijn er ook vondsten gedaan op heel wat andere stranden tussen Nieuwpoort en Knokke. Het valt ook hier weer op dat van de stranden ten westen van Nieuwpoort (Oostduinkerke, Koksijde, Sint-Idesbald en De Panne) geen vondsten uit de Romeinse periode zijn gerapporteerd. De middeleeuwen zijn zoals te verwachten het best vertegenwoordigd onder de gerapporteerde vondsten, niet alleen uit de subtidale maar ook uit de intertidale zone van het Belgische deel van de Noordzee. Op niet minder dan vijf plaatsen worden middeleeuwse nederzettingen op de stranden gerapporteerd: Raversijde-Mariakerke, Oostende, Bredene, Wenduine en Heist. Vier hiervan zijn vissersnederzettingen. Een met de voorgaande perioden vergelijkbaar verspreidingspatroon is ook voor de middeleeuwse vondsten vast te stellen: het zijn vooral de stranden in de zone Raversijde-Heist die vondsten opleveren. Ten westen van de IJzer ontbreken opnieuw gerapporteerde vondsten. Dit tot driemaal toe geobserveerde verspreidingspatroon van archaeologica houdt ongetwijfeld verband met kusterosie. De hele Vlaamse duinengordel is gevestigd op een schoorwal die zich 344 345

De Loë 1905a, 5. Deze behoren tot de collectie van het museum De Plate in Oostende.

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

ontwikkeld heeft gedurende de holocene zeespiegelrijzing346 en deze is in de loop van de jongste millennia door regularisatie van de kust lichtjes verschoven. In de Westhoek is de kust door aanwas zeewaarts aangegroeid. Elders is zij door residuele erosie aangesneden en landwaarts teruggeweken347. Dit differentieel erosiepatroon verklaart ongetwijfeld het aantreffen van archaeologica op de stranden ten oosten van de IJzer en vooral ook het afwezig blijven ervan op de stranden ten westen van de IJzer. Uit de perioden 16de-18de eeuw en 19de-20ste eeuw zijn enkel subtidale vondsten gemeld. Vondsten uit deze periode op de stranden werden ofwel niet als 16de- tot 18de -eeuws herkend en als middeleeuws gecatalogeerd (bijvoorbeeld de vondsten op het strand van Bredene) ofwel helemaal niet als archeologisch beschouwd (19de-20ste eeuw). Wat bij het overlopen van de talrijke vondstmeldingen en opgravingsrappporten uit de twee vorige eeuwen in verband met de stranden ook onmiddellijk opvalt, is de merkwaardige archeologische rijkdom van het strand van Raversijde. Op deze site zijn haast alle bewoningsperioden van de laatste millennia door vondsten vertegenwoordigd: vuurstenen artefacten, een peddel of ovenpaal uit de ijzertijd, een munt uit de late ijzertijd, vondsten uit de Romeinse periode, een vroegmiddeleeuwse munt, vol- en laatmiddeleeuwse vondsten. Voor een vindplaats uit het kustgebied is dit een hoogst uitzonderlijke, haast continue reeks. Een verklaring hiervoor ligt niet meteen voor de hand. De speurzin en de volgehouden inspanning van een aantal zgn. amateurarcheologen heeft hier ongetwijfeld toe bijgedragen. Verspreidingskaarten illustreren immers vaak heel precies het actiegebied van onderzoekers. De vraag is of dit ook voor het strand van Raversijde het geval is. In elk geval is de vastgestelde aanwezigheid van artefacten uit zoveel verschillende perioden een vaststaand feit. Het strand van Raversijde was voor de aanleg van de huidige golfbrekers in de jaren 1970 bekend als een strand met weinig zand maar vooral klei en veen. De talrijke archeologische rapporten uit het begin van de vorige eeuw tonen aan dat dit eigenlijk een haast algemeen kenmerk van de Vlaamse stranden was tussen Westende en Knokke. Het strand van Raversijde was op dit punt dus zeker geen uitzondering. Wel is aannemelijk dat dit kenmerk het langst zichtbaar is gebleven op het strand van Raversijde. Het archeologische onderzoek naar scheepswrakken in het Belgische deel van de Noordzee staat nog in de kinderschoenen. Middeleeuwse en oudere wrakken, zowel van bijvoorbeeld vissersschepen als vrachtschepen, blijven volledig buiten beeld. Uit de periode 16de-19de eeuw zijn eind 2007 slechts vier sites gekend: twee 18de-eeuwse wraksites (’t Vliegend Hert en een wraksite op de Buiten Ratel), een wraksite uit de 19de eeuw op het strand van Knokke en een merkwaardige site uit de 16de eeuw voor de kust van Zeebrugge, de zgn. Zeebrugge-site. Dit kleine aantal gelokaliseerde (wrak)sites die dateren van voor 1900 staat in schril contrast met de in het totaal ongeveer 270 gelokaliseerde scheepswrakken in het Belgische deel van de Noordzee, m.a.w. territoriale wateren en continentaal plat samen. Al wat ouder is dan een honderdtal jaar blijft merkwaardig buiten beeld. Op 29/12/2007 zijn in de voor het publiek toegankelijke databank348 voor de Belgische territoriale wateren en het Belgisch continentaal plat samen 270 scheepswrakken geregistreerd. Dit is een absoluut minimum afgaand op de nog beschikbare te verwerken informatie en gezien de recente start van het systematische onderzoek hieromtrent. Het is op dit ogenblik bijgevolg ook nog te voorbarig om een verantwoorde schatting te maken van het totale aantal scheepswrakken aanwezig in Belgische wateren. Van die 270 scheepswrakken worden er bovendien slechts een tachtigtal - ongeveer 30% - vermeld in archeologische publicaties. Grofweg driekwart van dit tachtigtal houdt verband met WOII, 10% met WOI en de overige wrakken met de periode van na WOII. Deze merkwaardige statistiek houdt De Moor 2006, 152. De Moor & Pissart 1992, 159-160. 348 www.maritieme-archeologie.be 346 347

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 41 van 59

ongetwijfeld verband met de interessegebieden van de auteur van deze publicaties, T. Termote, die zich als onderzoeker vooral toespitst op scheepswrakken uit de twee wereldoorlogen. Over de andere 190 gelokaliseerde wraksites kan bij gebrek aan systematisch onderzoek weinig worden gerapporteerd. Het verdient aanbeveling deze op korte termijn allemaal archeologisch te verkennen. Archeologie op de stranden was bij het begin van de 20ste eeuw volledig in handen van professionelen en is daarna geleidelijk aan de zgn. ‘amateurs’ overgelaten. Voor archeologisch onderzoek in het Belgische deel van de Noordzee is daarentegen tot voor kort nooit professionele interesse geweest. Voor beide onderzoeksdomeinen is er ondertussen gelukkig wel interesse vanuit professionele hoek. We hopen dan ook ten stelligste dat de dynamiek ten aanzien van maritieme archeologie, sinds 2003 door het VIOE opgestart, zich verder kan doorzetten. Het is een uitdaging om archeologisch onderzoek in de Noordzee beneden de hoogwaterlijn even vanzelfsprekend te maken als archeologisch onderzoek aan land. Er blijven, zoals te verwachten, nog tal van problemen en vraagstellingen bij deze, voor Vlaanderen, jonge telg van de archeologie. Het strand en een eerste zone in zee, de veronderstelde locatie van de oude duinen, vormen nog steeds de locatie van de door E. Cools gesuggereerde gordel van stellingen van de Romeinse kustverdediging uit de periode 1ste-3de eeuw349. Het is de moeite waard om actief op zoek te gaan naar eventuele resten of sporen hiervan. Hiermee hangt bovendien ook het onderzoek naar voormalige kustlijnen samen. De Vlakte van de Raan is eveneens een moeilijk archeologisch dossier. De vraag is hoe archeologische informatie kan bekomen worden die meer informatie zou kunnen verschaffen over de middeleeuwse en oudere situatie van deze zandbank? Omtrent scheepswrakken in de Noordzee ouder dan 1900 is zeer weinig informatie beschikbaar. Dit is merkwaardig gezien het rijke maritieme verleden van Vlaanderen met internationale handelsmetropolen als Brugge en Antwerpen. Ook op het gebied van de visserij was Vlaanderen in de middeleeuwen een vooraanstaande regio. Verder grepen in het deel van de Noordzee onder Belgisch toezicht in het verleden ook allerlei militaire scheepsbewegingen plaats. In juni 1340 bijvoorbeeld was er een groot militair treffen tussen Fransen en Engelsen ter hoogte van Sluis, de grootste middeleeuwse zeeslag in Europa350. Bij dit treffen waren niet minder dan 360 schepen betrokken. Er wordt van verteld dat na de slag de stranden van Vlaanderen bezaaid lagen met de lijken van Franse zeelui en soldaten351. Op dit laatste terrein - scheepswrakken ouder dan 1900 - dient dus nog pionierswerk te worden verricht.

Cools 1985, 1987d, meer specifiek het kaartje op pagina 97. Devries et al. 2006, 126. 351 Rose 2002, 64-65. 349 350

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

BIBLIOGRAFIE

ALLEENE C. 2007: Roger Raveel. De tijd, de zee en Oostende. Een verborgen schat, Deinze. ARENT P. & JACOBI H. 1993: De schat van het Vliegend Hert. Compagniesgeld en smokkelgeld uit een VOC-schip, Leiden. BAERT R., BONNY R., DE BOUVRE C., DE VOS K., LOMMENS K., VAN LAERE K., MAES J. & TEUWEN S. 2003: Duiken in de Noordzee. Een strategie om veilig de wrakken van de Noordzee te verkennen, Mechelen. BAETEMAN C. 2007: De laat holocene evolutie van de Belgische kustvlakte: sedimentatie-processen versus zeespiegelschommelingen en Duinkerke transgressies. In: DE KRAKER A.M.J. & BORGER G.J. (eds), Veen-Vis-Zout. Landschappelijke dynamiek in de zuidwestelijke delta van de Lage Landen, Geoarchaeological and Bioarchaeological Studies 8, 1-17. BAEYENS E. 2002: De verraderlijke Zee. Scheepsrampen in de Noordzee, Tielt. BALCAEN N. 2006: De zeekaart Vlaamse banken: wegwijzer naar wrakken, Hippocampus. Tweemaandelijks informatieblad van de Nederlandstalige liga voor onderwateronderzoek en –sport ‘Nelos’ 210, 28-30. BALCAEN N. & FORMESYN PH. 2006: De zeekaart Vlaamse Banken: een wegwijzer naar de wrakken. In: PIETERS M., GEVAERT G., MEES J. & SEYS J. (red.), Colloquium: Ter zee of niet ter zee – 2de internationaal colloquium over maritieme en fluviale archeologie in het zuidelijke Noordzeegebied, Brugge (B), 21-23 September 2006, VLIZ Special Publication 32, Oostende, 83. BAUWENS-LESENNE M. 1963: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in Westvlaanderen (vanaf de vroegste tijden tot aan de Noormannen), Oudheidkundige Repertoria, Reeks A, vol. IV, Brussel. BELPAEME K. & KONINGS PH. (red.) 2004: De kustatlas Vlaanderen-België, Brugge. BERTRAND E. 1992: Les amphores d’un vide sanitaire du 1ier siècle à Lyon (Saint-Just). In: SFECAG, Actes du congrès de Tournai, mai 1992, Marseille, 265-277. BORREMANS R. 1963: Archeologisch materiaal uit de middeleeuwse nederzettingen van de Vlaamse kusten, De Duinen. Bulletin van het Wetenschappelijk en Kultureel Centrum van de Duinenabdij en de Westhoek 6-7, 113121. BRINKHUIZEN D.C. 1992: Ansjovis voor Batavia, Paleo-Aktueel 3, 132-135. BUNTINX W. 1968: Waterdunen, een vergeten stad in Zeeuws-Vlaanderen, Handelingen van de Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent XXII, 1-30. CAHEN-DELHAYE A. 1977: Cadsand-plage (Pays-Bas): céramique de La Tène, Archeologie 1977 (1), 13-15. CARRERAS MONTFORT C. & FUNARI P.P. 1998: Britannia y el Mediterràneo. Estudios sobre el abastecimiento de aceite bético y africano en Britannia, Barcelona. CELS M. 1897-1898: Note sur des silex taillés découverts sur la plage de Knocke, Bulletin de la Société d’Anthropologie de Bruxelles XVII, 248-250. CH’NG E., STONE R.J. & ARVANITIS T.N. 2004: The Shotton River and Mesolithic Dwellings: Recreating the Past from Geo-Seismic Data Sources. In: CHRYSANTHOU Y., CAIN K., SILBERMAN N. & NICCOLUCCI F. (eds), The 5th International Symposium on Virtual Reality, Archaeology and Cultural Heritage VAST (2004), 125-133. DOI: 10.2312/VAST/VAST04/125-133 CHOCQUEEL A. 1936a: La civilisation néolithique au littoral. Contribution à l’étude de l’outillage lithique des stations humaines submergées de Mariakerke-Walravensyde, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies VII (1), 15-17. CHOCQUEEL A. 1936b: Etude descriptive de la céramique protohistorique provenant des gisements submergés de Mariakerke-Walravensijde, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies VII (1), 68-78.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 43 van 59

CHOCQUEEL A. 1937: Deux Hameaux de pécheurs-éleveurs du haut Moyen-Age ensevelis par les eaux marines, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies VII (2), 113-121. CHOCQUEEL A. 1940: Réflexions et considérations sur L’Epoque Néolithique au littoral belge, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies VIII (1), 5-8. CHOCQUEEL A. 1942a: Essai de détermination approximative de la densité des populations néolithiques, gauloises, et Belgo-romaines d’une partie du littoral belge, basé sur les restes d’occupation rejetés par la mer, où découverts en place, sur la rive droite de l’ancienne embouchure de l’Yser, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies VIII (2), 232-239. CHOCQUEEL A. 1942b: Note complémentaire sur deux hameaux de marins-pécheurs du Haut-Moyen-Age ensevelis par les eaux marines, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies VIII (2), 276-280. CHOCQUEEL A. 1942c: L’Industrie de l’os des populations littorales de la Belgique protohistorique, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies VIII (2), 303-306. CHOCQUEEL A. 1949: Fouille d’une fosse d’époque belgo-romaine comblée de poteries brisées, Annales du Cercle Archéologique du Canton de Soignies XI, 7-10. CHOCQUEEL A. 1950: Les civilisations préhistoriques & anciennes de la Flandre Occidentale d’après l’examen d’objets leur ayant appartenu, Bruxelles. CLAERHOUT J. 1896: Wenduyne, Biekorf 1896, 319. CLIQUET A., LAMBRECHT J. & MAES F. 2002: Juridische inventarisatie van de kustzone in België. Studie in opdracht van de afdeling Waterwegen Kust (AWZ-Min. Vl. Gem.), Oostende. CONSTANDT M. 1986: Een eeuw vakantie. 100 jaar toerisme in West-Vlaanderen, Tielt. COOLS E. 1985: De Romeinse kustverdediging van Maritiem Vlaanderen, werkhypothesen voor een systematische prospectie, Westvlaamse Archaeologica 1, 16-27. COOLS E. 1986: Een fragment van een ‘Knight Jug’ uit Wenduine, Westvlaamse Archaeologica 2 (2), 59-60. COOLS E. 1987a: In de kuil van de korre: archeologische vondsten uit de Noordzee, Westvlaamse Archaeologica 3 (1), 17-18. COOLS E. 1987b: In de kuil van de korre: archeologische vondsten uit de Noordzee (2), Westvlaamse Archaeologica 3 (2), 54-55. COOLS E. 1987c: Ik ben een oestervorkje kwijt…, Westvlaamse Archaeologica 3 (3), 103. COOLS E. 1987d. De Romeinse kustverdediging: een theoretisch model. In: THOEN H. (red.), De Romeinen langs de Vlaamse kust, Brussel, 90-99. COOLS E. 1988: Baksteenwaar uit het Westvlaamse kustgebied, Westvlaamse Archaeologica 4 (1), 20-28. COOLS E. 1992: Twee merkwaardige fragmenten baksteenwaar uit Wenduine (Gem. De Haan), Westvlaamse Archaeologica 8 (3), 89. DE BOE G. 1967: Middelkerke: frankische triens, Archeologie 1967 (1), 39-40. DEGRAER S., WITTOECK J., APPELTANS W., COOREMAN K., DEPREZ T., HILLEWAERT H., HOSTENS K., MEES J., VANDEN BERGHE W. & VINCX M. 2006: De macrobenthosatlas van het Belgisch deel van de Noordzee, Brussel. DE GROOTE K. 2006: L’évolution de la céramique dans la vallée de l’Escaut (Flandre) du IXe au XIIe siècle. Interprétations culturelles, sociales et économiques. In: HINCKER V. & HUSI P. (red.), La Céramique du Haut Moyen âge dans le nord-ouest de l’Europe Ve-Xe siècles. Actes du colloque de Caen 2004, Condé-sur-Noireau, 249-264. DE LOË

A. 1905a: Recherches entre Blankenberge et le Zwyn, Rapports du Service des Fouilles de l’Etat 1904, 2e semestre.

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

DE LOË

A. 1905b: Recherches et fouilles à Wenduyne (Flandre occidentale), Rapports du Service des Fouilles de L’Etat 1904, 2e semestre. A. 1905c: Nos recherches et nos fouilles durant le 2e semestre de 1904, Bulletin des Musées royaux d’Art et d’Histoire 4 (11), 85-88. DE LOË

DE LOË A. 1908: Recherches et fouilles à Raversyde (Flandre Occidentale), Rapports du Service des Fouilles de l’Etat

1907, 2e semestre. DE LOË

A. 1909: Fouilles à Zeebrugge (Flandre Occidentale), Rapports du Service des Fouilles de l’Etat 1908, 2e semestre. DE LOË

A. 1910a: Recherches à Westende (Flandre Occidentale), Rapports du Service des Fouilles de L’Etat 1909, 2e semestre. DE LOË

A. 1910b: Rapport général sur les recherches et les fouilles exécutées par la Société en 1907 et en 1908, Annales de la Société d’Archéologie de Bruxelles XXV, 205. DE LOË A. 1911a: Recherches à Couvin, à Wilreit, à Wenduyne, à Luiksgestel, à Walcourt, à Voncq, à Villers devant

Orval, à Thon, à Spy, à Ottenbourg, à Pont à Celles, à Quaedmechelen et à Marenne, Rapports du Service des Fouilles de l’Etat 1910, 2e semestre. DE LOË

A. 1911b: Fouilles à Raversyde (Flandre Occidentale), Rapports du Service des Fouilles de l’Etat 1910, 2e semestre. DE LOË A. 1912: Heyst-sur-Mer (Flandre occidentale), Rapports du Service des Fouilles de l’Etat 1911, 2e semestre. DE LOË A. 1921: Heyst-sur-Mer (Flandre Occidentale), Rapports du Service des Fouilles de l’Etat 1920, 2e semestre. DE LOË A. 1923: Heyst-sur-Mer, Rapports du Service des Fouilles de l’Etat 1922, 1er semestre. DE LOË A. 1928: Belgique Ancienne. Catalogue descriptif et raisonné. I. Les âges de la pierre, Brussel.

DE MAERE D’AERTRYCKE 1907a: Quelques stations néolithiques découvertes dans la Flandre occidentale. In: BERGMANS P. (red.), Annales du XXe congrès (Gand, 1907), Tome II, Rapports et Mémoires 1907, 145-152. DE MAERE D’AERTRYCKE 1907b: Recherches et fouilles dans la Flandre occidentale en 1906, Annales de la Société d’Archéologie de Bruxelles XXI, 488-489. DE MEYER M. 2006: Inventarisatie van archeologische resten uit de Eerste Wereldoorlog en de mogelijkheden voor onderzoek naar sporen van andere conflicten: Battlefield Archaeology in West-Vlaanderen. In: COUSSERIER K. & MEYLEMANS E. (red.), CAI II. Thematisch inventarisatie- en evaluatieonderzoek, VIOE-Rapporten 2, 43-74. DEMERRE I. & PIETERS M. 2008: Introduction to the Belgian test areas (Flanders) ‘Vlakte van de Raan’ and ‘Buiten Ratel’, Machu Report 1, 15-17. DE MOOR G. 2006: Strandgids. Het Vlaamse Strand. Geomorfologie en dynamiek, Oostende. DE MOOR G. & PISSART A. 1992: Het reliëf. In: DENIS J. (red.), Geografie van België, Brussel, 130-215. DE REYER E.C. 1997: De IJssellinie 1950-1968, Zwolle. DE SCHRIJVER S. 1904: Rapport sur les collections d’étude, Annuaire de la Société d’Archéologie de Bruxelles, 3336. DEVLIEGHER L. 1960: Een gestempelde terra sigillata-scherf uit Raversijde, Biekorf 61 (11), 409-410. DEVRIES K., DOUGHERTY M., DICKIE I., JESTICE P.G. & JORGENSEN C. 2006: Battles of the Medieval World 1000-1500. From Hastings to Constantinople, New York. DYSON L., HEPPELL C., JOHNSON C. & PIETERS M. (red.) 2006: Archaeological Evaluation of Wetlands in the Planarch Area of North West Europe, Maidstone. EECKHOUT J. 2003: Laboratoire de dendrochronologie. Université de Liège, dossier 576. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 45 van 59

ERVYNCK A., BAETEMAN C., DEMIDDELE H., HOLLEVOET Y., PIETERS M., SCHELVIS J., TYS D., VAN STRYDONCK M. & VERHAEGHE F. 1999: Human occupation because of a regression, or the cause of a transgression, Probleme der Küstenforschung im südlichen Nordseegebiet 26, 97-121. EVANS J. 1899: An ancient coin of Verulamium found at Ostend, Numismatic Chronicle 19, 262-263. FITCH S., THOMSON K. & GAFFNEY V. 2005: Late Pleistocene and Holocene depositional systems and the palaeogeography of the Dogger Bank, North Sea, Quaternary Research 64, 185-196. FLATMAN J. & STANIFORTH M. 2006: Historical maritime archaeology. In: HICKS D. & BEAUDRY M.C. (eds), The Cambridge companion to Historical Archaeology, Cambridge, 168-188. FOSSE G., DELFOLIE K. & RÉVILLION S. (red.) 2004: Archéologie en Nord-Pas-de-Calais. Boulogne port Romain, Villeneuve d’Ascq. GAUTIER A. 1998: Fossiele walrussen (Odobenus rosmarus) aan de Belgische kust, Natuurwetenschappelijk Tijdschrift 78 (1-4), 122-127. GAWRONSKI J. & KIST B. 1984: T’Vliegend Hart Rapport 1982-1983, Amsterdam. GERMONPRÉ M. 2008: Fossiele zoogdieren aan de Belgische kust en/of Noordzee, interne nota KBIN, Brussel. GEVAERT G. (red.) 2007: De archeologische site ‘Raversijde-strand’. Academische zitting over maritieme archeologie, Raversijde, 6 november 2007, Brussel. GREEN J. 2006: Report on the Excavation of the Dutch East Indiaman Vliegent Hart (VOC anniversary Shipwreck Project). In: HILDRED A. (ed.), The International Journal of Nautical Archaeology 35 (1), 171-173. HILDRED A. 2001 (red.): VOC Anniversary Shipwreck Project. Report on the excavation of the Dutch East Indiaman Vliegent Hart. July-August 2000, s.l. HIRSCH K. 2006: Baabe, Lkr. Rügen, Bodendenkmalpflege in Mecklenburg-Vorpommern, Jahrbuch 2005, 359. HIRSCH K. & KLOOSS S. 2006: Paddeln auf Rügen, Archäologie in Deutschland 2006 (2), 45. HOLLEVOET Y. 1986: Bredene (W.-Vl.): toevalsvondsten op het strand, Archeologie 1986 (1), 14-15. JOACHIM H.-E. 2002: Porz-Lind. Ein mittel- bis spätlatènezeitlicher Siedlungsplatz im ‘Linder Bruch’ (Stadt Köln), Rhenische Ausgrabungen 47, Darmstadt. JOCQUÉ R. & VAN DAMME D. 1971: Inleidende oecologische studie van klei- en turfbanken in de getijdenzone te Raversijde (België), Biologisch Jaarboek Dodonea 39, 157-190. JONKHEERE E. 1903: L’origine de la Côte de Flandre et le Bateau de Bruges, Brugge. LAURENT R. 1986: De havens aan de kust en aan het Zwin (doorheen oude plannen en luchtfoto’s), Brussel. LEVIE J. 1983: Het Vliegend hart, Amsterdam. LOPPENS K. 1932: La région des Dunes de Calais à Knocke, Coxyde. LOUWE KOOIJMANS L.P. 1970-1971: Mesolithic bone and antler implements from the North Sea and from the Netherlands, Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 20-21, 27-73. LOUWE KOOIJMANS L.P, VERMEEREN C.E. & VAN WAVEREN A.M.I. 2001: Artefacten van hout en vezels. In: LOUWE KOOIJMANS L.P. (red.), Archeologie in de betuweroute Hardinxveld-Giessendam Polderwege. Een mesolithisch jachtkamp in het rivierengebied (5500-5000 v. Chr.), Amersfoort, 379-418. MADDER I. 2004: Wrakken in de Noordzee beschermd, Hippocampus. Tweemaandelijks informatieblad van de Nederlandstalige liga voor onderwateronderzoek en –sport ‘Nelos’ 201, 24-25. MADDER I. 2006: Wrakken als tijdscapsules, Hippocampus. Tweemaandelijks informatieblad van de Nederlandstalige liga voor onderwateronderzoek en –sport ‘Nelos’ 210, 22-25.

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

MARTIN-KILCHER S. 1987: Die Römischen Amphoren aus Augst und Kaiseraugst. Ein Beitrag zur römischen Handelsund Kulturgeschichte. 1: Die Südspanischen Ölamphoren (Gruppe 1), Forschungen in Augst Band 7, Augst. MASSIN C., NORRO A. & MALLEFET J. 2002: Biodiversity of a wreck from the Belgian Continental Shelf: monitoring using scientific diving: preliminary results, Bulletin van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen. Biologie 72, 67-72. MERTENS J. 1958: Oudenburg en de Vlaamse Kustvlakte tijdens de Romeinse periode, Archaeologia Belgica 39, Brussel. MERTENS J. 1965: Romeinse amfoor uit de Noordzee, Archeologie 1965 (1), 19. MERTENS J. 1967: Romeins Wenduine, Archeologie 1967 (1), 23-24. MESTDAGH H. 1992: Een fragment van een Romeinse lemen vloer uit Wenduine (Gem. De Haan), Westvlaamse Archaeologica 8 (2), 59-61. MOENS J. 1898-1899: Fémur humain sur la plage à Nieuport, Bulletin de la Société d’Anthropologie de Bruxelles XVII, 227. MOL D. 1991: Het IJstijdlandschap van de zuidelijke Noordzee, Grondboor en Hamer 1991 (1), 9-14. MONSIEUR P. & BRAET C. 1997: Romeinse Amforen van Baetica. In: VERMEERSCH V. (red.), Jaarboek 1995-1996. Stad Brugge. Stedelijke Musea, Brugge, 104-115. MÖRZER BRUYNS W.F.J. & VAN DER HORST A.J. 2006: Navigational equipment from ‘t Vliegend Hart (1735), The International Journal of Nautical Archaeology 35 (2), 319-325. NEUSCHWANDER J. 2001: Aanvaring in dichte mist: Callisto, Duiken. Internationaal magazine van de onderwaterwereld 2001 (1), 105. NEUSCHWANDER J. 2004a: De Britse tanker Goldshell: Uitgebrand op zee, Duiken. Internationaal magazine van de onderwaterwereld 2004 (1), 112. NEUSCHWANDER J. 2004b: Het Panamese vrachtschip Loukout. Op een wrak gestoten, Duiken. Internationaal magazine van de onderwaterwereld 2004 (2), 121. NEUSCHWANDER J. 2004c: Het Zweedse stoomschip Nippon: Geheime lading, Duiken. Internationaal magazine van de onderwaterwereld 2004 (6), 121. OLIVIER S. 2007: “En de zee gaf de dooden die in haar waren”. Drenkeldoden op de kust van Goeree in de achttiende eeuw rond het Flaauwe Werk, De Ouwe Waerelt. Historisch tijdschrift voor Goeree-Overflakkee 7 (21), 4-12. PARMENTIER J. 2002: Oostende & Co. Het verhaal van de Zuid-Nederlandse Oost-Indiëvaart 1715-1735, Gent & Amsterdam. PIETERS M. (m.m.v. DE BUYSER F.) 1994: Laat-middeleeuwse landelijke bewoning achter de Gravejansdijk te Raversijde (stad Oostende, prov. West-Vlaanderen). Interimverslag 1993, Archeologie in Vlaanderen III, 281-298. PIETERS M. 2007: Onderzoek op het strand van Raversijde, pionierswerk in de maritieme archeologie. In: GEVAERT G. (red.), De archeologische site ‘Raversijde-strand’. Academische zitting over maritieme archeologie, Raversijde, 6 november 2007, Brussel, 31-33. PIETERS M., COOLS E., KOLDEWEIJ J. & MORTIER A. 2002: Middeleeuwse en latere insignes en devotionalia uit Raversijde (gemeente Middelkerke en stad Oostende, prov. West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen VI, 261-301. PIETERS M., DEMERRE I., LENAERTS T. & ZEEBROEK I. 2007: Archeologie van de middeleeuwen en later in het Belgische deel van de Noordzee: een korte historiek, Archaeologia Mediaevalis 30, 197-199.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 47 van 59

PIETERS M., DEMERRE I. & ZEEBROEK I. 2006: Dijk uit de Romeinse tijd aangesneden onder het middeleeuwse vissersdorp Walraversijde. In: BOSMAN A., DE CLERCQ W. & HOEVENBERG J. (red.), Romeinendag. Jaarlijks Belgisch congres voor Romeinse archeologie. Journée d’archéologie Romaine. Conférence annuelle Belge d’archéologie Romaine, Gent 06-05-2006 Gand, 93-97. PIETERS M. & SCHIETECATTE L. 2003: Maritieme en fluviale archeologie: een nieuw elan, Nieuwsbrief van het Vlaams Instituut voor de Zee 10, 3-8. PIETERS M., SCHIETECATTE L., ZEEBROEK I., CALUWÉ D., COOREMANS B., DEFORCE K., DEMERRE I., EECKHOUT J., ERVYNCK A., GEVAERT G., HOLLEVOET Y., KIGHTLY C., TYS D., VANDENBRUAENE M., VANHOUTTE S. & VAN NEER W. 2005: Oostende: Stadsvernieuwing en Archeologie. Een balans van 10 jaar archeologisch onderzoek van het Oostendse bodemarchief, Brussel. RAHIR E. 1928: Vingt-cinq années de Recherches, de Restaurations et de Reconstitutions, Brussel. RAHIR E. 1929: Présentation d’une hache polie trouvée près de Nieuport, Bulletin de la Société d’Anthropologie de Bruxelles XLIV, 118. RAEYMAEKERS D. 1898: Note sur quelques silex taillés receuillis le long du littoral belge. In: STROOBANT L. (red.), Annales du XIIe Congrès Archéologique & Historique Malines – 1897, Malines, 471-477. RHODES M. 1989: Roman Pottery Lost en route from the Kiln Site to the User – A Gazetteer, Journal of Roman Pottery Studies 2, 44-58. ROSE S. 2002: Medieval Naval Warfare 1000-1500, London & New York. RUTOT A. 1902-1903: Antiquités découvertes dans la partie belge de la plaine maritime et notamment sur celles receuillies à l’occasion du creusement du nouveau canal de Bruges à la mer, Mémoires de la Société d’Anthropologie de Bruxelles II, 1-36. SAS K. 1992: Een Romeinse ring met gem uit Raversijde (Oostende), Westvlaamse Archaeologica 8 (3), 86-88. SCHEERS S. 1991a: Keltische munten in West-Vlaanderen, Westvlaamse Archaeologica 7 (1-2), 4-15. SCHEERS S. 1991b: De Merovingische munten in West-Vlaanderen, Westvlaamse Archaeologica 7 (1-2), 31-42. SCHILTZ B. 2001: Project Maritiem Erfgoed. Een onderzoek naar wrakresten voor onze kust. Stand van zaken 5BW/EOGFL47/A.4.1, Oostende. SCHOFIELD J. & JOHNSON W.G. 2006: Archaeology, heritage and the recent and contemporary past. In: HICKS D. & BEAUDRY M.C. (eds), The Cambridge companion to Historical Archaeology, Cambridge, 104-122. SCHWABEDISSEN H. 1957-1958: Die Ausgrabungen im Satruper Moor. Zur Frage nach Ursprung und frühester Entwicklung des nordischen Neolithikums, Offa, Berichte und Mitteilungen zur Urgeschichte, Frühgeschichte und Mittelalterarchäologie 16, 5-28. STAPERT D. 1981: Middle Palaeolithic Finds from the Beach at Cadzand (Province of Zeeland), Berichten van de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek 31, 293-305. TERMOTE J. 2006: De Vlakte van de Raan in historisch-geografisch perspectief. In: COOSEN J., MEES J., SEYS J. & FOCKEDEY N. (eds), Studiedag. De Vlakte van de Raan van onder het stof gehaald, VLIZ Special Publication 35, Oostende, 43-51. TERMOTE T. 1996: Duiken naar 60 wrakken voor de Belgische kust. Geschiedenis, beschrijving en ligging van gezonken schepen, Bredene. TERMOTE T. 1997: Een schip zonder naam: het wrak van de LST 420, Hippocampus. Tweemaandelijks informatieblad van de Nederlandstalige liga voor onderwateronderzoek en –sport ‘Nelos’ 166, 29-30. TERMOTE T. 1998: De Vergeten Vloot. De Kriegsmarine aan de Belgische kust, Erpe. TERMOTE T. 1999: Verdwenen in de Noordzee. De Geschiedenis van de Duitse U-boten aan de Belgische kust in de Eerste Wereldoorlog en opheldering over het lot van vijftien verdwenen onderzeeërs, Erpe. //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

TERMOTE T. 2000: Duinkerke en Dynamo. De evacuatie aan de hand van scheepswrakken voor de Belgische kust, Erpe. TERMOTE T. 2001: De Bevrijding aan de Kust. Een studie van de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog aan de hand van scheepswrakken, Erpe. TERMOTE T. 2002a: LCT(R) 457. Een bijzonder vaartuig, Hippocampus. Tweemaandelijks informatieblad van de Nederlandstalige liga voor onderwateronderzoek en –sport ‘Nelos’ 190, 24-25. TERMOTE T. 2002b: Een wrak om van te snoepen. LST 420 op de Middelkerke-bank, Fun duiken.be 13, 26-28. TERMOTE T. 2003a: S.M.S. Prangenhof. De Vorpostenflottille Flandern 1914-1918 aan de hand van Professionele Berging en Maritiem Archeologisch Onderzoek, Langemark. TERMOTE T. 2003b: S.M.S. Prangenhof, Hippocampus. Tweemaandelijks informatieblad van de Nederlandstalige liga voor onderwateronderzoek en –sport ‘Nelos’ 193, 16-17. TERMOTE J. & VANDENBERGHE S. 1988: In de kuil van de korre (3): laat-middeleeuwse vondsten uit de Noordzee, Westvlaamse Archaeologica 4 (3), 88-89. THOEN H. 1967: Oostende (W.-Vl.): romeins aardewerk, Archeologie 1967 (1), 10. THOEN H. 1975: Iron Age and Roman Salt-Making Sites on the Belgian Coast. In: DE BRISAY K.W. & EVANS K.A. (red.), Salt. The Study of an Ancient Industry. Report of the Salt Weekend Held at the University of Essex, 20-22 September 1974, Colchester, 56-60. THOEN H. 1976: Wenduine (W.-Vl.): Romeinse nederzetting, Archeologie 1976 (2), 83. THOEN H. 1977: Wenduine (W.-Vl.): terra sigillata, Archeologie 1977 (2), 100. THOEN H. 1978: De Belgische kustvlakte in de Romeinse tijd. Bijdrage tot de studie van de landelijke bewoningsgeschiedenis, Brussel. THOEN H. (red.) 1987: De Romeinen langs de Vlaamse Kust, Brussel. TYS D. 1996: Een historische Landschapsstudie van Middeleeuws en Later (Wal)Raversyde (einde-10de tot begin17de eeuw), onuitgegeven licentiaatsverhandeling UGent, Gent. VANDENBERGHE S. 1997: Découvertes importantes de la fin du 15ième et le début du 16ième siècle provenant du fond de la mer du Nord en face du port de Zeebrugge. In: DE BOE G. & VERHAEGHE F. (red.), Travel Technology & Organisation in Medieval Europe, Papers of the ‘Medieval Europe Brugge 1997’ Conference 8, IAP-Rapporten 8, 87-90. VANDENBERGHE S. 2006: Belangrijke vondsten van de Zeebrugge-site. In: PIETERS M., GEVAERT G., MEES J. & SEYS J. (red.), Colloquium: Ter zee of niet ter zee – 2de internationaal colloquium over maritieme en fluviale archeologie in het zuidelijke Noordzeegebied, Brugge (B), 21-23 September 2006, VLIZ Special Publication 32, Oostende, 1920. VANDENBERGHE S. 2007: Belangrijke vondsten van de ‘Zeebrugge-site’. In: ZEEBROEK I., PIETERS M. & GEVAERT G. (red.), Verdronken Verleden-Passé Submergé-Drowned Past-Ertrunkene Vergangenheit, Brussel, 58-61. VANDENBRUAENE M. 2007: Strandvondsten. Menselijk bot. Gerechtelijke expertises in opdracht van het Parket van Brugge, ongepubliceerd VIOE-dossier. VAN DEN HAUTE P., DE CORTE F. & VANCRAEYNEST L. 1995: Datering van ceramiek op basis van thermoluminescentie: mogelijkheden van de methode, authenticiteitstesten en bijdrage van de archeoloog, Archeologie in Vlaanderen IV, 365-377. VAN DER HORST A.J. 1991: Met geen drooge oogen om tesien. De ondergang van het VOC-retourschip ’t Vliegent Hart in 1735, Amsterdam. VAN DOORNE V. 1975: Het middeleeuws aardewerk uit de verdwenen nederzetting van Raversijde (strand). Verzameling Cools-Mortier, onuitgegeven licentiaatsverhandeling UGent, Gent. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 49 van 59

VAN DOORSELAER A. 1973: In het vaarwater van Nehalennia. In: VAN ES W.A., HUBRECHT A.V.M., STUART P., MANK W.C. & WYNIA S.L. (red.), Archeologie en Historie. Opgedragen aan H. Brunsting bij zijn zeventigste verjaardag, Bussum, 275-280. VAN DROMME M. 2006: Conservering van een smeedijzeren bombarde afkomstig van de Zeebrugge-site. In: PIETERS M., GEVAERT G., MEES J. & SEYS J. (red.), Colloquium: Ter zee of niet ter zee – 2de internationaal colloquium over maritieme en fluviale archeologie in het zuidelijke Noordzeegebied, Brugge (B), 21-23 September 2006, VLIZ Special Publication 32, Oostende, 21-22. VANHOUDT H. 1988: De muntvondsten in België uit de Merovingische periode, Belgisch tijdschrift voor numismatiek LXXXIV, 41-88. VAN KOLFSCHOTEN T. & VAN ESSEN H. 2004: Palaeozoological heritage from the bottom of the North Sea. In: FLEMMING N. (ed.), Submarine prehistoric archaeology of the North Sea. Research priorities and collaboration with industry, CBA Research Report 141, York, 70-80. VERDUYN P. 1960: Geschiedenis van Wenduine, Wenduine. VERHAEGHE C. 1899-1900: Une monnaie des anciens Bretons, trouvée sur le littoral belge, Gazette numismatique 4, 175-177. VERHAEGHE F. 1983: Medieval pottery production in coastal Flanders. In: DAVEY P. & HODGES R. (red.), Ceramics and Trade. The production and distribution of later medieval pottery in north-west Europe, Sheffield, 63-94. VERHAEGHE F. 1989a: Middeleeuwse tuitkannen: metaal, ceramiek en ambachtelijke competitie, Westvlaamse Archaeologica 5 (3), 65-83. VERHAEGHE F. 1989b: La céramique très décorée du Bas Moyen Age en Flandre. In: BLIECK G. (ed.), Travaux du Groupe de Recherches et d'Etudes sur la Céramique dans le Nord-Pas-de-Calais. Actes du colloque de Lille (26-27 mars 1988), Lille - Berck-sur-Mer, Nord-Ouest Archéologie, numéro hors-série 1989, 19-113. VERHAEGHE F. 1996: Aspects sociaux et économiques de la céramique très décorée. In: PITON D. (ed.), La céramique très décorée dans l'Europe du Nord-Ouest (Xème - XVème siècles). Actes du colloque de Douai (7-8 avril 1995), Berck-sur-Mer, Nord-Ouest Archéologie 7, 233-247. VERHART L. 2001: De zee neemt, de zee geeft. Spectaculaire vondsten uit de Noordzee, Westerheem 50 (3), 102108. VERHULST A. 1995: Landschap en Landbouw in Middeleeuws Vlaanderen, Brussel. VERLAECKT K. 1996: Opgevist verleden: een bronzen zwaard van de Sandettié-bank (Nauw van Calais), Lunula. Archaeologica protohistorica IV, 52-53. VERRIJKEN V. 2007: Een gezonken leefwereld. Identificatie en interpretatie van de duikersvondsten van de W.A. Scholten en de SS Leerdam: teststudie in de maritieme archeologie, ongepubliceerde bachelorpaper VUB, Brussel. VLIERMAN K. 2003: Maritieme archeologie Vlaanderen: Zwin, ongepubliceerd rapport NISA. VLIETINCK E. 1897: Het Oude Oostende en zijne Driejarige Belegering (1601-1604). Opkomst, Bloei en Ondergang, met de beroerten der XVIe eeuw, Oostende. WARMENBOL E. 1989: Pioniers van de Westvlaamse Archeologie (2): Georges Hasse (1880-1956), vorser en verzamelaar, Westvlaamse Archaeologica 5 (3), 88-93. WEBER W. 1987: Een gezonken V.O.C. schip ’t Vliegent Hart, Middelburg. WEBER W. 2006: Een Nederlander kent zijn eigen verleden niet meer, de ’t Vliegent Hart Collectie is daarom schijnbaar verstopt in het MuZEEum. In: PIETERS M., GEVAERT G., MEES J. & SEYS J. (red.), Colloquium: Ter zee of niet ter zee – 2de internationaal colloquium over maritieme en fluviale archeologie in het zuidelijke Noordzeegebied, Brugge (B), 21-23 September 2006, VLIZ Special Publication 32, Oostende, 87-90.

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

ZEEBROEK I., DEMERRE I., LENAERTS T. & PIETERS M. 2006: De Vlakte van de Raan in archeologisch perspectief. In: COOSEN J., MEES J., SEYS J. & FOCKEDEY N. (eds), Studiedag. De Vlakte van de Raan van onder het stof gehaald, VLIZ Special Publication 35, Oostende, 52-58. ZEEBROEK I., PIETERS M. & GEVAERT G. (red.) 2007: Verdronken Verleden-Passé Submergé-Drowned Past-Ertrunkene Vergangenheit, Brussel. ZEEBROEK I., TYS D., PIETERS M. & BAETEMAN C. 2002: Van Schorre tot Slagveld. Een verkenning van het landschap van Testerep, Leffinge en Oostende van de Vroege Middeleeuwen tot het beleg van Oostende (1601-1604), Brugge. ZINTZEN V., MASSIN C., NORRO A., CATTRIJSSE A., VANDEN BERGHE E., DEGRAER S., STEYAERT M., VINCX M. & MALLEFET J. 2004: Belgian shipwrecks: hotspots for marine biodiversity. In: MEES J. & SEYS J. (red.), VLIZ young scientists’ day,

Brugge, Belgium, 5 March 2004, Vliz Special Publication 17, Oostende, 85.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 51 van 59

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

SCHEEPSWRAKKEN EN SCHEEPSONDERDELEN IN RIVIEREN EN AAN LAND //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

MARNIX PIETERS, INGE ZEEBROEK, INE DEMERRE, TOM LENAERTS

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

INLEIDING

Behalve in de Noordzee en op de stranden worden scheepswrakken ook regelmatig meer landinwaarts aangetroffen zoals de hieronder voorgestelde lijst van vindplaatsen aantoont. De vindplaatsen zijn gerangschikt per rivierbekken of voormalig rivierbekken (Schelde352, Zwinmonding, …) en vervolgens binnen dit geografische kader, alfabetisch op naam van de gemeente. Dit betreft een eerste inventarisatie die bij verder onderzoek vooral in de oudere literatuur nog aangevuld zal kunnen worden.

BEKKEN VAN DE SCHELDE

2.1 ANTWERPEN Bij de in 1884 uitgevoerde graafwerken voor de bouw van de kaaimuur van het Lefèbvredok (nu Amerikadok genoemd) zijn vijf boven elkaar liggende scheepswrakken aangetroffen353. Van deze scheepswrakken zijn in het Antwerpse stadsarchief enkel de opgravingsplannen bewaard gebleven. Vier van deze wrakken zijn afkomstig van slanke (lengte/breedte-verhouding 5/1) platboomde schepen die onderling sterk gelijkend zijn; ze worden beschouwd als rivierschepen die niet zeilden en door G. Hasse in de 13de eeuw gedateerd worden. Ze zijn respectievelijk 20, 15, 13 en 9 m lang. Een vijfde scheepswrak, afkomstig van een schip van 13 m lang, vertoont een minder slanke voor- of achtersteven, heeft een kiel en wordt ook in de late middeleeuwen gedateerd354. Bij de bouw van het dok A in de Steenborgerweert Polder zijn in juni 1905 eiken scheepsonderdelen aangetroffen355. Deze zijn door G. Hasse beschreven, maar laten geen precieze datering toe356. In september van datzelfde jaar werden in hetzelfde dok resten van een vaartuig van 5,5 m lengte en 1,5 m breedte aangetroffen357. Het vaartuig was vervaardigd uit een uitgeholde boomstam met op de zijkanten toegevoegde planken. Dit vaartuig wordt door G. Hasse in de 11de eeuw gedateerd. Een 30tal meter verderop werden ook nog twee spanten van een gelijkaardig vaartuig aangetroffen358. Bij de bouw van het derde havendok op het grondgebied van de gemeente Oosterweel (ook Aestruweel genoemd) is in 1910 een eiken boomstamkano aangetroffen. In 1911 werd op dezelfde plaats een tweede exemplaar aangetroffen. Beide boomstamkano’s werden respectievelijk gedateerd via 14C datering tussen 885 en 1120 na Christus (940-60 AD; 1050-65 AD; 990-45 AD) en tussen 1135 en 1225 na Christus (820-45 AD)359. Beide zijn in grondplan trapeziumvormig, hebben rechte afsluitingen op beide uiteinden en een halfronde dwarsdoorsnede. Eén van de kano’s is voorzien van twaalf tussenschotten. Met een lengte van 11 m was deze kano vooraan 1 m en achteraan 1,7 m breed en vooraan 55 cm en achteraan 78 cm hoog360. Een aantal van de middeleeuwse scheepsresten uit Antwerpen materialiseren volgens A. Van De Moortel overgangsvormen naar de zgn. hulken361.

De Laet 1957. Hasse 1907, 363. 354 Hasse 1907, 368; Ellmers 1972, 284-287. 355 Hasse 1907, 356. 356 Ellmers 1972, 287. 357 Hasse 1907, 359. 358 Hasse 1907, 362. 359 Ellmers 1969, 101-102. 360 Ellmers 1969, 102. 361 Van De Moortel 2007, 30-31. 352 353

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 53 van 59

2.2 DENDERMONDE (APPELS) In 1934 zijn bij baggerwerken in de Schelde te Appels (bij Dendermonde) de resten van een scheepswrak aangetroffen waaronder een zogenaamde drakenkop. Deze dateert volgens een 14Cdatering van om en bij 400 AD (250-550 AD)362 en was vermoedelijk, gezien de afmetingen van het stuk, afkomstig van een boot met een lengte van om en bij de 18 m363. Het stuk bevindt zich in de collectie van het British Museum.

2.3 DOEL In september 2000 is bij het uitgraven van het Deurganckdok een goed bewaarde vroeg-14de-eeuwse kogge364 in kopse ligging aangetroffen. Het schip had een lengte van 20-21 m, was 7 m breed en 3-4 m hoog. De romp was sterk gedeformeerd door druk van de bovenliggende sedimentatie en de ijzeren verbindingselementen zijn niet bewaard gebleven. Door de graafmachine is bij het vinden ook een hele hap uit de romp van het schip genomen. De positie van het wrak is te verklaren doordat op deze plaats de voormalige en nu volledig uit het landschap verdwenen Tonnekingeul lag. Het wrak werd via 3D-technieken opgemeten, volledig gedemonteerd en vervolgens in een 30-tal containers gevuld met water bewaard in afwachting van studie en conservatie. De veldatum van de bomen die het nodige hout voor het schip hebben geleverd is op basis van dendrochronologisch onderzoek te situeren tussen 1325 en 1327. De kenmerken van deze kogge zijn typerend voor dit soort vaartuig: een karveelgebouwde (vlakke) bodem gecombineerd met stevens met een overnaadse beplanking. Tussen de scheepsvoegen is gesinteld mosbreeuwsel aangebracht. Op 50 meter afstand van de eerste kogge, werd in hetzelfde dok in 2002 een deel van de scheepsromp en kiel gevonden van een tweede kogge, eveneens in kopse ligging. De bewaarde resten hadden een lengte van 13,7 m en een breedte van 2,9 m. Dendrochronologisch onderzoek bepaalde dat het schip ten vroegste in 1328 gemaakt kan zijn. Ook deze koggeresten zijn bewaard voor verder onderzoek en conservatie. Er werden geen archaeologica gevonden in associatie met de beide wrakken uit Doel. Kogges zijn vrachtschepen die vooral in de late middeleeuwen (1ste helft 13de- begin 15de eeuw) tussen de Noordwest-Europese Hanzesteden werden ingezet. Deze schepen stonden in voor bulktransporten van o.a. graan, vis, zout en baksteen, … op zee maar mogelijk ook op rivieren. Deze schepen werden ook ingezet voor oorlogsvoering en visserij. Er werden al resten van een twintigtal verschillende kogges aangetroffen, verspreid over Noord en Noordwest-Europa.

2.4 MOERZEKE/MARIEKERKE In 1942 (of in 1939365) is een ‘drakenkop’ in eik uit de Schelde opgebaggerd nabij MoerzekeMariekerke366. Deze is op basis van 14C-onderzoek gedateerd als 3de-5de eeuws (350 +/- 70 AD)367. H.E.F. Vierck stelt op stilistische gronden een datering voor in de 5de eeuw met een voorkeur voor de

Bruce-Mitford 1970, 147. Bruce-Mitford 1970, 146. 364 Van Hove 2005; Van Roeyen et al. 2001. 365 Bruce-Mitford 1967; Bruce-Mitford 1968, 306-307. 366 Vierck 1970, 139. 367 Bruce-Mitford 1970, 146; Vierck 1970, 144. 362 363

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

2de helft van de 5de eeuw368. Het stuk is wellicht afkomstig van een klein schip369 en bevindt zich evenals de vondst uit Dendermonde (Appels) in het British Museum.

2.5 ZELE In 1951 is uit de Schelde te Zele een derde zgn. ‘drakenkop’ opgebaggerd. Via 14C-onderzoek is dit stuk gedateerd rond 690 AD +/- 180. Het is echter volgens R. Bruce-Mitford niet absoluut zeker dat dit wel een onderdeel van een schip is geweest370. Het zou even goed een onderdeel van een groot meubel kunnen geweest zijn. Het stuk bevindt zich in een museum te Leiden.

2.6 MECHELEN-NEKKERSPOEL Bij de afleidingswerken aan de Dijle in 1904 werd o.a. ook een 8 m lange boomstamkano uit eik aangetroffen371. Op basis van de associatie met vondsten uit de ijzertijd wordt deze kano in de late ijzertijd (vroege La Tène) gedateerd. De elegante boomstamkano was 8,4 m lang en 1 m breed. Het achterste derde is door een tussenschot, dat ook als zitplaats kan gediend hebben, van de rest van de kano gescheiden372.

Vierck 1970, 148. Bruce-Mitford 1968, 307. 370 Bruce-Mitford 1970, 146, 148. 371 Bauwens-Lesenne 1965, 106. 372 Ellmers 1969, 103-104. 368 369

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 55 van 59

ZWIN-MONDING

3.1 BRUGGE In 1899 zijn bij graafwerkzaamheden voor de zeehaven (groot en klein handelsdok op de plaats Fort Lapin) van Brugge ten noorden van de stad Brugge op ongeveer 400 m ten noorden van het Kanaal naar Oostende en op 4 m diepte373 een groot aantal onderdelen van een scheepswrak gevonden. Er zijn geen kwaliteitsvolle observaties kunnen geschieden omtrent deze belangrijke maritieme vondst. Alle informatie is gebaseerd op de waarneming van een doorsnede door het wrak te zien in de wand van de uitgraving en op de beschrijving van de losse elementen die boven werden gebracht door de graafmachine374. De wrakonderdelen waren vervaardigd uit eik. De afmetingen van de boot kunnen volgens E. Jonckheere op basis van de stukken als volgt ingeschat worden: lengte ter hoogte van de kiel: 12 m, totale lengte: 14,5 m, breedte: 3,5 m, breedte ter hoogte van de kiel: 2,1 m en hoogte in het centrum: 1,35 m375. De bewaarde onderdelen zijn: een ligger met mastspoor, één zijde van de mastbank, vier delen van de mast en het roer. In de omgeving van de boot werden Gallo-Romeinse archaeologica gevonden376. De boot is op basis van een 14C-datering in de Romeinse tijd te plaatsen (late 2de-vroege 3de eeuw)377: 180 +/- 80 AD378 en de kenmerken ervan (geen kiel, vlakke bodem, karveel gebouwd,…) lieten P. Marsden besluiten dat boten van dit type wel eens de voorouder van de middeleeuwse kogge kunnen geweest zijn379. Met deze kenmerken behoort het schip duidelijk niet tot de Scandinavische traditie noch tot de mediterrane traditie, wat P. Marsden het als Keltisch doet bestempelen. De wrakresten gevonden te Brugge vertonen ook heel wat gelijkenissen met het bekende zgn. ‘Blackfriars’ -schip gevonden te London en vormt samen met deze het zgn. Blackfriars type. Deze resten werden in 1963 aan het Nationaal Scheepvaartmuseum te Antwerpen in bruikleen gegeven maar zijn sinds 1990 terug gekeerd naar de Brugse Musea380.

3.2 KNOKKE In 1918 werd te Knokke een omgekeerd liggend scheepswrak aangetroffen. Op basis van een vergelijking met de boot van Brugge wordt het wrak van Knokke in de 5de of 6de eeuw geplaatst381. Deze datering is echter niet gestaafd met andere bronnen.

Jonckheere 1903, deuxième partie, 5. Marsden 1976, 25. 375 Jonckheere 1903, deuxième partie, 8. 376 Vermeersch et al. 1991, 91. 377 Marsden 1976, 23. 378 Marsden 1976, 29. 379 Marsden 1976, 54. 380 De Witte & Hillewaert 1991, 90-91. 381 Bauwens-Lesenne 1963, 57. 373 374

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

ANDERE WATERLOPEN

4.1 OOSTENDE In 1952 zijn in Oostende langs de Torhoutsesteenweg (nr. 133) resten van een houten boot aangetroffen. Volgens toenmalige waarnemingen was de overnaads gebouwde boot bij benadering 15 m lang en 8 m breed. Deze bevond zich op een diepte van 8 m beneden het toenmalige straatniveau. De boot werd aan de hand van bepaalde kenmerken als het gebruik van houten ‘pinnen’ als verbinding en de ligging op 8 m diepte toegeschreven aan de 4de eeuw of ouder382. Deze datering is niet bevestigd via 14C-onderzoek of een andere dateringsmethode. De boot werd ook niet opgegraven. Fascinerend is de achthoekige toren in het midden en de ‘boot van Oostende’ zou wel eens een overgangsvorm kunnen zijn tussen de Romeins-Keltische en de Germaanse tradities383.

AAN LAND BUITEN DE CONTEXT VAN OPGEVULDE WATERLOPEN

5.1 ANTWERPEN Bij de opgraving aan de Mattestraat, zijn bij de middeleeuwse houtbouw (te dateren tussen 850 en 1225 volgens A.J.L. Van De Walle) hergebruikte scheepsonderdelen vastgesteld zoals planken van de romp van een schip384.

5.2 OUDENBURG Tijdens het graven van een pompput in Oudenburg, ter hoogte van de Hoogstraat en de Westkerkestraat werden in 1890 de resten aangetroffen van een schip, dat men toen aan de Romeinse periode toeschreef385. In dezelfde put bevonden zich eveneens het gewei van een hert en de resten van toen onbekende dieren. Het schip werd nooit gelicht. De datering is bijgevolg ook niet zeker en niet meer te achterhalen zonder verder onderzoek.

Ameryckx & Nagelmaekers 1956, 138. Van De Moortel 2007, 30. 384 Van De Walle 1960, 55; Van De Walle 1961, 130. 385 Gysseling 1950, 55; Bauwens-Lesenne 1963, 94. 382 383

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 57 van 59

CONCLUSIE: SLECHTS HET TOPJE VAN DE IJSBERG

Grote infrastructuurwerken in of nabij riviervalleien leveren haast per definitie scheepsvondsten op. Het betreft ofwel werken voor het aanleggen van dokken (Antwerpen, Doel, Brugge), voor het omleggen van rivierbeddingen (Mechelen-Nekkerspoel) of als baggerwerken in de rivieren zelf (Appels, Moerzeke/Mariakerke en Zele). Vanwege het ontbreken van een maritiem-archeologische onderzoekstraditie in Vlaanderen blijft het onderzoek bij veel van deze vondsten beperkt tot (vaak summiere) terreinwaarnemingen. Van heel wat vondsten is er ook weinig van de oorspronkelijk aangetroffen stukken bewaard gebleven en de enkele tot de verbeelding sprekende stukken bevinden zich bovendien in musea buiten Vlaanderen (Leiden, London). Het is verder ook treffend voor deze situatie dat doorgedreven onderzoek van het maritiem archeologische erfgoed uit Vlaanderen is uitgevoerd door buitenlandse vorsers zoals D. Ellmers, P. Marsden en R. Bruce-Mitford. Chronologische overzichten maken is gevaarlijk gezien het precaire karakter van de meeste dateringen van de betrokken vondsten maar toch komt het eerste millennium van onze tijdrekening duidelijke uit de verf met vondsten te Appels, Moerzeke/Mariekerke, Zele, Brugge en Oostende. Verder is merkwaardig dat met een aantal vondsten gedaan te Antwerpen wellicht overgangsvormen zijn gedocumenteerd die de missing links vormen tussen de gekende scheepstypes. Zo kunnen een aantal van de scheepsresten uit Antwerpen als proto-hulken geïnterpreteerd worden. Met de kogge van Doel beschikt Vlaanderen dan weer over één van de best bewaarde kogges ter wereld. Het is duidelijk dat meer aandacht dient uit te gaan naar de scheepsresten die af en toe te voorschijn komen bij infrastructuurwerken. Vooral de problematiek van de conservatie is de achillespees.

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 59

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

2021

BIBLIOGRAFIE

AMERYCKX & NAGELMAEKERS 1956: De boot van Oostende, Biekorf 57, 135-138. BAUWENS-LESENNE M. 1963: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in West-Vlaanderen (vanaf de vroegste tijden tot aan de Noormannen), Oudheidkundige repertoria, Reeks A, vol. IV, Brussel. BAUWENS-LESENNE M. 1965: Bibliografisch repertorium der oudheidkundige vondsten in de provincie Antwerpen (vanaf de vroegste tijden tot aan de Noormannen), Oudheidkundige repertoria, Reeks A, vol. VI, Brussel. BRUCE-MITFORD R. 1967: A new wooden ship’s figure-head found in the river Scheldt at Moerzeke-Mariekerke, Acta Archaeologica XXXVIII, 199-209. BRUCE-MITFORD R. 1968: A ship’s Figure-head from the River Scheldt, The Antiquaries Journal XLVIII, 306-307. BRUCE-MITFORD R. 1970: Ship’s Figure-heads in the Migration Period and Early Middle Ages, Antiquity XLIV, 146148. DE LAET S.J. 1956: The wooden animal heads of Carolingian times found in the River Scheldt, Belgium, Acta Archaeologica XXVII, 127-137. DE WITTE H. & HILLEWAERT B. (m.m.v. THOEN H.) 1991: Archeologisch Jaarrapport 1989-1990. In: VERMEERSCH V. (red.), Jaarboek 1989-90. Stad Brugge, Stedelijke Musea, Brugge, 89-108. ELLMERS D. 1969: Keltischer Schiffbau, Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz 16, 73-122. ELLMERS D. 1972: Frühmittelalterliche Handelsschiffahrt in Mittel- und Nordeuropa, Neumünster, Offa-bücher 28, Neumünster. GYSSELING M. 1950: Toponymie van Oudenburg, Nomina Geographica Flandrica monographieën IV, Brussel. HASSE G. 1907: Les barques de pêche trouvées à Anvers en 1884 et 1904-1905. In: BERGMANS P. (red.), Annales du XXe Congrès (Gand, 1907). Tome II. Rapports et Mémoires, Gand, 352-369. JONCKHEERE E. 1903: L’origine de la Côte de Flandre et le Bateau de Bruges (suivi de deux annexes, de huit planches et d’un appendice), Brugge. MARSDEN P. 1976: A boat of the Roman period found at Bruges, Belgium, in 1899, and related types, The Internationaal Journal of Nautical Archaeology and Underwater Exploration 5 (1), 23-55. VAN DE MOORTEL A. 2007: Scheepsvondsten uit de oudheid en de middeleeuwen in België. In: ZEEBROEK I., PIETERS M. & GEVAERT G. (red.), Verdronken verleden, Brussel, 30-37. VAN DE WALLE A.J.L. 1960: De archeologische opgravingen in het oud stadscentrum te Antwerpen, Antwerpen 6 (2), 48-61. VAN DE WALLE A.J.L. 1961: Excavations in the Ancient Centre of Antwerp, Medieval Archaeology V, 123-136. VAN HOVE R. 2005: De Doelse kogge(n). Maritiem erfgoed van Europees wereldformaat, M&L. Monumenten, landschappen en archeologie 24 (4), 50-71. VAN ROEYEN J.-P., VERBRUGGEN C., KLINCK B. & MEERSSCHAERT L. 2001: Het Deurganckdok te Doel (Beveren, O.-Vl.). Paleolandschappelijk en archeologisch onderzoek, Annalen van de Koninklijke oudheidkundige kring van het land van Waas 104, 439-483. VIERCK H.E.F. 1970: The Origin and Date of the Ship’s Figure-head from Moerzeke-Mariekerke, Antwerp, Helinium 10, 139-149.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Onderzoeksbalans: Maritieme archeologie

pagina 59 van 59