Handleiding In 5 stappen naar een beslissing in het belang van het kind
vlaanderen.be/cjm
Ter gelegenheid van de 25ste verjaardag van het Kinderrechtenverdrag (2014) organiseerde het Departement Cultuur, Jeugd en Media (DCJM) i.s.m. de FOD Justitie en de Franse Gemeenschap een Europese conferentie over het belang van het kind. Op vraag van DCJM bracht het Kenniscentrum Kinderrechten (KeKi) in 2017 een synthese uit van de Algemene Commentaar van het VN-Comité voor de Rechten van het Kind over het belang van het kind. In 2019 gaf het DCJM de Nederlandse vertaling van deze Commentaar uit. In datzelfde jaar ging KeKi, in opdracht van DCJM, na hoe en op welke manier het belang van het kind wordt toegepast in de dagelijkse praktijk van praktijkwerkers in Vlaanderen. Dit stappenplan vormt het sluitstuk van dit traject en is beschikbaar via de website van DCJM en de website van KeKi.
2
Inhoudsopgave 1
Over het stappenplan
2
Belang van het kind
3
Hoe gebruik je het stappenplan?
Het belang van het kind kreeg een prominente plaats in het Kinderrechtenverdrag en is een centraal begrip om alle andere artikelen te interpreteren. Maar wat zegt dit begrip? Wat is nu in het belang van het kind? Wie bepaalt wat het beste is voor een minderjarige? En wat gebeurt er als ouders, leerkrachten, praktijkwerkers, de overheid of de minderjarige tegenstrijdige meningen hebben over wat ‘het beste’ is? Ondanks de veelheid aan analyses, omschrijvingen, interpretaties en onderzoeken over het ‘belang van het kind’, wordt dit concept vandaag de dag nog steeds als containerbegrip ervaren. Het is een verwarrend begrip. Het roept controverse op en leidt tot debat en uiteenlopende invullingen. Actoren die beroepsmatig of op vrijwillige basis met kinderen en jongeren werken, hebben vaak een intuïtief aanvoelen van wat in het belang is van de minderjarigen die ze begeleiden. Dit is echter vaak niet zo eenvoudig te bepalen. Daarom ontwikkelde het Kenniscentrum Kinderrechten (KeKi), op vraag van het Departement Cultuur, Jeugd en Media, een stappenplan over het belang van het kind. Deze handleiding biedt theoretische achtergrond over het belang van het kind en praktische ondersteuning bij het gebruik van het stappenplan.
3
1
OVER HET STAPPENPLAN
Doelstelling Het stappenplan biedt een kader voor de beoordeling en de bepaling van het belang van het kind in specifieke situaties. Het stappenplan: geeft inzicht in de verschillende stappen om tot een kwaliteitsvolle beslissing in het belang van het kind te komen; ondersteunt jou als praktijkwerker om het belang van het kind af te wegen tegenover belangen van andere betrokkenen bij het nemen van een beslissing; benadrukt de noodzaak om kinderen en jongeren te betrekken bij beslissingen die hen aanbelangen; is generiek en kan dus toegepast worden op alle soorten thema’s en binnen diverse werkingen en organisaties. Het stappenplan kan waar nodig worden aangepast om aan te sluiten bij jouw specifieke werking of organisatie; zet aan tot reflectie en dialoog om zo samen met kinderen en jongeren en andere praktijkwerkers een leerproces aan te gaan.
4
Voor wie? Het stappenplan is ontworpen voor praktijkwerkers in Vlaanderen in diverse professionele contexten (zoals jeugdhulp, onderwijs, jeugdwerk en justitie), betrokken bij beslissingen waar een individuele minderjarige of een kleine groep minderjarigen (bv. broers en zussen, een klasgroep, een jongerengroep in een jeugdorganisatie) bij betrokken is. Het stappenplan is dus van toepassing voor alle beslissingen met betrekking tot personen jonger dan 18 jaar. Het stappenplan is niet opgevat als ondersteuning voor de ontwikkeling van beleid. Het stappenplan kan echter wel dienen als inspiratie voor beleidsmakers die werkzaam zijn binnen een lokale, regionale, Vlaamse, federale of internationale beleidscontext.
Wanneer kan je het stappenplan gebruiken? Je neemt het belang van het kind in overweging bij beslissingen of maatregelen die kinderen en jongeren aanbelangen. Het stappenplan biedt een houvast bij alle beslissingen of maatregelen die een invloed hebben op het leven van minderjarigen. Het stappenplan wordt bij voorkeur voorafgaand aan elke vraag, situatie, handeling en actie ingezet. Dit neemt niet weg dat je ook tijdens een proces het stappenplan alsnog kan volgen om na te gaan waar je nog kan bijsturen. Na afloop van een genomen beslissing geeft het stappenplan dan weer aanleiding om grondig te evalueren en terug te blikken op de weg die je met kinderen en jongeren hebt afgelegd en hoe je, op basis van die ervaring, toekomstige beslissingen (anders) zou willen aanpakken. Zo kan je het stappenplan bijvoorbeeld inzetten tijdens super- of intervisiemomenten met collega’s of andere praktijkwerkers.
TIP Hoe meer aandacht je hebt voor reflectie en voorbereiding voorafgaand aan het beslissingsproces, hoe groter de kans op een succesvol proces dat je met kinderen en jongeren doorloopt. Neem dus steeds voldoende tijd en ruimte om vooraf stil te staan bij de manier waarop je met de verschillende stappen aan de slag wil gaan. 5
Waarom het stappenplan gebruiken? Als praktijkwerker word je elke dag geconfronteerd met situaties die een impact hebben op het leven van kinderen en jongeren. Deze situaties zijn soms uitdagend en confronterend. Er moeten vaak keuzes gemaakt worden en er kan twijfel bestaan of je wel de juiste beslissing genomen hebt. Door aan de slag te gaan met het stappenplan, krijg je een beter begrip van de noden en de rechten van minderjarigen waarmee je rekening moet houden. Kortom, je neemt betere beslissingen. Als je het stappenplan gebruikt: werk je aan de realisatie van alle kinderrechten. vermijd je willekeurige keuzes, die niet enkel vertrekken vanuit wat jij het beste vindt voor de minderjarige. neem je heel wat verschillende elementen die een rol spelen in het leven van minderjarigen mee in rekening, en kijk je dus vaak veel breder naar hun leefwereld. krijg je directe input van de minderjarige en krijg je de kans om feedback te verzamelen over jouw werkwijze en eventuele vooronderstellingen die je hebt. Dit zorgt dat je jouw basishouding als praktijkwerker blijvend kritisch onder de loep neemt, wat noodzakelijk is om kinderrechten te realiseren. denk je na over een duurzame en stabiele leef- en opvoedingssituatie van de minderjarige; vandaag, morgen en in de toekomst.
6
Waarop is het stappenplan gebaseerd? Het stappenplan is een praktijkgerichte vertaling van de Algemene Commentaar van het VN-Kinderrechtencomité uit 2013, waarin de betekenis van het belang van het kind wordt verduidelijkt. Ook werden inzichten uit literatuur, onderzoek, andere tools over het belang van het kind en de methode van het moreel beraad geïntegreerd in het stappenplan. TIP Benieuwd naar de volledige tekst van de Algemene Commentaar over het belang van het kind? Lees dan hier de Nederlandse vertaling.
7
2 HET BELANG VAN HET KIND Kinderrechten Kinderrechten zijn een antwoord op basisbehoeften van kinderen en jongeren. Het zijn normen die duidelijk maken dat kinderen en jongeren als volwaardige burgers een eigen plaats hebben in onze maatschappij. Kinderrechten realiseren sociale rechtvaardigheid en menselijke waardigheid voor kinderen en jongeren. Dit houdt bijvoorbeeld in dat er voldoende toegang is tot basisvoorzieningen, gelijke deelname aan de samenleving mogelijk is, ze gelijk kunnen deelnemen aan de samenleving, voldoende kwaliteitsvolle woonruimte beschikbaar is en kwaliteitsvol, inclusief onderwijs gegarandeerd wordt. JURIDISCHE BETEKENIS Technieken Beleid Methodieken Wetten & regelgeving MAATSCHAPPELIJKE BETEKENIS Waarden Gedrag Houdingen Cultuur Overtuigingen De metafoor van een ijsberg toont je dat kinderrechten meer zijn dan enkel juridische normen. Een ijsberg bestaat uit een zichtbaar en een onzichtbaar gedeelte. Op zeeniveau gaat onze aandacht vooral uit naar het (beperkte) zichtbare gedeelte. Regels, methodieken en beleidsteksten zijn tastbaar en concreet. Het omvangrijke gedeelte dat zich onder de zeespiegel bevindt, is minstens even invloedrijk, maar blijft vaak verborgen of onbenoemd.
8
Kinderrechten hebben zowel een juridische als een maatschappelijke betekenis. Juridisch gezien worden kinderrechten nationaal en internationaal vertaald in verdragen, wetten, regulering en beleid. Een belangrijk referentiekader daarbij is het Kinderrechtenverdrag. Dit verdrag omvat de rechten van kinderen en jongeren op vlak van bescherming, participatie en toegang tot diensten en zorgen. Het vormt een juridische verplichting voor België, dat het Kinderrechtenverdrag heeft ondertekend. Het recht van kinderen en jongeren om hun belangen te zien weerspiegeld in beslissingen die hen aanbelangen, zit verankerd in artikel 3 van het Kinderrechtenverdrag.
TIP Benieuwd naar alle kinderrechten? Lees dan het Kinderrechtenverdrag.
Maatschappelijk gezien krijgen kinderrechten vorm doorheen relaties en de manier waarop we met elkaar omgaan. Deze betekenis van kinderrechten vertaalt zich in onze houding, waarden, gedrag, cultuur en overtuigingen. Kinderrechten zijn dus onlosmakelijk verbonden met onze visie op kinderen en jongeren. De manier waarop je als praktijkwerker naar kinderen en jongeren kijkt, bepaalt dus ook hoe en welke beslissing(en) je zal maken.
9
Hoe kan je kinderrechten vertalen en toepassen in jouw professionele context? In onze zoektocht naar hoe we kinderrechten kunnen realiseren, blijft de onderkant van de ijsberg vaak onzichtbaar. En net daarop lopen we vooral vast. Om te begrijpen hoe dat komt, is reflectie nodig over je handelen, denken en houding. REFLECTIE Denk na over een situatie in het verleden waarin er een beslissing werd genomen over een minderjarige en sta er even bij stil. Wat was je eerste reflex? • Ik wou de minderjarige vooral beschermen • Ik wou de minderjarige een actieve rol geven • Beide
10
Weet je ook waarom je die reflex had? Hoe we de wereld zien en hoe we naar kinderen en jongeren kijken, is nooit neutraal en heeft ook een impact op beslissingen in het belang van het kind. Het grootste deel van ons denken, gedrag en handelen gebeurt automatisch en wordt, zowel positief als negatief, beïnvloed door anderen (bv. collega’s, familie en vrienden). Je staat niet noodzakelijk elke dag stil bij hoe je met kinderen en jongeren omgaat en op welke manier jouw kijk op kinderen en jongeren je handelen stuurt. Probeer bewust te blijven van de reflex die je hebt in het werken met minderjarigen en reflecteer daar regelmatig over. Zo kan je impliciete veronderstellingen t.a.v. kinderen en jongeren bewuster beleven en je eigen positie als volwassene of praktijkwerker beter inschatten, begrijpen, en waar nodig bijsturen. Een kinderrechtenperspectief vraagt om de ‘uitersten’ – van bescherming tot een actieve rol geven – te verbinden en steeds oog te hebben voor het kind of de jongere als een persoon met rechten; een actor, maar ook en tegelijkertijd als een persoon die zorg, aandacht en bescherming nodig heeft waar het moet en kan.
ACTORSCHAP
BESCHERMING
Stel jezelf de volgende vragen: Wat is jouw beeld van een ‘goede’ kindertijd, een ‘goede’ jeugd? Beschrijf een aantal elementen hiervan. Sluiten deze elementen aan of staan deze haaks op de situatie van de minderjarige betrokken bij de maatregel of beslissing? Beantwoord de vragen samen met je collega’s en kijk waar de verschillen en gelijkenissen zitten. Op welke manier bepaalt dit jullie positie of standpunt als er beslissingen worden genomen met betrekking tot kinderen en jongeren?
11
4 principes van het Kinderrechtenverdrag Alle rechten in het Kinderrechtenverdrag zijn met elkaar verbonden en moeten als één geheel worden beschouwd. Er zijn vier algemene principes van waaruit je alle kinderrechten kan interpreteren. Het gaat over non-discriminatie, het recht op leven, overleven en ontwikkeling, het recht om gehoord te worden en het belang van het kind. Vanuit de vier principes krijg je makkelijker zicht op de realisatie van rechten of heb je een leidraad om schendingen te voorkomen. Deze beginselen vormen de grondslag van elk handelen, iedere actie en elke regelgeving die kinderen en jongeren (on)rechtsreeks raakt of waarbij zij betrokken zijn.
De belangen van kinderen en jongeren vormen een eerste overweging bij alle maatregelen die hen aanbelangen.
t
12
Kinderen en jongeren hebben het recht om hun mening te uiten over zaken die hen aanbelangen en aan die mening wordt passend belang gehecht.
Belang van het kind
Nondiscriminatie
Gehoord worden
Leven, overleven en ontwikkelen
Dit principe bepaalt dat alle rechten van toepassing zijn op alle kinderen en jongeren zonder enige uitzondering en dat kinderen en jongeren nooit mogen gediscrimineerd worden. Alle kinderen en jongeren hebben recht op leven, overleven en ontwikkeling - fysiek, mentaal, spiritueel, moreel, psychologisch en sociaal om hun potentieel te bereiken.
Het belang van het kind Wat? Het Kinderrechtenverdrag bepaalt in artikel 3 dat de belangen van het kind een eerste overweging vormen bij alle maatregelen die minderjarigen aanbelangen. Beslissingen in het belang van het kind kunnen gaan over zeer ernstige en ingrijpende zaken of over veel kleinere (dagdagelijkse) beslissingen. “Bij alle maatregelen betreffende kinderen, ongeacht of deze worden genomen door openbare of particuliere instellingen voor maatschappelijk welzijn of door rechterlijke instanties, bestuurlijke autoriteiten of wetgevende lichamen, vormen de belangen van het kind de eerste overweging.” Art. 3, lid 1, Kinderrechtenverdrag
13
infografiek
Kernelementen: Bij iedere maatregel of beslissing die een minderjarige of een groep minderjarigen raakt, heeft deze minderjarige of deze groep het recht dat hun belangen worden beoordeeld. Het is dus een verplichting voor volwassenen en niet vrijblijvend. Het belang van het kind kan ook voor een rechtbank ingeroepen worden in zaken waarbij minderjarigen betrokken zijn. In sommige materies is de rechter ook verplicht het belang van het kind te overwegen. Denk bijvoorbeeld aan beslissingen over de verblijfsregeling van minderjarigen na een echtscheiding (art. 374 Burgerlijk Wetboek). In andere zaken is de rechter niet verplicht om het belang van het kind formeel toe te passen in zijn beslissing, maar kan het belang van het kind wel nog worden gebruikt in zijn redenering om tot een beslissing te komen. Waar meerdere belangen spelen, is het belang van het kind steeds een eerste overweging. Dit vraagt om een voortdurend bewustzijn van de positie van de minderjarige(n) bij het beoordelen en bepalen van een beslissing en een bereidwilligheid om prioriteit te geven aan die belangen. De minderjarige wordt gezien als bekwaam om dit recht zelfstandig uit te oefenen. Hierbij wordt steeds rekening gehouden met de leeftijd en maturiteit van de minderjarige. Zijn er meerdere interpretaties van wetgeving, dan wordt voor die interpretatie gekozen die het belang van het kind het beste dient.
14
infografiek
Over wie? Het belang van het kind is van toepassing op alle personen jonger dan 18 jaar. Het kan gaan over: een kind of een jongere (individueel) een groep kinderen en/of jongeren (bv. kinderen die wonen in hetzelfde gezin, jongeren in migratie) kinderen en/of jongeren algemeen (bv. kinderen in Vlaanderen) Door wie? Het belang van het kind moet worden toegepast door: overheden gerechtelijke en administratieve autoriteiten openbare instanties maatschappelijk middenveld, private sector en praktijkwerkers die met en voor kinderen en jongeren werken Ouders en opvoedingsverantwoordelijken worden niet expliciet vermeld in artikel 3 (lid 1), maar het belang van het kind is ‘hun allereerste zorg’ (zie onder meer art. 9, 18 en 20 van het Kinderrechtenverdrag). Het belang van het kind moet altijd worden toegepast, maar niet in alle situaties moet dit even strikt gebeuren. Dagelijkse beslissingen door bijvoorbeeld ouders, voogden, jeugdwerkers en leerkrachten vereisen deze strikte toepassing niet. 15
infografiek
3 HOE GEBRUIK JE HET STAPPENPLAN? Het stappenplan is in de eerste plaats een handelingskader met randvoorwaarden en reflectievragen voor een geslaagd beslissingsproces om het belang van het kind te bepalen. Het stappenplan omvat vijf stappen met telkens verschillende bijkomende vragen. De eerste stap verduidelijkt een aantal belangrijke onderliggende basisprincipes die moeten worden gegarandeerd, wil men de volgende stappen op een kwaliteitsvolle manier doorlopen. Verder bestaat het stappenplan uit vier stappen met bijhorende vragen, die je voorafgaand aan elk beslissingsproces doorneemt. Het is noodzakelijk om alle stappen in de vooraf bepaalde volgorde te doorlopen. Soms kan het echter ook zinvol zijn om een bepaalde stap of vraag meermaals tijdens het proces op te nemen. Dit stimuleert tijdige evaluatie of bijsturing om het proces in de gewenste richting te doen verlopen. De verschillende onderdelen van de het stappenplan zijn: STAP 1: GARANDEER DE BASISPRINCIPES STAP 2: DE MINDERJARIGE CENTRAAL STAP 3: DE SITUATIE EN DE VRAAG STAP 4: DE ANALYSE EN DE AFWEGING STAP 5: DE BESLISSING
16
Naar het stappenplan
In 5 stappen naar een beslissing in het belang van het kind STAP 1
GARANDEER DEZE BASISPRINCIPES Stel de mening van de minderjarige voorop.
Voorzie ervaren en authentieke actoren.
1
Hoe zorg je dat informatie beschikbaar is op maat van de minderjarige?
2
Weet je of en op welke manier de minderjarige betrokken wil worden tijdens dit proces?
3
Op welke manier zal je rekening houden met de context van de minderjarige tijdens het beslissingsproces?
STAP 2 DE MINDERJARIGE CENTRAAL Waarover moet een beslissing* genomen worden?
Is er informatie waarover je nog niet beschikt?
7
6
Wie is er betrokken bij de situatie?
5
Wat is de situatie? Wat is de mening van de minderjarige over de situatie?
4
STAP 3 DE SITUATIE EN DE VRAAG
Familie Zorg, bescherming en veiligheid
Zorg voor een veilige en kindvriendelijke omgeving.
8
STAP 4 Maak multidisciplinaire samenwerking mogelijk.
Denk op voorhand na over informatieuitwisseling.
DE ANALYSE EN DE AFWEGING
* Dit kunnen ook meerdere beslissingen zijn.
9
Hoe kijken de minderjarige en de andere betrokkenen naar deze elementen? Komen hun standpunten overeen of zijn ze tegenstrijdig?
Mentale en fysieke gezondheid
...
Beschrijf op welke manier de minderjarige (of een vertegenwoordiger) kan ingaan tegen de beslissing(en). Zorg voor aangepaste informatie op maat van de minderjarige.
Onderwijs
Wat is de impact van de beslissing(en) op het leven en de rechten van de minderjarige?
Kwetsbaarheden
Geef prioriteit aan processen met minderjarigen.
17
Identiteit
10
Weeg de verschillende elementen af en werk de beslissing(en) uit. Heb hierbij aandacht voor de verschillende (tegenstrijdige) belangen van de minderjarige, en de (tegenstrijdige) belangen en rechten van de andere betrokkenen. Het belang van het kind blijft hierbij wel een eerste overweging.
Vrije tijd
13
Motiveer de beslissing(en) en bespreek dit met de minderjarige. Hierbij bespreek je minstens de inhoud van de beslissing(en), 12 hoe de afweging van de verschillende elementen is gebeurd en hoe de mening van de minderjarige is meegenomen.
De specifieke omstandigheden van de minderjarige kunnen veranderen doorheen de tijd. Wanneer en op welke manier zal je de beslissing(en) evalueren en bijsturen?
11
STAP 5 DE BESLISSING
STAP 1 GARANDEER DE BASISPRINCIPES 18
STAP 1 GARANDEER DEZE BASISPRINCIPES Stel de mening van de minderjarige voorop Alle minderjarigen hebben het recht om vrij hun mening te geven. Met die mening moet rekening gehouden worden. Bij beslissingen over minderjarigen, moet je hun mening dus eerst horen. Kinderen en jongeren mogen dus meepraten, meedenken en meedoen, zowel thuis, op school, in de buurt als in procedures in de rechtbank. Voorzie ervaren en authentieke actoren Kennis van de persoon die de beoordeling uitvoert of leidt, is bepalend voor het goed doorlopen van het stappenplan. De beoordeling van noden en ervaringen van diverse kinderen en jongeren vereist de blik van een ervaren persoon. Ervaring hebben in het werken met minderjarigen of kennis over kinden ontwikkelingspsychologie en relevante humane en sociale wetenschappen, staan hierbij centraal. Het proces vraagt daarnaast ook om authenticiteit, een open basishouding waarbij er oprecht wordt geluisterd naar de minderjarige en waarbij vertrouwen en betrouwbaarheid voorop staat.
19
Naar het stappenplan
AANDACHTSPUNTEN • Voorzie specifieke kind- en jongerengerichte trainingen en vormingen voor praktijkwerkers die rechtstreeks werken met minderjarigen of die beslissingen nemen m.b.t. minderjarigen. • Wees flexibel in het werken met kinderen en jongeren. Misschien zijn bepaalde praktijkwerkers meer vertrouwd of voelen ze zich meer comfortabel in het werken met jonge kinderen. Zorg dan dat er in jouw team mogelijkheid is om dit te bespreken en aan te pakken. • Investeer voldoende in monitoring, feedback en evaluatie om zo de kennis over jouw eigen praktijk en beslissingen te verbeteren. Zorg voor een veilige en kindvriendelijke omgeving Voer beslissingsprocessen altijd uit in een een kindvriendelijke en veilige omgeving. Dit betekent dat je de omgeving en de methodes afstemt op de capaciteiten van kinderen en jongeren. En dat je voldoende tijd en ruimte voorziet, zodat de minderjarige zich kan voorbereiden en de kans en zelfvertrouwen heeft om zich te uiten. Ook hou je best rekening met het feit dat verschillende kinderen en jongeren andere noden hebben wat betreft ondersteuning en methodes.
20
Naar het stappenplan
Maak multidisciplinaire samenwerking mogelijk Het is noodzakelijk dat je eventuele gevolgen van elke mogelijke oplossing voor de minderjarige overweegt, rekening houdend met individuele karaktertrekken en voorgaande ervaringen. Dit vraagt een persoonlijke band met de minderjarige in kwestie, maar ook een brede kijk op de levensomstandigheden van een minderjarige. Deze brede kijk op een situatie kan niet altijd door één persoon worden gegarandeerd en dus is het noodzakelijk dat je nadenkt hoe en wanneer er multidisciplinair samengewerkt kan worden opdat diverse perspectieven (juridisch, psychologisch, pedagogisch, etc.) meegenomen worden. Dit is uiteraard niet in alle situaties mogelijk en vraagt tijd en inspanning. De meeste beslissingen hebben zo een grote impact op het leven van de minderjarige, dat je die beter niet alleen kan maken. Door het ‘vierogenprincipe’ te hanteren zorg je er als praktijkwerker voor dat je bij elke maatregel of beslissing een tweede persoon (minderjarige, ouder of opvoedingsverantwoordelijke en/of praktijkwerker) betrekt, om mee naar het proces te kijken. Als je het stappenplan volgt, gebeurt dit automatisch omdat je nagaat hoe je de minderjarige zal betrekken en meenemen doorheen de verschillende stappen.
21
Naar het stappenplan
Denk op voorhand na over informatie-uitwisseling Bij maatregelen en beslissingen in het belang van het kind, waarbij je multidisciplinair en vanuit het ‘vierogenprincipe’ te werk gaat, zorg je dat de informatie-uitwisseling adequaat en correct verloopt. Er is regelgeving die bepaalt wie gebonden is door beroepsgeheim of discretieplicht. Sommige informatie is geheim en kan niet zomaar gedeeld worden. Welke informatie al dan niet besproken kan worden tijdens het beslissingsproces, bespreek je bij voorkeur steeds op voorhand met de minderjarige.
REFLECTIE Stel jezelf de volgende vragen: • Heb ik beroepsgeheim of discretieplicht? • Hoe ga ik om met mijn beroepsgeheim of discretieplicht in deze concrete situatie? • Wat moet ik (al dan niet juridisch) in overweging nemen als ik tegen andere betrokkenen spreek over de minderjarige? • Hoe zorg ik ervoor dat ik het vertrouwen van de minderjarige niet schaad?
22
Naar het stappenplan
TIP Steunpunt Mens en Samenleving (SAM) ondersteunt praktijkwerkers over hun beroepsgeheim of discretieplicht. Binnen het jeugdwerk bestaat er een akkoord integer en deontologisch handelen dat je ondersteunt bij vragen over het eigen handelen als jeugdwerker. Daarnaast ontwikkelde Uit De Marge een deontologische handleiding voor jeugdwelzijnswerkers. In de context van onderwijs zijn er ook bijzondere regels rond ambstgeheim en beroepsgeheim. Dit stappenplan is gericht naar heel diverse sectoren. Indien jouw specifieke sector hier niet vermeld wordt, ga dan zelf op zoek naar de specifieke (juridische) regels die voor jou gelden en wie daarvoor ondersteuning kan bieden in jouw sector. Geef prioriteit aan processen met minderjarigen Processen of procedures waar minderjarigen bij betrokken zijn, moeten prioriteit krijgen en zo snel mogelijk afgerond worden. Een uitgestelde beslissing kan net een tegengesteld effect hebben op de ontwikkeling en het welzijn van het kind of de jongere. Een lange procedure betekent ook lang wachten voor een minderjarige, wat vaak heel wat onzekerheid en onduidelijkheid met zich meebrengt. Het kan ervoor zorgen dat de minderjarige niet ten volle de kansen grijpt die positief zijn voor de ontwikkeling en ontplooiing.
23
Naar het stappenplan
STAP 2 DE MINDERJARIGE CENTRAAL 24
STAP 2 DE MINDERJARIGE CENTRAAL Het Kinderrechtenverdrag vereist dat je een minderjarige betrekt bij een onderzoek over de eigen rechten en naar wat er in het belang van die minderjarige is. Het betrekken van kinderen en jongeren bij beslissingen die hen aanbelangen is een kinderrecht, formeel vastgelegd in onder meer artikel 12 van dit verdrag. 1. Hoe zorg je dat informatie beschikbaar is op maat van de minderjarige? Zorg ervoor dat de minderjarige weet wat te verwachten van het traject, wat de situatie en de procedure zijn, welke rechten de minderjarige heeft, in welke mate je rekening zal houden met de mening van de minderjarige en welke klachtenmechanismen er bestaan. Bezorg de minderjarige voldoende aangepaste informatie en maak hierover duidelijke afspraken. Toegang tot de juiste informatie kan de minderjarige versterken en meer weerbaar maken. Het is daarom belangrijk dat je informatie rechtstreeks aan de minderjarige bezorgt.
25
Naar het stappenplan
AANDACHTSPUNTEN • Verstrek de informatie onmiddellijk of zo snel mogelijk. • Hou rekening met het feit dat een minderjarige een andere tijdsperceptie heeft dan een volwassene. Het kind of de jongere kan zich overweldigd voelen door een grote hoeveelheid informatie. Het kan daarom nodig zijn dat je de informatie opsplitst en over een groter aantal kortere sessies verstrekt. Herhaal indien nodig de gegeven informatie bij een volgende gelegenheid. • Het moet duidelijk zijn voor de minderjarige welke informatie vertrouwelijk is en wat je verplicht bent te delen met ouders of opvoedingsverantwoordelijken en andere betrokkenen. Ook deze informatie verschaf je onmiddellijk of zo snel mogelijk. Kinderen en jongeren hebben het recht om geïnformeerd te worden over hun rechten (art. 42, Kinderrechtenverdrag). Het recht op informatie is een voorwaarde voor de toegang en de effectiviteit van alle rechten van minderjarigen. Zonder adequate en aangepaste informatie over hun rechten kunnen zij geen weloverwogen beslissingen nemen of gepaste hulp krijgen. De informatie op maat dient aangepast te zijn aan de leeftijd, de maturiteit, de taal, het geslacht en de cultuur.
26
Naar het stappenplan
TIPS • Zorg dat algemene informatie wordt aangepast aan de specifieke situatie van de minderjarige. • Geef de minderjarige alle nodige informatie, ook al is die misschien pas in een later stadium nuttig. • Verstrek de informatie bij voorkeur in de taal die de minderjarige verkiest. Taal- en culturele barrières zijn een belangrijke belemmering voor heel wat kinderen en jongeren in de toegang tot hun rechten en procedures. • Heb voldoende oog voor de omgeving waarin de informatie wordt verstrekt. Waar vindt het gesprek plaats? Waar zit de informatieverstrekker in de ruimte? En de minderjarige? Wie is nog aanwezig? • Probeer diverse methoden om informatie over te brengen. Denk daarbij bijvoorbeeld aan foto’s, tekeningen, pictogrammen en video’s. Heb aandacht voor het feit dat kinderen en jongeren van verschillende leeftijden en met verschillende kwetsbaarheden anders zullen reageren op verschillende vormen en methoden van communicatie.
27
Naar het stappenplan
Tijdens de beoordeling van het belang is het essentieel om de minderjarige te informeren over: het recht om deel te nemen aan de belangenbeoordeling; hoe de belangen zullen worden beoordeeld en door wie; hoe de mening van de minderjarige zal worden beluisterd en meegedeeld; hoeveel gewicht zal worden toegekend aan de mening van de minderjarige; welke andere factoren in aanmerking zullen worden genomen en welk gewicht daaraan zal worden toegekend; hoe de minderjarige kan worden ondersteund om te bepalen wat in zijn belang is; eventuele verplichtingen van andere actoren om informatie te verstrekken doorheen de verschillende stappen.
TIP Doorloop het stappenplan samen met de minderjarige en vraag welke stappen nog niet zo duidelijk zijn. Herhaal het stappenplan op verschillende momenten met de minderjarige.
28
Naar het stappenplan
2. Weet je of en op welke manier de minderjarige betrokken wil worden tijdens dit proces? Vraag de minderjarige wat er nodig is als ondersteuning tijdens het beslissingsproces. De minderjarige kan dit pas ten volle inschatten nadat er informatie op maat is doorgegeven (zie vraag 1). Bespreek samen met de minderjarige op welke momenten betrokkenheid mogelijk is en wat de impact hiervan zal zijn. Voorzie voldoende ruimte bij elke stap van het stappenplan om af te stemmen en terug te koppelen naar de minderjarige. Misschien wil het kind of de jongere heel nauw betrokken zijn bij bepaalde stappen en bij andere net helemaal niet. Luister naar de zorgen van de minderjarige, neem dit serieus en maak geen beloftes die je niet kan waarmaken.
29
Naar het stappenplan
AANDACHTSPUNTEN • Let op dat je kinderen en jongeren enkel betrekt als je hun (fysieke, psychische en seksuele) integriteit kan waarborgen. • Ook hier is het belangrijk dat je de grenzen van de vertrouwensrelatie vaststelt, en je de geheimhoudingsplicht goed bespreekt. Het is belangrijk dat de minderjarige weet en begrijpt in welke mate je iets mag of moet onthullen over de informatie die je krijgt. • In beslissingen van rechtbanken wordt de minderjarige bijgestaan door gepaste wettelijke vertegenwoordiging. Dit is vooral van belang in administratieve en gerechtelijke procedures waarin er een meningsverschil bestaat tussen de minderjarige en de andere betrokkenen in de beslissing. In dit geval stem je samen met de wettelijke vertegenwoordiging af hoe je de minderjarige zal betrekken. Dit stem je ook af met de minderjarige zelf. • Het kan een uitdaging zijn om (heel) jonge kinderen te betrekken doorheen het proces. Tracht samen met het kind of met de ouders, opvoedingsverantwoordelijken en/of wettelijke vertegenwoordiging op zoek te gaan naar creatieve en meer speelse manieren om ook (heel) jonge kinderen te betrekken.
30
Naar het stappenplan
TIPS • Maak afspraken op gepaste tijdstippen, zodat de toegang tot andere rechten zoals onderwijs, vrije tijd en voedsel niet in het gedrang komen. • Zorg ervoor dat het taalgebruik tijdens overlegmomenten wordt aangepast. Vermijd het gebruik van moeilijke afkortingen en tracht de informatie uit het gesprek te visualiseren. Maak gebruik van een tolk in de hoofdtaal van de minderjarige indien nodig. • Zorg ervoor dat vertrouwelijkheid tegenover volwassenen steeds wordt gehandhaafd, in het bijzonder wanneer hun belangen tegenstrijdig zijn met die van de minderjarige. • Tracht zoveel mogelijk de continuïteit van betrokkenen en contactpersonen te garanderen. Zorg voor een goede overdracht van informatie tussen actoren wanneer een overgang toch vereist is.
31
Naar het stappenplan
3. Op welke manier zal je rekening houden met de context van de minderjarige tijdens het beslissingsproces? Of anders gezegd: heb je oog voor de verschillende elementen die de identiteit van de minderjarige mee bepalen zoals geslacht, seksuele oriëntatie, huidskleur, etniciteit, nationaliteit, klasse, cultuur, religie, gezondheidssituatie, leeftijd en verblijfsstatuut? Participatie moet bestaande patronen van discriminatie uit de weg gaan en moet steeds inclusief zijn. Ook moeten er opportuniteiten gerealiseerd worden voor kinderen en jongeren in kwetsbare situaties om te participeren. Deze ‘kwetsbaarheid’ kan heel uiteenlopend zijn (bijvoorbeeld terug te brengen tot armoede, geweld, een migratieachtergrond, een genderidentiteit, minder mondig of taalvaardig zijn, opgroeien in jeugdhulp of als mantelzorger, mentale gezondheid of een beperking). Minderjarigen mogen dus niet gezien worden als een homogene groep. Als praktijkwerker hou je rekening en ga je actief aan de slag met specifieke noden en eventuele drempels die ze ervaren. Je zorgt ervoor dat iedereen de kans krijgt om te participeren, zonder discriminatie op gelijk welke grond en met oog voor cultuursensitiviteit. Neem voldoende voorzorgsmaatregelen om een zo gelijkwaardig mogelijk proces te garanderen voor elk kind of elke jongere. De bijzondere kwetsbaarheid van sommige minderjarigen betekent dat zij het gevoel kunnen hebben dat zij niet weten wie zij kunnen vertrouwen, of waar zij hulp of betrouwbare informatie kunnen vinden. Omwille van negatieve ervaringen met uitsluitingsmechanismen is het vertrouwen in volwassenen vaak gering. Het winnen van vertrouwen en het creëren van een veilige omgeving is dus een belangrijke eerste stap. Voor het opbouwen van een vertrouwensband heb je extra tijd, middelen en de juiste personen nodig. 32
Naar het stappenplan
STAP 3 DE SITUATIE EN DE VRAAG 33
STAP 3 DE SITUATIE EN DE VRAAG 4. Wat is de situatie? Wat is de mening van de minderjarige over de situatie? Zoals hierboven reeds aangehaald, hebben alle minderjarigen het recht om vrij hun mening te geven over de situatie waarin ze zich bevinden en moet er met die mening rekening gehouden worden. Als tweede stap moet je eerst en vooral kijken naar de situatie. Wat speelt er zich af? En eventueel: wat speelde er zich in het verleden af? Reeds in deze fase is het belangrijk om te weten of er al zicht is op hoe de minderjarige de situatie ervaart of evalueert. Werd dit reeds besproken met het kind of de jongere? Waarom wel? Waarom niet? Indien je de minderjarige nog niet gehoord hebt, voorzie dan een moment om dit samen te bespreken.
34
Naar het stappenplan
5. Wie is er betrokken bij de situatie? Nadat er zicht is op de situatie en de mening van de minderjarige hierover, wordt nagegaan wie er nog betrokken is bij de situatie in kwestie. Het kan gaan over volwassenen in het persoonlijke netwerk (bv. ouders, opvoedingsverantwoordelijken, familie en vrienden) of actoren die beroepsmatig of in vrijwillig verband met de minderjarige werken (bv. een hulpverlener, een leerkracht of een jeugdwerker). Deze stap is voltooid als er een lijst is gemaakt met de betrokkenen. Daarbij is het belangrijk om per betrokkene de reden van de betrokkenheid voldoende aan te geven.
AANDACHTSPUNTEN • Zorg ervoor dat je voldoende rekening houdt met belangrijke betrokkenen doorheen de volgende stappen van het stappenplan. Bedenk waar je hen bij zal betrekken. • Het identificeren van betrokkenen kan soms snel gaan en de lijst kan al gauw groot worden. Baken de lijst af, door de reden van betrokkenheid en hun belangen bij het realiseren van de rechten van de minderjarige te bepalen. • Schat hierbij voldoende in hoe de betrokkenen door de minderjarige worden gepercipieerd. • Sta in het bijzonder voldoende stil op welke manier je ouders of opvoedingsverantwoordelijken zal betrekken bij het beslissingsproces.
35
Naar het stappenplan
6. Is er informatie waarover je nog niet beschikt? Nu de situatie en de belangrijke betrokkenen in beeld zijn, is het belangrijk om de beschikbare informatie te bekijken. Welke informatie is er reeds beschikbaar? En over welke informatie beschik je nog niet? Hierbij is het van belang dat je feiten voldoende onderscheidt van meningen. Door stil te staan bij de ontbrekende feitelijke informatie, wordt net duidelijk of er misschien nog te veel ongekend is. Als de tijd het toelaat, zoek je de ontbrekende informatie. Vaak is dit echter niet mogelijk door een gebrek aan tijd en middelen. In zo’n geval is het belangrijk dat je weet welke informatie nog onduidelijk is.
TIP Breng in beeld welke vragen nog moeten verduidelijkt worden tijdens het beslissingsproces.
36
Naar het stappenplan
7. Waarover moet een beslissing* genomen worden? Vooraleer over te gaan naar de analyse en de afweging, is het belangrijk om scherp te krijgen waarover wel en waarover niet beslist moet worden. Het kan helpen een of meerdere korte en eenduidige vragen te formuleren. Zo bereik je tijdens de stap van analyse en afweging vanzelf de nodige diepgang. Zorg dat deze vraag of vragen duidelijk zijn voor de minderjarige maar ook voor andere betrokkenen.
AANDACHTSPUNTEN • Zorg ervoor dat je de vraag niet zo formuleert, dat het antwoord al duidelijk is. Vermijd sturende vragen. • De vraag moet voldoende concreet zijn, en moet betrekking hebben op de minderjarige en personen die bij de situatie betrokken zijn.
*
37
Dit kunnen ook meerdere beslissingen zijn. Naar het stappenplan
STAP 4 DE ANALYSE EN DE AFWEGING 38
STAP 4 DE ANALYSE EN DE AFWEGING 8. Wat is de impact van de beslissing(en) op het leven en de rechten van de minderjarige? In deze stap zal je bekijken in welke mate de beslissing een impact heeft op het leven van de minderjarige. Bij alle vragen ga je na hoe de minderjarige erover denkt. Welke impact zal dit volgens de minderjarige hebben op zijn of haar leven? En waarom?
TIP Gebruik het invulrooster dat is bijgevoegd aan het stappenplan om deze verschillende perspectieven in beeld te brengen.
39
Naar het stappenplan
De volgende 7 vragen moeten altijd aan bod komen: 1 Zorg, bescherming en veiligheid: op welke manier heeft de beslissing een impact op de zorg, bescherming en veiligheid van de minderjarige? 2 Identiteit: welke rol spelen kenmerken van de identiteit van de minderjarige (bv. seksualiteit, cultuur, religie, etc.) bij het nemen van de beslissing? 3 Gezin, familie en netwerk: heeft de beslissing mogelijk een invloed op het behouden van familiale banden en in het bijzonder op het gezinsleven? Zo ja, welke familiale banden? En op welke manier worden deze beïnvloed? Is er een impact op het contact met andere belangrijke personen in het netwerk van de minderjarige? 4 Kwetsbaarheden: hoe wordt er bij de beslissing rekening gehouden met mogelijke kwetsbaarheden (bv. een beperking, op straat leven, misbruik, etc.)? 5 Onderwijs: heeft de beslissing een invloed op de toegang tot onderwijs? 6 Mentale gezondheid: heeft de beslissing een impact op het emotioneel, psychologisch, fysiek en sociaal welbevinden van de minderjarige? 7 Vrije tijd: op welke manier heeft de beslissing een impact op vrijetijdsactiviteiten en ontspanningsmogelijkheden van de minderjarige?
Zijn er nog vragen van belang? De vragen hierboven moeten minstens bij elke beslissing met betrekking tot de minderjarige gesteld worden. Afhankelijk van de situatie zal je nog andere vragen moeten stellen met betrekking tot het leven van het kind of de jongere.
40
Naar het stappenplan
9. Hoe kijken de minderjarige en de andere betrokkenen naar deze elementen? Komen hun standpunten overeen of zijn ze tegenstrijdig? Bij deze stap worden de verschillende argumenten vóór of tegen de beslissing of handeling in kaart gebracht. Zo krijg je inzicht in de perspectieven van de minderjarige en andere betrokkenen, zoals ouders en opvoedingsverantwoordelijken, maar ook praktijkwerkers en wetgevers. Dit maakt de keuze voor een bepaalde beslissing gestructureerd en beredeneerd. Bij deze vraag zorg je vooral dat je argumenten voor én tegen, zo volledig en accuraat mogelijk bijeenbrengt. Het afwegen van de elementen en het beargumenteren van de te nemen beslissing neem je pas op bij de volgende vraag.
TIP Gebruik het invulrooster dat is bijgevoegd aan het stappenplan om deze verschillende perspectieven in beeld te brengen. Het doel hiervan is om zo volledig mogelijk alle voor- en tegenargumenten visueel in beeld te krijgen.
AANDACHTSPUNTEN • Verwoord argumenten begrijpelijk en duidelijk en werk niet met losse woorden. Hoe duidelijker een argument, hoe duidelijker het wordt welk gewicht je er later aan toekent. • Probeer in de argumenten zoveel mogelijk het onderscheid te maken tussen feitelijke argumenten en meningen.
41
Naar het stappenplan
10. Weeg de verschillende elementen af en werk de beslissing(en) uit. Heb hierbij aandacht voor de verschillende (tegenstrijdige) belangen van de minderjarige, en de (tegenstrijdige) belangen en rechten van de andere betrokkenen. Het belang van de minderjarige blijft hierbij wel een eerste overweging. Bij de vorige stap zijn de argumenten voor en tegen in beeld gebracht. Het is nu de bedoeling om op basis van die argumenten de afweging te maken. Controleer nog eens of je eventueel argumenten over het hoofd ziet. Bekijk het antwoord op vraag 7 opnieuw: ‘Waarover moet een beslissing of beslissingen genomen worden?’. Maak duidelijk en herhaal aan de minderjarige en de andere betrokkenen waarover de beslissing(en) genomen moeten worden. Bekijk de lijst van argumenten en ga na welke mogelijke beslissingen hieruit kunnen voortkomen. Weeg elke mogelijke beslissing af, kijk steeds naar de mogelijke gevolgen voor de minderjarige en de leefwereld van de minderjarige. Ga ten slotte na welke argumenten de beslissing ondersteunen en of er dan bepaalde argumenten irrelevant worden.
42
Naar het stappenplan
Zijn er nog meningsverschillen? Waarover en tussen wie? En welke vervolgstappen zijn er nog nodig om hier rekening mee te houden? Het zal niet altijd mogelijk zijn om op alle vlakken consensus te bereiken. Het is vooral belangrijk dat je alle perspectieven en stemmen (vanuit vraag 9) meeneemt tijdens het beslissingsproces. Zo zorg je ervoor dat in de besluitvorming alle stemmen een plek krijgen. Heb je een beslissing genomen? Als finale toets ga je nogmaals na of de beslissing de best mogelijke uitkomst heeft voor de minderjarige. Concreet betekent dit dat er zo min mogelijk negatieve effecten van een beslissing zijn op het leven en de rechten van de minderjarige.
TIP Wil je nagaan welke rechten er mogelijks geschonden worden door de beslissing? Bekijk dan nog eens de verschillende rechten uit het Kinderrechtenverdrag.
43
Naar het stappenplan
STAP 5 DE BESLISSING 44
STAP 5 DE BESLISSING 11. De specifieke omstandigheden van de minderjarige kunnen veranderen doorheen de tijd. Wanneer en op welke manier zal je de beslissing(en) evalueren en bijsturen? Het beslissingsproces is een unieke activiteit, waarbij je rekening houdt met de specifieke omstandigheden op dat ogenblik voor het kind of de jongere. Deze omstandigheden zijn niet statisch en kunnen veranderen doorheen de tijd. Het is dus belangrijk om te bepalen wanneer en hoe je de beslissing zal evalueren en bijsturen. Het stappenplan dient in dit opzicht ook te worden opgevat als proces dat steeds opnieuw plaatsvindt. Daarbij is het wel belangrijk dat je ook oog hebt voor continuïteit en dat de beslissing niet zo vaak verandert dat dit een negatieve impact heeft op het leven en de rechten van de minderjarige.
45
Naar het stappenplan
12. Motiveer de beslissing(en) en bespreek dit met de minderjarige. Hierbij bespreek je minstens de inhoud van de beslissing(en), hoe de afweging van de verschillende elementen is gebeurd en hoe de mening van de minderjarige is meegenomen. Bespreek rechstreeks met de minderjarige welke beslissing of beslissingen zijn genomen. De minderjarige en in sommige gevallen de vertegenwoordiger weet na dit gesprek welke factoren, elementen en omstandigheden de beslissing(en) bepalen en wanneer de beslissing(en) zal (zullen) geëvalueerd of bijgestuurd worden. Het is belangrijk dat je tijdens deze stap goed nagaat of de minderjarige de beslissing(en) goed heeft begrepen. Dit kan je doen door te vragen aan het kind of de jongere om dit in eigen woorden te herhalen.
REFLECTIE Mogelijke vragen die je aan de minderjarige kan stellen na de motivering van de beslissing(en): • Ben je het eens met wat ik net zei? • Is er iets in de beslissing(en) waarmee je het niet eens bent? Zo ja, wat en waarom? • Was er iets dat je verraste bij deze beslissing(en)? Waarom?
46
Naar het stappenplan
13. Beschrijf op welke manier de minderjarige (of een vertegenwoordiger) kan ingaan tegen de beslissing(en). Zorg voor aangepaste informatie op maat van de minderjarige. Je hebt de beslissing(en) met de minderjarige besproken. Misschien is het kind of de jongere het nu al oneens met de genomen beslissing(en), maar het kan evengoed zijn dat het pas op een later moment duidelijk wordt wat de werkelijke impact ervan is. Daarom is het belangrijk om als laatste stap te beschrijven op welke manier de minderjarige kan ingaan tegen de beslissing(en). Zijn er mechanismen voorzien die een herziening van of beroep tegen de beslissing(en) mogelijk maken? Vaak heeft dit betrekking op gerechtelijke procedures. Toch is het zinvol om ook in andere contexten na te denken of er manieren zijn waarop de minderjarige kan ingaan tegen een beslissing. Je kan zicht krijgen op de mate waarin het kind of de jongere het eens is met de beslissing(en) door de reflectievragen bij vraag 12 aan de minderjarige te stellen. Voorzie ook informatie op maat over beroepsmogelijkheden en klachtenmechanismen en bespreek dit ook zoveel mogelijk rechtstreeks met de minderjarige.
TIP Is er binnen jouw organisatie geen mogelijkheid om een procedure hiervoor te installeren? Zorg dan dat het kind of de jongere weet dat het steeds terecht kan bij de Klachtenlijn van het Kinderrechtencommissariaat.
47
Naar het stappenplan
GING JE AAN DE SLAG MET HET STAPPENPLAN? Laat ons dan zeker weten wat jouw ervaringen waren bij het gebruik van het stappenplan! Dat kan door een mail te sturen naar info@keki.be of door de online bevraging in te vullen.
REFERENTIES Council Of Europe (2016) The best interests of the child – A dialogue between theory and practice, Council of Europe Publishing, Strasbourg. Council Of Europe (2018) How to convey child-friendly information to children in migration: a handbook for frontline professionals, Council of Europe Publishing, Strassbourg. Kenniscentrum Kinderrechten vzw (2015 & 2016). Beleidsparticipatie van kinderen en jongeren - Een reflectie-instrument voor beleidsmakers. Kenniscentrum Kinderrechten, Belang van het Kind. Startpunt van een vertaling voor Vlaanderen, Beleidsadvies op vraag van Departement Cultuur, Jeugd en Media – Vlaamse overheid, 2017-4. Kenniscentrum Kinderrechten, Belang van het Kind: aanzet tot concretisering naar een Vlaamse context, Beleidsadvies op vraag van Departement Cultuur, Jeugd en Media – Vlaamse overheid, 2019-1 Lundy, L. (2019) Editorial - A Lexicon for Research on International Children’s Rights in Troubled Times. International Journal of Children’s Rights, 27, 595-601. Lundy, L. (2007) Voice is not enough: conceptualising Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child, British Educational Research Journal 2007, 33(6), 927- 942. Op De Beeck, H., Herbots, K., Lembrechts, S., Vlieghe, K. (2014) Children’s best interests between theory and practice. A discussion of commonly encountered tensions and possible solutions based on international best interests practices and policy strategies since 2014, Kenniscentrum Kinderrechten, Gent. United Nations Committee on the Rights of the Child (CRC Committee) (2013) General comment No. 14 (2013) on the right of the child to have his or her best interests taken as a primary consideration, CRC/C/GC/14. van Wijk, L., & Molewijk, A. C. (2009) Moreel beraad: leren van je eigen mores, Sociale psychiatrie, 28(91), 13-24.
48
COLOFON Deze publicatie is een uitgave van het Departement Cultuur, Jeugd en Media. OPDRACHTNEMER Kenniscentrum Kinderrechten vzw (KeKi) – Children’s Rights Knowledge Centre info@keki.be | www.keki.be www.facebook.com/KeKivzw twitter.com/kekivzw AUTEUR Ellen Van Vooren, coördinator Kenniscentrum Kinderrechten EINDREDACTIE Joost Van Haelst en Caroline Sabbe, Departement Cultuur, Jeugd en Media MET DANK AAN Leden van de werkgroep belang van het kind (Departement Cultuur, Jeugd en Media, Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, Kinderrechtencommissariaat, Bataljong, Uit De Marge, Vlaamse Dienst Speelpleinwerk, Goe Gespeeld!, Centrum Algemeen Welzijnswerk, De Ambrassade), kinderrechtenexperten en de verschillende deelnemers die een bijdrage leverden aan werkgroepen lokaal beleid en jeugdhulp.
VORMGEVING www.bloudruk.be ILLUSTRATIES Flore Deman FOTO’S Adobe Stock VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Luc Delrue Departement Cultuur, Jeugd en Media Arenbergstraat 9 1000 Brussel jkp@vlaanderen.be https://twitter.com/deptCJM https://www.facebook.com/deptCJM/ WETTELIJK DEPOTNUMMER D/2021/3241/040
Het gebruik van (delen van) deze publicatie is toegestaan mits behoud van de visie en doelstellingen van de publicatie, mits duidelijke bronvermelding en mits er geen financiële winst mee beoogd wordt.