DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
JAARRAPPORT CENTRA VOORTPLANTINGSTECHNIEKEN PAARD 2019 1.06.2020 ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
I.&~ re
i "'
Vlaanderen is landbouw en visserij
Colofon Samenstelling Departement Landbouw en Visserij Auteurs Karolien Thijs Hanne Geenen Verantwoordelijke uitgever Patricia De Clercq, secretaris-generaal Depotnummer
Lay-out Departement Landbouw en Visserij Druk Vlaamse overheid Aansprakelijkheidsbeperking Dit rapport werd door het Vlaams Gewest met de meeste zorg en nauwkeurigheid opgesteld. Er wordt echter geen enkele garantie gegeven over de juistheid of de volledigheid van de informatie in deze brochure. De gebruiker van deze brochure ziet af van elke klacht tegen het Vlaams Gewest of zijn ambtenaren, van welke aard ook, met betrekking tot het gebruik van de via deze brochure beschikbaar gestelde informatie. In geen geval zal het Vlaams Gewest of zijn ambtenaren aansprakelijk gesteld kunnen worden voor eventuele nadelige gevolgen die voortvloeien uit het gebruik van de via deze brochure beschikbaar gestelde informatie.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
INHOUD 1
Inleiding .......................................................................................................................................................................................................5
1.1
1.2.1 1.2.2
wetgeving Europese Fokkerijverordening Vlaams Fokkerijbesluit Veterinairrechtelijke voorschriften Erkenningen en toelatingen Algemeen Nationale handel versus intracommunautaire handel
2 3
Erkende centra........................................................................................................................................................................................9 Spermawinning.....................................................................................................................................................................................12
3.1 3.2 3.3
3.4 3.5
Aantal ingezette hengsten Aantal actieve centra Aantal dosissen sperma Vers sperma Diepvriessperma Verdeling per provincie Handel in sperma
4
Embryotransplantatie en eicelwinning .................................................................................................................................21
4.1
4.2.1 4.2.2
Embryowinning In vivo In vitro Embryotransplantatie In vivo In vitro
5
Rol van het Departement Landbouw en Visserij.......................................................................................................... 23
5.1
Fokkerij - stamboekwerking Fokkerij – centra voortplantingstechnieken paard
1.1.1 1.1.2 1.1.3 1.2
3.3.1 3.3.2
4.1.1 4.1.2 4.2
5.2
5 5 6 6 7 7 7
12 13 15 15 16 18 20 21 21 21 22 22 22 23 23
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 3 van 25
INLEIDING Het jaarrapport 2019 over de centra voor geassisteerde voortplanting bij paarden bevat traditiegetrouw een aantal interessante kengetallen over de winning en opslag van levende producten, zijnde sperma, eicellen en embryo’s, in Vlaanderen tijdens het seizoen 2019. Om deze activiteiten te mogen uitvoeren moet een centrum beschikken over de nodige erkenningen en toelatingen. In het geval van nationale handel moet een centrum beschikken over een zoötechnische erkenning die wordt afgeleverd door de Vlaamse overheid en over een veterinairrechtelijke toelating die wordt afgeleverd door de federale overheid. In het geval van intracommunautaire handel verlenen zowel de Vlaamse overheid als de federale overheid een erkenning. In 2019 waren er 100 centra erkend door de Vlaamse overheid voor één of meerdere activiteiten. Jaarlijks bezorgen deze centra in het voorjaar een overzicht van hun activiteiten met betrekking tot het voorgaande seizoen aan het Departement Landbouw en Visserij. Deze gegevens worden verwerkt en vergeleken met cijfers van voorgaande jaren. Het jaarverslag geeft waardevolle informatie over tendensen in de sector. Het Departement Landbouw en Visserij dankt de bedrijfsleiders van de centra voor het ter beschikking stellen van deze informatie.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
RESULTATEN SEIZOEN 2019 1 INLEIDING 1.1 WETGEVING 1.1.1
Europese Fokkerijverordening
Op 8 juni 2016 werd Verordening (EU) 2016/1012 van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2016 betreffende de zoötechnische en genealogische voorwaarden voor het fokken van, de handel in en de binnenkomst in de Unie van raszuivere fokdieren, hybride fokvarkens en levende producten daarvan en tot wijziging van Verordening (EU) nr. 652/2014, de Richtlijnen 89/608/EEG en 90/425/EEG van de Raad en tot intrekking van bepaalde handelingen op het gebied van dierfokkerij (“Fokkerijverordening”) goedgekeurd door het Europees Parlement en de Europese Raad. Deze verordening is op 1 november 2018 in werking getreden en regelt de zoötechnische en genealogische voorschriften voor de handel en de binnenkomst in de Europese Unie van fokdieren en de levende producten (sperma, eicellen en embryo’s) daarvan. De Fokkerijverordening heeft een invloed op de erkenning en werking van de centra voor de geassisteerde voorplanting, onder andere door de bepalingen over: • • • • •
voorschriften voor de erkenning van stamboekverenigingen en de goedkeuring van hun fokprogramma’s; voorschriften voor de inschrijving van fokdieren in stamboeken; voorschriften voor de toelating van fokdieren en levende producten daarvan tot de voortplanting; voorschriften voor prestatieonderzoek en genetische evaluatie van fokdieren; voorschriften voor de afgifte van zoötechnische certificaten voor fokdieren en voor levende producten daarvan.
Een belangrijke bepaling hierbij is dat, om dieren in te kunnen schrijven als raszuivere fokdieren in het stamboek van een erkende stamboekvereniging, de levende producten waaruit deze dieren voortkomen, moeten gewonnen, geproduceerd, behandeld en opgeslagen worden op een centrum dat daarvoor beschikt over de nodige toelatingen en erkenningen. Daarnaast moeten de levende producten bij de verhandeling begeleid worden door een zoötechnisch certificaat indien de nakomelingen die met deze levende producten worden geproduceerd, dienen ingeschreven te worden in een ander stamboek dan het stamboek waar de ouders zijn ingeschreven.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 5 van 25
De lay-out en de format van die zoötechnische certificaten wordt vastgelegd door Uitvoeringsverordening (EU) 2017/717 van de Commissie van 10 april 2017 tot vaststelling van uitvoeringsbepalingen voor Verordening (EU) 2016/1012 van het Europees Parlement en de Raad wat de modelformulieren voor zoötechnische certificaten voor fokdieren en levende producten daarvan betreft. Enkel erkende stamboekverenigingen, en erkende fokorganen uit derde landen, kunnen dergelijke zoötechnische certificaten voor raszuivere fokdieren en hun levende producten afleveren. De centra die beschikken over een goedkeuring om levende producten te verhandelen overeenkomstig het diergezondheidsrecht van de Unie kunnen de toestemming krijgen van de bevoegde autoriteiten om deze zoötechnische certificaten zelf af te leveren, op basis van informatie die zij krijgen van erkende stamboekverenigingen en fokorganen.
1.1.2 Vlaams Fokkerijbesluit In navolging van de nieuwe Europese Fokkerijverordening, werd ook het Besluit van de Vlaamse Regering van 19 maart 2010 betreffende de organisatie van de fokkerij van voor de landbouw nuttige huisdieren gewijzigd. Dit resulteerde in een nieuw Besluit van de Vlaamse Regering betreffende de fokkerij van voor de landbouw nuttige huisdieren dat op 17 mei 2019 werd goedgekeurd (“Fokkerijbesluit”). Het Fokkerijbesluit bepaalt dat een erkenning vereist is om levende producten te winnen, produceren, behandelen of op te slaan van paardachtigen die zijn ingeschreven, opgenomen of geregistreerd in een erkende stamboekvereniging of fokorgaan. Deze paardachtigen worden omschreven als ‘donoren’ in het Fokkerijbesluit. Andere niet raszuivere dieren waarvan levende producten worden gewonnen op een centrum worden niet als donor bestempeld, maar mogen wel aanwezig zijn op het centrum en levende producten afstaan die verhandeld mogen worden. Voor deze andere dieren moet het wel duidelijk zijn voor de klant dat deze niet zijn ingeschreven in een stamboek en dat er bijgevolg ook geen gegevens in verband met prestatieonderzoek en genetische evaluatie aanwezig zijn. Het Fokkerijbesluit bepaalt voorwaarden inzake: • de beschikbaarheid van zoötechnische certificaten van de donoren; • de registratie van gegevens over de winning, opslag, behandeling en handel van levende producten; • de openbaarmaking van gegevens inzake afstamming, resultaten van prestatie-onderzoek en genetische evaluatie en de status op het gebied van toelating tot de voortplanting van de donoren; • de informatiedeling met stamboekverenigingen; • de identificatie van recipiënten die levende producten bevatten.
1.1.3 Veterinairrechtelijke voorschriften Op 1 januari 2017 trad het koninklijk besluit van 22 juni 2016 tot vaststelling van de veterinairrechtelijke voorschriften voor de handel en de invoer van sperma, eicellen en embryo’s van paardachtigen en tot vaststelling van de voorschriften voor spermacentra, spermaopslagcentra, embryoteams en
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
embryoproductieteams, alsmede de voorschriften voor als donor fungerende paardachtigen in werking op federaal niveau. Belangrijkste nieuwigheden aan dit koninklijk besluit waren de bepalingen met betrekking tot de nationale handel. Dit betekent dat sinds 1 januari 2017 de centra die levende producten verhandelen voor de nationale handel, een toelating moeten hebben van het FAVV. Het FAVV legt hierbij voorwaarden op in verband met de sanitaire aspecten waaraan de infrastructuur van het centrum en de donordieren moeten voldoen. In 2021 zal de nieuwe verordening rond dierengezondheid in werking treden op Europees niveau en zal bijgevolg ook de federale wetgeving hieromtrent nog aangepast worden in de komende jaren.
1.2 ERKENNINGEN EN TOELATINGEN 1.2.1 Algemeen De centra die levende producten winnen of opslaan van donoren die zijn ingeschreven in een erkende stamboekvereniging worden erkend door de Vlaamse overheid, ongeacht de handelsradius. Het Departement Landbouw en Visserij houdt toezicht op het vervullen van de erkenningsvoorwaarden die betrekking hebben op: • •
zoötechnische voorwaarden waaraan donorhengsten moeten beantwoorden; administratieve voorwaarden waaronder de productie en de handel van sperma, eicellen en embryo’s moet gebeuren.
Op het vlak van dierengezondheid wordt er een onderscheid gemaakt tussen nationale handel en intracommunautaire handel.
1.2.2 Nationale handel versus intracommunautaire handel Centra die levende producten winnen en opslaan die louter bestemd zijn voor handel binnen België moeten beschikken over een toelating die wordt afgeleverd door het Federaal Agentschap voor de Voesdelveiligheid (FAVV). Deze centra moeten voldoen aan verschillende minimale eisen op het vlak van infrastructuur en uitrusting en sanitaire voorwaarden waaraan donoren van levende producten moeten voldoen. Centra die levende producten winnen en opslaan die bestemd zijn voor handel naar andere lidstaten of derde landen moeten beschikken over een erkenning die wordt afgeleverd door het FAVV. Deze centra moeten voldoen aan strenge eisen op het vlak van de gezondheidsstatus van de hengsten en merries alsook aan strenge eisen op het vlak van infrastructuur en uitrusting om de gezondheidsstatus van de dieren te waarborgen.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 7 van 25
Centra die beschikken over een intracommunautaire erkenning zijn door middel van een derogatie die verleend is door het Departement Landbouw en Visserij, in overeenstemming met de Fokkerijverordening, gemachtigd om zelf zoötechnische certificaten af te leveren voor levende producten op basis van de informatie die zij verkrijgen van de erkende stamboekverenigingen. Tabel 1 geeft een overzicht van de activiteiten waarvoor een toelating of erkenning verleend wordt. Tabel 1: overzicht van te erkennen activiteiten en bevoegde overheid Erkenning spermateam - nationaal sperma-opslagteam – nationaal spermateam – intracommunautair sperma-opslagteam – intracommunautair embryoteam– nationaal embryo-opslagteam – nationaal embryoteam – intracommunautair embryo-opslagteam – intracommunautair embryoproductieteam – nationaal embryoproductieteam – intracommunautair
Activiteit winning en opslag van sperma - nationaal Opslag van sperma – nationaal Winning en opslag van sperma – intracommunautair Opslag van sperma – intracommunautair Winning en opslag van embryo’s – nationaal Opslag van embryo’s – nationaal Winning en opslag van embryo’s – intracommunautair Opslag van embryo’s – intracommunautair Winning van eicellen, in vitro productie embryo’s – nationaal Winning van eicellen, in vitro productie embryo’s – intracommunautair
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
2 ERKENDE CENTRA In 2019 waren er in Vlaanderen 100 centra erkend voor één of meerdere van de in tabel 1 vermelde activiteiten. Na de inwerkingtreding van het KB van 22 juni 2016 hebben verschillende centra, veelal met geen of lage activiteit de voorbije jaren, ervoor gekozen om hun erkenning te laten opheffen (figuur 1).
Evolutie van het aantal erkende centra 140 117
120 100 80 60
73
77
80
78
84
82
88
96
100 102 103 102 103 103
---,• - --11----,- - --11--- --1-- - - --1• - ----- - - --1--•- ·- --
107 108
106
100 100
-
40 20
- --- - ------ ----- - - --1• - ----- - ,----,--- --11--- --,----,- - --11--- --1-- - - --1• - ----- - - --1• - ----
0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Figuur 1: evolutie van het aantal erkende centra in Vlaanderen
Bijlage 1 geeft de ligging van de erkende centra weer. De centra liggen verspreid over de verschillende provincies waarbij Oost-Vlaanderen het grootste aantal centra heeft en Vlaams-Brabant het laagste aantal (figuur 2).
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 9 van 25
van het aantal centra per provincie 30 27 25 25 20 20
15 15
13
10
5
0
Limburg
Antwerpen
West-Vlaanderen
Oost-Vlaanderen
Vlaams-Brabant
Figuur 2: aantal erkende centra per provincie
Tabel 2 en tabel 3 geven een overzicht van het aantal erkende activiteiten per provincie waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen de federale toelating voor de nationale handel en de federale erkenning voor de intracommunautaire handel. Eenzelfde centrum kan een erkenning hebben voor verschillende activiteiten. Tabel 2: overzicht van de erkende activiteiten per provincie voor de nationale handel
Nationaal
winning sperma
opslag sperma
winning embryo's
opslag embryo's
Limburg
10 19
12 23
8 8
8 8
18 5
24 9
8 2
8 2
Vlaams-Brabant
9
12
4
4
Totaal
61
80
30
30
Antwerpen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
Tabel 3: overzicht van de erkende activiteiten per provincie voor de intracommunautaire handel
Intracommunautair Limburg Antwerpen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant
Totaal
winning sperma 7 3 4 5 3 22
opslag sperma 11 5 4 6 3 29
winning embryo's 2 0 1 3 2 8
opslag embryo's 2 0 1 3 2 8
Tabel 4 en tabel 5 tonen de evolutie van het aantal erkende activiteiten. Deze tonen aan dat de winning van sperma in een dalende trend zit terwijl activiteiten zoals opslag van sperma en winning en opslag van embryo’s gestegen zijn de afgelopen jaren. Tabel 4: evolutie van het aantal erkende activiteiten voor de nationale handel
Nationaal
winning sperma 69 69 70 65 76 65 60 61
2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
opslag sperma 75 74 76 78 82 71 66 80
winning embryo's 12 15 18 25 29 30 30 30
opslag embryo's 12 14 16 19 20 22 20 30
Tabel 5: evolutie van het aantal erkende activiteiten voor de intracommunautaire handel
Intracommunautair 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
winning sperma 20 19 20 20 22 21 20 22
opslag sperma 21 23 25 25 28 29 28 29
winning embryo's 7 6 6 5 4 4 5 8
opslag embryo's 7 6 6 5 4 4 5 8
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 11 van 25
3 SPERMAWINNING 3.1 AANTAL INGEZETTE HENGSTEN In 2019 waren er in totaal 445 actieve hengsten aanwezig op de centra voor spermawinning om vers en/of diepvriessperma af te nemen. Dit betekende een daling van het aantal aangeboden hengsten met 4,1% ten opzichte van 2018. In figuur 3 is te zien dat er in de periode 2011-2019 jaarlijks gemiddeld 361 hengsten werden ingezet voor spermawinning. Figuur 3 evolutie van het aantal hengsten waarvan sperma wordt gewonnen
Aantal hengsten - spermawinning 500
464
450
350 300
-
368
2016
2017
384
400
-
297
-
-
319
2011
2012
2013
2014
250
307
-
-
445
361
200
150 100
50 0
2015
2018
2019
Figuur 3: evolutie van het aantal hengsten waarvan sperma wordt gewonnen
Het merendeel van de hengsten was verbonden aan één centrum, terwijl 27 hengsten naar twee of meer centra gingen voor spermawinning. In de meeste gevallen gaat het hier over hengsten waarvan vers sperma op het ‘thuiscentrum’ wordt gewonnen en waarvan diepvriessperma wordt gewonnen op een gespecialiseerd centrum. In figuur 4 wordt het aandeel van de ingezette hengsten getoond per type/ras. Het merendeel van de ingezette hengsten zijn rijpaarden (76,4%). Dit zijn hengsten die zijn ingeschreven in stamboeken, zoals Zangersheide (Z), Belgisch Warmbloedpaard (BWP), Belgisch Sportpaard (SBS), Koninklijk Warmbloed Paardenstamboek Nederland (KWPN), Selle Français (SF), Holstein, Anglo European Studbook (AES), … Naast de rijpaarden werd er ook sperma gewonnen van hengsten die behoren tot de Arabische paarden
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
(9,7%), trekpaarden (5,2%), Quarters (4,3%) en dravers (3,6%). De term ‘overige’ in figuur 4 omvat de rassen rijpony’s en Haflinger.
per ras
■
Rijpaard
■
Arabier
■
Trekpaard
■
Quarter
Draver
overige
Figuur 4: aandeel van hengsten op de centra voor spermawinning, per type/ras
3.2 AANTAL ACTIEVE CENTRA In het activiteitenjaar 2019 hebben 60 centra van de in totaal 79 centra die een of meerdere erkenningen bezitten voor het winnen van sperma, effectief sperma gewonnen. Het aantal actieve centra is vrij stabiel (figuur 5).
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 13 van 25
Evolutie van het aantal actieve centra voor spermawinning 120
100 80 60 40 20 0
■
2012
2013
Niet-actieve centra
20
28
Actieve centra
69
60
2014
2015
2016
2017
2018
2019
32
29
37
26
19
18
58
57
61
60
61
60
Figuur 5: evolutie van het aantal erkende centra voor spermawinning waar effectief sperma werd gewonnen
Op de centra werd er gemiddeld van 7 hengsten sperma gewonnen. Er is veel variatie in het aantal hengsten op een centrum (figuur 6). Op 18 centra werden 1 tot 2 hengsten gestald of aangeboden voor spermawinning. Op 6 centra waren 21 hengsten of meer actief.
Centra per grootte-orde 5 20
22
18
18 14
15 10
6 5 0 1-2
0 ■
3-5
6-20
>21
Aantal centra per grootte -orde (klasse)
Figuur 6: aantal centra per grootte-orde (aantal hengsten)
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
3.3 AANTAL DOSISSEN SPERMA Sinds 2011 wordt er, bij het opvragen van de cijfers, een duidelijk onderscheid gemaakt tussen het aantal dosissen vers sperma en het aantal rietjes diepvriessperma. • Vers sperma: een dosis vers sperma is in principe die hoeveelheid vers sperma die nodig is om één merrie te insemineren met een goede kans op drachtigheid. In de praktijk komt één dosis vers sperma overeen met één buisje of tube waarin het sperma bewaard en verzonden wordt. • Diepvriessperma: de dosis die nodig is om één merrie te insemineren met diepvriessperma, bestaat gewoonlijk uit een aantal rietjes diepvriessperma. Het benodigde aantal rietjes wordt onder andere bepaald aan de hand van de kwaliteit van het sperma en de invriesbaarheid. Dit kan verschillen van hengst tot hengst en van dag tot dag.
3.3.1 Vers sperma In 2019 werden er 41.288 dosissen vers sperma gewonnen van 394 hengsten op de centra. Dit is een stijging van het aantal gewonnen dosissen ten opzichte van het jaar 2018 met 18,4% (figuur 7). Evolutie van het aantal gewonnen dosissen (vers) 45000
41288
40000 34871 35000 29011
-
30000 25000 20000
22794
30089
-
26745
22384
-
19817
20239
-
20212
-
2011
2012
2013
2014
2015
-
-
15000 10000 5000 0
2016
2017
2018
2019
Figuur 7: evolutie van het aantal gewonnen dosissen sperma (vers)
Van het aantal geproduceerde verse dosissen werden er 7.234 dosissen gebruikt op de centra zelf en 19.008 dosissen verzonden. De stijgende tendens in verzonden dosissen sperma zet zich verder door. (figuur 8).
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 15 van 25
Evolutie van het aantal verzonden en gebruikte dosissen 19008 17546
18000 16000
14177 13095
14000 12000 10000
9638 7680 8317
8000
8557
7956 6233
6000
7202 6051
5769
6971
7234
7050
5245
4000 2000 0
2011
2012
2013
2014 ■
Ver zonden
2015
2016
2017
2018
2019
Gebrui kt
Figuur 8: evolutie van het aantal gebruikte en verzonden verse dosissen
3.3.2 Diepvriessperma In 2019 werden 70.069 rietjes diepvriessperma van 163 hengsten gewonnen op 13 centra. Het winnen van diepvriessperma gebeurt veelal op gespecialiseerde centra die een erkenning hebben voor de intracommunautaire handel.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
Evolutie van het aantal gewonnen rietjes diepvriessperma en het aantal hengsten 180 160
70000
140
60000
120
50000
100 40000 80 30000
60
20000
40
10000 0
-
Rietjes
- - Hengsten
20 2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
21805
36341
28869
39382
42440 60661
54397
52875
70069
94
74
91
98
97
136
163
95
111
0
Figuur 9: evolutie van het aantal gewonnen rietjes diepvriessperma
Het grootste deel van de hoeveelheid gewonnen diepvriessperma wordt ofwel bewaard op het centrum zelf, ofwel verzonden naar klanten. In 2019 werden 13.307 rietjes verzonden. Slechts een kleine minderheid van het diepvriessperma, namelijk 734 rietjes, werd dit jaar op het centrum zelf gebruikt voor inseminatie. In figuur 10 is te zien dat het aantal verzonden en gebruikte rietjes vrij constant is, op een piek voor het aantal verzonden rietjes in 2018 na.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 17 van 25
Evolutie van het aantal verzonden en gebruikte rietjes diepvriessperma 40000 277
35000 30000 25000 20000
774
15000
636
10000
83
5000
8661
Tl-5
278
871
649
1126
399
455
434
253
256
134
2012
2013
2014
2015
2016
2017
73 330
0
2011
■
Ve rzonden
2018
2019
Geb ruikt
Figuur 10: evolutie van het aantal gebruikte en verzonden rietjes
3.4
VERDELING PER PROVINCIE
Figuur 11 toont aan in de provincie Limburg het meeste dosissen vers sperma worden gewonnen met een aandeel van 45%, gevolgd door Antwerpen en Oost-Vlaanderen met elk 22%.
Aandeel gewonnen dosissen per provincie
■
Limbu rg
■
Antwerpen
■
West-Vlaande ren
■
Oost-Vlaande ren
Vlaams-B rabant
Figuur 11: aandeel gewonnen dosissen per provincie
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
Tabel 4 geeft het gemiddeld aantal gewonnen verse dosissen weer per centrum voor de verschillende provincies. Hierbij is enkel rekening gehouden met centra die in 2019 actief waren op het vlak van spermawinning. In Limburg werd het hoogste aantal verse dosissen gewonnen per centrum. Tabel 4: gemiddeld aantal gewonnen verse dosissen per centrum, per provincie Provincie
Aantal centra
Aantal gewonnen dosissen
Limburg Antwerpen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant
13 14 8 18 6
18714 9087 2151 9074 2262 Gemiddeld:
Gemiddeld aantal dosissen per centrum 1440 649 269 504 377 648
Figuur 12 geeft de situatie weer voor het aantal rietjes diepvriessperma. Hieruit blijkt dat in Limburg ook het grootste aantal rietjes wordt gewonnen met een aandeel van 40%. Tweede grootste provincie is Vlaams-Brabant met 29%, gevolgd door Antwerpen met 22%.
gewonnen rietjes per provincie
■
Limburg
■
Antwerpen
■
West-Vlaanderen
■
Oost-Vlaanderen
Vlaams-Brabant
Figuur 12: aandeel gewonnen rietjes per provincie
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 19 van 25
3.5 HANDEL IN SPERMA Naast winning van vers sperma en diepvriessperma, wordt er op de erkende centra voor winning en/of opslag ook sperma verhandeld dat gewonnen werd op andere centra, in binnen- of buitenland. Dit sperma wordt gebruikt voor inseminatie op het centrum zelf of bij de merriehouders thuis, maar kan ook worden opgeslagen voor later gebruik op het centrum of voor verdere verzending naar klanten. Figuur 13 geeft het aandeel weer per type/ras. Het merendeel van de gebruikte hengsten zijn rijpaarden (85,6%). Dit zijn hengsten die zijn ingeschreven in stamboeken, zoals Zangersheide (Z), Belgisch Warmbloedpaard (BWP), Belgisch Sportpaard (SBS), Koninklijk Warmbloed Paardenstamboek Nederland (KWPN), Selle Français (SF), Holstein, Anglo European Studbook (AES), … Naast de rijpaarden wordt er ook sperma verhandeld van hengsten die behoren tot de Arabische paarden (6,4%), Quarters (4,5%) en dravers (2,3%). De term ‘overige’ in figuur 4 omvat de rassen zoals rijpony’s, Friese paard, Haflinger, Trekpaard,…
Hengsten per ras - spermahandel 2,3%
4,5%
■
Rij paard - wannbloed
■
1
,r13% ,
Arabier
■
Quarter
■
Draver
Overige
Figuur 13: aandeel van ras/type bij handel in sperma gewonnen op andere centra
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
4 EMBRYOTRANSPLANTATIE EN EICELWINNING In 2019 werd bij het opvragen van de cijfers voor de eerste maal een onderscheid gemaakt tussen de winning van embryo’s via spoeling en de in vitro productie van embryo’s na eicelwinning.
4.1 EMBRYOWINNING 4.1.1 In vivo In 2019 werden er bij 2.362 donormerries in totaal 2.093 embryo’s gewonnen op 32 centra (figuur 14). Na een daling in 2018 betekent dit dat het aantal donormerries terug stijgt met 25,0% ten opzichte van 2018. Deze merries waren hoofdzakelijk rijpaarden (91,0%). Het aantal donormerries voor het Arabische ras bedraagt 8,2% en de rest (0,8%) behoort tot rassen zoals rijpony’s en Quarters.
Evolutie van het aantal donormerries en gespoelde embryo 1s (in vivo} 2298 2362
2500 2171}.141 1897
2000 1600 1426
1500 1000 500 0
1346 949
926 701
Î 1ï 2010
2011
2012 ■
1887
093 1888
1647 1315
1013
i1 2013
Donormerries
2014
2015
2016
2017
2018
2019
Gewonnen embryo's
Figuur 14: evolutie van het aantal donormerries en gespoelde embryo’s
4.1.2 In vitro In 2019 werden er in Vlaanderen 1.463 eicellen gewonnen bij 124 donormerries die allen behoorden tot het type ‘rijpaard-warmbloed’. Deze eicellen werden voornamelijk verzonden naar het Italiaanse centrum dat gespecialiseerd is in ICSI en de productie van in vitro embryo’s.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 21 van 25
4.2 EMBRYOTRANSPLANTATIE 4.2.1 In vivo Uiteindelijk werden er 2.077 gespoelde embryo’s ingeplant bij draagmerries op 22 centra (figuur 15). Het overgrote deel van deze embryo’s -namelijk 84,1%- werd in 2019 ingeplant op 4 van deze 22 centra. Er is duidelijk een sterke mate van specialisatie en een algemene stijgende tendens voor het inplanten van embryo’s bij een draagmoeder. Een toenemend aantal centra legt zich toe op het winnen van embryo’s. Op het einde van het seizoen waren 1.415 draagmerries drachtig, oftewel 68,1% van de merries waarbij een embryo werd ingeplant (figuur 15).
Evolutie aantal ingeplante embryo 1s en drachtige draagmerries (in vivo} 2371
2500 2145 1910
2000
582
1565 1389
1500
1256
1173 1000
225
1116 44
2077
1964 522
415
258
85
34 31
22
500 0
2010
2011
2012 ■
2013
2014
Ingeplante embryo's
2015
2016
2017
2018
2019
Drachtige draagmerries
Figuur 15: evolutie van het aantal ingeplante embryo’s en drachtige draagmerries
4.2.2 In vitro In 2019 werden er op de centra 294 embryo’s ingeplant die geproduceerd werden door middel van ICSI. Uiteindelijk waren hiervan 187 draagmerries drachtig op het einde van het seizoen, wat overeenkomt met een drachtigheidspercentage van 63,6%.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
5 ROL VAN HET DEPARTEMENT LANDBOUW EN VISSERIJ 5.1 FOKKERIJ - STAMBOEKWERKING De Vlaamse overheid verleent steun aan de fokkerijsector van de paardachtigen in Vlaanderen: • door het erkennen van een coördinerende vereniging en het erkennen van verschillende verenigingen om stamboeken bij te houden; • door toe te zien op de correcte uitvoering van de fokprogramma’s door de erkende organisaties; • door prestatieonderzoeken van rijpaardhengsten te subsidiëren. In samenwerking met KULeuven wordt een Genetische Springindex berekend voor hengsten. Dit is een schatting van de erfelijke aanleg van sportpaarden voor springwedstrijden; • door kosten verbonden aan stamboekwerking te subsidiëren; • door projecten te subsidiëren die innovatie en kwaliteitsverbetering beogen in de fokkerij.
5.2 FOKKERIJ – CENTRA VOORTPLANTINGSTECHNIEKEN PAARD Het Departement Landbouw en Visserij volgt de correcte werking op van de erkende centra voor geassisteerde voortplanting bij paarden en heeft een beleidsondersteunende rol. De erkende centra worden regelmatig bezocht door een deskundige van het departement. Daarbij wordt nagegaan of het centrum voldoet aan alle zoötechnische en administratieve voorwaarden. Hierdoor wordt ervoor gezorgd dat de kwaliteit van het dierlijke uitgangsmateriaal, zijnde de levende producten, ook in de toekomst verzekerd blijft.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1.06.2020
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
pagina 23 van 25
6 BESLUIT In de periode 2008-2013 was de economische crisis duidelijk voelbaar in de paardensector en bijgevolg ook voor de centra die gespecialiseerd zijn in de geassisteerde voorplanting. Dit was merkbaar in een daling van de activiteiten op de centra. In 2014 volgde er een voorzichtig herstel, dat in 2015-2018 werd doorgezet. Het jaarrapport 2019 bevestigt deze positieve trend. Het totale aantal erkende centra bleef in 2019 stabiel maar de activiteiten op deze centra vertoonden een duidelijke stijgende trend. Zowel het aantal hengsten dat langs kwam voor spermawinning, als het aantal gewonnen dosissen vers sperma en diepvriesrietjes stegen in vergelijking met de voorgaande jaren. Wat betreft embryotransplantaties is een duidelijke groei merkbaar die al bezig is sinds 2013. Voor het eerst werd er bij het opvragen van de jaarlijkse cijfers een duidelijk onderscheid gemaakt tussen de in vivo gewonnen embryo’s door middel van spoeling als de in vitro geproduceerde embryo’s door middel van ICSI. Het aantal centra dat een erkenning heeft voor winning en opslag van embryo’s vertoont de laatste jaren een stijgende lijn, al blijft het inplanten van embryo’s beperkt tot enkele specialiseerde centra. Het winnen van eicellen voor in vitro productie van embryo’s heeft ondertussen zijn intrede gedaan in de fokkerijsector in Vlaanderen. Het uitvoeren van de ICSI-techniek blijft vooralsnog een specialiteit van één gerenommeerde Italiaanse laboratorium. Door de inwerkingtreding van de nieuwe Europese Fokkerijverordening op 1 november 2018, staat de fokkerij voor een nieuwe uitdaging. In 2019 werd het Vlaamse Fokkerijbesluit gewijzigd en aangepast aan de nieuwe Fokkerijverordening. Dit betekent voor de centra een aanpassing in de bij te houden administratie, de ter beschikking stelling van fokkerij-informatie over donorhengsten en –merries en het belang van zoötechnische certificaten die levende producten vergezellen. Het Departement Landbouw en Visserij volgt de werking van de centra op en gaat na of voldaan is aan de voorwaarden zoals bepaald in de Fokkerijverordening en het Fokkerijbesluit.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 25
Centra voortplantingstechnieken paard: jaarrapport 2019
1.06.2020
DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ Bijlage 1: ligging van de erkende centra voor voortplantingstechnieken in Vlaanderen
Helmond De\irne
Eindhoven
r.m
Va kQnswaard
s
9
nmq
9 waregem
Leuven
Brussel! ffil ~
roek
/?c,&\
i "
Vlaanderen is landbouw en visserij
Kortrijk
\
Tourcoi~g
ml
Geraard$befgen
"
Go gle MyM ps
Waver