Issuu

Vlaanderen is milieu

Jaarrapport Lucht Emissies per sector 2000-2018

VLAAMSE MILIEUMAATSCHAPPIJ

www.vmm.be

DOCUMENTBESCHRIJVING Titel Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018 Samenstellers Afdeling Lucht, Milieu en Communicatie, VMM Emissie-inventaris Lucht Inhoud Dit rapport maakt deel uit van de drie achtergrondrapporten van het Jaarrapport Lucht. Dit rapport bespreekt per sector de emissies van de belangrijkste luchtverontreinigende stoffen in de periode 2000-2018. Wijze van refereren Vlaamse Milieumaatschappij (2020), Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018 Verantwoordelijke uitgever Bernard De Potter, Vlaamse Milieumaatschappij Vragen in verband met dit rapport Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst Tel: 053 72 62 10 info@vmm.be Depotnummer D/2020/6871/015

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies per sector ● 1

INHOUD 1 EMISSIES DOOR DE INDUSTRIE...................................................................................................................... 5 1.1 Algemene situering van de sector .......................................................................................................... 5 1.2 CO-emissie door de industrie ................................................................................................................. 6 1.2.1 Aandeel industriële sectoren in CO-emissie in 2018 ..................................................................... 6 1.2.2 Trend industriële CO-emissie 2000-2018....................................................................................... 6 1.3 SO2-emissie door de industrie ................................................................................................................ 7 1.3.1 Aandeel industriële sectoren in SO2-emissie in 2018 .................................................................... 7 1.3.2 Trend industriële SO2-emissie 2000-2018...................................................................................... 8 1.4 NOx(NO2)-emissie door de industrie ...................................................................................................... 9 1.4.1 Aandeel industriële sectoren in de NOx(NO2)-emissie in 2018 ...................................................... 9 1.4.2 Trend industriële NOx(NO2)-emissie 2000-2018 ..........................................................................10 2 EMISSIES DOOR ENERGIE ............................................................................................................................12 2.1 Algemene situering van de sector ........................................................................................................12 2.2 Emissie door de elektriciteitscentrales ................................................................................................12 2.2.1 Algemene situering van de sector ...............................................................................................12 2.2.2 Trend emissie elektriciteitscentrales 2000-2018 .........................................................................12 2.3 Emissie door de raffinaderijen .............................................................................................................17 2.3.1 Algemene situering van de sector ...............................................................................................17 2.3.2 Trend emissie raffinaderijen 2000-2018 ......................................................................................17 3 EMISSIES DOOR DE GEBOUWENVERWARMING .........................................................................................19 3.1 Algemene situering van de sector ........................................................................................................19 3.2 Emissie door gebouwenverwarming in de huishoudens .....................................................................20 3.2.1 Emissie 2018 ................................................................................................................................20 3.2.2 Trend emissie 2000-2018 .............................................................................................................20 3.3 Emissie door gebouwenverwarming in de tertiaire sector ..................................................................23 3.3.1 Emissie 2018 ................................................................................................................................23 3.3.2 Trend emissie 2000-2018 .............................................................................................................25 4 EMISSIES DOOR HET VERKEER.....................................................................................................................27 4.1 Algemene situering van de sector ........................................................................................................27 4.2 Emissie wegverkeer ..............................................................................................................................29 4.2.1 Emissie 2018 ................................................................................................................................29 4.2.2 Trend emissie 2000-2018 .............................................................................................................32 4.3 Emissie binnenvaart .............................................................................................................................34 4.3.1 Emissie 2018 ................................................................................................................................35 4.3.2 Trend emissie 2000-2018 .............................................................................................................35 4.4 Emissie zeescheepvaart .......................................................................................................................36 4.4.1 Emissie 2018 ................................................................................................................................37

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 2 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

4.4.2 Trend emissie 2000-2018 .............................................................................................................39 4.5 Emissie luchtvaart ................................................................................................................................41 4.5.1 Emissie 2018 ................................................................................................................................41 4.5.2 Trend emissie 2000-2018 .............................................................................................................43 4.6 Emissie spoorverkeer ...........................................................................................................................44 4.6.1 Emissie 2018 ................................................................................................................................44 4.6.2 Trend emissie 2000-2018 .............................................................................................................45 5 EMISSIES DOOR OFFROAD MACHINES ........................................................................................................47 5.1 Algemene situering van de sector ........................................................................................................47 5.2 Emissie 2018.........................................................................................................................................47 5.3 Trend emissie 2000-2018 .....................................................................................................................48 6 EMISSIES DOOR DE LAND- EN TUINBOUW EN DE NATUUR ........................................................................50 6.1 Algemene situering van de sector ........................................................................................................50 6.2 Ammoniakemissie door de land- en tuinbouw ....................................................................................50 6.2.1 Ammoniakemissie veeteelt 2018 .................................................................................................50 6.2.2 Trend ammoniakemissie veeteelt 2000-2018 .............................................................................53 6.2.3 Ammoniakemissie kunstmestgebruik 2018 .................................................................................55 6.2.4 Trend ammoniakemissie kunstmest 2000-2018 ..........................................................................56 6.2.5 Ammoniakemissie mestverwerking 2018 ....................................................................................57 6.2.6 Trend ammoniakemissie mestverwerking 2000-2018.................................................................58 6.2.7 Trend ammoniakemissie toediening compost 2000-2018 ..........................................................59 6.3 NOx(NO2)-emissie door de land- en tuinbouw .....................................................................................60 6.3.1 NOx(NO2)-emissie 2018 ................................................................................................................60 6.3.2 Trend NOx(NO2)-emissie mestgebruik 2000-2018 .......................................................................61 6.4 NMVOS-emissie door de land- en tuinbouw........................................................................................62 6.4.1 NMVOS-emissie 2018 ..................................................................................................................62 6.4.2 Trend NMVOS-emissie 2000-2018 ...............................................................................................63 6.5 Emissies door brandstofverbruik in de land- en tuinbouw ..................................................................64 6.5.1 Situering .......................................................................................................................................64 6.5.2 Emissies brandstofverbruik 2018 .................................................................................................65 6.5.3 Trend emissie brandstofverbruik 2000-2018...............................................................................66 6.6 Emissies integraal milieujaarverslag (IMJV) in de land- en tuinbouw..................................................68

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies per sector â—? 3

EMISSIES PER SECTOR Dit deel bespreekt de emissies van de volgende sectoren: − − − − − −

industrie, energie, gebouwenverwarming, verkeer, offroad machines, land- en tuinbouw.

Per sector bespreken we de emissies van de belangrijkste luchtverontreinigende stoffen in 2018. Verder tonen we de trend van de emissies tussen 2000 en 2018.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 4 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

1 EMISSIES DOOR DE INDUSTRIE 1.1 Algemene situering van de sector De emissie-inventaris industrie wordt opgesplitst in twee delen: − de emissies door de individueel geregistreerde bedrijven; − de emissies door de collectief geregistreerde bedrijven. De individueel geregistreerde bedrijven omvatten het hoofdaandeel van de industriële emissies en worden verkregen via de integrale milieujaarverslagen (IMJV’s). VLAREM verplicht de bedrijven met een milieuvergunning om emissies naar de lucht te rapporteren in volgende gevallen: − − − −

de totale emissie voor ten minste één verontreinigende stof of broeikasgas in het beschouwde jaar is groter dan de drempelwaarde; de opslagcapaciteit voor stuivende stoffen bedraagt meer dan 50.000 m2 grondoppervlakte; de gemiddelde overslaghoeveelheid van stuivende stoffen over de drie voorgaande kalenderjaren bedraagt meer dan 700.000 ton per jaar; de verwachte overslaghoeveelheid van stuivende stoffen bedraagt meer dan 700.000 ton per jaar.

De rapportering gebeurt uiterlijk 15 maart via het IMJV-loket dat beheerd wordt door de Afdeling Energie, Klimaat en Groene Economie (AEKG) van het Departement Omgeving. Om een totaalbeeld te krijgen van de industriële emissies houdt de VMM ook rekening met activiteiten waarvan de emissies onder de drempelwaarde vallen en daardoor niet rapporteringsplichtig zijn. Dit zijn de collectief geregistreerde bedrijven waarvoor er een generieke inschatting gebeurt op basis van: − −

de resultaten van de Energiebalans Vlaanderen voor wat betreft de verbrandingsemissies; sectorspecifieke activiteitsdata voor de procesemissies.

De collectieve berekening zal in 2021 grondig worden geactualiseerd. In dit hoofdstuk bespreken we de luchtverontreinigende stoffen CO, NOx(NO2) en SO2. Op https://www.vmm.be/lucht/luchtverontreiniging vind je een overzicht van: - de emissies van alle door de industrie uitgestoten luchtverontreinigende stoffen; - de emissies van de luchtverontreinigende stoffen per sector.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de industrie ● 5

1.2 CO-emissie door de industrie 1.2.1 Aandeel industriële sectoren in CO-emissie in 2018 Ferro-industrie had grootste aandeel In 2018 bedroeg de CO-emissie uitgestoten door de industrie 152.573 ton. De ferro-industrie had hierin met 94 % het grootste aandeel. Alle andere industriële sectoren hadden een aandeel van 2 % of minder, zie Figuur 1.1. Figuur 1.1: Aandeel van de verschillende industriële sectoren in de CO-emissie in 2018 (%)

1.2.2 Trend industriële CO-emissie 2000-2018 Trend daalt maar schommelt doorheen de jaren In 2018 bedroeg de totale industriële CO-emissie nog 70 % van de emissie in 2000. Een aantal schommelingen zijn toe te schrijven aan de wisselende economische omstandigheden. De trend van de industriële emissies volgt deze van de ferro-industrie omdat deze steeds het grootste aandeel heeft, zie Figuur 1.2.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 6 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 1.2: Trend van de industriële CO-emissie (ton) tussen 2000 en 2018

1.3 SO2-emissie door de industrie 1.3.1 Aandeel industriële sectoren in SO2-emissie in 2018 Ferro-industrie heeft grootste aandeel In 2018 stootte de industrie 14.677 ton SO2 uit. 45 % was afkomstig van de ferro-industrie. De minerale nietmetaalproductenindustrie stond op de tweede plaats met een aandeel van 23 %. De chemische sector en de non-ferro-industrie hadden een aandeel van respectievelijk 15 en 13 %, zie Figuur 1.3.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de industrie ● 7

Figuur 1.3: Aandeel van de verschillende industriële sectoren in de SO2-uitstoot in 2018 (%)

1.3.2 Trend industriële SO2-emissie 2000-2018 Sterk dalende trend In 2018 bedroeg de totale industriële SO2-emissie nog slechts 36 % van de emissie in 2000, zie Figuur 1.4. Vooral de emissie van de sector minerale niet-metaalproducten daalde sterk door saneringsmaatregelen opgelegd aan de steenbakkerijen. Ook de uitstoot door de chemische industrie daalde sterk door de stopzetting van een H2SO4-productie eenheid, genomen zuiveringsmaatregelen en het gebruik van minder zwavelhoudende brandstoffen. De andere sectoren kenden een lichte daling of bleven vrij stabiel.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 8 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 1.4: Trend totale industriële SO2-emissie (linkeras) en emissies per sector (rechteras), 2000-2018 (ton)

1.4 NOx(NO2)-emissie door de industrie 1.4.1 Aandeel industriële sectoren in de NOx(NO2)-emissie in 2018 Chemische industrie had grootste aandeel In 2018 stootte de industrie 21.176 ton NOx(NO2) uit. Het grootste deel (38 %) was afkomstig van de chemische sector. De ferro-industrie stond op de tweede plaats met een aandeel van 26 %, zie Figuur 1.5.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de industrie ● 9

Figuur 1.5: Aandeel van de verschillende sectoren in de NOx(NO2) -emissie in 2018 (%)

1.4.2 Trend industriële NOx(NO2)-emissie 2000-2018 Dalende trend In 2018 bedroeg de NOx(NO2)-emissie door de industrie nog 65 % van de emissie in 2000, zie Figuur 1.6. Alle sectoren vertoonden een lichte daling. De emissie door de chemische sector daalde het sterkst. De sterke daling in 2009 bij de ferro-industrie kwam door een verminderde productie tijdens de toen heersende economische crisis.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 10 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 1.6: Trend totale industriĂŤle NOx(NO2) -emissie (linkeras) en emissies per sector (rechteras), 2000-2018 (ton)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de industrie â—? 11

2 EMISSIES DOOR ENERGIE 2.1 Algemene situering van de sector Tot de sector energie behoren de volgende deelsectoren: elektriciteitscentrales, raffinaderijen en vervoer door pijpleidingen. De emissies van deze eerste twee sectoren bespreken we hieronder in detail. Tot de sector ‘vervoer door pijpleidingen’ behoren voornamelijk de installaties van Fluxys die instaan voor het transport van aardgas naar de grote industriële afnemers en naar de distributienetten. Ook de methaanterminal van Fluxys in Zeebrugge, waar het vloeibare aardgas wordt opgeslagen alvorens het verder wordt getransporteerd naar de klanten, behoort tot deze sector. De emissies van deze installaties zijn eerder beperkt en kan je raadplegen via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

2.2 Emissie door de elektriciteitscentrales 2.2.1 Algemene situering van de sector Hiertoe behoren de klassieke thermische centrales en de cogeneratie-eenheden van de elektriciteitsmaatschappijen. De emissies afkomstig van elektriciteitsproductie in bedrijven (al of niet in samenwerking met de elektriciteitsproducenten) worden bij de respectieve industriële sectoren opgenomen. Het productiepark van Electrabel in Vlaanderen omvat ook 6 turbojets. In 2018 stootten ze gezamenlijk 3.513 ton CO2 en 9 ton NOx(NO2) uit. Deze gegevens zijn opgenomen in de emissies door de elektriciteitscentrales. De individuele bedrijven rapporteren jaarlijks de emissies via het IMJV. Deze emissies zijn meestal (continu) gemeten. Andere emissies zijn hoofzakelijk of gedeeltelijk berekend volgens de methode beschreven door G. Huyge1. Hierbij werd rekening gehouden met de mogelijke invloed van emissiereducerende maatregelen, zoals rookgasontzwaveling en ontstikkingsinstallaties. De evolutie van de emissies door de individueel geregistreerde bedrijven van de sector elektriciteitscentrales kan je raadplegen via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

2.2.2 Trend emissie elektriciteitscentrales 2000-2018 De SO2- en NOx(NO2)-emissies daalden sterk De SO2-emissie daalde met bijna 99 % door een afname van het stookolie- en vooral het steenkoolverbruik (sinds 2017 werd geen steenkool meer verbruikt) en het verbranden van steenkool met een lager zwavelgehalte, zie Figuur 2.1. De daling van de NOx(NO2)-emissie was het gevolg van wijzigingen in de brandstofmix en de genomen technische maatregelen.

Gwen Huyge (2000) ‘Milieukundige analyse en evaluatie van de actuele berekeningswijzen van de emissie van micro-polluenten afkomstig van elektriciteitscentrales’. Eindwerk ingediend tot het bekomen van het getuigschrift van milieucoördinator type A aan de Universiteit Gent Instituut voor Permanente Vorming – FirW, FBW

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 12 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Een algemene maatregel om de emissies te verminderen, bestaat in het moduleren en optimaliseren van de reeds geplaatste selectieve katalytische reducties (SCR’s) wat leidt tot een rendementsverbetering. Ook de keuze van de installaties voor elektriciteitsproductie en de wijze waarop deze worden ingezet, hebben een impact op de globale SO2- en NOx-emissies. Volgende maatregelen werden toegepast : − − − −

op het niveau van het productiepark: inzetten van de verschillende productie-installaties in functie van de specifieke emissies van de respectieve installaties; beperking draaiuren; sluiting van installaties; uitbreiding van biomassaverbranding.

Figuur 2.1: Evolutie van de SO2- en NOx(NO2)-emissie (ton) door de klassieke elektriciteitscentrales in Vlaanderen

Belangrijke verschuivingen in het klassiek brandstofverbruik Het verbruik van aardgas voor elektriciteitsproductie nam aanzienlijk toe door het in dienst komen van nieuwe STEG-centrales met hogere rendementen en warmtekrachteenheden. Het verbruik van vloeibare en vaste brandstoffen werd zeer sterk herleid, zie Figuur 2.2.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door energie ● 13

Figuur 2.2: Evolutie van het klassiek brandstofverbruik (GJ/jaar) in de elektriciteitscentrales, opgesplitst volgens de energiebron in Vlaanderen

SO2- en NOx(NO2)-emissies daalden ook zonder de elektriciteitsopwekking door kernenergie in rekening te brengen Dit was onder meer te wijten aan de overschakeling naar aardgas en de verlaging van het zwavelgehalte van de fossiele brandstoffen. Bij de verbranding van aardgas komt geen SO2 vrij maar ook de NOx(NO2)-emissie ligt lager. Ook de keuze van kolen met een laag N-gehalte en het nemen van technische maatregelen zorgden voor een daling van de specifieke NOx(NO2)-emissie door de klassieke elektriciteitscentrales in Vlaanderen. Niettegenstaande de netto elektriciteitsproductie stagneerde tussen 2000 en 2012, daalden de specifieke SO2- en NOx(NO2)-emissies per GWhultiem. Deze significante evoluties waren het gevolg van: − − − − −

het investeringsbeleid gericht op nieuwe productiecentrales met hoge rendementen; de rendementsverbetering van bestaande eenheden; de sluiting van centrales die niet langer voldoen aan de vereiste criteria op het vlak van ecologische performanties; het gebruik van performante milieutechnologieën, hernieuwbare energiebronnen en minder milieubelastende brandstoffen; een optimale bedrijfsvoering.

Deze continue modernisering maakte het mogelijk om het verbruik van brandstoffen per geproduceerde kWh aanzienlijk te verlagen, wat een positief effect had op de emissies.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 14 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 2.3: Evolutie van de specifieke SO2- en NOx(NO2)-emissies (ton/GWhultiem) door de klassieke elektriciteitscentrales in Vlaanderen

TSP-, PM10-, PM2,5-emissies en de emissies zware metalen daalden sterk De afname van het gebruik aan steenkool en zware stookolie leidde tot een forse daling van de TSP-, PM10en PM2,5-emissies alsook van de emissies aan zware metalen, zie Figuur 2.4 en Figuur 2.5.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door energie â—? 15

Figuur 2.4: Evolutie van de TSP-, PM10- en PM2,5-emissie (ton) door de klassieke elektriciteitscentrales in Vlaanderen

Figuur 2.5: Evolutie van de Pb-, Cd-, Hg-, As-, Cr-, Cu-, Ni-, Se- en Zn-emissie (kg) door de klassieke elektriciteitscentrales in Vlaanderen

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 16 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

2.3 Emissie door de raffinaderijen 2.3.1 Algemene situering van de sector Raffinaderijen in Vlaanderen Ruwe petroleum moet geraffineerd worden om te gebruiken als grondstof voor de chemische industrie en als brandstof voor auto’s en vliegtuigen, stookolie, smeermiddelen, bitumen, … De vier raffinaderijen in Vlaanderen bevinden zich in het Antwerpse havengebied. Antwerpen is na Houston het tweede grootste raffinagecomplex ter wereld. De twee grootste raffinaderijen in Vlaanderen beschikken over warmtekrachtkoppeling(WKK)-installaties: één raffinaderij heeft deze installatie sedert 2000 en de andere vanaf 2005. Deze laatste raffinaderij vernieuwde in 2009 de WKK-installatie die vanaf dat ogenblik beschouwd werd als een zelfproducent en niet meer als een WKK ‘in joint venture’ met de elektriciteitsproducenten. Een derde kleinere raffinaderij installeerde in 2010 eveneens een WKK-installatie als zelfproducent. Eén van de grootste raffinaderijen beschikt over een naftakraker. De emissies van deze installatie worden tot de emissies van de chemische industrie gerekend en niet bij de raffinaderijen. Dit is in overeenstemming met de allocatie van de andere naftakrakers in Vlaanderen. Meer informatie over onder meer de raffinagecapaciteiten van de Belgische raffinaderijen en de hoeveelheden van producten die verwerkt worden in deze sector, is te vinden op de website van de Belgische petroleumfederatie2. Europese wetgeving legt emissies aan banden Op 1 januari 2010 werden voor de petroleumraffinaderijen strengere emissiegrenswaarden voor SO2 en NOx van kracht. Dit is één van de voornaamste maatregelen die de Vlaamse overheid nam in het kader van de Europese richtlijn 'nationale emissieplafonds' (NECD of National Emission Ceilings Directive). De raffinaderijen zijn ook onderworpen aan de bepalingen betreffende grote stookinstallaties binnen de Richtlijn Industriële Emissies, met als doel de emissies van verzurende en ozonvormende stoffen in de lidstaten te verminderen. Deze richtlijn legt onder meer de grote stookinstallaties van meer dan 50 MW grenswaarden op voor de emissie van SO2, NOx en stof.

2.3.2 Trend emissie raffinaderijen 2000-2018 Uitstoot SO2 significant verminderd Dit kwam door de voortdurende inspanningen die de raffinaderijen in de afgelopen jaren leverden om de installaties modern en energie-efficiënt te houden. In 2018 bedroeg de SO2-emissie in de sector aardolieraffinaderijen nog 34 % van de uitstoot in 2000. In 2010 kwam er een significante daling door het in voege treden van het nationaal emissieplafond voor SO2. Het bereiken van deze reductiedoelstelling vereiste soms zware investeringen in bijkomende apparatuur voor de verdere zuivering van de rookgassen. Voorbeelden daarvan zijn de installatie van een natte gaswasser op een grote katalytische kraakinstallatie en het in gebruik nemen van nieuwe ontzwavelingsinstallaties.

https://www.petrolfed.be/nl/themas/hoe-gebeurt-de-raffinage-van-aardolie

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door energie ● 17

Ook het sterk verminderd verbruik van stookolie, verbeteringen in betrouwbaarheid van zwavelrecuperatieeenheden en betere monitoring van affakkel-installaties zorgden voor een daling van de SO2-emissies. Een hogere doorzet en de tijdelijke buitenwerkingstelling van bepaalde zuiveringsinstallaties omwille van herstelwerken, zorgden in 2015 en 2016 opnieuw voor een lichte stijging. Figuur 2.6 toont de totale emissies, inclusief de warmtekrachtkoppeling (WKK)-installaties en exclusief de emissies van de naftakraker. Figuur 2.6: Evolutie van de SO2- en NOx(NO2)-emissies (kton) door de raffinaderijen in Vlaanderen

Minder sterke daling van NOx(NO2) In 2018 bedroeg de emissie van NOx(NO2) nog ongeveer de helft van de emissies van het jaar 2000. In 2010 kwam een verlaagde NOx ‘bubble’ emissiegrenswaarde in voege. De daling in 2011 kwam door een geplande stilstand van een grote productie-installatie in een raffinaderij voor de uitvoering van inspectie-, onderhoudsen renovatiewerken. Toch is de daling minder sterk dan bij SO2. Omwille van de stijging van de energiekosten, de verplichtingen inzake energiebenchmarks en de invoering van CO2-emissierechten, zijn er de voorbije jaren heel wat inspanningen geleverd om het specifieke energieverbruik te doen dalen. De maatregelen om het stookrendement te verbeteren, hebben meestal tot een lichte toename van de NOx(NO2)-emissie geleid. De evolutie van de emissies door de raffinaderijen in Vlaanderen is te raadplegen via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 18 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

3 EMISSIES DOOR DE GEBOUWENVERWARMING 3.1 Algemene situering van de sector De emissie-inventaris gebouwenverwarming is opgesplitst in twee delen: − de emissies door de gebouwenverwarming in huishoudens; − de emissies door de gebouwenverwarming in de tertiaire sector bestaande uit de subsectoren: hotels en restaurants, gezondheidszorg, onderwijs, kantoren en administraties, handel en andere diensten. Verder maken we een onderscheid in de berekeningen tussen de subsubsectoren niet-zelfproducenten (ketels/kachels), zelfproducenten en warmtekrachtkoppeling (WKK’s). Deze laatste maken naast warmte ook elektriciteit. De emissies zijn berekend op basis van de energieverbruiken uit de Energiebalans Vlaanderen 1990-20183 in combinatie met tier 2 emissiefactoren uit het EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 20194. Dit houdt in dat men rekening houdt met het ketel/kachelpark en de leeftijd ervan. Waar relevant is rekening gehouden met de geldende emissiegrenswaarden. De berekeningen werden uitgevoerd met behulp van de EISSA-B toepassing5. In 2019 werd een studie uitgevoerd om een methodologie voor de opvolging van de samenstelling van het kachelpark in Vlaamse huishoudens te ontwikkelen6. Het resultaat van deze studie werd meegenomen in de berekeningen. In de volgende paragrafen bespreken we alleen de verontreinigende stoffen van de sleutelcategorieën. Dit zijn de sectoren die voor België verantwoordelijk zijn voor meer dan 80 % van de emissies van een bepaalde verontreinigende stof. Deze emissies dragen aanzienlijk bij tot de totale emissie en/of de trend is anders dan de trend van de totale emissie. Er zijn berekeningen voor: − − − − − −

verzurende stoffen (NOx(NO2), SO2 en NH3), ozonprecursoren (CO en NMVOS), fijn stof (TSP, PM10, PM2,5 en EC), zware metalen (As, Cd, Cr, Cu, Hg, Pb, Ni, Se en Zn), PAK’s (benzo(a)pyreen, benzo(b)fluorantheen, benzo(k)fluorantheen en indeno(1,2,3-cd)pyreen), POP’s (hexachloorbenzeen, PCDD/F en PCB’s).

Energiebalans Vlaanderen 1990-2018. Energiebalans opgesteld in opdracht van VEA, voorlopige datalevering VITO, oktober 2019. European Environment Agency (2019). EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 2019. EEA Technical Report No 13/2019. Beschikbaar via URL: https://www.eea.europa.eu/publications/emep-eea-guidebook-2019 5 Veldeman N., Renders N., Uljee I., Van Esch L., Janssen L. (november 2017). Optimalisatie van de berekening en de geografische spreiding van de emissies door de gebouwenverwarming. Studie uitgevoerd door VITO in opdracht van VMM, ALMC, Team Emissie-inventaris Lucht 2017/RMA/R/1161, 138 p. 6 Veldeman N., Deutsch F., Gruyters W. (VITO) Peeters K., Francken G., Lataire J. (IPSOS) (november 2019). Ontwikkelen methodologie voor de opvolging van de samenstelling van het kachelpark in Vlaamse huishoudens. Studie uitgevoerd in opdracht van VMM, ALMC, Team Emissie-inventaris 4

Lucht, 2019/RMA/R/1995, 93 p.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de gebouwenverwarming ● 19

Overzichten van de emissies van alle verontreinigende https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

stoffen

kan

raadplegen

via

3.2 Emissie door gebouwenverwarming in de huishoudens 3.2.1 Emissie 2018 Verbranding van hout leverde de grootste bijdrage Dit zagen we zowel voor fijn stof als voor benzo(a)pyreen en dioxines. Het aandeel van het verbranden van propaan-butaan-LPG was verwaarloosbaar. Het gebruik van kolen zorgde ook voor een aanzienlijke uitstoot van benzo(a)pyreen, zie Figuur 3.1. Figuur 3.1: Aandeel van de verschillende brandstoffen in de emissie door gebouwenverwarming bij de huishoudens in 2018 voor PM10, PM2,5, B(a)P en PCDD/F (%)

3.2.2 Trend emissie 2000-2018 Verschuiving brandstofsoort had impact op de evolutie van de emissies Steeds meer mensen verwarmen hun woning met aardgas. Het gebruik van steenkool en stookolie nam af, met een gunstig effect op de emissies tot gevolg. Aardgas heeft ook nog andere voordelen: − − −

het hoeft niet opgeslagen te worden; het is steeds beschikbaar; het is minder onderhevig aan prijsschommelingen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 20 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Anderzijds is aardgas een fossiele brandstof. Daardoor draagt het wel bij aan de klimaatverandering. Ook het aantal huishoudens met hout als hoofdverwarming steeg volgens de Energiebalans Vlaanderen 2000-2018. Dit laatste had dan weer een negatieve impact op de emissies en is bijvoorbeeld te merken aan de stijgende zinkemissies. Heel wat andere factoren beïnvloeden emissies Zo neemt niet alleen de bevolking toe, ook het aantal huishoudens stijgt. Verder gaan we door de hoge kostprijs kleiner wonen en zien we een toename van gesloten bebouwing. Onze woningen zijn vaak nog ontoereikend geïsoleerd en hebben een beperkte compactheid. Uiteraard is naast de uitrusting voor verwarming het gedrag van de bewoners bepalend voor het energieverbruik van de residentiële sector in Vlaanderen. Heel wat mensen gebruiken hun kachels op een onoordeelkundige manier of verbranden nog steeds verontreinigd of behandeld hout en afval. Dit alles draagt bij tot de hoge emissies door hout. Gedurende de periode 2000-2018 werd de methode om het energieverbruik door de huishoudens te bepalen herhaaldelijk bijgestuurd. Ook dit heeft een weerslag op de inschatting van de emissies. Trend in detail voor polluenten die behoren tot de sleutelcategorie Als we de evolutie van de emissies van PM10 bekijken, dan merken we een toename van het relatieve aandeel van hout en een afname van het relatieve aandeel van kolen, zie Figuur 3.2. Het huishoudelijk energieverbruik in Vlaanderen is sterk weergebonden. Koude winters geven aanleiding tot een hoger energieverbruik, wat leidt tot hogere emissies. In onderstaande figuur is duidelijk te merken dat 2010 en 2013 relatief koude jaren waren.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de gebouwenverwarming ● 21

Figuur 3.2: Evolutie van de totale PM10-emissies (linkeras) (ton) en het relatieve aandeel van de verschillende brandstoffen door de gebouwenverwarming bij de huishoudens (rechteras) (%), 2000-2018

Figuur 3.3: Evolutie van de CO-, EC-, NMVOS-, NOx(NO2)-, PM10-, PM2,5-, SO2, en TSP-emissies (ton) door de gebouwenverwarming bij de huishoudens, 2000-2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 22 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Uit Figuur 3.3 volgt duidelijk dat de SO2-emissie in 2008 een duik nam door een daling in het toegelaten Sgehalte in stookolie. De emissies van de andere stoffen bleven vrij stabiel. Ook hier zijn de strenge winters van 2010 en 2013 zichtbaar in de cijfers. De uitstoot van zware metalen bleef vrij stabiel. Uitzondering was zink dat over de jaren heen toenam, zie Figuur 3.4. Dit kwam omdat het gebruik van hout als verwarmingsbron toenam. Het verbranden van hout gaat gepaard met de emissie van zink. Figuur 3.4: Evolutie van de As-, Cd-, Cr-, Hg-, Pb- en Zn-emissies (kg) door de gebouwenverwarming bij de huishoudens, 2000-2018

3.3 Emissie door gebouwenverwarming in de tertiaire sector 3.3.1 Emissie 2018 Kantoren en administraties ĂŠn de andere diensten leverden de voornaamste bijdrage tot de NOx(NO2)emissies Voor kantoren en administraties en de andere diensten was dat 21 respectievelijk 38 % van de totale emissies. Daarna volgde handel, gezondheidszorg, hotels en restaurants en onderwijs, zie Figuur 3.5.

Figuur 3.5: Aandeel van de verschillende subsectoren in de NOx(NO2)-emissie door de gebouwenverwarming bij de tertiaire sector in 2018 (%)

Aardgas zorgde voor de grootste NOx(NO2)-emissie Bijna drie kwart van deze emissies waren afkomstig van aardgas. Daarna volgde biomassa en stookolie. Propaan-butaan-LPG en zware stookolie speelden een kleine rol, zie Figuur 3.6. Als we biomassa in detail analyseren, dan had biogas hier het grootste aandeel. Figuur 3.6: Aandeel van de verschillende brandstoffen in de NOx(NO2)-emissie door de gebouwenverwarming bij de tertiaire sector in 2018 (%)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 24 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

3.3.2 Trend emissie 2000-2018 De tertiaire sector was een sleutelcategorie voor NOx(NO2)-, As-, Ni-emissies Uit Figuur 3.7 volgt dat in de periode 2000-2018 de NOx- en nikkelemissies daalden en dat de arseenemissie toenam. Het energieverbruik in 2018 bleef vergelijkbaar met 2017 wat aanleiding gaf tot weinig verandering in de emissies. Op te merken valt dat de dataverzameling voor het bepalen van het energieverbruik 2018 nog niet volledig is. De emissies getoond in dit rapport zijn dan ook een eerste inschatting. Figuur 3.7: Evolutie van de NOx(NO2)-emissies (linkeras) (ton) en de As- en Ni-emissies (rechteras) (kg) door de gebouwenverwarming bij de tertiaire sector, 2000-2018

Zoals bij de huishoudens hebben de meteorologische omstandigheden een sterke invloed op de brandstofverbruiken en de daaraan gerelateerde emissies. De jaren 2007, 2011 en 2014 waren relatief warme jaren. Dit zien we duidelijk in de lagere emissie van NOx(NO2) tijdens deze jaren en ook voor Ni in 2007 en 2011. De nikkelemissies zijn sterk afhankelijk van de hoeveelheid zware stookolie die al dan niet werd verbrand. Voor de arseenemissies geeft vooral de hoeveelheid verbrand slib de doorslag. Emissies eerder indicatief De methodologie voor de bepaling van het energieverbruik door de tertiaire sector wordt regelmatig bijgestuurd. Gezien de onzekerheid op de statistieken van het aardgasverbruik en de grote bijschatting van petroleumproducten zijn de emissies eerder indicatief. Sinds 2005 geldt een rapporteringsplicht van de producenten van hernieuwbare energie, WKK-producenten en zelfproducenten. Deze data werden voor het gedeelte tertiair verwerkt in de balans.

Ook geven we mee dat er soms grote wijzigingen van jaar tot jaar zijn in de cijfers. Dit komt door de gehanteerde methodologie, de onzekerheid over de getallen binnen deze sector en de klimaatafhankelijkheid. Naar een volgende rapporteringsronde wordt gekeken of en hoe de verbruiken van de jaren vóór 2009 kunnen geoptimaliseerd worden om een meer consistente tijdsreeks te bekomen. Aandeel zelfproducenten in de NOx(NO2)-emissie nam toe Het aantal zelfproducenten neemt toe. Bovendien hebben deze motoren en gasturbines relatief hogere NOx(NO2)-emissies per eenheidshoeveelheid brandstof, waardoor hun aandeel in de totale NOx(NO2)-emissie door gebouwenverwarming bij de tertiaire sector toenam. Figuur 3.8 toont dat het aandeel van de zelfproducenten in de totale NOx(NO2)-emissie door gebouwenverwarming bij de tertiaire sector toenam. Figuur 3.8: Trend van de totale NOx(NO2)-emissies en van de subsubsectoren door gebouwenverwarming bij de tertiaire sector, 20002018 (ton)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 26 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

4 EMISSIES DOOR HET VERKEER 4.1 Algemene situering van de sector Transportsector draagt vooral bij aan NOx(NO2)-emissie De sector transport bestaat uit volgende subsectoren: − − − − −

wegverkeer, spoorverkeer, binnenvaart, luchtvaart, zeescheepvaart.

We berekenen de emissies voor volgende stoffen: − − − − −

verzurende stoffen (NOx, NO2, SO2 en NH3), ozonprecursoren (CO en NMVOS), TSP, PM10, PM2,5 en EC, zware metalen (Cd, Cr, Cu, Pb, Ni, Se en Zn), PAK’s, POP’s, dioxines en furanen.

Voor de meeste luchtverontreinigende stoffen droeg de transportsector in 2018 minder dan 20 % bij aan de totale emissie in Vlaanderen. Uitzondering is NOx(NO2), waar de transportsector een belangrijke bijdrage van rond de 60 % leverde, zie Figuur 4.1.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer ● 27

Figuur 4.1: Aandeel van wegverkeer, luchtvaart, spoorverkeer, binnenvaart, zeescheepvaart, niet-uitlaat emissies en andere sectoren in de totale CO-, TSP-, SO2-, NOx(NO2)- en NMVOS emissie in 2018 (%)

Wegverkeer had overheersende bijdrage in emissies door transportsector Dat zie je duidelijk in Figuur 4.2. Uitzondering was de emissie van SO2 met internationale zeescheepvaart en luchtvaart als belangrijkste emittoren. Het aandeel van binnenlandse luchtvaart was beperkt, die van dieseltreinen ook. Een samenvatting van de emissies door de transportsectoren voor 2000 tot 2018 kan je raadplegen via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 28 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Figuur 4.2: Aandeel van wegverkeer, luchtvaart, spoorverkeer, binnenvaart, zeescheepvaart in de totale CO-, SO2-, NOx(NO2)- en NMVOS emissie van de transportsector in 2018 (%)

4.2 Emissie wegverkeer De uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door het wegverkeer werd ingeschat met de softwaretool COPERT 5.3.07. De belangrijkste inputparameters zijn de voertuigenvloot, de mobiliteit (voertuigkilometer), snelheden, brandstofspecificaties en temperaturen. Vanaf 2013 werden de voertuigkilometers van de Afdeling Beleid van het departement Mobiliteit en Openbare Werken gebruikt in plaats van data van de Federale Overheidsdienst. Emissiecijfers vanaf 2013 zijn om die reden moeilijk te vergelijken met de emissies uit de tijdsreeks 2000-2012. Overzichten van de emissies van alle verontreinigende https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

stoffen

kan

raadplegen

via

4.2.1 Emissie 2018 NOx en NO2 waren de belangrijkste verontreinigende stoffen die het wegverkeer uitstootte Binnen het wegverkeer was 96,7 % van de NOx-emissie en 99,6 % van de NO2-emissie afkomstig van dieselvoertuigen. Personenwagens op diesel hadden het grootste aandeel, zie Figuur 4.3.

https://www.emisia.com/utilities/copert/

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer â—? 29

Figuur 4.3: Aandeel dieselvoertuigen in het wegverkeer in de uitstoot van NO2 in 2018 (%)

In 2018 was er een afname van bijna 6 % ten opzichte van 2017 van het aandeel dieselwagens in het park personenwagens, zie Figuur 4.4. Ten opzichte van 2015 daalde het aantal dieselwagens in 2018 zelfs met meer dan 10 %. De vloot benzinewagens wordt groter en vanaf 2017 komen ook de benzine hybride wagens in beeld. Figuur 4.4: Trend type wagens over de jaren heen (aantal)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 30 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Wegverkeer was binnen transportsector verantwoordelijk voor 63 % van de PM2,5-emissie Ongeveer 44 % hiervan ontstond door de verbranding van brandstoffen, de zogenaamde uitlaatemissie. 56 % werd veroorzaakt door slijtage van wegdek, banden en remmen, dit is de niet-uitlaatemissie, zie Figuur 4.5. Deze laatste heeft een belangrijk aandeel doordat het aantal personenwagens en hun gereden kilometers blijft stijgen. Figuur 4.5: Uitstoot (ton) van PM2,5 niet-uitlaat en PM2,5 uitlaat door wegverkeer (opgesplitst per voertuigtype) en andere transportsectoren in 2018

We merken wel op dat bij TSP een veel grotere fractie toegeschreven wordt aan niet-uitlaatemissies, namelijk 80 %. Ook voor CO was wegverkeer belangrijkste bron binnen transportsector Koolstofmonoxide zit in de uitlaatgassen als gevolg van de onvolledige verbranding van koolstofhoudende brandstoffen. Hierbij hadden benzinewagens een veel hogere CO-uitstoot dan dieselwagens: 86 % van de CO-uitstoot door personenwagens was voor rekening van de benzinevoertuigen. Ook de uitstoot van CO door moto’s was niet verwaarloosbaar. Personenwagens hadden belangrijk aandeel in de uitstoot door het wegverkeer Het aandeel van bestelwagens, vrachtwagens, bussen en coaches, moto’s, bromfietsen en micro cars (dat zijn bromfietsen met 3 of 4 wielen en een carrosserie) was minder groot zoals Figuur 4.6 aantoont.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer ● 31

Figuur 4.6: Aandeel van de voertuigtypes in de emissies wegverkeer CO, NOx, TSP (uitlaat) en NH3 in 2018 (%)

De uitstoot van personenwagens moet voldoen aan EU-emissiestandaarden, de zogenaamde EURO-normen. Het COPERT-model gebruikt emissiefactoren die rekening houden met de reële rijomstandigheden. De EUlimietwaardes hebben betrekking op NOx, VOS, CO en TSP. In 2018 voldeed al een derde van de vloot personenwagens in Vlaanderen aan de EURO6-norm.

4.2.2 Trend emissie 2000-2018 Dalende trend van de meeste luchtverontreinigende stoffen De sterkste daler in emissies door het wegverkeer was SO2 met een daling van 97 % tussen 2000 en 2018, door de verkoop van loodvrije benzine en laagzwavelige diesel. Hierdoor is de uitstoot van SO2 door wegverkeer verwaarloosbaar geworden. De uitstoot van NOx door het wegverkeer bedroeg in 2018 nog maar 46 % van de emissie in 2000. Dit komt grotendeels door het gebruik van driewegkatalysatoren in benzinewagens en de toepassing van uitlaatgasrecirculatie en selectieve katalytische reductie bij vrachtwagens. De uitstoot van TSP door de verbranding van brandstof daalde met 84 % door de toepassing van roetfilters. Nieuwe dieselvoertuigen hebben een ingebouwde roetfilter, maar ook bestaande voertuigen kunnen met een retrofilter uitgerust worden. Verder verloopt de verbranding van diesel ook vlotter in de nieuwe generatie wagens.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 32 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Daling van emissies NO2 Het percentage NO2 in de NOx-emissie is hoger voor EURO3 diesel personenwagens met roetfilter en EURO4 dan bij EURO0 tot EURO3 dieselwagens. Van 2000 tot 2012 waren er steeds meer EURO4 personenwagens met een stijging van de NO2-emissie tot gevolg. Vanaf 2012 was er een daling door een afname van het aandeel EURO3- en EURO4-voertuigen. Stijging van de niet-uitlaatemissies van TSP, PM10 en PM2,5 Het stijgend aantal voertuigkilometers leidde tot meer emissies van TSP en andere stoffracties door slijtage van remmen, banden en wegdek. Figuur 4.7 toont de toename van de TSP-emissie. De stippellijn verwijst naar de andere brongegevens voor voertuigkilometers waardoor je de trend van 2000-2012 moeilijk kan vergelijken met de periode erna. Figuur 4.7: Totaal aantal voertuigkilometer en emissie van TSP (ton) niet-uitlaat per jaar door wegverkeer

NOx-uitstoot door vrachtwagens daalde vanaf 2011 tot onder niveau personenwagens Dit komt omdat de meeste vrachtwagens die sinds 2006 geproduceerd zijn en alle vrachtwagens die sinds oktober 2012 van de band rollen voorzien zijn van SCR-technologie met AdBlue®. Met dit systeem wordt NOx omgezet in waterdamp en stikstof. Verder zien we dat de NOx-emissie door bestelwagens toenam. Ook hun aantal nam toe. In 2018 is de NOx-emissie door bestelwagens voor het eerst groter dan de emissie van vrachtwagens. De moto’s, bromfietsen en micro cars hadden een te verwaarlozen aandeel in de NOx-emissie, zie Figuur 4.8.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer ● 33

Figuur 4.8: Emissie van NOx (ton) door wegverkeer en aantal voertuigen in het wagenpark, 2000-2018

4.3 Emissie binnenvaart De emissies door de binnenvaart werden berekend met het EMMOSS-model8. Het model berekende het energieverbruik door binnenschepen en gebruikte hiervoor volgende parameters: − − − − − −

aantal afgelegde tonkilometer per vaarweg; percentage leegvaart per waterweg; zwavelpercentage in de brandstof; leeftijdsverdeling van de scheepstypes; snelheid van de schepen; afstand (traject) van de vaarweg.

Overzichten van de emissies van alle verontreinigende https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

stoffen

kan

raadplegen

via

Vanherle, K, Van Zeebroeck, B. & Hulskotte, J. (2007). Emissiemodel voor spoorverkeer en scheepvaart in Vlaanderen: EMMOSS. Study performed by Transport and Mobility Leuven (TML) under the authority of VMM. 100 p. URL: https://www.tmleuven.be/nl/project/emmoss

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 34 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

4.3.1 Emissie 2018 NOx(NO2) was de belangrijkste verontreinigende stof die de binnenvaart uitstoot De binnenvaart gebruikt bijna uitsluitend diesel als brandstof. Daardoor was er een uitstoot van NOx(NO2). Dankzij het gebruik van zwavelarme brandstof was de SO2-emissie zo goed als verwaarloosbaar. Uit Figuur 4.9 volgt dat de meeste emissies bij de binnenvaart afkomstig waren van vaarten op het Albertkanaal. Dit was het kanaal met het grootste aantal tonkilometer. Het Rijn-Hernekanaalschip en het Groot Rijnschip emitteerden samen meer dan de helft van de emissies op dit kanaal. Figuur 4.9: Aandeel van de verschillende waterwegen in de uitstoot van NOx(NO2) door de binnenvaart in 2018 (%)

4.3.2 Trend emissie 2000-2018 Emissies daalden Figuur 4.10 toont dat de emissies tot 2009 een licht dalende trend vertonen. In 2009 was er een sterke emissiedaling door een verminderde economische activiteit. Vanaf het voorjaar 2010 begon de trafiek zich te herstellen. Die trend zette zich voort in 2011. Van 2012 tot 2014 vertoonden de tonkilometers, en dus ook de emissies, een dalende trend. Dit was voor een groot deel te wijten aan het verlies van de ijzererts-, kolenen staaltrafiek van en naar de omgeving van Charleroi en Luik. Vanaf 2014 lijkt de stijging van de gevaren tonkilometer zich los te koppelen van de emissietrend.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer â—? 35

Figuur 4.10: Emissie van CO en NOx(NO2) (linkeras) en PM2,5 en NMVOS (rechteras) door binnenvaart, 2000-2018 (ton)

Momenteel loopt er een impulsprogramma voor de vervanging van oude motoren op binnenschepen door emissiearme motoren. Ook kunnen kleine, middelgrote en grote schepen een subsidie aanvragen voor het toepassen van nabehandelingstechnieken. Komende jaren zullen uitwijzen of er een trendbreuk is in de koppeling tonkilometer-emissie. Doordat scheepsmotoren langer meegaan dan motoren in wegvoertuigen, is er een langere vernieuwingstijd in de vloot en duurt het langer om tot milieuwinst te komen in de uitstoot van verontreinigende stoffen.

4.4 Emissie zeescheepvaart De uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door zeescheepvaart werd eveneens ingeschat met het EMMOSS-model8, zie ook 4.3 Emissie binnenvaart. Zeevaartemissies zijn afkomstig van koopvaardij, zeevisserij, sleepboten, baggeractiviteiten en zandwinning op zee en in de haven. Het toekennen van de binnenlandse zeescheepvaartemissies gebeurde op basis van definities uit het EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 20199. Dit handboek catalogeert reizen die vertrekken en aankomen in hetzelfde land als binnenlandse reizen.

European Environment Agency (2019). EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 2019. EEA Technical Report No 13/2019. Beschikbaar via URL: https://www.eea.europa.eu/publications/emep-eea-guidebook-2019

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 36 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

We berekenden enkel emissies op Belgisch grondgebied. Hierbij hielden we rekening met vier verschillende activiteiten: − − − −

varen op zee, manoeuvreren, liggen aan de kade, liggen in sluis.

Laad- en losactiviteiten op het schip liggend aan de kade werden meegerekend; de activiteiten aan wal niet. Bij de emissieberekening maakten we onderscheid tussen hoofdmotoren en hulpmotoren. Overzichten van de emissies van alle verontreinigende stoffen (in tabelvorm) kan je raadplegen via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

4.4.1 Emissie 2018 Roll-on-roll-off-schepen (RoRo) en containerschepen vertegenwoordigden ongeveer helft van emissies Deze goederentypes zijn dan ook heel belangrijk in de trafiek van de Vlaamse havens. Figuur 4.11 toont voor 2018 de NOx(NO2)-emissie in haven en op zee per scheepstype. De containertrafiek situeert zich bijna uitsluitend in de haven van Antwerpen. De emissies door RoRo-schepen en Vehicle carriers vinden voornamelijk plaats in Zeebrugge. Vloeibare bulk wordt getransporteerd in tankers, vooral in Antwerpen. De uitstoot van droge bulk schepen situeert zich in de havens van North Sea Port Flanders (Gent) en Antwerpen. Figuur 4.11: Aandeel per scheepstype in de NOx(NO2)-emissie door de zeevaart in 2018 (%)

In de uitstoot door zeescheepvaart met binnenlandse activiteit was het aandeel van baggeren het grootst, iets minder dan de helft van de totale emissies, zie Figuur 4.12.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer ● 37

Figuur 4.12: Emissie van NOx(NO2) per scheepstype voor het aandeel binnenlandse activiteit in de zeevaart in 2018 (ton)

De internationale emissies door zeevaart op Belgisch grondgebied hebben enkel een bestemming of vertrek in Vlaanderen. De uitstoot door internationale zeevaart wordt gedomineerd door de RoRo-schepen en containertrafiek. Varen op zee leverde iets meer dan de helft van de emissies, de emissies in de havens waren lager omdat het hier vooral gaat over liggen aan de kade en in de sluis, en manoeuvreren. De emissies door gebruik van hulpmotoren op de schepen in de haven maakten in 2018 ongeveer 60 % uit van de totale emissie door de internationale zeescheepvaart in de haven van Antwerpen. De lig-emissies van de schepen zijn dus belangrijk.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 38 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Figuur 4.13: Aandeel van de locatie in de emissie van NOx(NO2) voor het aandeel internationale activiteit in de zeevaart in 2018

4.4.2 Trend emissie 2000-2018 Steeds meer grote schepen meerden aan in de havens In 2000 was 19 % van de schepen langer dan 200 meter, in 2018 was dat al 39 %. Figuur 4.14 toont dat de NOx(NO2)-emissie een dalende trend vertoont vanaf 2007, vooral bepaald door de schepen met lengte tot 200 meter. Figuur 4.14: Emissie van NOx(NO2) (ton) door de zeevaart per lengteklasse

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer â—? 39

Voor zeescheepvaart met binnenlandse activiteit hadden de baggerboten het grootste aandeel in de emissies van NOx(NO2), zie Figuur 4.15. De 3 pieken in de NOx(NO2)-emissies door baggeren kwamen overeen met de bouw van de windmolenparken C-Power (2008), Belwind (2010) en Northwind (2013). De piek in de uitstoot door sleepboten in 2008 viel samen met de piek van de emissies in de containertrafiek van de haven van Antwerpen datzelfde jaar. Logisch, aangezien verondersteld werd dat 64 % van de sleepactiviteiten in Vlaanderen plaats vonden in Antwerpen, en de containertrafiek daar een belangrijke activiteit is. De NOx(NO2)-emissie van de zeevisserij vertoonde een dalende trend, omdat de Vlaamse visserijsector alsmaar kleiner wordt. In de sector van de zandwinning werd sinds 2007 zand ontgonnen voor de ophoging van de stranden. Dat bereikte een piek in 2014 en iets kleinere piek in 2017. Het overgrote deel van het ontgonnen zand werd gelost in Belgische havens. Figuur 4.15: Emissie van NOx(NO2) (ton) per scheepstype voor het aandeel binnenlandse activiteit in de zeevaart

Voor zeescheepvaart met internationale activiteit was er in de haven van Oostende vooral een afname van de emissies door de categorieën RoRo en passagiersschepen. In Zeebrugge was in 2018 de RoRo-overslag toegenomen met 6 % en was er de laatste 10 jaar een bijna verdubbeling van het aantal passagiers dat ontscheepte of inscheepte in ferry’s en het groeiend aantal cruiseschepen. Dat was ook merkbaar in de emissies. In Antwerpen nam vanaf 2013 de containeroverslag weer jaarlijks toe met een groei van 6 % in 2018 ten opzichte van 2017. De overslag van droge bulk bedroeg in 2018 bijna de helft van de totale goederenoverslag in North Sea Port Flanders (Gent).

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 40 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

4.5 Emissie luchtvaart De uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door luchtvaart werd ingeschat met het emissiemodel EMMOL10. Er werden emissies berekend zowel voor binnenlandse als internationale vluchten en zowel voor de civiele als de militaire luchtvaart. Ook beschouwden we de LTO-vluchten (landing en take off tot 915 meter) en de cruisevluchten (boven 915 meter). Alleen de uitstoot door LTO moet internationaal gerapporteerd worden en heeft een invloed op de lokale luchtkwaliteit. Het toekennen van de binnenlandse luchtvaartemissies op het grondgebied van een land gebeurde op basis van definities uit het EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook waarbij vluchten die vertrekken en aankomen in hetzelfde land binnenlandse reizen zijn. Overzichten van de emissies van alle verontreinigende stoffen (in tabelvorm) kan je raadplegen via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

4.5.1 Emissie 2018 Internationale vluchten op cruisehoogte op Brussels Airport verantwoordelijk voor grootste NO x(NO2)emissie Op de luchthaven van Kortrijk-Wevelgem was het relatieve aandeel van de LTO-uitstoot het grootst. In absolute waarde was de emissie van Kortrijk-Wevelgem heel klein, geen 1 % van de totale emissie door luchtvaart in Vlaanderen. Brussels Airport is de grootste internationale luchthaven van ons land, met bijna uitsluitend internationale vluchten. De luchthaven van Kortrijk-Wevelgem profileert zich als zakenluchthaven voor vluchten met vliegtuigen en helikopters in de wijde omgeving van de luchthaven. Het aandeel binnenlands verkeer is daardoor significanter, zie Figuur 4.16 en Figuur 4.17.

Vanhove, F. (2016). Optimalisatie en actualisatie emissie inventaris luchtvaart. Studie uitgevoerd door Transport and Mobility Leuven in opdracht van de Vlaamse Milieumaatschappij, Rapportnummer: 14108, 41 p.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer â—? 41

Figuur 4.16: Aandeel cruise/LTO en binnenlandse/internationale activiteit in de NOx(NO2)-emissie in 2018 (%)

Figuur 4.17: Aandeel van binnenlandse en internationale LTO-activiteit in de NOx(NO2)-emissie voor de verschillende luchthavens in 2018 (%)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 42 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

4.5.2 Trend emissie 2000-2018 Trafiek Brussels Airport bepaalde de trend in de uitstoot van NOx(NO2) De emissiedaling in 2002 werd veroorzaakt door de aanslagen van 11/09/2001 in Amerika en het faillissement van Sabena. Na een aantal stabiele jaren was er vanaf 2006 een stijgende trend in de uitstoot. In 2009 eindigde die door de financiĂŤle en economische crisis, het faillissement van CargoB op Brussels Airport en de verhuis van DHL. Vanaf 2014 vertoonden de totale emissies opnieuw een stijgende trend. In 2016 was er een lichte daling door minder vliegtuigverkeer ten gevolge van de terreuraanslag op Brussels Airport. In 2017 en 2018 nam het aantal vliegtuigbewegingen toe. Figuur 4.18 toont het aandeel van de verschillende luchthavens in de NOx(NO2)-emissie door LTO. De luchthavens van Antwerpen en Kortrijk-Wevelgem hadden een miniem aandeel in de LTO-emissies. In 2014 waren de emissies op de luchthaven van Oostende het laagst door het vertrek van een afhandelaar van vracht op die luchthaven dat jaar. Figuur 4.18: Aandeel van de verschillende luchthavens in de emissie van NOx(NO2) (ton) door LTO

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer â—? 43

4.6 Emissie spoorverkeer De uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door het brandstofverbruik in het spoorverkeer werd ingeschat met EMMOSS11. De belangrijkste inputparameter in dit model was het aantal bruto tonkilometer gereden door baanlocomotieven en motorwagens voor goederen- en personenvervoer. Dit hoofdstuk behandelt enkel de directe emissies door dieseltreinen. Naast emissies door het dieselverbruik werden ook de niet-uitlaatemissies door slijtage van bovenleidingen en stroomafnemers berekend. Die zorgden voor een emissie van Pb en Cu. De indirecte emissies door elektrische treinen zitten vervat in de emissie door elektriciteitsproductie bij de sector van de elektriciteitscentrales. Vanaf 2014 zijn de emissiecijfers geactualiseerd op basis van een alternatieve gegevensbron voor de inputdata. Noch NMBS, Lineas, of andere private operatoren leverden inputdata nodig om de uitstoot door het spoorverkeer te kunnen berekenen. Er werd gebruik gemaakt van de open data van Infrabel. Overzichten van de emissies van alle verontreinigende stoffen (in tabelvorm) kan je raadplegen via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

4.6.1 Emissie 2018 Spoorverkeer is kleine emissiebron De uitlaat emissies van spoorverkeer hadden een aandeel van maximum 1 % binnen de transportsector. De goederentreinen hadden het grootste aandeel in de uitstoot, zie Figuur 4.19. Slechts enkele spoorlijnen voor reizigerstreinen rijden nog met MW41-dieseltreinstellen: − Gent-Eeklo, − Gent-Ronse, − Gent-Geraardsbergen, − Aalst-Burst (enkel spitsuren), − Antwerpen-Hamont/Hasselt.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 44 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 4.19: Aandeel van de passagiers- en goederentreinen en rangeren in de NOx(NO2)-emissie door dieseltreinen in 2018 (%)

4.6.2 Trend emissie 2000-2018 SO2-emissies door spoorverkeer daalden sterk In de periode 2000-2018 was er een afname met 98 %. Dit kwam omdat het zwavelgehalte van diesel daalde van 350 ppm in 2000 tot 50 ppm vanaf 2003 en tot 10 ppm in 2009. De enige parameter van betekenis bij het spoorverkeer is koper (Cu). Elektrische treinen nemen hun stroom van koperen bovenleidingen. Tijdens het rijden slijten de bovenleidingen af, wat tot een emissie van Cu leidt. De niet-uitlaat emissie van Cu heeft door de jaren heen een vrij stabiel aandeel van 10 tot 13 % van de totale Cu-emissie in Vlaanderen, zie Figuur 4.20.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door het verkeer â—? 45

Figuur 4.20: Emissie van Cu (ton) voor de verschillende sectoren, 2000-2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 46 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

5 EMISSIES DOOR OFFROAD MACHINES 5.1 Algemene situering van de sector De term offroad omvat machines met een eigen motor en voertuigen die niet bestemd zijn voor transport op publieke wegen. Om een schatting te kunnen maken van de emissies door offroad, wordt gebruik gemaakt van het model OFFREM12. Dit is een module die op basis van statistische data emissies berekent voor de sectoren bosbouw, huishoudens, groenvoorziening, bouw, industrie, landbouw, defensie, havens, luchthavens en multimodale overslagterminals. We berekenen de emissies voor volgende stoffen: − − − − −

verzurende stoffen (NOx, NO2, SO2 en NH3), ozonprecursoren (CO en NMVOS), fijn stof (TSP, PM10 en PM2,5), zware metalen (Cd, Cr, Cu, Pb, Ni, Se en Zn), PAK’s, POP’s.

Overzichten van de emissies van alle verontreinigende https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

stoffen

kan

raadplegen

via

5.2 Emissie 2018 Landbouw was de belangrijkste bron voor NOx(NO2) bij offroad De uitstoot door de sector offroad maakte in 2018 voor alle luchtverontreinigende stoffen minder dan 5 % uit van de totale emissies in Vlaanderen. Drie subsectoren domineerden de emissie van NOx(NO2) bij offroad. Landbouw had met 37 % het grootste aandeel in de offroad emissie van NOx(NO2). Vooral machines en voertuigen gebruikt voor akkerbouw, en in mindere mate voor graasdierhouderij, fungeerden als bron. De havens volgden met een aandeel van 28 %. De bouwsector was verantwoordelijk voor 22 %, zie Figuur 5.1.

Schrooten, L., Jespers, K., Baetens, K., Van Esch, L. Gijsbers, M., Van Linden, V. & Demeyer, P. (2009). OFFREM. Model voor emissies door niet voor de weg bestemde mobiele machines. Study performed by ILVO and VITO under the authority of Environment, Nature and Energy Department of the Flemish Government (2009/TEM/R). 133 p.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door offroad machines ● 47

Figuur 5.1: Aandeel van de verschillende offroad sectoren in de uitstoot van NOx(NO2) in 2018 (%)

Verbranding van diesel had met 92 % in 2018 het grootste aandeel in de NOx(NO2)-emissie. Per brandstof zien we bij de NOx(NO2)-emissie grote verschillen per deelsector: − − −

benzine: 90 % was afkomstig van de huishoudens, vooral grasmaaiers; diesel: 41 % kwam van tractoren in de landbouw; LPG: was zo goed als volledig afkomstig van heftrucks in de industrie.

5.3 Trend emissie 2000-2018 NOx(NO2)-emissie door offroad daalde sterk Dit kwam door de introductie van Europese emissie-richtlijn 97/68/EC voor offroad in 1999, en het verstrengen ervan in de jaren erna. Hierdoor bedroeg de uitstoot van NOX(NO2) in 2018 iets minder dan één derde van die in 2000, zie Figuur 5.2. De toename van de uitstoot in de landbouw in 2007 was er één van methodologische aard. Het gebruikte model OFFREM werd in een 2de fase verfijnd voor de landbouwsector en daardoor waren de inputdata vanaf 2007 anders. De emissie van TSP volgt de trend van de NOx(NO2)-emissie.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 48 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 5.2: Aandeel van de verschillende offroad sectoren in de emissie van NOx(NO2) (ton)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door offroad machines â—? 49

6 EMISSIES DOOR DE LAND- EN TUINBOUW EN DE NATUUR 6.1 Algemene situering van de sector De veeteelt en bij uitbreiding de land- en tuinbouw staan in voor een belangrijk deel van de Vlaamse verzurende en vermestende emissie. Ondanks het blijvend hoog aandeel dat de land- en tuinbouwsector in de totale ammoniakemissie inneemt, is de sector er evenwel in geslaagd zijn ammoniakemissie aanzienlijk te verminderen. Deze daling werd voornamelijk gerealiseerd in 2000 t.o.v. de periode daarvoor. Ook voor de periode 2000-2007 is nog een bijkomende daling merkbaar. De invoering van de mestactieplannen hebben wel degelijk effect gehad. De laatste jaren worden eerder gekenmerkt door een stagnatie of een zeer langzame daling. Verder bespreken we in dit hoofdstuk nog de bijdrage van de sector tot de NOx(NO2)-emissie en de NMVOS-emissie. Tot slot gaan we dieper in op het evoluerend brandstofverbruik binnen de sector en de hiermee gepaard gaande belasting voor het milieu.

6.2 Ammoniakemissie door de land- en tuinbouw 6.2.1 Ammoniakemissie veeteelt 2018 Runder- en varkensmest verantwoordelijk voor grootste deel van de ammoniakemissie. Dierlijke mest was de belangrijkste bron van ammoniakemissie in Vlaanderen in 2018, verantwoordelijk voor 86 % van de totale Vlaamse NH3-emissie. Hierbij leverden runderen varkensmest de grootste bijdrage, samen goed voor 86 % van de totale ammoniakemissie door de veeteelt. Het aandeel van pluimvee en overig vee (paarden, schapen, geiten,…) was betrekkelijk kleiner, met een gezamenlijk aandeel van 14 %, zie Figuur 6.1. Figuur 6.1: Aandeel van de verschillende diersoorten in de NH3-emissie door land- en tuinbouw in 2018 (%)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 50 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

West-Vlaanderen leverde grootste bijdrage De ammoniakemissie door de veeteelt is sterk regio-gebonden. West-Vlaanderen nam 42 % van de ammoniakemissie voor haar rekening. Oost-Vlaanderen en Antwerpen emitteerden telkens ongeveer een vijfde, gevolgd door Limburg (10 %) en Vlaams-Brabant (6 %). Figuur 6.2 typeert in hoofdzaak de verhouding van de provincies in de stalemissie. Minder uitgesproken zijn de regionale verschillen voor de weide-emissie. Voor Oost- en West-Vlaanderen is dit respectievelijk 27 en 33 %. Emissies voor 2018 per gemeente kunnen geraadpleegd worden via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector. Figuur 6.2: Aandeel van de provincies in de NH3-emissie door de veeteelt in 2018 (%)

EmissieModel Ammoniak Vlaanderen Ammoniakemissie naar de lucht gebeurt voornamelijk uit veestallen en mestopslagplaatsen, bij mestuitspreiding en -verwerking, weiden en grazen en bij het gebruik van kunstmeststoffen. De mate van ammoniakvervluchtiging vanuit dierlijke mest wordt beïnvloed door een waaier aan factoren, waaronder de samenstelling van de mest, de toedieningswijze op het land en de weersomstandigheden tijdens het uitrijden. Het berekenen van de ammoniakemissie door de veeteelt in Vlaanderen gebeurde aan de hand van het ‘EmissieModel Ammoniak Vlaanderen’ (EMAV). Deze methodologie, ontwikkeld door het Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek (ILVO), werd in 2018-2019 door ILVO, in opdracht van de VMM, verder geactualiseerd, wat aanleiding gaf tot de huidige versie 2.1 (EMAV2.1)13. Deze actualisatie omvatte het introduceren van wetenschappelijk voortschrijdend inzicht (onder andere rekenfactoren), het inspelen op het dynamisch karakter van de inputdata en de verdere implementatie van maatregelen genomen in het

Broekaert K., Bakelants, A.F.A.M., Mertens K.C., Kourdi S. & Demeyer P. (2019). Eindrapport en handleiding bij het Emissie Model Ammoniak Vlaanderen. Update naar versie 2.1 (EMAV2.1). Studie uitgevoerd door het Instituut voor Landbouw, Visserij en Voedingsonderzoek (ILVO) in opdracht van de Vlaamse Milieumaatschappij. 108 p.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur ● 51

kader van de programmatische aanpak stikstof (PAS), alsook het verder verfijnen van de geografische spreiding van de emissies. Het model berekent de ammoniakemissie in de stal waarbij rekening wordt gehouden met het staltype (ammoniakemissiearm stalsysteem versus traditioneel stalsysteem), alsook de emissie door interne opslag (in de stal), de emissie die ontstaat bij externe opslag en het uitrijden van zowel dierlijke mest als het toedienen van kunstmest. Ook de NH3-emissie door grazende dieren op de weide wordt door het model in rekening gebracht. Mest die niet op (eigen of andere) akker-of graslanden wordt uitgereden, wordt ofwel geëxporteerd buiten Vlaanderen of verwerkt in mestverwerkingsbedrijven. Tijdens die mestverwerking wordt ammoniak geëmitteerd en bijgevolg door het EMAV2.1 model ingeschat. Dit alles houdt in dat de meststroom of stikstofstroom gevolgd wordt van productie tot plaats van afzet (land, verwerking, export). De berekening van de ammoniakemissie in een bepaald emissiestadium houdt ook rekening met de hoeveelheid stikstof die uit een vorig stadium overblijft. In dit geval wordt in het voorafgaand stadium berekend hoeveel stikstof er verloren gaat via andere gasvormige stikstofverbindingen zoals NO, N2O en N2. Deze laatste ontstaan door nitrificatie/denitrificatie. Voor de berekening met het EMAV2.1 model werd een beroep gedaan op de gegevens beschikbaar bij de Mestbank van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM). Eén van de taken van de Mestbank is het inventariseren van de gemiddelde veebezetting, de mestuitscheidingscijfers, mesttransporten, het type mestopslag en stalsysteem en dergelijke. Deze inventarisatie gebeurde onder andere op basis van de mestbankaangiften. Deze gedetailleerde informatie liet toe de ammoniakemissie te berekenen tot op het niveau van de stal. Voor de ammoniakberekening werd uitgegaan van de bruto N-productie zoals door de landbouwer opgegeven, rekening houdend met zowel forfaitaire uitscheidingscijfers als reële mestuitscheidingscijfers (bepaald op basis van het gehanteerde nutriëntenbalanstype). Stalemissie had groter relatief aandeel dan uitrijden dierlijke mest Zoals hierboven aangehaald is er een aantal stadia waarbij emissie van ammoniak kan plaatsvinden. De ammoniakemissie van de veeteelt omvat de emissie uit de stal, mestopslag, toedienen van dierlijke mest op akkers en grasland als ook emissie op de weide door grazende dieren. Figuur 6.3 toont het procentueel aandeel van de verschillende emissiestadia in de totale NH3-emissie door de veeteelt voor 2018, als ook de relatieve bijdrage van de verschillende diersoorten tot de stalemissie. De emissie in de stallen (inclusief opslag in de mestkelder) leverde de grootste bijdrage met 70 %. Sinds september 2003 moeten alle nieuwe pluimvee- en varkensstallen ammoniakemissiearm gebouwd worden. Deze gegevens werden vanaf 2004 mee in rekening gebracht. In 2018 waren ammoniakemissiearme stallen (AEA) alleen al goed voor ongeveer 12 % reductie van de totale ammoniakemissie door de veeteelt ten opzichte van het gebruik van enkel traditionele stalsystemen. Uitgelicht naar diercategorie was de aanwezigheid van AEA-stalsystemen bij varkens goed voor een reductie van 6 % binnen deze categorie. Binnen de categorie pluimvee werd hierdoor in 2018 een NH3-emissiereductie van 41 % gerealiseerd. De emissie door de toediening/uitrijden van dierlijke mest was goed voor 22 % van de totale NH3-emissie door de veeteelt, gevolgd door de emissie ter hoogte van de weide (grazende dieren – 8 %). De emissie ten gevolge van externe opslag was eerder gering.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 52 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 6.3: Aandeel emissiestadia in de NH3-emissie door de veeteelt en aandeel diersoorten binnen het emissiestadium stal / interne opslag in 2018 (%)

6.2.2 Trend ammoniakemissie veeteelt 2000-2018 Ammoniakemissie daalde tot 2008, bleef aantal jaar stabiel en daalde sinds 2014 opnieuw. Het verloop van de totale ammoniakemissie van de veeteelt, en ook de bijdrage van de verschillende diersoorten, wordt getoond in Figuur 6.4. Emissiecijfers kunnen geraadpleegd worden via https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector. In de periode 2000-2018 merken we een grote daling van de emissie met 33 %, voornamelijk terug te vinden bij de varkens (-44 %) en pluimvee (-37 %). De emissie van het rundvee daalde in deze periode met 18 %. Op het niveau van de emissiestadia over alle diersoorten heen, zien we de grootste reductie bij het uitrijden van de dierlijke mest (-57 %) en de stalemissie (-21 %). Sinds mei 2003 werd via een wijziging het inregenen en het spreiden bij regenweer uit het Mestdecreet geschrapt. De landbouwer kreeg voor het toedienen op het land de keuze tussen een aantal toegelaten aanwendingstechnieken, waaronder sleepslangbemester en zodebemester. Eveneens sinds september 2003 moesten alle nieuwe pluimvee- en varkensstallen ammoniakemissiearm gebouwd worden. Bij het opstellen van de emissie-inventaris landbouw werd aangenomen dat deze wijzigingen in het Mestdecreet pas vanaf 2004 in de praktijk werd omgezet, wat duidelijk zichtbaar is in het verloop van de emissie, zie Figuur 6.4 en Figuur 6.5. De inwerkingtreding van het Mestactieplan 2bis (MAP 2bis) in 2000 resulteerde in een drastische daling van de NH3-emissie ten opzichte van 1999. Het MAP 2bis pakte het mestprobleem aan bij de bron, drong aan op een oordeelkundige bemesting en mestverwerking. Zo werd het probleem van het mestoverschot beperkt en hieruit voortvloeiend, het overvloedig toedienen op het land met een hoge ammoniakemissie tot gevolg. In 2000 was het emissiearm aanwenden de oorzaak van de gerealiseerde emissiedaling tussen 1999 en 2000. De verstrenging van de bemestingsnormen van MAP4 en MAP5 resulteerde in een verdere daling van de NH3-emissie.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur â—? 53

Figuur 6.4: Trend van de totale NH3-emissie door de veeteelt (linkeras) en de emissie per diersoort (rechteras), 2000-2018 (kton)

Figuur 6.5 toont het verloop van zowel de dieraantallen als de ammoniakemissie van 2000 tot en met 2018. Het dieraantal en de ammoniakemissie in het jaar 2000 worden gelijkgesteld aan 100 %. Uit de figuur is af te leiden dat de ammoniakemissie afkomstig van de runderen min of meer de evolutie van de dieraantallen volgt. Voor varkens en pluimvee daarentegen zien we een duidelijke ontkoppeling tussen de dieraantallen en de ammoniakemissie. Zo daalden de varkensaantallen in de periode 2000-2018 met slechts 9 %, maar reduceerde de ammoniakemissie met maar liefst 44 %. Het pluimveeaantal daalde aanvankelijk tot 2009 met 22 % ten opzichte van 2000 om daarna opnieuw te stijgen. In 2018 was het pluimveeaantal 13 % hoger dan in het basisjaar 2000. De NH3-emissie kende echter een veel sterkere daling tot 2009 (-43 %) en bleef de jaren daarop min of meer stabiel. De NH3-emissie door de pluimvee daalde over de volledige periode met 37 %. De figuur geeft duidelijk aan dat de aanzienlijke daling van de ammoniakemissie niet noodzakelijk veroorzaakt werd door een daling in de dieraantallen, maar grotendeels verklaard kan worden door het in de praktijk omzetten van de maatregelen opgenomen in de mestactieplannen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 54 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Figuur 6.5: Trend van het dieraantal en de NH3-emissie per diersoort, 2000-2018 (%)

6.2.3 Ammoniakemissie kunstmestgebruik 2018 Kunstmestemissie in hoofdzaak op akkerland In Vlaanderen werd 7 % van de totale ammoniakemissie in 2018 veroorzaakt door het gebruik van kunstmest. Ammoniakverliezen door de kunstmest zijn niet gelijkmatig verdeeld over de grondsoorten en percelen. Bijgevolg kan plaatselijk heel wat kunstmeststikstof vervluchtigen. In 2018 was 62 % van de ammoniakemissie door kunstmesttoediening afkomstig van toediening op akkerland, 36 % van grasland en slechts 2 % van toediening in boomgaarden. Verschillend met de ammoniakemissie uit dierlijke mest is dat de kunstmestkorrel eerst moet oplossen alvorens ammoniakemissie kan optreden, tenzij er vloeibare meststoffen gebruikt worden. Het gevolg is dat de ammoniakvervluchtiging uit bijvoorbeeld mengmest snel na toediening optreedt en na een tweetal dagen al gevoelig is afgenomen, terwijl de kunstmest bij gebrek aan vocht gedurende een zekere tijd onopgelost op het land kan achterblijven, zonder dat er ammoniakemissie optreedt. Zo is het vervluchtigingspercentage (de emissiecoëfficiënt) het grootst bij ureum (15 %) en bij vloeibare meststoffen waarvan in hoofdzaak ureum ammoniumnitraat (UAN) (9 %). Voor ammoniumsulfaat en ammoniumnitraat bedraagt dit respectievelijk 4 % en 2 %. Uit Figuur 6.6 valt duidelijk af te lezen dat in 2018 de meeste kunstmest-N toegediend werd onder de vorm van ammoniumnitraat (61 %). Het aandeel van ammoniumnitraat in de ammoniakemissie door kunstmest bedroeg 44 %. Opmerkelijk is dat de vloeibare meststoffen slechts 16 % uitmaakte van de totale toegediende

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur ● 55

kunstmest-N maar verantwoordelijk was voor 52 % van de NH3-emissie door kunstmest. Dit toont aan dat het kunstmesttype minstens een even grote rol speelt in de NH3-emissie dan de hoeveelheid toegediende N op zich. De NH3-emissie uit kunstmestgebruik werd berekend aan de hand van het EMAV2.1-model, zie paragraaf 6.2.1. Figuur 6.6 : Aandeel van de kunstmesttypes in de totale N-gift en in de NH3-emissie door kunstmesttoediening in 2018 (%)

Net zoals voor het uitrijden van dierlijke mest, zien we ook bij kunstmest geografische verschillen in de ammoniakemissie. In 2018 vond de grootste emissie plaats in West-Vlaanderen (40 %). Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant namen elk een vijfde voor hun rekening, gevolgd door Limburg (13 %) en Antwerpen (7 %).

6.2.4 Trend ammoniakemissie kunstmest 2000-2018 Ammoniakemissie door kunstmest onderhevig aan schommelingen Dit wordt deels verklaard door het variërend kunstmestgebruik. Maar de belangrijkste oorzaak hiervan is ongetwijfeld de verandering in het type kunstmest dat toegediend werd zoals hierboven beschreven. Gegevens in verband met het jaarlijks kunstmestgebruik (naar type en gebruiksintensiteit) verkregen we via de internationale meststoffenvereniging (International Fertilizer Association of IFA), de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) en via verzamelde gegevens van het Landbouwmonitoringsnetwerk van het Departement Landbouw en Visserij. De grote sprong van 2006 naar 2007 kan grotendeels verklaard worden

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 56 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

door de overstap van IFA-data naar VLM-data, zie Figuur 6.7. Voor de volledige evolutie in cijfers verwijzen we naar https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector. Figuur 6.7 : Trend van de totale NH3-emissie (ton) door kunstmesttoediening, 2000-2018

6.2.5 Ammoniakemissie mestverwerking 2018 Biologie meest toegepaste techniek, composteren de grootste bron De NH3-emissie door mestverwerking bedroeg in Vlaanderen 3 % van de totale NH3-emissie in 2018. In 2018 werd ongeveer evenveel N via een biologische mestverwerking verwerkt als via composteren, maar veroorzaakte deze laatste wel het gros van de emissie doordat deze techniek een veel hogere emissiecoëfficiënt heeft. Dit is duidelijk te zien in Figuur 6.8 waarbij bijna de helft van de stikstof via een biologie werd verwerkt terwijl het aandeel van de emissie door biologische mestverwerking (in hoofdzaak varkensmest) minder dan 1 % bedroeg. Bij composteren was meer dan de helft van de NH3-emissie afkomstig van pluimveemest, gevolgd door varkensmest en in mindere mate rundveemest. Net zoals voor de veeteelt en kunstmest, werd de ammoniakemissie door mestverwerking berekend met het EMAV2.1-model. Op te merken valt dat het EMAV2.1-model slechts 1 mestverwerkingstechniek per mestverwerkingsbedrijf in rekening bracht. Alle stikstof die een mestverwerkingsbedrijf binnen kwam, werd dus toegekend aan de belangrijkste verwerkingstechniek in het desbetreffend bedrijf.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur ● 57

Figuur 6.8: Aandeel van het mestverwerkingssysteem per diercategorie in de totale NH3-emissie door mestverwerking in 2018 (%)

6.2.6 Trend ammoniakemissie mestverwerking 2000-2018 Ondanks de sterk stijgende hoeveelheid verwerkte mest in de periode 2000-2018 volgde de NH3-emissie deze stijgende trend niet altijd even sterk. Dit heeft onder meer te maken met de gehanteerde mestverwerkingstechniek. De grote sprong van 2007 naar 2008 in Figuur 6.9 wordt grotendeels verklaard door wijziging in methodiek en inputdata. Tot en met 2007 werd de NH3-emissie door mestverwerking berekend uitgaande van de jaarrapporten van het Vlaams CoĂśrdinatiecentrum Mestverwerking (VCM). Deze geven een overzicht van de operationele mestverwerkingsinstallaties in Vlaanderen en de toegepaste verwerkingstechniek. Vanaf 2008 gebruikten we inputdata van de VLM. Voor de volledige evolutie in cijfers verwijzen we naar https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 58 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Figuur 6.9: Trend van de totale NH3-emissie door mestverwerking, 2000-2018 (ton)

6.2.7 Trend ammoniakemissie toediening compost 2000-2018 Voor de volledigheid dient ook de NH3-emissie door toediening van compost vermeld te worden. Deze wordt in voorliggend rapport voor het eerst berekend en gerapporteerd. Dit naar aanleiding van een aanbeveling van het expert review team tijdens de internationale review van de emissie-inventaris die doorging in 2019 in het kader van de UNECE EMEP/LRTAP-rapportering. De NH3-emissie door toediening van compost is gebaseerd op de inputdata van de VLM en de rekenfactor uit het EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 201914. Zoals in Figuur 6.10 te zien, steeg de emissie vanaf 2013 sterk. De stijgende lijn volgt de stijging van het gerapporteerde compostgebruik.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur â—? 59

Figuur 6.10: Trend van de NH3-emissie door toediening van compost, 2000-2018 (ton)

6.3 NOx(NO2)-emissie door de land- en tuinbouw 6.3.1 NOx(NO2)-emissie 2018 Toedienen van mest had grootste aandeel De NOx-emissie door de land- en tuinbouw wordt enerzijds veroorzaakt door de mestopslag en het beheer ervan en anderzijds door de toediening van zowel dierlijke mest, als kunstmest en compost op akker- en graslanden. Laatstgenoemde maakte slechts een klein deel (<1 %) uit van de totale NOx(NO2)-emissie door de land- en tuinbouw. Aanzienlijker waren de emissies ten gevolge van toedienen van dierlijke mest (39 %) en kunstmest (47 %), zoals ook blijkt uit Figuur 6.11. De NOx(NO2)-emissie door de land- en tuinbouw werd ingeschat door middel van de methodiek zoals beschreven in het EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 2019. De emissiefactoren voor het inschatten van de NOx(NO2)-emissie van de mestopslag zijn in de laatste versie van het Guidebook (2019) gewijzigd, wat het aandeel van de mestopslag in de totale NOx(NO2) emissie doet stijgen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 60 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Figuur 6.11: Aandeel bronnen in de directe NOx(NO2)-emissie bij land- en tuinbouw in 2018 (%)

6.3.2 Trend NOx(NO2)-emissie mestgebruik 2000-2018 Aandeel kunstmest steeg, dit van dierlijke mest daalde De totale NOx(NO2)-emissie daalde tussen 2000 en 2018 met 13 %. Het toedienen van dierlijke mest was in 2000 nog goed voor 53 % van de NOx(NO2) -emissie in de land- en tuinbouw, in 2018 was dit nog slechts 39 %. Dit was het gevolg van de oordeelkundige bemesting en mestverwerking die sinds 2000 met de verschillende mestactieplannen hun intrede deden. Uit Figuur 6.12 volgt dat het relatief aandeel van kunstmest ten gevolge hiervan in die periode steeg met 12 %. Voor de volledige evolutie in cijfers verwijzen we naar https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur â—? 61

Figuur 6.12: Trend van de totale NOx(NO2)-emissie (linkeras) (ton) en het aandeel van de verschillende bronnen (rechteras) (%), 2000-2018

6.4 NMVOS-emissie door de land- en tuinbouw 6.4.1 NMVOS-emissie 2018 Mestproductie en opslag in stallen veruit belangrijkste bron van NMVOS Hierbij leverden runderen de grootste bijdrage (65 %), gevolgd door pluimvee en varkens. Het cultiveren van gewassen vertegenwoordigde in 2018 slechts 3 % van de NMVOS-emissie uit de land- en tuinbouw, zie Figuur 6.13.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 62 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Figuur 6.13: Aandeel van de bronnen in de NMVOS-emissie bij land- en tuinbouw in 2018 (%)

De NMVOS-emissie door de land- en tuinbouw werd ingeschat door middel van de methodiek beschreven in het EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 2019. In voorliggend rapport werd voor het eerst een Tier2 methodiek (= meer gedetailleerd) toegepast voor de inschatting van de NMVOS emissie van runderen en varkens. Dit resulteerde in een stijging van de absolute emissie voor de volledige tijdreeks ten opzichte van de Tier1 methodiek.

6.4.2 Trend NMVOS-emissie 2000-2018 Slechts kleine daling ten opzichte van 2000 De totale NMVOS-emissie daalde met 3 % ten opzichte van 2000. De grootste daling gebeurde vóór 2006, grotendeels door een inkrimping van het dieraantal. De laatste jaren stegen de dieraantallen opnieuw en bijgevolg ook de emissie, zie Figuur 6.14. Voor de volledige evolutie in cijfers verwijzen we naar https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur ● 63

Figuur 6.14: Trend van de totale NMVOS-emissie en opsplitsing naar emissiebron, 2000-2018 (ton)

6.5 Emissies door brandstofverbruik in de land- en tuinbouw 6.5.1 Situering Emissies door het brandstofverbruik binnen de land- en tuinbouw kennen hun oorzaak in het verwarmen van serres en stallen. We onderscheiden akkerbouw en intensieve veehouderij, blijvende teelten en vollegrondstuinbouw, graasdierhouderij en glastuinbouw. De verbrandingsemissies van niet voor de weg bestemde mobiele machines, waaronder tractoren, worden afzonderlijk gerapporteerd in hoofdstuk 5 (Emissies door offroad machines). Figuur 6.15 toont het belang van elke deelsector in de totale emissie van NOx(NO2), SOx en NMVOS binnen de land- en tuinbouw. Het grote aandeel van de glastuinbouw valt hierbij op. NOx(NO2)- en NMVOS-emissies zijn binnen de glastuinbouw vooral het gevolg van het aardgasverbruik van de zelfproducenten binnen de deelsector, daar waar steenkool en petroleumproducten dan weer de belangrijkste bron zijn van de SO xemissie. Binnen de akkerbouw en intensieve veehouderij is het stookolieverbruik de belangrijkste bron van SOx-emissie. Zelfproducenten binnen de graasdierhouderij gebruiken vooral aardgas- en biogas wat leidt tot NOx(NO2)- en NMVOS-emissie.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 64 â—? Jaarrapport Lucht â€“ Emissies per sector 2000-2018

Figuur 6.15: Aandeel van de deelsectoren in de NOx(NO2)-, SOx-, en NMVOS-emissie in 2018 (%)

De verbrandingsemissies door de Vlaamse land- en tuinbouw werden per deelsector berekend op basis van de brandstofverbruiken uit de Energiebalans Vlaanderen 1990-201815 in combinatie met specifieke emissiefactoren uit het EMEP/EEA Air Pollutant Emission Inventory Guidebook 2019. Eveneens werd rekening gehouden met de wetgeving die stelt dat het zwavelgehalte voor gasolie vanaf 2008 nog maximaal 0,1 % mocht bedragen en indien relevant toegepaste maatregelen met emissiereductie tot gevolg. De berekeningen werden uitgevoerd met behulp van de EISSA-B toepassing16.

6.5.2 Emissies brandstofverbruik 2018 Glastuinbouw grootste bron van NOx(NO2) De glastuinbouw had een aandeel van 68 %, graasdierhouderij volgde met 17 % en akkerbouw en intensieve veehouderij met 14 % in 2018. De vollegrondstuinbouw en blijvende teelten en de binnen de land- en tuinbouw ingezette WKKâ€™s waren van minder belang, zie Figuur 6.16.

Energiebalans Vlaanderen 1990-2018. Energiebalans opgesteld in opdracht van VEA, voorlopige datalevering VITO, oktober 2019. Veldeman N., Renders N., Uljee I., Van Esch L., Janssen L. (november 2017). Optimalisatie van de berekening en de geografische spreiding van de emissies door de gebouwenverwarming. Studie uitgevoerd door VITO in opdracht van VMM, ALMC, Team Emissie-inventaris Lucht 2017/RMA/R/1161, 138 p. 16

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur â—? 65

De NOx(NO2)-emissies binnen de glastuinbouw vinden in hoofdzaak hun oorsprong in de verbranding van aardgas. Het gros hiervan wordt verbruikt door de zelfproducenten. Hernieuwbare energie omvat binnen de glastuinbouw palm- en koolzaadolie, biogas en hout. De glastuinbouwsector is de meest energie-intensieve subsector. Anderzijds leveren ze ook grote inspanningen om het energieverbruik te beperken door de overschakeling naar minder vervuilende energiebronnen. Zo wordt binnen de glastuinbouw rekening gehouden met de aanwezigheid van selectieve katalytische reductietechnieken (SCR). Deze worden nageschakeld op gasmotoren waarbij de rookgassen ingezet worden voor CO2-bemesting. Het gebruik van SCR heeft tevens een reducerende invloed op de uitstoot van NOx(NO2). Figuur 6.16: Aandeel deelsectoren in de NOx(NO2) -emissie en van de brandstofdragers binnen de glastuinbouw in 2018 (%)

6.5.3 Trend emissie brandstofverbruik 2000-2018 NOx(NO2) -emissie steeg, aandeel glastuinbouw daalde Het procentueel aandeel van de glastuinbouw daalde in deze periode met net geen 14 %, zie Figuur 6.177. Toch leverde deze deelsector nog steeds de belangrijkste bijdrage. Het aandeel van de graasdierhouderij was in 2000 nog verwaarloosbaar, maar maakte in 2018 bijna een vijfde van de emissie uit. De laatste jaren steeg het relatieve aandeel van de glastuinbouw opnieuw lichtjes, terwijl het aandeel van de andere deelsectoren licht daalde. Dit was te wijten aan een stijgend aardgasgebruik in de glastuinbouw. Emissies van de akkerbouw en intensieve veehouderij bleven in de periode 2000-2018 quasi gelijk, het aandeel van de vollegrondstuinbouw en blijvende teelten daalde lichtjes met 2 % en het aandeel van de WKK’s daalde ook met 2 %. Dit laatste is opvallend: het aantal operatieve WKK’s in de land- en tuinbouw daalde sterk (21 in 2000 naar 2 in 2018), terwijl het aantal zelfproducenten in de land- en tuinbouwsector opvallend steeg.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 66 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Figuur 6.17: Trend van de totale NOx(NO2)-emissie (linkeras) (ton) en het aandeel van de verschillende deelsectoren (rechteras) (%), 2000-2018

Daling NOx(NO2) -emissie bij glastuinbouw veroorzaakt door omschakeling naar aardgas Uit Figuur 6.18 volgt dat het aandeel van aardgas in de glastuinbouw steeg van 28 % in 2000 naar 91 % in 2018. Dit kwam omdat men zware stookolie inruilde voor aardgas. Ook deden voor het eerst in 2005 de hernieuwbare brandstoffen, zij het nog in beperkte mate, hun intrede in de glastuinbouw. In 2010 bereikte het verbruik van hernieuwbare brandstoffen een hoogtepunt met een aandeel van 16 % van het totale brandstofverbruik. Na 2011 nam het verbruik ervan sterk af tot een aandeel van 1 % in 2018. Daarentegen vonden de hernieuwbare brandstoffen, en in het bijzonder biogas, hun ingang bij de zelfproducenten die ingezet worden in de graasdierhouderij, akkerbouw en intensieve veehouderij. Deze omschakeling had uiteraard een invloed op het verloop van de NOx(NO2)-emissies.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Emissies door de land- en tuinbouw en de natuur â—? 67

Figuur 6.18: Trend van het totale energieverbruik (linkeras) (TJ) en het aandeel van de verschillende brandstofdragers (rechteras) (%) in de glastuinbouw, 2000-2018

De emissies van de meeste luchtverontreinigende stoffen vertoonden een dalende trend. Voor de volledige evolutie in cijfers verwijzen we naar https://www.vmm.be/data/emissies-per-sector. Ten opzichte van 2017 stegen de emissies (alle deelsectoren samen genomen) in 2018 lichtjes door een lichte stijging van het energieverbruik bij de zelfproducenten.

6.6 Emissies integraal milieujaarverslag (IMJV) in de land- en tuinbouw Zoals in hoofdstuk 1 is beschreven, verplicht VLAREM de bedrijven met een milieuvergunning om emissies naar de lucht te rapporteren wanneer ze voldoen aan de rapporteringsvoorwaarden. Eén van deze voorwaarden is dat de totale emissie voor ten minste één verontreinigende stof in het beschouwde jaar groter is dan de drempelwaarde. NH3 is voor de landbouwbedrijven een relevante stof, waarbij de drempelwaarde 10 ton bedraagt. De evolutie van de emissies door de individueel geregistreerde bedrijven van de sector landbouw kan je raadplegen via www.vmm.be/data/emissies-per-sector. In 2018 dienden 30 landbouwbedrijven een IMJV in. Sinds 2000 stijgt het aantal ingediende IMJV’s, alsook de totaal gerapporteerde NH3-emissie.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 68 ● Jaarrapport Lucht – Emissies per sector 2000-2018

Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst www.vmm.be