Onderzoeksrapport Verslagen van archeologische toevalsvondsten uit 2018 waar geen verder onderzoek nodig of mogelijk was Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Verslagen van archeologische toevalsvondsten uit 2018 waar geen verder onderzoek nodig of mogelijk was REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 205 AUTEUR Jansen Isabelle (ed.) JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Collage van toevalsvondsten: van links boven verder in wijzerzin: Strand – Wenduine (ID 274), Vianeplein 59 – Viane (ID 324) en strand – Vlissegem (ID 240). Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Sven Van Haelst, Jan Moens en Sofie Vanhoutte. agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/338 /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 2 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Verslagen van archeologische toevalsvondsten uit 2018 waar geen verder onderzoek nodig of mogelijk was //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
JANSEN ISABELLE (ed.)
INHOUD INLEIDING ................................................................................................................................ 11 1
ROMEINS ................................................................................................................... 13
1.1
TOEVALSVONDST ID 273: TONGERSVELDSTRAAT 4 - TONGEREN (PROV. LIMBURG) ............ 13
1.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .......................................................................................................................13
1.1.2
SITUERING ................................................................................................................................................14
1.1.3
BEVINDINGEN OP HET TERREIN .....................................................................................................................15
1.1.4
CONCLUSIES .............................................................................................................................................19
1.1.5
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................................................20
2
ROMEINS ................................................................................................................... 21
2.1
TOEVALSVONDST ID 269: PUTBERG 6 – ASSE (PROV. VLAAMS-BRABANT) ........................... 21
2.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .......................................................................................................................21
2.1.2
SITUERING ................................................................................................................................................22
2.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ..............................................................................................................................23
2.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ..............................................................................................23
2.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .........................................................................................................................27
2.1.6
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................................................28
3
13DE EEUW ................................................................................................................. 29
3.1
TOEVALSVONDST ID 239: EIENBROEKSTRAAT 30 - OOSTKERKE (PROV. WEST-VLAANDEREN) . ............................................................................................................................................... 29
3.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .......................................................................................................................29
3.1.2
INLEIDING ................................................................................................................................................30
3.1.3
ONDERZOEKSOPDRACHT .............................................................................................................................30
3.1.4
SITUERING ................................................................................................................................................30
3.1.5
HISTORISCHE GEGEVENS ..............................................................................................................................32
3.1.6
ARCHEOLOGISCHE VOORKENNIS ....................................................................................................................37
3.1.7
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ..............................................................................................37
3.1.8
ALGEMEEN BESLUIT ....................................................................................................................................40
3.1.9
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................................................40
4
14DE EEUW ................................................................................................................. 42
4.1 TOEVALSVONDST ID 380: KASTEEL VAN MOERKERKE - MOERKERKE (PROV. WESTVLAANDEREN) ....................................................................................................................................... 42 4.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .......................................................................................................................42
4.1.2
SITUERING ................................................................................................................................................43
4.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ..............................................................................................................................45
4.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ..............................................................................................47
4.1.5
CONCLUSIES EN AFSPRAKEN .........................................................................................................................51
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
4.1.6
BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................................................... 52
5
16DE EEUW................................................................................................................. 53
5.1
TOEVALSVONDST ID 283: FRANKRIJKLEI 124 - ANTWERPEN (PROV. ANTWERPEN).............. 53
5.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ....................................................................................................................... 53
5.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................... 54
5.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS.............................................................................................................................. 55
5.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN .............................................................................................. 57
5.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ......................................................................................................................... 59
5.1.6
BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................................................... 60
6
17DE EEUW................................................................................................................. 61
6.1
TOEVALSVONDST ID 233: NAAMSESTRAAT 57A - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT) ....... 61
6.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ....................................................................................................................... 61
6.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................... 62
6.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS.............................................................................................................................. 62
6.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN .............................................................................................. 63
6.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ......................................................................................................................... 65
7
VÓÓR 1800 ................................................................................................................ 66
7.1
TOEVALSVONDST ID 313: MARKT – WINGENE (PROV. WEST-VLAANDEREN) ....................... 66
7.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ....................................................................................................................... 66
7.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................... 67
7.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS.............................................................................................................................. 69
7.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN .............................................................................................. 69
7.1.5
FYSISCH-ANTROPOLOGISCHE ASSESSMENT VAN DE MENSELIJKE RESTEN................................................................. 71
7.1.6
CONCLUSIES ............................................................................................................................................. 71
7.1.7
BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................................................... 72
8
17DE – 18DE EEUW ...................................................................................................... 73
8.1
TOEVALSVONDST ID 327: ABDIJ VAN PARK - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT) .............. 73
8.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ....................................................................................................................... 73
8.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................... 73
8.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS.............................................................................................................................. 75
8.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN .............................................................................................. 81
8.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ......................................................................................................................... 86
8.1.6
BIBLIOGRAFIE ........................................................................................................................................... 87
9
17DE – 18DE EEUW ...................................................................................................... 88
9.1
TOEVALSVONDST ID 303: RUMSTSESTRAAT 15 - REET (PROV. ANTWERPEN)....................... 88
9.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ....................................................................................................................... 88
9.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................... 89
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 5 van 258
9.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ..............................................................................................................................90
9.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ..............................................................................................91
9.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .........................................................................................................................93
9.1.6
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................................................93
10
18DE EEUW ................................................................................................................. 94
10.1 TOEVALSVONDST ID 360: ABDIJ VAN AVERBODE – SCHERPENHEUVEL-ZICHEM (PROV. VLAAMS-BRABANT) ............................................................................................................................... 94 10.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .......................................................................................................................94
10.1.2
SITUERING ................................................................................................................................................95
10.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ..............................................................................................................................95
10.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ..............................................................................................98
10.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................100
11
18DE EEUW ............................................................................................................... 101
11.1
TOEVALSVONDST ID 324: VIANEPLEIN 59 - VIANE (PROV. OOST-VLAANDEREN) ................ 101
11.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................101
11.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................102
11.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................104
11.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................104
11.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................105
11.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................106
12
18DE EEUW ............................................................................................................... 107
12.1
TOEVALSVONDST ID 284: STRAND - RAVERSIJDE (PROV. WEST-VLAANDEREN).................. 107
12.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................107
12.1.2
SITUERING VAN DE VINDPLAATS ..................................................................................................................108
12.1.3
HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT VAN DE VINDPLAATS .....................................................................108
12.1.4
EVALUATIE OP HET TERREIN EN VERDER ONDERZOEK .......................................................................................108
12.1.5
CONCLUSIES ...........................................................................................................................................111
12.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................112
13
POST-MIDDELEEUWEN ............................................................................................ 113
13.1
TOEVALSVONDST ID 294: FALCONRUI 33 - ANTWERPEN (PROV. ANTWERPEN) ................. 113
13.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................113
13.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................114
13.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................115
13.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................117
13.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................122
13.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................122
14
18DE -19DE EEUW .................................................................................................... 123
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
14.1
TOEVALSVONDST ID 240: STRAND - VLISSEGEM (PROV. WEST-VLAANDEREN) .................. 123
14.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 123
14.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 124
14.1.3
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 125
14.1.4
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 131
14.1.5
BIBLIOGRAFIE ......................................................................................................................................... 132
15
18DE – 20STE EEUW ................................................................................................... 133
15.1
TOEVALSVONDST ID 281: STRAND - WENDUINE (PROV. WEST-VLAANDEREN) .................. 133
15.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 133
15.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 134
15.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS............................................................................................................................ 135
15.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 135
15.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 142
15.1.6
BIBLIOGRAFIE ......................................................................................................................................... 143
16
19DE EEUW............................................................................................................... 144
16.1
TOEVALSVONDST ID 254: DORPSSTRAAT - LANKLAAR (PROV. LIMBURG) .......................... 144
16.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 144
16.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 145
16.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS............................................................................................................................ 146
16.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 151
16.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 153
16.1.6
BIBLIOGRAFIE ......................................................................................................................................... 153
17
19DE EEUW............................................................................................................... 154
17.1
TOEVALSVONDST ID 310: KLOOSTERSTRAAT – MECHELEN-BOVELINGEN (PROV. LIMBURG)... ............................................................................................................................................. 154
17.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 154
17.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 155
17.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS............................................................................................................................ 157
17.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 158
17.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 159
17.1.6
BIBLIOGRAFIE ......................................................................................................................................... 159
18
19DE EEUW............................................................................................................... 160
18.1
TOEVALSVONDST ID 368: STRAATJESGANG 3-11 - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT).... 160
18.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 160
18.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 160
18.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS............................................................................................................................ 161
18.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 164
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 7 van 258
18.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................167
18.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................168
19
19DE EEUW ............................................................................................................... 169
19.1
TOEVALSVONDST ID 372: EDWARD VAN EVENSTRAAT - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT) ............................................................................................................................................. 169
19.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................169
19.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................170
19.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................171
19.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................174
19.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................180
19.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................180
20
19DE - 20STE EEUW .................................................................................................... 182
20.1
TOEVALSVONDST ID 274: STRAND - WENDUINE (PROV. WEST-VLAANDEREN) .................. 182
20.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................182
20.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................183
20.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................186
20.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................186
20.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................193
20.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................193
21
19DE – 20STE EEUW ................................................................................................... 194
21.1
TOEVALSVONDST ID 333: STRAND - WENDUINE (PROV. WEST-VLAANDEREN) .................. 194
21.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................194
21.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................195
21.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................196
21.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................197
21.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................201
21.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................201
22
20STE EEUW .............................................................................................................. 203
22.1
TOEVALSVONDST ID 288: PASTOOR BELLONSTRAAT 29 - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT) ............................................................................................................................................. 203
22.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................203
22.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................204
22.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................205
22.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................209
22.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................212
22.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................212
23
WO II ........................................................................................................................ 213
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
23.1 TOEVALSVONDST ID 350: FRANKLIN ROOSEVELTLAAN - VILVOORDE (PROV. VLAAMSBRABANT) ........................................................................................................................................... 213 23.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 213
23.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 214
23.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS............................................................................................................................ 215
23.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 215
23.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 217
24
WO II ....................................................................................................................... 218
24.1 TOEVALSVONDST ID 304: BEDDING EN OEVER KLEINE NETE - HERENTALS (PROV. ANTWERPEN) ...................................................................................................................................... 218 24.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 218
24.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 218
24.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS............................................................................................................................ 220
24.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 220
24.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 226
24.1.6
BIBLIOGRAFIE ......................................................................................................................................... 227
25
ONBEPAALD ............................................................................................................ 228
25.1
TOEVALSVONDST ID 231: HELDENPLEIN - DENDERMONDE (PROV. OOST-VLAANDEREN) . 228
25.1.1
1.1.1 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ............................................................................................................ 228
25.1.2
1.1.2 SITUERING ..................................................................................................................................... 229
25.1.3
1.1.3 HISTORISCHE GEGEVENS ................................................................................................................... 230
25.1.4
1.1.4 VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ................................................................................... 231
25.1.5
1.1.5 AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .............................................................................................................. 232
25.1.6
1.1.6 BIBLIOGRAFIE ................................................................................................................................. 232
26
ONBEPAALD ............................................................................................................ 233
26.1
TOEVALSVONDST ID 373: OUDE BAAN 456 – HEVERLEE (PROV. VLAAMS-BRABANT) ........ 233
26.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 233
26.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 234
26.1.3
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 236
26.1.4
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 238
27
ONBEPAALD ............................................................................................................ 239
27.1 TOEVALSVONDST ID 250: FELIX ROGGEMANSKAAI 17 - BUIZINGEN (PROV. VLAAMSBRABANT) ........................................................................................................................................... 239 27.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ..................................................................................................................... 239
27.1.2
SITUERING ............................................................................................................................................. 240
27.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS............................................................................................................................ 241
27.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................ 245
27.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES ....................................................................................................................... 246
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 9 van 258
27.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................246
28
ONBEPAALD ............................................................................................................. 247
28.1
TOEVALSVONDST ID 366: STRAND - KOKSIJDE (PROV. WEST-VLAANDEREN) ...................... 247
28.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................247
28.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................248
28.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................249
28.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................249
28.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................251
28.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................251
29
ONBEPAALD ............................................................................................................. 252
29.1
TOEVALSVONDST ID 287: BRUGSE BAAN - KLEMSKERKE (PROV. WEST-VLAANDEREN) ...... 252
29.1.1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS .....................................................................................................................252
29.1.2
SITUERING ..............................................................................................................................................253
29.1.3
HISTORISCHE GEGEVENS ............................................................................................................................255
29.1.4
VASTSTELLINGEN EN EVALUATIE OP HET TERREIN ............................................................................................256
29.1.5
AFSPRAKEN EN CONCLUSIES .......................................................................................................................257
29.1.6
BIBLIOGRAFIE ..........................................................................................................................................258
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
INLEIDING Zoals vastgelegd in het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (Hoofdstuk 5. Archeologie – Onderafdeling 4. Toevalsvondsten) en verduidelijkt in de bijhorende Memorie van Toelichting is het agentschap Onroerend Erfgoed verantwoordelijk voor het onderzoek van toevalsvondsten. In 2018 ontving het agentschap Onroerend Erfgoed 116 meldingen van toevalsvondsten via de digitale meldingstool1. In 2017 was dit nog 76. 40 van deze meldingen leidden tot een archeologisch onderzoek met ingreep in de bodem. Het resultaat van dat onderzoek verschijnt in een archeologierapport en een eindverslag. In vele gevallen is onderzoek met ingreep in de bodem echter niet nodig. Wanneer dergelijke toevalsvondsten wel archeologisch relevante informatie opleveren, beperkt het terreinonderzoek zich tot de documentatie van de toevalsvondst. Dit komt voor bij toevalsvondsten die • • •
niet bedreigd zijn en in situ bewaard blijven; niet meer aanwezig zijn op het moment van de interventie; niet bereikbaar zijn voor verder archeologisch onderzoek bodemverontreiniging of een ontoegankelijk terrein);
(bijvoorbeeld
bij
De bekomen informatie over deze toevalsvondsten wordt opgenomen als waarnemingen in de Inventaris Onroerend Erfgoed2. Dit rapport bevat een overzicht van archeologisch relevante toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek uit 2018. Het demonstreert dat ook kleine interventies kunnen resulteren in belangrijke archeologische kenniswinst. De toevalsvondsten in kwestie zijn verspreid over heel Vlaanderen3. De verslagen zijn chronologisch geordend. De oudste toevalsvondsten dateren uit de Romeinse tijd, de jongste uit de Tweede Wereldoorlog. Datering
ID
Onderwerp
Beschrijving
1
Romeins
273
Tongersveldstraat 4, Tongeren
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
2
Romeins
269
Putberg 6, Asse
Toevalsvondst is niet meer aanwezig.
3
13de eeuw
239
Eienbroekstraat 30, Oostkerke - Damme
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
4
14de eeuw
380
Kasteelstraat 7, Moerkerke - Damme
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
5
16de eeuw
283
Frankrijklei 124, Antwerpen
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
6
17de eeuw
233
Naamsestraat 57A, Leuven
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
7
Vóór 18de eeuw
313
Markt, Wingene
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
8
17de-18de eeuw
327
Abdij van Park, Leuven
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
9
17de-18de eeuw
303
Rumstsestraat 15, Reet - Rumst
Toevalsvondst niet meer aanwezig.
10
18de eeuw
360
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
11
18de eeuw
324
Herseltsebaan 2, Averbode - ScherpenheuvelZichem Vianeplein 59, Viane Geraardsbergen
12
18de eeuw
284
Strand, Raversijde - Oostende
Toevalsvondst niet meer aanwezig.
13
Post-middeleeuwen
294
Falconrui 33, Antwerpen
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
14
18de-19de eeuw
240
Strand, Vlissegem - De Haan
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
Ribbens R. (ed.) 2019: Evaluatie van het Onroerenderfgoeddecreet - hoofdstuk Archeologie voor het werkjaar 2018, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 125 [online], https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/125/OAOE125-001.pdf (geraadpleegd op 29 september 2021). 2 https://inventaris.onroerenderfgoed.be/waarnemingen_info (geraadpleegd op 29 september 2021). 3 Met dank aan Sylvia Mazereel (agentschap Onroerend Erfgoed) voor het lay-outen van dit rapport. 1
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 11 van 258
Datering
ID
Onderwerp
Beschrijving
15
18de-20ste eeuw
281
Strand, Wenduine - De Haan
Toevalsvondst niet meer aanwezig.
16
19de eeuw
254
Dorpsstraat, Lanklaar - Dilsen-Stokkem
17
19de eeuw
310
Kloosterstraat, Mechelen-Bovelingen - Heers
Toevalsvondst niet toegankelijk voor onderzoek. Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
18
19de eeuw
368
Straatjesgang 3-11, Leuven
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
19
19de eeuw
372
Edward Van Evenstraat, Leuven
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
20
19de-20ste eeuw
274
Strand, Wenduine - De Haan
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
21
19de-20ste eeuw
333
Strand, Wenduine - De Haan
Toevalsvondst niet meer aanwezig.
22
20ste eeuw
288
Pastoor Bellonstraat 29, Wilsele - Leuven
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
23
WO II
350
Franklin Rooseveltlaan, Vilvoorde
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
24
304
Bedding en oever Kleine Nete, Herentals
Toevalsvondst niet meer aanwezig.
25
WO II + (post)middeleeuwen Onbepaald
231
Heldenplein, Dendermonde
Toevalsvondst niet meer aanwezig.
26
Onbepaald
373
Oudebaan 456, Heverlee - Leuven
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
27
Onbepaald
250
Felix Roggekaai 17, Buizingen - Halle
28
Onbepaald
366
Strand, Koksijde
Toevalsvondst niet toegankelijk voor onderzoek. Toevalsvondst niet meer aanwezig.
29
Onbepaald
287
dorpsstraat, Lanklaar - Dilsen-Stokkem
Toevalsvondst wordt in situ bewaard.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
1
ROMEINS
1.1
TOEVALSVONDST ID 273: TONGERSVELDSTRAAT 4 - TONGEREN (PROV. LIMBURG)
1.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Tongeren, deelgemeente Tongeren Tongersveldstraat 4 Tongeren, Afdeling 1, Sectie D, perceel 0182/00G000 50°46’29.963” NB / 5°26’47.594” OL (WGS84) x: 226018.22m / y: 163274.93m (Lambert72) Privaat persoon ID 273 (melding ID 275) 26/04/2018 27/04/2018 (Alain Vanderhoeven & Geert Vynckier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220384 Alain Vanderhoeven (alain.vanderhoeven@vlaanderen.be) Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Alain Vanderhoeven (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 13 van 258
1.1.2
Situering
Op 27 april en 3 mei 2018 werd op een perceel aan de Tongersveldstraat te Tongeren een toevalsvondst gedocumenteerd (fig. 1 en 2). De vondst werd gemeld door de architect van de woning die op het genoemd perceel gebouwd werd. Bij het graven van een sleuf voor de aanleg van een regenwater- en infiltratieput kwam op het uiterste noordelijke punt van de uitgraving vanaf een diepte van ongeveer 1,5m onder het huidige loopvlak steenmateriaal aan het licht (fig. 3 en 4). De graafwerken werden onderbroken en de vondst werd verder uitgeprepareerd en gedocumenteerd. Dat gebeurde in twee fasen. Op 27 april kon de zuidwand van de sleuf worden bekeken. Op 3 mei konden dan de profielen van de op de sleuf aansluitende put opgetekend worden. Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op OpenStreetMap (© AGIV).
Figuur 2: Situering van de vondstlocatie op het GRB (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 3: Zicht op de site vanuit het noordwesten (© agentschap Onroerend Erfgoed).
De sleuf meet ongeveer 2 m x 6,5m en loopt vanuit de noordelijke hoek van de kelder van de woning in noordwestelijke richting, waar ze uitgeeft op een vrijwel vierkante put van ongeveer 3 x 3m. Sleuf en put waren op het moment van de registratie tot op een diepte van ongeveer 2,5m uitgegraven. Besloten werd de zuidelijke, westelijke en noordelijke profielen van de put in kaart te brengen. De zuidelijke profielen van de sleuf en van de put liggen in elkaars verlengde en vormen bijgevolg één geheel.
1.1.3 Bevindingen op het terrein Het zuidelijk profiel is over een lengte van ongeveer 5,5m opgetekend (fig. 5 en 6). Van boven naar onder zijn bouwvoor, colluvium en de voor de leemstreek typische bodem met kleiaanrijkingshorizont (Bt) ontwikkeld in loess waargenomen. De bouwvoor (fig. 5, 1) is ongeveer 80cm dik en bestaat uit resten van de oude ploeglaag, afgedekt door grond van de huidige bouwwerken. Ze heeft de gebruikelijke samenstelling van donkergrijze zandig leem, met sporadisch steenkoolgruis, kiezel en baksteenfragmenten. Het daaronder bewaarde colluvium (fig. 5, 2) heeft een dikte van 60 à 80cm en tekent zich als een lichtbruine laag zandige leem af. Daarin komt sporadisch vergruisde houtskool en verbrande leem voor, naast wat kiezel en Romeinse dakpanfragmenten. Aangezien de sleuf vrijwel dwars op de helling van het van zuid naar noord zakkend terrein is aangelegd, moet het materiaal vanuit zuidelijke richting zijn aangespoeld. Aan de basis van het colluvium tekent zich een horizont af van bouwpuin. Het gaat hoofdzakelijk om Romeinse dakpanfragmenten, zowel tegulae als imbrices, en een zeldzaam vuursteenfragment. De combinatie van deze materialen suggereert de aanwezigheid van een Romeinse steenbouwconstructie in de onmiddellijke omgeving, waarvan de horizont aan de basis van het colluvium zich vrijwel op het afbraakniveau van het bouwwerk moet bevinden. Mortel is echter nergens in het profiel aangetroffen. Onder het colluvium de kleiaanrijkingshorizont over een diepte van ongeveer 1m zichtbaar en die er vrijwel intact bewaard lijkt te zijn (fig. 5, 3). Alleen een gedeelte van de uitgeloogde horizont is verdwenen. Dit wekt, samen met de aanwezigheid van de basis van een licht verspoelde puinlaag onderaan het colluvium, de indruk dat het Romeinse loopvlak niet erg aangetast kan zijn.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 15 van 258
Figuur 4: Locatie van de uitgegraven sleuf ten opzichte van de kelder van de nieuwe woning4 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
4
Plan opgemaakt door Johan Van Laecke en Sylvia Mazereel.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Het zuidprofiel5 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 6: Zicht op het centrale gedeelte van het zuidprofiel (© agentschap Onroerend Erfgoed).
In het westelijk profiel van de put kon over een lengte van ongeveer 2,5m eenzelfde stratigrafie opgetekend worden (fig. 7 en 8). Van boven naar beneden gaat het om 70 à 80cm bouwvoor (fig. 7, 1), ongeveer 60 à 70cm colluvium (fig. 7, 2) en ongeveer 1m natuurlijke leem (fig. 7, 3), waarin gedeeltelijk de bodemopbouw bewaard is. In de noordelijke hoek van het profiel tekent zich onder het colluvium bovendien een deels uitgebroken, droge fundering af (fig. 7,4 en 9). Ze is ongeveer 80cm diep en 90cm breed. Onderaan bevindt zich 30 à 50cm in situ bewaarde fundering, een mengsel van zware keien en ruw bekapte vuursteen. Bovendien is er ook een fragment van een maalsteen in basaltlava uit de Eifel in aangetroffen6. Daarop bevindt zich 10 tot 30cm uitbraakspoor met grijze en gele zandige leem, kleine tegula-fragmenten en een scherf van Norroy kalksteen7. Deze steensoort uit de Moezelvallei werd in Tongeren op grote schaal gebruikt voor decoratieve architectuurelementen als zuilen, kapitelen, grafmonumenten en monumentaal beeldhouwwerk8.
Tekening door Sylvia Mazereel. Hartoch 2015. 7 Determinatie door Roland Dreesen. 8 Coquelet et al. 2013 en 2014; Dreesen 2017. 5 6
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 17 van 258
Figuur 7: Het westprofiel9 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 8: Zicht op het westprofiel (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 9: Detail van de droge fundering in het westprofiel (© agentschap Onroerend Erfgoed).
9
Tekening door Sylvia Mazereel.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
In het noordelijk profiel van de put komt dezelfde stratigrafie van bouwvoor (fig. 10, 1) colluvium (fig. 10, 2) kleiaanrijkingshorizont (Bt) ontwikkeld in loess of begraven bodem (fig. 10, 3) voor. Bovendien bevinden zich centraal op dezelfde diepte als in het westprofiel resten van een droge fundering van keien en vuursteenblokken. Het is niet duidelijk of dit de noordelijke rand is van de in het westprofiel reeds aangetroffen oost-west verlopende fundering, dan wel of het om een profiel van een haaks daarop, noord-zuid georiënteerde fundering gaat. Aangezien in het oostprofiel van de put geen fundering bewaard was, kan aangenomen worden dat de laatste hypothese de juiste is, dat bijgevolg in de uitgegraven regenwaterput de oost-west georiënteerde muur in het westprofiel een hoek maakte met een noord-zuid verlopende in het noordprofiel. De vondst is met andere woorden de zuidelijke hoek van een steenbouw, die zich verder in noordelijke en westelijke richting moet uitstrekken. Figuur 10: Het noordprofiel10 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
1.1.4 Conclusies Er blijft dan nog de vraag naar de aard van het bouwwerk, waarvan de zuidelijke hoek werd aangetroffen. Het terrein bevindt zich in de noordwestelijke randzone van het zuidwest-grafveld van de Romeinse stad. Hoewel in het verleden op het territorium van dit grafveld al sporen van woningen zijn aangetroffen en het grote horreum zich aan de zuidelijke rand van de necropool bevindt, ligt het toch niet voor de hand van ook aan de Tongersveldstraat aan een publiek of privaat gebouw te denken11. Het perceel waarop de vondst aan het licht kwam, bevindt zich immers op enige afstand van een Romeinse weg, die een dergelijk bouwwerk toegankelijk zou moeten maken. De dichtstbij gelegen verkeersader is de aftakking van de weg naar Cassel, samenvallend met de huidige Linderstraat12. De hoek kan ook deel uitmaken van een vierkante of rechthoekige omheiningsmuur omheen één of meer grafmonumenten. De vondst van een fragment in Norroy kalksteen kan op de aanwezigheid van een dergelijk monument in de omgeving van de site wijzen. Elementen van grafmonumenten zijn al eerder op het zuidwest-grafveld aangetroffen13. De situatie zou dan vergelijkbaar kunnen zijn met het ommuurde mausoleum dat enkele jaren geleden op het oost-grafveld aan het licht is gekomen14. In
Tekening door Sylvia Mazereel. Mertens & Vanvinckenroye 1975; Vanvinckenroye 1979; Vanvinckenroye 1984, 10-12, 219-220, afb. 1 en algemeen opgravingsplan. 12 Vanvinckenroye 1984, 10-12 en algemeen opgravingsplan. 13 Vanvinckenroye 1984, 88, 213, 234 en plaat 125, nr. 142. In dezelfde week waarin de toevalsvondst aan de Tongersveldstraat geregistreerd werd, kwam aan de Molenstraat in de zuidwest-sector van de Romeinse stad een stuk van de laat-Romeinse stadsmuur aan het licht. Daarin zijn spolia verwerkt, waaronder een hoekpilaster met cannelures. Mogelijk maakte dit blok deel uit van een vroeg-Romeins grafmonument op het zuidwest-grafveld (Het Belang van Limburg, vrijdag 4 mei 2018). 14 Geerts & Veldman 2018. 10 11
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 19 van 258
2017 werden de profielen van de kelder, waarop de hier besproken sleuf en regenwaterput aansluiten, gedocumenteerd15.
1.1.5 Bibliografie COQUELET C., CREEMERS G. & DREESEN R. 2014: Le décor du grand temple Nord de Tongres, Signa 3, 55-64. COQUELET C., CREEMERS G., DREESEN R. & GOEMAERE E. 2013: Les “pierres blanches” dans les monuments publics et funéraires de la cité des Tongres, Signa 2, 29-34. DREESEN R. 2017: Herkomst van de natuursteen in de Romeinse gebeeldhouwde stenen en opschriften. In: VANDERHOEVEN A. & ERVYNCK A. (red.): Het archeologisch en bouwhistorisch onderzoek van de O.L.V.-basiliek van Tongeren (1997-2013). Deel 3: De vroeg-Romeinse periode, Relicta Monografieën 13, Brussel, 247-251. GEERTS R.C.A. & VELDMAN H.A.P. (red.) 2018: Vergraven graven nabij de pannenoven. Een archeologische opgraving aan de Pannenovenweg te Tongeren, Vlaams Erfgoed Centrum Rapport 42, Sint-Michiels. HARTOCH E. (ed.) 2015: Moudre au pays des Tungri, Atuatuca 7, Tongeren. MERTENS J. & VANVINCKENROYE W. 1975: Een Romeins gebouwencomplex extra-muros te Tongeren, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 22, Tongeren. VANVINCKENROYE W. 1979: Een Romeins gebouwencomplex extra muros te Tongeren, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 26, Tongeren. VANVINCKENROYE W. 1984: De Romeinse zuidwest-begraafplaats van Tongeren, Publicaties van het Provinciaal Gallo-Romeins Museum te Tongeren 29, Tongeren.
In 2017 werd naar aanleiding van het melden van een andere toevalsvondst op hetzelfde perceel de profielen van de uitgegraven kelder van dezelfde woning onderzocht. Hierbij werden meerdere Romeinse kuilen, bouwpuinlagen en de resten van een crematiegraf aangetroffen in de profielen. Verdere informatie is terug te vinden in het eindverslag: https://id.erfgoed.net/archeologie/eindverslagen/1296.
15
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
2
ROMEINS
2.1
TOEVALSVONDST ID 269: PUTBERG 6 – ASSE (PROV. VLAAMSBRABANT)
2.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Asse, deelgemeente Asse Putberg 6 Asse, Afdeling 1, Sectie F, percelen 0918/00C002 & 0918/00A002 50°54'47,64" NB / 4°11'25,41"OL (WGS84) x: 137440m / y: 178140m (Lambert72) Gemeente Asse ID 269 (melding ID 271) 14/04/2018 16/04/2018 (Marijn Van Gils & Katrien Cousserier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981299 Marijn Van Gils (marijn.vangils@vlaanderen.be) Marijn Van Gils (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 21 van 258
2.1.2 Situering Na het graven van een sleuf voor nutsleidingen van 110m lengte (fig. 1 en 2), 80 à 90cm breedte en ongeveer 90cm diepte, nam de vinder een spoor (kuil) en vondstmateriaal waar. Ook op de naastgelegen afvalhopen herkende ze vondstmateriaal: -
-
-
1 fragment natuursteen; 4 fragmenten bouwkeramiek: o 2 imbrices; o 1 tegula met een omtrek van het type B (Warry D1); o 1 onbepaald stuk; 11 fragmenten keramiek: o 1 wand fragment van een amfoor van het type Dressel 20, secundair verbrand; o 2 rand- en 3 wandfragmenten reducerend gebakken aardewerk; o 2 wandfragmenten (bord) Pompejaans rood aardewerk; o 2 wand- en 1 randfragment (hals kruikwaar) oxiderend gebakken aardewerk; 1 onbepaald fragment ijzer; dierlijk bot: 1 linker onderkaak met 1 tand in, en 1 losse bijhorende tand, van een hond.
De dakpan kan gedateerd worden in de 2de tot begin 3de eeuw n. Chr. Het Pompejaans rood aardewerk dateert van de Flavische periode tot de 2de eeuw n. Chr. De amfoor kan mogelijk in de 2de eeuw n. Chr. geplaatst worden. Het vondstmateriaal stamt dus vooral uit de Romeinse tijd16.
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie en de sleuf op OpenStreetMap (© AGIV).
16
Alle determinaties en dateringen door Kristine Magerman en Steven Saerens (Agilas vzw).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de vondstlocatie en de sleuf op het GRB (© AGIV).
2.1.3 Historische gegevens De vondstlocatie bevindt zich in de zuidelijke zone van de Romeinse vicus van Asse. In de onmiddellijke omgeving is reeds een zeer groot aantal vondsten uit de Romeinse periode gekend. Bij de uitbreiding van de parking net ten oosten van de sleuf leidde bijvoorbeeld de melding van een toevalsvondst in september 2017 tot een opgraving17. Daarbij werd over een groot deel van het oppervlak een afdekkend donker afvalpakket aangetroffen dat als een zogenaamde dark earth geïnterpreteerd werd en dat ook reeds op andere plaatsen binnen de vicus van Asse is aangetroffen. Daaronder bevond zich een relatief hoge densiteit aan sporen in de vorm van extractie- en afvalkuilen.
2.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein De sleuf was reeds volledig uitgegraven en de nutsleidingen waren erin aangebracht (fig. 3). Net ten noorden van de bocht in de sleuf was deze over een lengte van ongeveer 10m terug gedicht. De sleuf bevatte op veel plaatsen water, waardoor deze niet overal toegankelijk was. Aangezien de sleuf reeds gegraven was, konden de aanwezige archeologische sporen enkel in de wanden in profiel onderzocht worden. Hiertoe maakten we op 8 plaatsen de oostwand van de sleuf schoon om het profiel te beschrijven (fig. 4).
17Moens
et al. 2019.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 23 van 258
Figuur 3: Toestand op het terrein op 16/04/2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 4: Locatie van de 8 profielen in de sleuf op de orthofoto (© AGIV). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
4 3 2
a b
1
Figuur 5: Profiel 1 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
In profiel 1 is boven de natuurlijke bodem (fig. 5:1) de Romeinse laag dark earth (fig. 5:2) zichtbaar. Deze is ongeveer 30cm dik, en bevat veel fragmenten bouwkeramiek, natuursteen en houtskool. De bovenste helft (fig. 5:2a) is iets grijzer, terwijl de onderzijde (fig. 5:2b) bruiner van kleur is. Hierboven bevindt zich ongeveer 15cm geroerde of opgevoerde grond (fig. 5:3), met daarin bruingele en donkerbruine vlekken. Het geheel wordt afgetopt door een ongeveer 25cm dikke ploeglaag (fig. 5:4). De overgangen tussen de verschillende lagen zijn scherp, met uitzondering van de overgang van de dark earth naar de natuurlijk bodem (fig. 5:1), die door bioturbatie vervaagd is.
Figuur 6: Profiel 2 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 7: Profiel 3 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 25 van 258
Profielen 2 en 3 vertonen in essentie dezelfde sequentie (fig. 6 en 7). In profiel 2 is de bouwvoor echter lokaal afwezig, en ook in profiel 3 zijn de lagen boven de dark earth dunner dan in profiel 1. De laag dark earth is met ongeveer 35cm dan weer iets dikker.
Figuur 8: Profiel 4 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Ook in profiel 4 zet dezelfde sequentie zich door, maar ontbreekt lokaal de ploeglaag zoals bij profiel 2 en wordt de laag dark earth opnieuw iets dikker (40cm). Op deze locatie bevindt zich onder de laag dark earth een spoor met een homogeen donkergrijze vulling. In het profiel werden hierin geen vondsten aangetroffen.
Figuur 9: Profiel 5 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 10: Profiel 6 ((© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
In Profiel 5 (fig. 9) is het onderscheid tussen de grijzere bovenste helft en bruinere onderste helft van de laag dark earth nog goed zichtbaar. Deze is hier in totaal minstens 60cm dik, waardoor de natuurlijk bodem niet bereikt werd in de bodem van de sleuf. De laag dark earth is in profiel 6 (fig. 10) nog dikker (70cm). De bovenliggende lagen zijn hier niet meer aanwezig. Ook in profielen 7 en 8 (fig. 11 en 12) neemt de laag dark earth de volledige hoogte van de wand in (ongeveer 80cm).
Figuur 11: Profiel 7 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 12: Profiel 8 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
2.1.5 Afspraken en conclusies In alle onderzochte delen van de sleuf was een laag dark earth aanwezig, zoals in de onmiddellijke omgeving reeds waargenomen en geassocieerd met de Romeinse periode. Deze wordt gradueel dikker (van 30 tot 80cm) helling afwaarts naar het zuiden toe, maar volgt verder de topografie. Op één plaats was een duidelijk spoor onder deze laag zichtbaar, maar met de beperkte zichtbaarheid en toegankelijkheid is de kans reëel dat andere eventueel aanwezige sporen niet konden waargenomen worden. In de laag dark earth, in het spoor, en op de storthopen werden geen extra vondsten aangetroffen, naast onbepaalde fragmenten bouwkeramiek, natuursteen en houtskool. Er kan niet redelijkerwijze verwacht worden dat de aannemer de aanwezige archeologie als dusdanig zou moeten kunnen herkend hebben. De graafwerken waren reeds voltooid, waardoor verder onderzoek weinig zinvol was.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 27 van 258
2.1.6 Bibliografie Websites MOENS J., DE GROOTE K., MARÉCHAL S., LENTACKER A., ERVYNCK A., WOUTERS W., COOREMANS B., DEFORCE K. & RENIERE S. 2019: Romeinse sporen uit de 2de eeuw aan de Putberg te Asse (Vlaams-Brabant). Eindverslag van een toevalsvondst, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 133 [online], https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/133/OAOE133-001.pdf (geraadpleegd op 8 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
3
13DE EEUW
3.1
TOEVALSVONDST ID 239: EIENBROEKSTRAAT 30 - OOSTKERKE (PROV. WEST-VLAANDEREN)
3.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s:
Damme, deelgemeente Oostkerke Eienbroekstraat 30 Gemeente Damme, Afdeling 3, Sectie D, Perceel 0145/00A000 51°16'54" NB / 3°17'21" OL (WGS84) x: 74 670,15m / y: 219 638,91m (Lambert72) Privaat persoon ID 239 (melding ID 241) 08/02/2018 12/02/2018 (Dieter Verwerft) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981284 Dieter Verwerft (dieter.verwerft@brugge.be) Jan Huyghe (jan.huyghe@brugge.be) Frederik Roelens (frederik.roelens@brugge.be) Raakvlak – Onroerend Erfgoed Brugge en Ommeland
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 29 van 258
3.1.2 Inleiding In februari meldden passanten grondwerken langs de Eienbroekstraat in Oostkerke. Daarop besloot Raakvlak de werf te bezichtigen. Ter plaatse bleek de ploeglaag over een oppervlakte van 3.688m² te zijn afgegraven en ingericht als stockageplaats voor grond. Langs de Eienbroekstraat was steengruis gestort. Uit het vlak werden verschillende scherven verzameld. Om de omvang en aard van de site te documenteren, deed Raakvlak een vondstmelding bij het agentschap Onroerend Erfgoed. Het onderzoeksterrein ligt tussen de Eienbroekstraat en de Eienbroekvaart in Oostkerke, deelgemeente van Damme (fig. 1-3). Marc Dewilde begeleidde het project vanuit het agentschap Onroerend Erfgoed.
3.1.3 Onderzoeksopdracht De voornaamste vraagstelling bij de vondstmelding was: bestaat de kans dat de werken archeologisch erfgoed beschadigen? Met andere woorden: is een archeologische opvolging (om dit erfgoed in kaart te brengen) noodzakelijk? Het projectgebied, dat in gebruik was als akker, ligt in een zone die gekenmerkt is door een lage densiteit aan bebouwing in het verleden. Daarom wordt hier bijzondere aandacht verleend aan de landschappelijke opbouw en het landgebruik in en rond het gebied. De aard van de werken werd afgewogen tegenover de beschikbare kennis van het projectgebied op archeologisch, historisch en landschappelijk vlak.
3.1.4 Situering Algemeen Figuur 1: Het onderzoeksgebied op de topografische kaart (rode polygoon) (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Het onderzoeksgebied op het GBR (rode polygoon) (© AGIV).
Figuur 3: Het onderzoeksgebied op de orthofoto uit 2017 (rode polygoon) (© AGIV).
Bodemkundig In Oostkerke bestaat de vruchtbare poldergrond uit klei en zand. Het onderzoeksterrein behoort tot de oostelijke kustpolders. De bodemkaart classificeert het projectgebied als ‘overdekte kreekrug’ (m.Dl5) (fig. 4). Het landschap in Oostkerke varieert tussen 2,8 tot 4,7m TAW. De hoogteverschillen in de omgeving van het projectgebied zijn beperkt. Op de hoogtekaart is duidelijk zichtbaar dat de hoogteverschillen op het terrein zelf minimaal zijn: tussen 3,6 en 4,1m TAW (fig. 5).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 31 van 258
Figuur 4: Het onderzoeksgebied op de bodemkaart (rode polygoon) (© DOV).
Figuur 5: Het projectgebied op de hoogtekaart (rode polygoon) (© AGIV).
3.1.5 Historische gegevens Algemene historische situering van de streek Het dorp Oostkerke is mogelijk ontstaan in de 8ste eeuw18. De parochie Oostkerke wordt voor het eerst vermeld in 1089, in een oorkonde van graaf Robrecht II. In dit document geeft de graaf het tiendrecht over het toenmalige Oostkerke aan de abdij van Saint-Quentin en l’Isle (Vermandois). In deze oorkonde staat dat Oostkerke op dat moment reeds een bedehuis bezat, wellicht gebouwd op gronden die eigendom waren van Dodinus, de Heer van Oostkerke. Het kleine dorp, op een verhoogde plaats in het landschap, groeide door de voortschrijdende inpoldering in de 12de eeuw uit tot een grote parochie met vier dochterparochies, namelijk Wulpen (een verdwenen eiland), Lapscheure, Moerkerke en Westkapelle19. In het begin van de 11de eeuw werd een grote ringdijk aangelegd die Oostkerke beschermde tegen overstromingen. Vanaf dan was het mogelijk zowel in als buiten de dorpskern te wonen20. Lambrecht 2016. Dekeyser 1989, 11-17; Dekeyser 1964a, 18; Agentschap Onroerend Erfgoed 2021b; Hillewaert 1984, 506-508. 20 Dekeyser, 1972a, 1-5; Dekeyser 1964a, 18. 18 19
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Door de grote stormvloed van 1134 raakte het onbeschermde deel van Oostkerke met de dochterparochies Lapscheure en Westkapelle overstroomd. Door deze storm ontstond het Zwin en werd Oostkerke in twee gesplitst. Dit had als gevolg dat de afgezonderde dochterparochies sneller zelfstandig werden. In de 12de en 13de eeuw werden vanuit Oostkerke nog enkele dochterparochies gesticht, namelijk Sint-Kathelijne, Onze-Lieve-Vrouw te Damme, Sint-Anna-ter-Muiden en Hoeke. In 1324 zijn deze dochterparochies al zelfstandig. In alle acht dochterparochies behield de SintKwintensabdij het tiendrecht en het personaat21. In het noordoosten en het noordwesten van Oostkerke werden in de volle middeleeuwen grote gebieden uitgeveend. Tijdens die periode werd ook het grootste deel van het wegennet gevormd. Figuur 6: Het projectgebied op een historische reconstructiekaart (© Dekeyser 1964b).
Het gehucht Eienbroeke ligt ongeveer 600m van het dorp Oostkerke (Damme) (fig. 6). De eerste benaming was Eiebrug. De naam Eienbroeke is er pas gekomen na de bezetting van de Duitse soldaten die Maximiliaan van Oostenrijk ondersteunden in Vlaanderen (1482-1490). Het Duitse Brücke gaf wellicht aanleiding tot de vervlaamsing Eyenbrouck, zoals het in 1554 wordt geschreven, en het huidige Eienbroeke (brug over de Eie). Het tiendenhof van het klooster van St.-Quentin-en-l'Isle is opgericht op een plaats in het gehucht Eienbroek, dat net buiten het gezag van de Heren van Oostkerke ligt. Vanop dit tiendenhof organiseerden monniken het innen van de belastingen. Het stuk grond dat zij gebruikten voor hun tiendenhof, was 10 gemeten groot volgens een register uit 1568. In dit register wordt dit hof ook beschreven: ‘(er) placht upt zelve landt schoone huusen, boomen en een scheure te staene om de thienden inne te doene, die over lange jaren by den oorloghe al verbrandt en te nieten ghedaen waren’. Het tiendenhof brandde af tussen 1480 en 1490 bij oorlogsgeweld22. De tienden werden betaald in geld of in natura. Het tiendrecht was verdeeld in lenen; met de leenheren werd afgesproken hoe ze konden betalen. Deze manier van verpachten bestond tot het einde van het ancien regime. Vergaderingen over het innen van de tienden gebeurden op het tiendenhof. Na de brand vergaderde men in Brugge23. Een belangrijke weg in het gehucht Eienbroeke is de Sabtsweg (afkomstig van ‘des Abts Weg’). Deze lange landelijk weg die deels langs de Eienbroekvaart loopt, begint aan de Eienbrug en loopt helemaal door naar Hoeke. De weg is aangelegd rond 1300 om het tiendenhof van St.-Quentin-en-l'Isle op
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021c; Dekeyser 1984, 113-114; Hillewaert 1984, 426. Dekeyser, 1972a, 1-5; Dekeyser 1964a, 18. 23 Dekeyser, 1972a, 1-5; Hillewaert 1984, 506-508; Dekeyser 1964a, 18. 21 22
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 33 van 258
Eienbroeke te verbinden met Hoeke en Westkapelle. Men bracht langs deze weg de tienden naar het tiendenhof; omwonenden mochten deze weg niet gebruiken24. De Eienbroekstraat is de straat die de dorpskern van Oostkerke verbindt met de Sabtsweg en met de Koolkerkesteenweg. De straat werd vernoemd naar het toponiem Eienbroek25. Deze brug over het oude zwin werd al vermeld in 1187. De straat staat ook op de kaart van Pourbus (1561-1571) en de kaart van Ferraris (1771-1778). Historische en cartografische gegevens van het projectgebied In dit deel van de kustpolders werden, op de gronden van lenen of abdijen, boerderijen met walgrachten gebouwd. Deze lagen vaak aan de oorsprong van de latere kastelen. Sommige hadden een dubbele omwalling: op het opperhof stond de herenwoonst, op het neerhof de boerderij (onder meer Ruddershove). Daarnaast waren er ook talrijke boerderijtjes en huizen van landarbeiders. Op de Heraldische Kaart van het Brugse Vrije door Pieter Pourbus (1561-1571) ligt het vermoedelijke projectgebied in een dicht bewoond landschap (fig. 7). Het landschap werd doorkruist door wegen en de Eienbroekvaart. Langs de Eienbroekstraat lagen veel hoeves. De kaart van Fricx (1712) vermeldt enkel de Eienbroekstraat en de kerk van Oostkerke (fig. 8). Figuur 7: Het projectgebied op de Heraldische Kaart van het Brugse Vrije door Pieter Pourbus (1561-1571) (© Groeningemuseum Brugge).
24 25
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021b; Hillewaert 1984, 506-508. Agentschap Onroerend Erfgoed 2021a.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: Het projectgebied op de kaart van Fricx (© AGIV).
Op de Kabinetskaart der Oostenrijkse Nederlanden, opgemaakt door de graaf van Ferraris (17711778) staan twee kleine gebouwen met moestuin binnen het projectgebied (fig. 9). Het terrein rond het projectgebied was een gesloten landschap bestaande uit met hagen omzoomde akkers en natte weides. De kaart van Vandermaelen (1846-1854) (fig. 10), de Atlas der buurtwegen (1841) (fig. 11), de kadasterkaart van Popp (1842-1879) (fig. 12) vermelden geen bijkomende informatie. Enkel op de kaart van Vandermaelen staat één gebouw afgebeeld. Figuur 9: Het projectgebied op de Kabinetskaart van Ferraris (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 35 van 258
Figuur 10: Het projectgebied op de kaart van Vandermaelen (© AGIV).
Figuur 1: Het projectgebied op de Atlas der Buurtwegen (© AGIV).
Figuur 12: Het projectgebied op de Poppkaart (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
3.1.6 Archeologische voorkennis Het projectgebied ligt op een akker die in de jaren 1980 geprospecteerd werd door Bieke Hillewaert26. Ze omschrijft de site als volgt: ‘Concentratie op de oostelijke helft van de akker, en van daaruit verspreid over het hele terrein: zgn. Pingsdorfceramiek, zgn. Andenneceramiek, restgroep van vroege oxiderend gebakken ceramiek, zgn. Paffrathceramiek, vroege reducerend gebakken ceramiek (Verhaeghe groep A), reducerend gebakken ceramiek, late oxiderend gebakken rode ceramiek, protosteengoed, zgn. Siegburgsteengoed, zgn. Langerwehesteengoed, zgn. Westerwaldsteengoed, overig steengoed, dakpannen en tegels, been, glas. Op kaart van Pourbus wordt bewoning aangegeven. In de 18de eeuw is er in elk geval geen bewoning meer’. In de omgeving van het projectgebied liggen verder nog verschillende locaties die door Bieke Hillewaert geprospecteerd zijn (fig. 13). Figuur 13: Het projectgebied op de Centrale Archeologische Inventaris (paarse polygoon) (©AGIV en CAI).
3.1.7 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Inleiding Het opgravingsteam schaafde een zo groot mogelijk vlak op en zamelde manueel vondsten in. In de aangelegde sleuf is één aardkundig profiel geregistreerd. Het onderzoek werd aangevuld met één manuele boring (fig. 14).
26
Hillewaert 1984, 302-318.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 37 van 258
Figuur 14: Plan met aanduiding van alle profielen en boringen (© AGIV).
Beschrijving van de aardkundige opbouw van het gebied Het bodemprofiel (profiel 1) dat als referentieprofiel geldt heeft als coördinaten: 74640.28085285777342506 - 219671.05641079408815131, 74641.95597077575803269 219666.5464779379835818). Het niveau van het maaiveld van het profiel situeert zich op 372cm TAW (fig. 15). Het profiel bestaat uit twee bodemkundige lagen (horizonten). Horizont 1 is een 39cm dikke Ahorizont. Deze horizont is een ploeglaag. Horizont 2 is een lichtgroengrijze, kleiige C-horizont zonder bodemontwikkeling. Er zijn zeer weinig sporen van bioturbatie (mollen, regenwormen of boomwortels) zichtbaar. • H1 = ploeglaag (Ap-horizont), 0-39cm; donkerbruingrijs; kleiige textuur; oude bewerkingslaag van het type dikke antropogene A-horizont; scherpe golvende ondergrens bereikt; licht vochtig; kalkloos; weinig baksteenspikkels; 10YR 3/1. • H2 = moederbodem (C-horizont); 39-70cm; bleke horizont zonder sporen van bodemontwikkeling; geen oxido-reductie; geen bioturbatie; ondergrens niet bereikt; vochtig; kalkloos; geen inclusies; 2.5Y 7/4. Figuur 15: Bodemprofiel ‘profiel 1’ (© Raakvlak).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
De sporen, spoorcombinaties en archeologische structuren In het vlak dagzoomden verschillende donkergrijze vlekken. Het vlak werd zoveel mogelijk opgeschaafd. De vlekken waren zeer diffuus en onregelmatig en het vlak was sterk verstoord door zwaar werfverkeer. Door de beperkte afgraving waren de sporen slecht leesbaar. Nergens werden lineaire, ronde, ovale of rechthoekige aftekeningen herkend. De vondsten Tijdens de terreindocumentatie zijn 173 vondsten verzameld. Het gaat om 152 scherven aardewerk (fig. 16; tabel 1). De grootste groep bestaat uit grijs aardewerk, afkomstig van verschillende vormen, waaronder een kan, een pot met blokvormige, ondersneden rand, een pot met gekartelde rand en een kogelpot. De scherven dateren uit de 13de eeuw. Daarnaast zijn ook drie fragmenten van een middeleeuwse, Spaanse amfoor, twee scherven zgn. Andenne aardewerk, één scherf Brugs Hoogversierd aardewerk, één scherf zgn. Paffrath en vier scherven proto- of vroeg steengoed ingezameld. Deze kunnen eveneens in de 13de eeuw gedateerd worden. De jongste vondsten zijn 25 scherven rood aardewerk en vier scherven steengoed uit de 14de tot de 16de eeuw. De vondsten worden aangevuld met drie fragmenten natuursteen, afkomstig van een maalsteen, en 12 fragmenten dierlijk bot, waaronder onderkaken van geit en paard. Metaaldetectie leverde geen enkele vondst op. Het terrein lag bezaaid met putjes, hoogstwaarschijnlijk afkomstig van metaaldetectoristen, waardoor alle metaalvondsten reeds weg waren. Figuur 16: Een selectie van de ingezamelde ceramiek (Vondstnummer 2) (© Raakvlak).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 39 van 258
na tu ur st e To t a en al O pm er kin g
Gr ijs Ro od Pr ot oS te en St ee ng goe d oe w it b d ak k bo end t
Vo nd stn um sle m uf er sp oo r D atu m
DA18EI vondst enlijst
Dat ering
91 wandscherven, 24 randen, 1 voet , 2 oren en 1 handvat ; fragment en van een kan, pot met blokvormige, ondersneden rand, pot met 1
1 lv
12/ 02/ 2018 119
119 gekart elde rand, kogelpot en st andvin
13e eeuw
scherven van een middeleeuwse amfoor uit Baet ica, kogelpot in Paffrat h, kom in Andenne, prot ost eengoed, Brugs Hoogversierd, import grijs 2
1 lv
12/ 02/ 2018
1
1
4
4
10 en rood
13e eeuw
fragment en van bakpan, kan, papkom en t weedelige bandvormige rand in rood aardewerk 3
1 lv
12/ 02/ 2018
4
1 lv
12/ 02/ 2018
5
1 lv
12/ 02/ 2018
25
4
29 en Langerwehe, Raeren en Bouffioux 3 12
14e t ot 16e eeuw
3 fragment en van een maalst een 12 onder andere onderkaak van paard en geit
Tabel 1: Overzicht van de vondsten (© Raakvlak).
3.1.8 Algemeen besluit Het doel van het archeologisch onderzoek was om een antwoord te bieden op volgende vragen: bestaat de kans dat de werken archeologisch erfgoed beschadigen? Met andere woorden: is een archeologische opvolging (om dit erfgoed in kaart te brengen) noodzakelijk? Op basis van de terreininspectie werd duidelijk dat binnen het projectgebied archeologisch erfgoed aanwezig is. Door de moeilijke terreinomstandigheden – slechte leesbaarheid door de beperkte afgraving – was het onmogelijk de aard van de site te achterhalen. De vondsten zelf wijzen op activiteiten van de 13de tot de 16de eeuw. Het werd duidelijk dat de bodem binnen deze zone zeer uniform is: een AC-profiel met een 39cm dikke ploeglaag met daaronder zware klei. De geplande werken vormen echter geen verdere bedreiging voor de site. Raakvlak adviseerde daarom dat de stockage van grond in de toekomst bovenop de ploeglaag gebeurt. Als dit onmogelijk is, dienen de werken begeleid te worden door een archeoloog.
3.1.9 Bibliografie Literatuur DEKEYSER R. 1964a: V. Eienbroeke, Rond de poldertorens 1, 18-21. DEKEYSER R. 1964b: Kaart van de Gemeente Oostkerke, schaal 1:2500 (losse kaart), Rond de poldertorens IV. DEKEYSER R. 1972: Bij het vignet op de Omslag zegel van het leenhof van St-Kwintens, Rond de poldertorens 1, 1-5. DEKEYSER R. 1984: Oostkerke Ambacht en het Ammanschap van Oostkerke in de 13de en het begin van de 14de eeuw, Rond de poldertorens 3, 113-124. HILLEWAERT B. 1984: Oostkerke-bij-Brugge, Archeologische Inventaris Vlaanderen, Band II, Gent.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021a: Eienbroekstraat [online], https://id.erfgoed.net/themas/9323 (geraadpleegd 17 september 2021). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021b: Sabtsweg [online], https://id.erfgoed.net/themas/9340 (geraadpleegd 17 september 2021). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021c: Oostkerke [online], https://id.erfgoed.net/themas/14645 (geraadpleegd 17 september 2021). LAMBRECHT G., ROELENS F., HUYGHE J., MIKKELSEN J.H. & VERWERFT D. 2016: Eienbroekvaart, Oostkerke (Damme). Resultaten archeologisch prospectie met ingreep in de bodem [online], https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/ROEV/3472/ROEV3472-001.pdf (geraadpleegd op 17 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 41 van 258
4 4.1
14DE EEUW TOEVALSVONDST ID 380: KASTEEL VAN MOERKERKE MOERKERKE (PROV. WEST-VLAANDEREN)
4.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Damme, deelgemeente Moerkerke Kasteelstraat 7 Damme, Afdeling 6, Sectie A, perceel 0528/00C000 Punt 1: x: 78194.99m; y: 215464.24m (Lambert72) / x: 51°14’40.64” NB; y: 3°20’25.57” OL (WGS84) Punt 2: x: 78203.03m; y: 215467.83m (Lambert72) / x: 51°14’40.76” NB; y: 3°20’25.98” OL (WGS84) Privaat persoon ID 380 (melding ID 382) 17/12/2018 21/12/2018 (Sofie Vanhoutte & Johan Van Laecke) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981290 Sofie Vanhoutte (sofie.vanhoutte@vlaanderen.be) Sofie Vanhoutte & Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
4.1.2 Situering Bij de aanleg van een nieuw terras aan de achterzijde van het Kasteel van Moerkerke stootte de aannemer op muur- en vloerrestanten, net buiten de contouren van het nieuwe terras, aan de rand van de werkput. De eigenaar contacteerde Raakvlak, de intergemeentelijke onroerend erfgoeddienst van Brugge en het Brugse Ommeland. Na de vaststelling ter plaatse door Raakvlak werd het agentschap Onroerend Erfgoed op de hoogte gebracht en werd de toevalsvondstprocedure in gang gezet. Op 21 december 2018 werden de aangetroffen structuren voor zover mogelijk vrij gelegd, in detail geregistreerd en gefotografeerd. Nicolay Holthoff van de plaatselijke heemkundige kring met maatschappelijke zetel in het kasteel, hielp een handje en kon ons heel wat informatie verschaffen over de bouwgeschiedenis van het Kasteel van Moerkerke. Het ‘Kasteel van Moerkerke met omgeving’ is beschermd als dorpsgezicht, als ‘historisch interessante site die aan de oorsprong van Moerkerke ligt, die thans een waardevolle groene kern van de gemeente vormt, gezien het bewaarde grachtensysteem en het beboomd terrein’27. Dit verslag betreft een kleine waarneming, een puzzelstukje dat kan bijdragen bij verder onderzoek naar de (bouw)geschiedenis van het Kasteel van Moerkerke. De beschrijving van de historische context en verdere interpretatie wordt hier dan ook beperkt gehouden.
Figuur 2: Situering van de toevalsvondstlocatie op de topografische kaart, schaal 1:10000 (© AGIV).
https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/13285. Het Kasteel van Moerkerke zelf is vastgesteld bouwkundig erfgoed (https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/78808). 27
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 43 van 258
Figuur 3: Aanduiding van de ingemeten structuren op GRB, schaal 1:1000 (© AGIV).
Figuur 4: Aanduiding van de ingemeten structuren op de orthofoto, schaal 1:1000 (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
4.1.3 Historische gegevens De tot nog toe oudste vermelding van Moerkerke dateert uit 1110: de bisschop van Doornik/Noyon beschrijft Moerkerke als één van de vier kapellen van Oostkerke. Eind 12de eeuw werd Moerkerke een onafhankelijke parochie28. Het ‘Kasteel van Moerkerke’ zou teruggaan op een mottekasteel, maar wanneer dit precies werd gebouwd door de heren van Moerkerke, is nog onduidelijk. De formaten van later hergebruikte bakstenen wijzen in de richting van de 13de eeuw29, maar mogelijk werd de oorspronkelijke motte (met dan een vermoedelijk houten woontoren) reeds in de 11de-12de eeuw opgericht30. Het kasteel kende een zeer strategische ligging, namelijk aan een zijarm van het Zwin en aan de weg Brugge-Aardenburg, ideaal als verdedigingspunt en als uitvalsbasis voor de bedijking van de kustvlakte. In de 14de eeuw verwierf de adellijke familie van Praet het kasteel, een grootgrondbezittersfamilie met ver verspreide eigendommen en leenheerlijkheden. Één van de belangrijkste figuren binnen deze familie was Lodewijk van Praet; hij was de raadsman en kamerheer van de hertog van Bourgondië. In 1587 moest het kasteel door de familie van Praet worden verkocht. De Spanjaard Clemens van Castilië kocht het als zomerverblijf en zorgde voor een grondige verbouwing van het kasteel, op de grondvesten van het vorige, maar nu met een residentiële functie. Een rijke Brugse handelaar, Frans Boghaert, kocht het kasteel al in 1609 over en zo kwam het in handen van de familie van de graaf van Kruishoutem, Charles de Jauche de Mastaing, waarmee de dochter van Boghaert was gehuwd. Eind 17de eeuw geraakte het kasteel vervallen en in 1700 werd het opnieuw verkocht, aan Pierre de la Vilette, een telg uit een rijke familie van koopmanreders. Philippe François d’Hanins die het kasteel in 1716 erfde, zorgde opnieuw voor een grondige verbouwing. Het kasteel kreeg toen een classicistisch uitzicht. In 1908 en 1912 werd het kasteel nogmaals grondig verbouwd, ditmaal in eclectische stijl – het huidige uitzicht –, door de familie ’t Serclaes de Wommersom die het kasteeldomein in de 19de eeuw verwierf door huwelijk. In 1923-1924 werd het kasteel een opleidingscentrum voor Broeders Xaverianen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het kasteel geplunderd en geraakte het uiteindelijk volledig in verval. In 1964 kocht de familie Van den Broeck het kasteeldomein, restaureerde het geleidelijk aan volledig, breidde het gebouwenbestand uit en vormde het om tot de huidige bekende feestlocatie31.
Van den Broeck & Raman s.d. Holthoff 2019, 3, 6. 30 Holthoff 2019, 5. 31 Agentschap Onroerend Erfgoed 2021; Terryn 2019. 28 29
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 45 van 258
Figuur 5: Het Kasteel van Moerkerke met dubbele omgrachting op de Ferrariskaart (1771-1778) (© AGIV), met aanduiding van de vondstlocatie.
Figuur 6: Het Kasteel van Moerkerke op de Atlas der Buurtwegen (midden 19de eeuw) (© AGIV), met aanduiding van de vondstlocatie. De gracht rond het kasteeldomein is niet de oorspronkelijke omwalling, maar is een latere heraanleg.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
4.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Bij de graafwerken kwam een ongeveer 1m dikke muur vrij die in loodrechte hoek op de achtergevel van het kasteel gepositioneerd staat (Figuur 7 en fig. 7: 1). Deze buitenmuur van een oorspronkelijke kelderruimte is opgebouwd uit rode bakstenen met kalkmortel (baksteenformaat ? x 12 x 5 à 5,5 à 6 cm; de lengte kon nergens bepaald worden). De binnenzijde van de muur vertoont de binnenhoeken van twee aanpalende kruisribgewelven die gescheiden zijn door een rondboog (Figuur 8: 4). Ook de ribben en de rondboog waren opgebouwd met rode bakstenen. Bij de rondboog kan als baksteenformaat 25 à 25,5 x 12,5 x 5 à 5,5cm genoteerd worden. De wanden van beide overwelfde kelderruimtes waren bepleisterd. De bepleisterde ribben eindigen op een horizontaal geplaatste, witgrijze natuursteen, die op zijn beurt rust op een stuk gele baksteen. Op de buitenzijde van de muur sluit een boogvormige aanbouw aan (Figuur 8: 3), waarvan slechts de aanzet kon worden vastgesteld. Deze lijkt één geheel te vormen met de muur, is opgebouwd met bakstenen van hetzelfde formaat en lijkt uit dezelfde bouwperiode te stammen. Deze boogvormige structuur is mogelijk de fundering van een torentje. Het baksteenformaat 25 à 25,5 x 12,5 x 5 à 5,5cm kan volgens de baksteenchronologie voor Brugge en Damme in de 14de eeuw geplaatst worden, wellicht zelfs eerste helft 14de eeuw, naar het midden van de eeuw toe. De halfronde uitbouw is gemetst in Vlaams verband. Dat bevestigt, in combinatie met het baksteenformaat, een datering in de eerste helft van de 14de eeuw 32. Van de vloer van de kelderruimte konden twee fragmenten vrij gelegd worden (Figuur 8: 5 en 6). Het betreft een vloer in rode bakstenen, in visgraatmotief, met kalkmortel gevoegd. Telkens kon als baksteenformaat 25 x 12 x 4,5cm opgemeten worden. Deze vloer kan mogelijk in dezelfde periode als het muurwerk aangelegd zijn, maar de iets afwijkende dikte van 4,5cm en de kans op hergebruik van bakstenen bij een vloer kunnen een latere datering niet uitsluiten. Bovenop de buitenmuur, en bovenop de binnenhoeken van de kruisribgewelven, lijken de getrapte baksteenlagen (Figuur 8: 2) een latere toevoeging die wijzen op de inwerking in een latere (bovengrondse) constructie. Tijdens het plaatsbezoek door Raakvlak was de positie van deze restanten ten opzichte van de latere buitenmuur van de kelderverdieping van het kasteel nog zichtbaar. Deze was ingewerkt in de betonnen fundering van het terras en was bij de terreinevaluatie al aan het oog onttrokken door een laagje cement.
32
Met dank aan collega Vincent Debonne, agentschap Onroerend Erfgoed. Cf. Debonne 2015.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 47 van 258
Figuur 7: 3D-beeld van de aangetroffen structuren, vanuit het noord/noordwesten (vanop het nieuw aangelegde terras) (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 8: Opgravingsplan met de waargenomen muur- en vloerrestanten, ten opzichte van de nieuw aangelegde terrassen (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 9: 3D-beeld van de aangetroffen muur vanuit het noordoosten, met aan de binnenzijde (oostkant) de aanzet van de kruisribgewelven, en aan de buitenkant (westkant) de aanzet van de fundering van een vermoedelijk torentje (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 10: Restanten van de binnenzijde van de kelder, vanuit het westen, met vloerfragment en binnenzijde muur met aanzet kruisribgewelven (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 49 van 258
Figuur 11: 3D-beeld, op de binnenzijde van de aangetroffen kelderruimte (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 12: Vloerrestant van de kelderruimte, met rode baksteen in visgraatpatroon (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 13: Plan van de kelderverdieping van het huidige Kasteel van Moerkerke, met in het groen een reconstructie door de architect van twee overwelfde kelders op basis van de aangetroffen muurrestanten. In rood de gegeorefereerde locatie van de aangetroffen muurrestanten, met licht verschil van het plan. Plan verkregen via Raakvlak; met dank aan de verantwoordelijke architect (© agentschap Onroerend Erfgoed).
4.1.5 Conclusies en afspraken Deze toevalsvondst betreft de restanten van de buitenmuur en de vloer van een kelderruimte met kruisribgewelven. Reeds in de jaren 1970 werd ten zuiden van het kasteel muurwerk gevonden, samen met twee bakstenen bogen op de zuidelijke muur van de kelderverdieping,33 maar het kon niet achterhaald worden hoe de in 2018 waargenomen restanten zich hiertoe verhouden. De baksteenformaten wijzen voor het muurwerk naar de 14de eeuw, wellicht eerste helft 14de eeuw, naar het midden van de eeuw toe. Het kan niet met zekerheid gesteld worden dat de vloerrestanten uit dezelfde periode dateren, of iets later aangelegd zijn. Het muurwerk bewijst alvast een bouwfase van het mottekasteel in de eerste helft – midden 14de eeuw. De baksteenformaten zijn met zekerheid ruim vóór de verbouwing door Clemens van Castilië rond 1600 te dateren. Tijdens de aanleg van de huidige terrassen werden door de heemkundige kring ’t Zwin Rechteroever Grondgebied Damme reeds muurrestanten uit verschillende perioden, ‘opgetrokken met recuperatiemateriaal uit de 13de eeuw’, opgemerkt, alsook ‘verschillende ophogingslagen van de oorspronkelijke motte tot 3 meter onder het maaiveld’34. Het agentschap werd echter niet op de hoogte gebracht en deze sporen konden niet geregistreerd worden. Wel is duidelijk dat de grond uit de bouwput heel veel vondsten bevat, uit de volledige geschiedenis van het kasteel en zelfs uit oudere periodes. De heemkundige kring ’t Zwin Rechteroever Grondgebied Damme, die haar maatschappelijke zetel in het kasteel heeft, nam het uitzoeken van deze grond op zich; door 33 34
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021. Holthoff 2019, 5.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 51 van 258
vrijwilligers werd alles systematisch doorzocht. Dat leverde enorm veel vondsten op, vooral uit metaal en aardewerk, die door de heemkundige kring worden geïnventariseerd en die het onderwerp vormen van regelmatige bijdragen in hun tijdschrift ’t Zwin Rechteroever. Het muurwerk en de vloerrestanten blijven in situ bewaard en werden met zand afgedekt.
4.1.6 Bibliografie Literatuur DEBONNE V. 2015: Uit de klei, in verband. Bouwen met baksteen in het graafschap Vlaanderen 1200-1400, ongepubliceerde doctoraatsverhandeling Katholieke Universiteit Leuven, Leuven. HOLTHOFF N., DE BUSSHER P. & DEBAENE CH. 2019: Archeologische sporen in en rond het kasteel van Moerkerke, Erfgoedblad Damme 2019, 1-8. TERRYN C. 2019: Kasteel van Moerkerke van burcht tot feestzaal, Moerkerke.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021: Het Kasteel van Moerkerke [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/78808 (geraadpleegd op 24 september 2021). VAN DEN BROECK M. & RAMAN D. s.d.: Heemkundige Kring ’t Zwin Rechteroever Damme [online] ,http://www.zwinrechteroever.be/kasteel (geraadpleegd op 24 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
5 5.1
16DE EEUW TOEVALSVONDST ID 283: FRANKRIJKLEI 124 - ANTWERPEN (PROV. ANTWERPEN)
5.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Antwerpen, deelgemeente Antwerpen Frankrijklei 124 Antwerpen, Afdeling 3, Sectie C, perceel 0380/00S002 51°12'51,352" NB / 4°24'41,137" OL (WGS84) x: 152981.34m / y: 211591.27m (Lambert72) Privaat persoon ID 283 (melding ID285) 30/05/2018 01/06/2018 (Geert Vynckier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/219223 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 53 van 258
5.1.2
Situering
Tijdens het uitgraven van een kelder voor een nieuwbouw aan de Frankrijklei 124 te Antwerpen werd onder de vloer van de afgebroken kelder van de oude woning een deel van de stadsmuur uit de 16de eeuw aangetroffen. De architect en aannemer verwittigden de stedelijke dienst archeologie van de stad Antwerpen. Op hun verzoek werd de vondst aan het agentschap Onroerend Erfgoed gemeld via het digitaal meldingsformulier. Aan de straatzijde werd het robuuste metselwerk van de muur geraakt dat direct onder de keldervloer van het afgebroken gebouw zichtbaar werd. De stadmuur, lopende van zuidwest naar noordoost, zit nog onder de fundering van de aanpalende huizen en deels onder de stoep van de Franrijklei. In het midden van het perceel, aansluitend op de stadsmuur en in noordwestelijke richting lopend bevond zich de fundering van een steunbeer aan de binnenzijde van de stadsomwalling. Het parament van de stadsomwalling bevindt zich onder de stoep van de Frankrijklei. De aannemer herkende niet meteen de aard van het metselwerk waardoor de tanden van de graafbak het bovenste deel van de resten van de muur deels vernielde. Ongeveer parallel met de steunbeer, ten noorden ervan, loopt een recente rioleringsbuis richting noordwesten vanaf de straatzijde. Deze doorsnijdt een deel van de stadsmuur om vervolgens net langs de steunbeer verder te lopen.
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op de topografische kaart (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
5.1.3 Historische gegevens35 Toen Antwerpen uitgroeide tot een belangrijk handelscentrum werd onder Spaans bewind een nieuwe stadsomwalling aangelegd (1542-1553). Het was een gebastioneerde omwalling die brak met het klassieke middeleeuws model en bestond uit vijfhoekige bastions met ertussen lange ‘courtines’ of hoofdmuren. Aan de grachtzijde was de omwalling voorzien van een lichthellend natuurstenen parament. Het aangetroffen muurfragment werd aangetroffen ten noordoosten van de toenmalige Sint-Jorispoort (fig. 3). Dit deel van de stadsomwalling bleef tot in de loop van de 19de eeuw bestaan en na het dempen van de gracht werd ze uiteindelijk tot onder straatniveau afgebroken. De overgebleven restanten van de niet afgebroken muur reiken gemiddeld tot ongeveer 7m onder het huidige straatniveau. Op de restanten werden uiteindelijk nieuwe woningen en de huidige Leien aangelegd. In de zomer van 2017 werden op de Leien, ten noorden van deze site, grootschalige opgravingen36 uitgevoerd door de stedelijke dienst archeologie van de stad Antwerpen. Ook hier werd over een afstand van 250 meter dezelfde stadmuur met de aansluitende steunberen aangetroffen (fig. 4). Door meerdere archeologische onderzoeken van deze restanten langs de Leien heeft men de stadsmuur, bastions, poorten en grachten volledig in grondplan kunnen reconstrueren (fig. 5).
Op basis van het eindverslag door Jef Vansweevelt van een toevalsvondst van diezelfde muur in de Begijnenvest in maart 2018: Van Sweevelt et. al. 2021; Lombaerde 2009. 36 werken Noorderlijn. 35
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 55 van 258
Figuur 3: Situering van de vondstlocaties op de kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 (© Museum PlantinMoretus/Prentenkabinet).
Figuur 4: De muur van de Spaanse Omwalling tijdens de opgravingen op de Leien (© dienst archeologie van de stad Antwerpen)37.
37
Met dank aan Femke Martens om deze te bezorgen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Projectie van de Spaanse Omwalling en latere citadel op het GRB met aanduiding (groene bol) van de toevalsvondst (© dienst archeologie van de stad Antwerpen)38.
5.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Na telefonisch contact met de architect werd een afspraak gemaakt om het terrein te bezoeken en te evalueren op 1 juni 2018. De aangetroffen resten van de muur waren tevoorschijn gekomen aan de zuidoostelijke rand van de uitgegraven werkput aansluitend aan de stoep van de Frankrijklei 124 (fig. 6). Alhoewel deze in situ bewaard zouden blijven werd toch besloten om een korte schoonmaakbeurt te houden en ze in te meten. Hierdoor kan dit kleine stuk later ingepast worden in de grotere puzzel van de restanten van de stadsmuur39. De restanten bevonden zich tussen 4,00 en 4,20m TAW40. De hoogste resten onder de muren en de vloer van het recent afgebroken huis bevonden zich op ongeveer 4,60m TAW (fig. 7). De zichtbare kern (2,65m breed) van de zuidwest-noordoost lopende muur was in een niet duidelijk verband gemetseld (fig. 8). De voorzijde met het gebruikelijke parament in natuursteen was niet zichtbaar en bevindt zich onder de aangrenzende stoep. De bakstenen (23x10,5x5cm en enkele 18x8x4cm) waren lichtrood van kleur en gemetseld met een lichtgrijze tot geelgrijze zandige kalkmortel. Een deel van de muurkern was doorsneden door een zuidoost, noordwest lopende oude rioleringssleuf (bruin langwerpig spoor op fig. 8). Aan de noordwestelijke zijde van de muur was een steunbeer in het vlak bewaard (fig. 9). Deze steekt 4,00m uit in noordwestelijke richting en is 1,60m breed. De steunbeer is eveneens niet in een duidelijk verband gemetseld. De hier gebruikte bakstenen zijn van hetzelfde formaat, waren lichtrood van kleur en eveneens gemetseld met een lichtgrijze tot geelgrijze zandige kalkmortel. De steunbeer was in het muurwerk van de stadsmuur ingemetseld. Er werden geen archeologische vondsten aangetroffen op het terrein.
Met dank aan de stedelijke dienst archeologie van de stad Antwerpen (Femke Martens) om deze te bezorgen. De gegevens werden doorgespeeld aan de stedelijke dienst archeologie van de stad Antwerpen. 40 De muurresten en de TAW-hoogtes werden ingemeten door Landmeter-Expert Bart Hermans. 38 39
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 57 van 258
Figuur 6: Situering van de muurresten op het kadasterplan (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 7: De restanten van de stadmuur onder de kelder(vloer) van het afgebroken huis (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: Zicht op de restanten van de stadsmuur (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 9: Zicht op de restanten van de steunbeer (© agentschap Onroerend Erfgoed).
5.1.5 Afspraken en conclusies Bij deze korte interventie werd wederom een klein deel van de Spaanse omwalling aangetroffen. Alhoewel er geen verder onderzoek werd uitgevoerd vult dit terreinbezoek de puzzel aan van het verloop van de geslechte Spaanse omwalling uit de 16de eeuw die amper 25 à 30 jaar dienst deed. De bakstenen kern en de aansluitende steunbeer werden bovenaan ongeveer 40cm afgebroken tot op de voorziene diepte van de aan te leggen nieuwe kelder waardoor de onderliggende restanten in situ (tot ongeveer 7m diepte) bewaard en onaangeroerd blijven.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 59 van 258
5.1.6 Bibliografie Literatuur LOMBAERDE P. (ED.) 2009: Antwerpen versterkt. De Spaanse omwalling vanaf haar bouw in 1542 tot haar afbraak in 1870. University Press Antwerp (UPA) en Stadsarchief Antwerpen (Felixarchief), Antwerpen.
Websites VAN SWEEVELT J. & VYNCKIER G. 2021: Een kleine kijk op de stadsmuur van Antwerpen uit de 16de eeuw in de Begijnenvest (Prov. Antwerpen). Eindverslag van een toevalsvondst, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 174 [online] , https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/OAOE/174/OAOE174-001.pdf (geraadpleegd op 9 september 2019).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
6 6.1
17DE EEUW TOEVALSVONDST ID 233: NAAMSESTRAAT 57A - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT)
6.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Leuven, deelgemeente Leuven Naamsestraat 57A Leuven, Afdeling 2, Sectie B, perceel 0986/00G000 50°52’34.504” NB / 4°42’03.202" OL (WGS84) x: 173376.18m / y: 174039.28m (lambert72) Kerkfabriek Sint-Michiel ID 233 (melding ID235) 26/01/2018 29/01/2018 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/218135 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 61 van 258
6.1.2 Situering Tijdens funderingswerken, voor een glazen afscheiding onder het oksaal in de eerste travee van de Sint-Michielskerk te Leuven (fig. 1-2), werden enkele bakstenen funderingen aangetroffen. De stad bracht het agentschap via het digitaal meldingsformulier op de hoogte.
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op OpenStreetMap (© AGIV).
Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
6.1.3 Historische gegevens Op de kaart van Graaf de Ferraris is de kerk duidelijk zichtbaar maar is het grondplan verschillend (fig. 3). De Sint-Michielskerk is de vroegere kerk van het voormalige Jezuïetenklooster en sinds 1778 de kerk van de Sint-Michielsparochie. De bouw van de huidige kerk begon in 1650 en na de ingebruikname in 1666 werd de kerk op 18 oktober 1671 plechtig ingewijd. Na de opheffing van het Jezuïetenklooster in 1773 werd de kerk opnieuw in gebruik genomen als kerk van de Sint-Michielsparochie.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 3: Situering van de vondstlocaties op de kaart van Graaf de Ferraris (© AGIV).
6.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein In de ochtend van 29 januari 2018 werd de kerk bezocht samen met de verantwoordelijke van de Studiedienst Gebouwen van de stad Leuven. Er waren in de eerste travee onder het oksaal van de kerk zeven sleuven uitgegraven om een fundering aan te leggen voor een glazen wand. In al deze sleuven werden bakstenen funderingen aangetroffen die zich vooral bevonden in de buurt en aansluitend bij de pijlers. Ze werden opgebouwd met bakstenen van 23x11x6 cm en gemetseld met een gele zandige kalkmortel (fig. 4-6). Aan de zuidzijde lag nog een deksteen van een graf. Deze zal iets meer naar het noorden verplaatst worden. Voor zover we konden zien zat er geen grafkelder onder. De sleuven en de funderingen werden door de stad ingemeten zodat de exacte plaats ervan bekend is (fig. 7). Na overleg van de stad met de ingenieur van het project was gebleken dat deze funderingen stevig genoeg waren en ze niet moesten verwijderd worden om de nieuwe fundering aan te leggen. De ruimten tussen de bakstenen funderingen, waar hooguit 2 lagen zouden van verdwijnen, zullen worden opgevuld met gestabiliseerd zand. Figuur 4: Zicht op sleuf 3 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 63 van 258
Figuur 5: Zicht op sleuf 7 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 6: Zicht op sleuf 6 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 7: Plan van de eerste travée van de Sint-Michielskerk met de hoofdingang en de eerste rij pijlers. De werkputten (blauw), de aangetroffen bakstenenfunderingen (rood) en de grafsteen (grijs). (© plan ingemeten door de stad Leuven en bewerkt door J. Van Laecke).
6.1.5 Afspraken en conclusies Al de funderingen die werden aangesneden zijn niet vernield en blijven in situ bewaard. Grotendeels denken we dat de baksteenfunderingen, funderingen waren van de pijlers van de kerk alhoewel dit niet voor alle restanten kan. Sommige funderingen kunnen behoren tot een andere bouwfase of een andere kerkindeling. Zeker is dat bij eventuele uitgravingen of werken in de kerk zelf rekening moet gehouden worden met meerdere archeologische resten en sporen. Wanneer er nieuwe archeologische resten worden aangetroffen moeten deze gemeld worden aan het agentschap Onroerend Erfgoed.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 65 van 258
7 7.1
VÓÓR 1800 TOEVALSVONDST ID 313: MARKT – WINGENE (PROV. WESTVLAANDEREN)
7.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: Terreinonderzoek: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Wingene, deelgemeente Wingene Guido Gezelleplein, net ten noorden van perceel Markt 5 Openbaar domein 51°3'28.01 NB / 3°15'52.52” OL (WGS84) x: 73590.3629m / y: 194755.7657m (Lambert72) Gemeente Wingene ID 313 (melding ID 315) 20/08/2018 21/08/2018 (Sofie Vanhoutte) 23/08/2018 (Sofie Vanhoutte & Franky Wyffels (†), veldtechnicus) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981285 Sofie Vanhoutte (sofie.vanhoutte@vlaanderen.be) & An Lentacker, fysisch-antropologische assessment van de menselijke resten (ann.lentacker@vlaanderen.be) Sofie Vanhoutte (agentschap Onroerend Erfgoed) Sylvia Mazereel (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
7.1.2 Situering Door het Vlaams drinkwaterbedrijf De Watergroep werd in de zomer van 2018 net naast de parkeerplaats aan de zuidkant van het Guido Gezelleplein een kleine werkput gegraven in het voetpad om een nieuwe wateraansluiting te realiseren. De vondstlocatie bevindt zich ten zuiden van de parochiekerk Sint-Amandus (fig.1 tot 3). Toen tijdens het graven heel wat menselijke resten werden aangetroffen, werden de werken stopgezet en werd de vondst op 20 augustus 2018 door De Watergroep gemeld bij het agentschap Onroerend Erfgoed. De terreinevaluatie werd de volgende ochtend uitgevoerd, waarbij duidelijk werd dat hier beenderen van meerdere individuen waren aangesneden. De nabijheid van de kerk en de vondstomstandigheden wezen onmiddellijk op de resten van het voormalige kerkhof rond de kerk dat in 1807 werd opgeheven. Door prioritaire interventies op twee andere archeologische sites kon de terreindocumentatie pas op donderdag 23 augustus gebeuren. De aangesneden menselijke resten werden geborgen en de werkput werd gelokaliseerd en gedocumenteerd.
Figuur 14: De vondstlocatie bij aankomst: menselijke resten aangesneden bij de aanleg van een werkput voor een nieuwe wateraansluiting (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 67 van 258
Figuur 15: Locatie van de toevalsvondst op de orthofoto (© AGIV), ten noorden van het perceel dat op GRB gekend staat als Markt 5.
Figuur 16: Locatie van de toevalsvondst op GRB (© AGIV). Het woonhuis op perceel ‘Markt 5’ ruimt ondertussen plaats voor een nieuw appartementencomplex.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
7.1.3 Historische gegevens De vondstlocatie bevindt zich in de oudste – de noordoostelijke – parochie van Wingene ten zuiden van de parochiekerk Sint-Amandus, ter hoogte van het oorspronkelijke kerkhof. Op de Kaart van Ferraris, uit de periode 1771-1778, staat het kerkhof, dat de kerk volledig omringt, nog aangeduid (fig. 4). De zone rond de kerk is nu volledig verhard. Zoals in vele parochies, werd dit kerkhof in 1807 als gevolg van een Napoleontisch decreet opgeheven. Dit decreet verplichtte gemeentes om het kerkhof te verplaatsen naar een zone buiten de dorpskern.41 Op de kaarten van Popp en Vandermaelen van rond het midden van de 19de eeuw is er geen sprake meer van een kerkhof rond de kerk. De huidige kerk toont vooral de 17de- en 18de-eeuwse fasen, maar kent zijn oorsprong al in de 11de eeuw, als veldstenen kerk. In de 16de en 17de eeuw kende Wingene een zeer woelige geschiedenis. In die periode, tot begin 17de eeuw, werd Wingene zwaar getroffen door de godsdienstoorlogen, waarbij de kerk volledig werd verwoest. In de tweede helft van de 17de eeuw teisterden een reeks vernielingen, ziekten, hoge belastingen en hongersnood Wingene opnieuw zwaar.42
Figuur 17: Uittreksel uit de Kaart van Ferraris met de Sint-Amanduskerk en de zone ten zuiden ervan. De gegeorefereerde kaart, met aanduiding van de positie van de huidige kerk, toont aan dat een nauwkeurige georeferentie van de kaart voor deze zone niet mogelijk is, waardoor de uitgestrektheid van het oorspronkelijke kerkhof in het huidige straatbeeld niet afgelijnd kan worden.
7.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein In de werkput, ongeveer 1,4 op 1,2m op straatniveau, werden de losse menselijke resten ingezameld en werden vervolgens de putwanden opgeschoond om zicht te krijgen op de situatie. De menselijke resten, die zowel aan de noord-, west- als oostkant verder doorliepen in de wand, bevonden zich in een humeus, zandig kerkhofpakket van ongeveer 60cm dikte. Dit pakket was hier afgedekt door een 41 42
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021a. Agentschap Onroerend Erfgoed 2021b.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 69 van 258
niveau van een 30-tal cm bestaande uit puin- en nivelleringslagen. De zuidkant van de put bleek volledig vergraven door de aanleg van een waterleiding (fig. 5). In het kerkhofpakket op deze plaats was geen gelaagdheid te onderscheiden. De menselijke resten behoorden duidelijk niet tot individuen in anatomisch verband. Er waren bovendien geen aanwijzingen voor kisten. Het kerkhofpakket reikte hier tot een diepte van ongeveer 1m onder het huidige straatniveau en rustte er op een oude bewerkte bodem van ongeveer 10cm dikte. Op -1,10m onder het huidige straatniveau bevond zich hier het natuurlijke zand. Op de bodemkaart is het centrum rond de kerk ingekleurd als bebouwde zone (OB). Ten noordoosten van de toevalsvondstlocatie is de dichtstbijzijnde geïdentificeerde bodem een ZbP, een droge zandbodem. Ten westen en ten zuiden van de werkput liggen als dichtstbijzijnde gekarteerde bodems bodemtypes Sch (matig droge lemige zandbodems) en Sdh (matig natte lemige zandbodems), met enkele beperkte zones bodemtype Eep (sterk gleyige kleibodem). Onder de menselijke resten kon de natuurlijke bodem vastgesteld worden. Het betreft op deze plaats een droge zandbodem, wat dus aansluit bij de ZbP bodem ten noordoosten van dit gebied. Behalve de menselijke resten werd enkel een wandfragmentje van Rijnlands steengoed met zoutglazuur aangetroffen. Het bevond zich in de bovenzijde van het kerkhofpakket. Het kan ten vroegste in de 15de eeuw gedateerd worden, maar veel zegt dit niet over de datering van het kerkhofpakket. Figuur 18: Na berging van de losse menselijke resten en opschoning van de putwanden werd de dikte van het kerkhofpakket duidelijk. De zuidelijke helft van de werkput was volledig verstoord door de aanleg van leidingen (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
7.1.5 Fysisch-antropologische assessment van de menselijke resten De ingezamelde menselijke beenderen werden aan een assessment onderworpen. De uit deze werkput verzamelde menselijke resten staan opgelijst in Tabel 1. Het gaat om elementen uit alle delen van het skelet, met een duidelijk overwicht aan grotere stukken. Er zijn geen aanwijzingen dat een of meerdere, min of meer volledige skeletten in de opgravingszone aanwezig waren. Het gaat veeleer om verstoorde begravingen, mogelijk secundair gedeponeerd in een knekelkuil. Vele fragmenten vertonen recente breuken, wellicht veroorzaakt tijdens de aanleg van de werkput voor de aanleg van de wateraansluiting. Waar de vergroeiing van de gewrichtsuiteinden met de schacht van de lange beenderen kon geregistreerd worden, bleek het altijd om adulte botten te gaan, op één uitzondering na: een subadult proximaal fragment van een dijbeen. Daarnaast komt één schachtfragment van een dijbeen van een juveniel individu. Op basis van de dijbeenfragmenten kon ingeschat worden dat resten van minstens zes personen in de botcollectie aanwezig zijn. Bij de onderkaakfragmenten, van minstens vijf personen afkomstig, viel op dat bij twee alle tanden tijdens het leven waren verloren gegaan, waarna de alveolen waren dichtgegroeid. Ten slotte is tussen het menselijk bot ook een skeletelement van een rund aangetroffen: een eerste vinger- of teenkoot van een adult dier. Het stuk vertoont haksporen en vertegenwoordigt dus consumptieafval dat op het vroegere kerkhof is terechtgekomen. volledig bovenschedel
-
proximaal fragment -
schachtfragment -
distaal fragment -
fragment
totaal
24
24
bovenkaak
-
-
-
-
1
1
onderkaak
-
-
-
-
8
8
losse tanden
-
-
-
-
2
2
wervel
-
-
-
-
9
9
rib
-
-
-
-
3
3
schouderblad
-
-
-
-
1
1
bovenarmbeen
-
1
1
6
-
8
ellepijp
-
2
-
1
-
3
spaakbeen
-
1
-
1
-
2
bekken
-
-
-
-
20
20
dijbeen
11
5
-
-
-
16
knieschijf
3
-
-
-
-
3
scheenbeen
-
-
3
-
-
3
kuitbeen
-
-
1
-
-
1
hand- en voetbeentjes TOTAAL
4
-
-
-
3
7
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
111
Tabel 1: Inventaris van de menselijke resten (n.v.t.= niet van toepassing).
7.1.6 Conclusies Deze toevalsvondst ten zuiden van de Sint-Amanduskerk in Wingene sneed het oorspronkelijke kerkhof aan dat in 1807 werd opgeheven. Het kerkhofpakket van ongeveer 60cm dik bevond zich onmiddellijk bovenop de oude bewerkte zandbodem. Het fysisch-antropologische assessment van de menselijke resten geeft aan dat hier wellicht een knekelkuil werd aangesneden: de menselijke beenderen zijn afkomstig van minstens zes individuen. Zekerheid over de tafonomie van het ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 71 van 258
kerkhofpakket is er niet: gaat het om een accumulatie van beenderen over een langere periode of gaat het om vergraven grond met skeletten die eerst elders begraven lagen. Het scherfje Rijnlands steengoed met zoutglazuur dat uit de top van het kerkhofpakket kon worden gerecupereerd en vanaf de 15de eeuw te dateren is, geeft enkel een terminus post quem voor de top van het pakket aan, maar dit pakket kan ook veel later ontstaan zijn. Het staat enkel vast dat de vorming van dit kerkhofpakket dateert van vóór 1807. Ook over de locatie op het kerkhofareaal is geen duidelijkheid; de uitgestrektheid van het kerkhof kan op basis van de Kaart van Ferraris niet bepaald worden. Het archeologisch ensemble wordt in het Depot van het agentschap Onroerend Erfgoed bewaard.
7.1.7 Bibliografie Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021a: Parochiekerk Sint-Amandus [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/205594 (geraadpleegd op 26 juni 2021). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021b: Wingene [online], https://id.erfgoed.net/themas/14922 (geraadpleegd op 26 juni 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
8 8.1
17DE – 18DE EEUW TOEVALSVONDST ID 327: ABDIJ VAN PARK - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT)
8.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
8.1.2
Leuven, deelgemeente Heverlee Abdij van Park 7 Leuven Afdeling 12 & 3, sectie E, perceel 0130/00K000 50°51’50.710” NB / 4°43’02.140” OL (WGS84) x: 174534.89m / y: 172691.31m (Lambert72) Erfgoedsite Abdij Van Park bvba ID 327 (melding ID 329) 19/09/2018 20/09/2018 (Lisa Van Ransbeeck) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981294 Lisa Van Ransbeeck (lisa.vanransbeeck@leuven.be) Lisa Van Ransbeeck (stad Leuven) Lisa Van Ransbeeck (stad Leuven)
Situering
Bij het graven van een sleuf voor nutsleidingen op het domein van de Abdij van Park werden enkele bakstenen constructies aangetroffen. De vondst werd aan de stadsarcheoloog gemeld. Zij nam op haar beurt contact op met het agentschap Onroerend Erfgoed en deed een vondstmelding via het digitale meldingsformulier. De vondsten werden geregistreerd en terug afgedekt om een in situ bewaring van de vondsten te realiseren. De toevalsvondst bevindt zich in de deelgemeente Heverlee, ten zuiden van het stadscentrum van Leuven (fig. 1), binnen het domein van de Abdij van Park. De sleuf bevindt zich ten westen van het gastenkwartier van de abdij (fig. 2). Het gastenkwartier is de naam van de langgerekte vleugel aangebouwd tegen de zuidvleugel van het claustrum. Aan de noordwestzijde van het gastenkwartier bevindt zich de erekoer. Deze koer wordt omgeven door keermuren met op de hoek ‘Het Spaans torentje’. De sleuf voor de nutsleidingen werd ten zuiden van deze keermuur aangelegd en liep evenwijdig met de zuidelijke keermuur en de gevel van het gastenkwartier (fig. 3). Enkele meters ten zuiden van deze sleuf loopt de Molenbeek. Nog enkele meters zuidelijker bevindt zich één van de vijvers.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 73 van 258
Figuur 1: Topografische kaart (© NGI).
Figuur 2: GRB met situering sleuf (© GDI-Vlaanderen). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 3: Situering sleuf op de orthofoto uit 2013-2015 (© AGIV).
8.1.3 Historische gegevens43 Bouwhistorie De abdij werd gesticht in 1129 op verzoek van de hertog van Brabant, Godfried I met de baard. De hertog schonk zijn jachtpark aan de Norbertijnen. De Norbertijnen gaven de abdijsite vorm met verschillende gebouwen en gegraven vijvers om vis te kweken. Gastenkwartier Het gastenkwartier werd gebouwd onder prelaat van Tulden in het begin van de 16de eeuw. Het oudste lagergelegen zuidelijke deel werd gedateerd 1507-1530 door dendrochronologisch onderzoek van de dakconstructie. De korte zuidelijke eindgevel was in de late middeleeuwen voorzien van een rijzige trapgevel, die in 1789 verdween. Vlakbij het gastenkwartier stond in de 16de eeuw de brouwerij van de abdij. Bouwhistorisch onderzoek maakte duidelijk dat er vanaf de eerste bouwfase duidelijk twee delen te onderscheiden waren in het gastenkwartier: het hoger gelegen deel langs de erekoer van de prelatuur en het lager gelegen deel langs de lage tuin, de Molenbeek en de vijvers. De talrijke bouwnaden en dichtgemetselde deur- en vensteropeningen van de benedengevel wijzen op een woelige verbouwingsgeschiedenis. Uit het bouwsporenonderzoek blijkt dat de benedengevel in de 16de eeuw vrij gesloten was: op de begane grond was er oorspronkelijk enkel de grote boogdoorgang en uiterst rechts een rechthoekige doorbreking. De deuropeningen die nu zichtbaar zijn, dateren uit begin 18de 43
Gebaseerd op Studio Roma CVBA, Restauratienota 2015, 5-16.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 75 van 258
eeuw. Baksteenformaat van de gevel: 25x12,5x5cm. Wellicht bevond er zich oorspronkelijk een kelder onder een deel van het gastenkwartier, die later vervangen werd door een 20ste-eeuwse kelder. Ten zuiden van de lage tuin bevonden zich gebouwen van de brouwerij en de bakkerij langs de Molenbeek. Deze gebouwen werden afgebroken in de 19de eeuw. Keermuur De omheiningsmuur zondert de hoger gelegen erekoer met klooster af van de rest van de omgeving. De muur werd grotendeels gerenoveerd in het begin van de 18de eeuw. De 16de-eeuwse hoektoren is het enige restant van de oudere basis. Bouwhistorisch onderzoek van de keermuur doet vermoeden dat de benedenmuur voor de originele keermuur werd gemetseld bij renovatie rond ongeveer 1952. Op de gravure van Sanderus (1726) is zichtbaar dat er een langgerekte afdakstructuur tegen de muur stond aan de lage tuinzijde (fig. 7). Iconografie en kaartmateriaal Op de verschillende iconografische bronnen zijn de twee delen van het gastenkwartier goed zichtbaar. Ook de evolutie van de bebouwing in en langs de benedentuin is hierop te volgen.
Figuur 4: Jean Baptiste Gramaye, Gravure van de Parkabdij vanuit het westen, 1610 (© KULeuven Centrale Bibliotheek).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Lucas Vorsterman, Gravure van de Parkabdij vanuit het westen (tekening A. Courtmans), 1649. (© E. Van Even, 1895, 458).
Figuur 6: Jacob Harrewijn (tekenaar J. Van Croes), Kaartboek met geschilderde gravure van de Parkabdij, 1665 (© Archief Parkabdij).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 77 van 258
Figuur 7: Antonius Sanderus, gravure van de Parkabdij vanuit het zuidwesten, 1726 (© archief Parkabdij).
Figuur 8: Figuratieve kaart (detail) uit 1785 met afbeelding van de abdij van Park (© Rijksarchief).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 9: Villaretkaart en situering van het projectgebied (© AGIV).
Figuur 10: Ferrariskaart en situering van het projectgebied 1771-1779 (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 79 van 258
Figuur 11: Atlas der buurtwegen en situering van het projectgebied (© AGIV).
Archeologie Er werden al verschillende kleine archeologische onderzoeken uitgevoerd op het domein van de abdij van Park. Relevant voor de vondstmelding is het archeologisch onderzoek van het gastenkwartier door Studiebureau Archeologie in 201644. Hierbij werden in het huidige gastenkwartier restanten van een soort van hypocaustum aangetroffen met daarbovenop fragmenten van een wegtracé in kasseien. Dit wegtracé impliceert dat het meest zuidelijke deel van het gastenkwartier ooit geen gebouw was. De hypotheses die hierbij geformuleerd werden zijn de volgende. Er zijn twee mogelijke opties45: Het hypocaustum is geen hypocaustum maar mogelijk een buitenconstructie waarin iets moest worden verwarmd zoals een oven. De omvang van de oven lijkt echter ongeschikt om zo te verwarmen. Een andere mogelijkheid is dat de huidige muren niet van het gebouw zijn waar het hypocaustum toe behoort. Een blik op de muren leert in elk geval dat de noordelijke muur (waar de haard in staat) duidelijk ouder is en gebouwd uit grotere blokken kalksteen en niet uit baksteen zoals de andere muren. Een mogelijke hypothese is dat er een gebouw stond met (gedeeltelijke) vloerverwarming. Dat gebouw is vervolgens gesloopt, maar de noordelijke muur bleef bestaan aangezien er ten noorden hiervan nog gebouw aanwezig is. Er werd een weg aangelegd in min of meer O-W oriëntatie. Later werd de weg uitgebroken, waarbij de kasseien ongetwijfeld werden hergebruikt, en werd er opnieuw een gebouw op gezet waarbij de noordelijke muur ook werd hergebruikt. Mogelijk werd er dan ook voor de oude haard een nieuwe haard gemaakt, aangezien de oude redelijkerwijs niet meer in goede staat zal zijn geweest.
44 45
Yperman & Smeets 2019, 34-37. Yperman & Smeets 2019, 34-37.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
8.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Het terrein werd bezocht op 19 september 2018. De bakstenen constructies werden opgeschoond, gefotografeerd en beschreven. De ochtend van 20 september werden de constructies opgemeten en afgedekt met geotextiel. Een eerste bakstenen constructie (S1) werd aangetroffen op ongeveer 1,10m onder het maaiveld, niet ver van de keermuur (fig. 12 en 13). Deze fundering in bakstenen van 26x12,5x6cm werd opgebouwd met een zachte lichtgelig witte kalkmortel met kalkstippen. De fundering is 90cm breed en loopt nog door in zuidelijke richting. In noordelijke richting loopt de fundering niet verder en werd het einde vastgesteld. De fundering werd aangetroffen met een bolvormige bovenzijde, als gevolg van het afschrapen door de kraan. Ten noorden van bakstenen fundering S1 werd S2 vastgesteld. Deze donkerbruine, lichtzandig lemige laag met vrij veel baksteen- en kalkmortelbrokjes en houtskoolspikkels bevindt zich aan de noord- en westzijde van de bakstenen fundering. Hierin werd bij het opschonen een klein fragment steengoedaardewerk aangetroffen. Onder S2 bevindt zich S3, een lichtbruinig gele, zandige leemlaag met vrij veel baksteen- en kalkmortelbrokjes en houtskoolspikkels. Figuur 12: Bakstenen constructie S1 vanuit het westen (© stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 81 van 258
Figuur 13: Bakstenen constructie S1 met ten noorden (links op foto) laag S2 (© stad Leuven).
Meer naar het oosten, niet ver van de westgevel van het gastenkwartier werden de andere bakstenen constructies aangetroffen. S4 is een constructie opgebouwd uit bakstenen van 24,5x10,5x5,5cm en een vrij zachte (iets harder dan bij S1) lichtgrijze kalkmortel (fig. 14 en 15). De constructie was 22cm breed: de breedte van twee met hun lange zijde tegen elkaar geplaatste bakstenen. De constructie werd aangetroffen in vlak en in profiel. In vlak werd de volledige breedte vastgesteld, hier werd duidelijk dat de fundering nog verder loopt in noordelijke richting, maar daar bevindt die zich dieper en kon deze niet verder geregistreerd worden. Er kon dus niet vastgesteld worden of de muur nog verder loopt tot tegen de keermuur. In profiel was de fundering als het ware doormidden gesneden door het graven van de sleuf. In profiel was de fundering bewaard tot 50 à 60cm onder maaiveld. In profiel was zichtbaar dat een deel van de fundering al uitgebroken was in het verleden. De manier waarop de fundering uitgebroken is in het verleden, waarbij een breedte van ongeveer 22cm aan de noordzijde recht afgesneden is, doet vermoeden dat het hier om een hoek gaat. De fundering die dan verder loopt in westelijke richting is plaatselijk minder diep uitgebroken dan de rest van de fundering in noordelijke richting. Als het hier geen hoek zou zijn, zou de uitbraak aan beide kanten brokkelig zijn.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 14: Bakstenen muurfundering S4 in vlak vanuit het zuiden (© stad Leuven).
Figuur 15: Bakstenen fundering S4 in profiel (© stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 83 van 258
Figuur 16: Bakstenen structuur S5 en S6 vanuit het zuiden (© stad Leuven).
Meer naar het zuiden werden resten van een bakstenen structuur aangetroffen. Het betreft twee bakstenen funderingen S5 en S6 (fig. 16, 17 en 18). Het baksteenformaat was moeilijk vast te stellen door de mortel, maar bedraagt zo’n 23,5x11x5cm. Beide funderingen werden opgebouwd uit een vrij harde lichtgroenig gele kalkmortel. Sommige bakstenen vertonen resten van een witte kalkmortel, die op hergebruik kunnen wijzen. S5 heeft een ZW-NO oriëntatie en is 42cm breed; het noordeinde van de funderingsmuur werd vastgesteld. S6 heeft een NW-ZO oriëntatie en is 46cm breed. De funderingen S5 en S6 werden tegen elkaar gebouwd. Toch is de bouwnaad ter hoogte van het profiel minder éénduidig: de naad is minder rechtlijnig en er lijken ook enkele baksteenbrokken in de mortel verwerkt. Omwille van de kleine oppervlakte tegen het profiel en het feit dat bij deze vondstmelding enkel geregistreerd werd in functie van een behoud in situ, kon dit niet verder onderzocht worden. De gelijkaardige mortel en baksteenformaat en de afmetingen van de constructies doen vermoeden dat beide funderingen (minstens voor een periode) deel uitmaakten van eenzelfde structuur.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 17: S5 en S6 met relatie tot het gastenkwartier vanuit het westen (© stad Leuven).
Figuur 18: Detail van aansluiting van S6 en S5 (© stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 85 van 258
8.1.5 Afspraken en conclusies Door de beperkte omvang van de sleuf is het niet vanzelfsprekend om uitspraken te doen over de interpretatie van de sporen. De combinatie van de iconografische, bouwhistorische en archeologische gegevens kan wel een indicatie geven van de functie van de aangetroffen bakstenen constructies. Enkel verder onderzoek met ingreep in de bodem kan hier echter zekerheid over bieden. S1 bevindt zich op enige afstand van de keermuur, maar maakt hier geen verbinding mee. Op de gravure van Sanderus (1726) staat een afdakstructuur getekend aan deze keermuur. Het is mogelijk dat S1 een fundering van één van de pijlers van deze afdakstructuur is. Door de beperkte omvang van de sleuven was niet mogelijk om vast te stellen of S2 een deel van de vulling van de aanlegsleuf van fundering S1 is, of van de laag waarin de fundering geplaatst werd. Ook voor S3 kon dit niet vastgesteld worden. Bij S4 valt vooral de geringe breedte van de muurfundering op. Een breedte die eerder gebruikt wordt voor fundering van tuinmuren of structuren met een beperktere omvang. De iconografische bronnen tonen geen situatie waarbij hier een tuinmuur of andere structuur te zien is. Het is mogelijk dat het een deel van de afdakstructuur of een uitbouw ertegen betreft. S5 en S6 vormden wellicht één structuur. Wat opvalt is de afwijkende oriëntatie van de structuur ten opzichte van het gastenkwartier en de beperkte ruimte die afgebakend wordt door S5 en S6. Op de iconografische bronnen is zichtbaar dat de oriëntatie van de brouwerij ook anders is dan die van het gastenkwartier, ingegeven door de ligging van de Molenbeek. Op de gravure van Sanderus en Harrewijn (1663) staat een klein gebouw afgebeeld dat de verbinding maakt tussen het gastenkwartier en de brouwerij. Dit gebouwtje bevindt zich niet aan het uiterste zuiden van het gastenkwartier, net als de aangetroffen funderingen S5 en S6. Het is mogelijk dat het om funderingen van dit gebouwtje gaat. Of een ander gebouwtje dat zich hier in het verleden bevond. Het is ook mogelijk dat het funderingen van een ondergrondse structuur in relatie met het gastenkwartier betreft, zoals een beerput of watercisterne of kelderingang waarvan de oriëntatie minder van belang is. Na het onderzoek en opmeting werden op 20 september 2018 de bakstenen constructies afgedekt met geotextiel in vlak en profiel (fig. 19). Hierop werd een buffer aangebracht waarop de nutsleidingen worden aangebracht. Figuur 19: Voorbeeld van afdekking (in profiel en in vlak) met geotextiel van S4 (© stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
8.1.6 Bibliografie Literatuur STUDIEBUREAU ARCHEOLOGIE BVBA 2016: Dagrapport opgraving Abdij Park Heverlee, gastenverblijf 17 & 21 oktober 2016, Tienen. STUDIO ROMA CVBA 2015: Abdij Van Park te Heverlee, Restauratie van het gastenkwartier, keermuren erekoer, Spaans torentje en leeuwenpoort. Restauratienota. 16 februari 2015. YPERMAN W. & SMEETS M. 2019: Het archeologisch onderzoek tijdens de restauratiewerken van het gastenverblijf van de abdij van Park te Heverlee, Archeorapport 470, Tienen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 87 van 258
9 9.1
17DE – 18DE EEUW TOEVALSVONDST ID 303: RUMSTSESTRAAT 15 - REET (PROV. ANTWERPEN)
9.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Rumst, deelgemeente Reet Rumstsestraat 15 Rumst, Afdeling 3, Sectie C, perceel 0123/00A000 4°25’10” NB / 51°05’56” OL (WGS84) x: 153577m / y: 198771m (Lambert72) Privaat persoon ID 303 (melding ID 305) 17/07/2018 19/07/2018 (Erwin Meylemans & Katrien Cousserier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/112093 Erwin Meylemans (erwin.meylemans@vlaanderen.be) Erwin Meylemans (agentschap Onroerend Erfgoed) Erwin Meylemans (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
9.1.2 Situering De toevalsvondst bevindt zich in het parkdomein van het kasteel ‘Laarhof’, op het grondgebied van Reet (fig. 1). Dit park is beschermd als cultuurhistorisch landschap (Kasteel van Laar: park)46.
Figuur 1: Situering van de locatie van de melding op de topografische kaart (© AGIV).
46
https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/7015
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 89 van 258
Figuur 2: Situering van de vondstlocatie op een recente orthofoto (© AGIV).
9.1.3 Historische gegevens Het kasteel dateert in oorsprong uit het begin van de 16de eeuw47. Het werd omstreeks 1650 terug opgebouwd. Begin 18de eeuw werd het kasteel vergroot en werd een nieuw grachtenpatroon rond de tuin aangelegd. De oude moestuin werd toen eveneens omgebouwd tot sterrenbos, met de oprichting van twee triomfbogen op de oostelijke zichtas (fig. 3). Vanaf het midden van de 19de eeuw onderging het park een transformatie tot landschapspark. Hierbij werd o.a. het sterrenbos gekapt (in 1889) en deels vervangen door een bos, deels door een grasveld. Sinds 1938 is het domein in het bezit van de familie Le Grelle (fig. 4).
47
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 3: Locatie geprojecteerd op de ‘Ferrariskaart’ (ongeveer 1770-1777) (© AGIV).
Figuur 4: Locatie op de kaart van het ‘Depot de la guerre’ (ongeveer 1892) (© AGIV).
9.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein De vondst werd aangetroffen op 21 februari 2018 bij graafwerken naar de overloop van de gracht rond het kasteel, in de gracht die de dreef van de oostelijke zichtas flankeert (fig. 5 en 6). Deze graafwerken gebeurden met de schop. Een terreinbezoek vond plaats op 19 juli, waarbij de locatie van de vondst werd bezocht48. Bij de graafwerken in februari 2018 werd een ijzeren kanonskogel aangetroffen. Het object heeft een diameter van 11,5cm en een gewicht van 6,8kg (fig. 7). Er werden geen andere vondsten aangetroffen. De oorsprong van deze kogel, en dus hoe deze vondst moet geïnterpreteerd worden, is niet duidelijk. IJzeren kanonballen van deze afmetingen zijn gekend uit de 17de en 18de eeuw, maar er zijn geen 48
Met dank aan de heer Harold Le Grelle.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 91 van 258
conflicten op of in de buurt van het domein uit deze periode gekend. Mogelijk werd het projectiel hier gebruikt voor een andere functie (b.v. voor de overloop?).
Figuur 5: Zicht op de uitgraving in de gracht naar het oosten (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 6: Zicht op de uitgraving bij de overloop (© agentschap Onroerend Erfgoed). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 7: De ijzeren kanonskogel (© agentschap Onroerend Erfgoed).
9.1.5 Afspraken en conclusies Door de vinder werd de vondst van een ijzeren kanonskogel gemeld, die werd aangetroffen bij graafwerken naar een overloop in een gracht. Hierbij kwamen geen andere vondsten aan het licht. Het is vooralsnog onduidelijk waarom dit object, dat wellicht te situeren is in de 17de of 18de eeuw, zich hier bevond. De vondst blijft bewaard bij de vinder.
9.1.6 Bibliografie Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021: Domein Kasteel van Reet [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/14047 (geraadpleegd op 29 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 93 van 258
10 18DE EEUW 10.1 TOEVALSVONDST ID 360: ABDIJ VAN AVERBODE SCHERPENHEUVEL-ZICHEM (PROV. VLAAMS-BRABANT)
–
10.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Scherpenheuvel-Zichem, deelgemeente Averbode Herseltsebaan 2 Scherpenheuvel-Zichem, Afdeling 5, Sectie A, perceel 0040/00Z002 51°01’59.210” NB / 4°58'35.310” OL (WGS84) x: 192629.04m / y: 191611.68m (Lambert72) Privaat persoon ID 360 (melding ID362) 19/10/2018 23/10/2018 (Geert Vynckier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981175 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
10.1.2 Situering Naar aanleiding van het landsinrichtingsprojectde ‘de Merode’ aan de abdij van Averbode, uitgevoerd door de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) werden muurresten aangetroffen bij het heruitgraven van een oude gracht rond de abdij. De toevalsvondst situeert zich binnen het domein van de Abdij van Averbode op een plaats waar vroeger de drukkerij, die een vijftal jaren geleden werd afgebroken, stond (fig. 1-2). De abdij werd circa 1125 gesticht door Arnold II, graaf van Loon. De abdij werd uitgebouwd op de heuvelrug tussen Langdorp en Tessenderlo, die het waterbekken van de Grote Gete en de Demer scheidt. Deze zone maakt deel uit van vastgesteld bouwkundig erfgoed van de Abdij van Averbode49. Figuur 1: Situering van de locatie van de melding op OpenStreetMap (© AGIV).
Figuur 2: Situering van de locatie van de melding op het GRB (© AGIV)
10.1.3 Historische gegevens De gracht die nu terug wordt vrijgelegd binnen het kader van het landschapsherinrichtingsproject dateert van de 18de eeuw en is voor het eerst zichtbaar op de kaart van Graaf de Ferraris (1771-1778), later op de Atlas der buurtwegen (midden 19de eeuw) en de kaart van Popp (1842-1880) (fig. 3-4). Ook
49
https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/15187
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 95 van 258
op een foto uit 1906 is de gracht nog duidelijk aanwezig (fig. 5) net zoals op de Dêpot de la Guerre kaart uit 1930. In de perioden daarvoor is op deze plaats op de kaarten en afbeeldingen van de abdij geen gracht te bespeuren maar waren er wel visvijvers en bossen. Dit is duidelijk te zien op een afbeelding uit het kaartboek van landmeter Cornelis Clovis van de abdij rond het midden van de 17de eeuw (fig. 6) en een gravure van Sanderus uit 1726. In de jaren 50 van vorige eeuw werd de gracht gedempt en werd er een gebouw van de drukkerij opgetrokken. Ongeveer 5 jaar geleden werd dit gebouw van de drukkerij afgebroken tijdens de vernieuwing van de abdij en de oprichting van het belevingscentrum ‘Het Moment’ (fig. 7). Figuur 3: Situering van de vondstlocatie met de gracht op de kaart van Graaf de Ferraris (© AGIV).
Figuur 4: Situering van de vondstlocatie met de gracht op de Atlas der Buurtwegen (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: De gracht op een postkaart uit 1906 (© delcampe.net).
Figuur 6: Situering van de vondstlocatie op een detail van het kaartboek van landmeter Cornelis Clovis in opdracht van de abt Servaas Vaes uit 16501680 (© Rijksarchief).
Figuur 7: De afbraak van de drukkerij een 5-tal jaar geleden (© VLM).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 97 van 258
10.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Op 19 oktober werd door een medewerker van VLM een toevalsvondst gemeld en beschreven. Het ging om delen van oude funderingen die aangesneden werden bij het uitgraven van een gracht ten noordwesten van de oude abdij omheiningsmuur (fig. 8). De aangetroffen muurresten werden door een landmeter van de VLM ingemeten. Figuur 8: Zicht op de aanwezige muurresten op het terrein op 23/10/2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Tijdens het terreinbezoek werden de muurresten opgeschoond en gefotografeerd. Een eerste muur, ongeveer 25cm breed, loopt van het zuidoosten naar het noordwesten en is opgebouwd uit brokstukken ijzerzandsteen gevat in een grijze kalkmortel (fig. 9). Aan de zuidzijde van deze muur zijn aan de buitenzijde fragmenten van bakstenen zichtbaar. De muurresten maken een hoek van 90° om verder in noordoostelijke richting te lopen. Hoewel deze muur (eveneens ongeveer 25cm breed) bij vorige aansluit is de opbouw ervan verschillend. De kern bestaat hier uit baksteenfragmenten gevat in eenzelfde grijze kalkmortel (fig. 10). Deze muur loopt verder in noordoostelijke richting maar is daar grotendeels vernield door de graafmachine. Net voor de vernieling is er een derde muur zichtbaar die in een hoek van 90° verder in noordwestelijke richting loopt. De opbouw is identiek aan die van de tweede. Opvallend is dat de drie muren aan de buitenzijde een mortellaag hebben die horizontale parallelle lijnen vertoont en ongeveer 15cm van elkaar liggen. Door enkele boringen met een korte handboor kon met zekerheid worden vastgesteld dat de muren minstens nog 30cm dieper gefundeerd waren. Om enig inzicht in de opbouw van het terrein te krijgen konden we een stukje profiel opschonen aan de zuidoostzijde van de gegraven werkput (fig. 11). Bovenaan ligt het huidige loopoppervlak met daaronder een puinlaag van de afbraak van de drukkerij bestaande uit baksteengruis en mortelfragmenten. Daaronder zit er een bruine zandlemige opvullingslaag van ongeveer 1m dikte met baksteengruis, mortelfragmenten en enkele kiezels. Onderaan tekent zich een groengrijze zandlaag af met wat baksteengruis en kleine mortelfragmenten. Door een boring met de handboor konden we vaststellen dat deze groene laag nog minstens 60cm dieper loopt. De aangetroffen muurresten zijn duidelijk afgedekt door een bruine ophogingslaag. De grijsgroene laag vertoont geen sliblaagjes en lijkt eerder een dempingspakket te zijn.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 9: De muurresten lopende van het zuidoosten naar het noordwesten (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 10: De muur lopende in noordoostelijke richting (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 11: Het profieltje in het zuidoosten (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 99 van 258
10.1.5 Afspraken en conclusies Zoals hoger gezegd zal slecht een klein deel van de muren worden afgebroken. De rest blijft bewaard in situ onder de aan te leggen nieuwe gracht en zal eerst worden afgedekt met een doek. Tot welk gebouw deze resten behoorden is niet meer te achterhalen. Er staat geen gebouw op de cartografische documenten voor het aanleggen van de gracht in de 18de eeuw en ook op latere kaarten vinden we op deze plaats geen enkel gebouw terug. We denken bijgevolg dat de aanwezige funderingen werden aangelegd tijdens het dempen van de gracht. Daar we sporen hebben van een soort bekisting in hout (cf. de parallelle lijnen in de mortel aan de buitenzijde van de muurfragmenten) veronderstellen we dat de bouwers eerst een bekisting gemaakt heeft om deze vervolgens vol te storten met ijzerzandsteen- of baksteenfragmenten en mortel. Of deze funderingen nu behoren tot een gebouw van de opgerichte drukkerij uit de jaren 50 van vorige eeuw of behoren tot een iets ouder gebouw konden we niet meer waarnemen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
11 18DE EEUW 11.1 TOEVALSVONDST ID 324: VIANEPLEIN 59 - VIANE (PROV. OOSTVLAANDEREN)
11.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadaster locatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s:
Geraardsbergen, deelgemeente Viane Vianeplein 59 Openbaar domein 50°44'36" NB / 3°55'19" OL (WGS84) x: 118 467,57m / y: 159 281,48m (Lambert72) Gemeente Geraardsbergen ID 324 (melding ID326) 13/09/2018 20/09/2018 (Jan Moens) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981300 Jan Moens (jan.moens@vlaanderen.be) Jan Moens (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 101 van 258
11.1.2 Situering Naar aanleiding van wegenwerken met aanpassing van de bijhorende nutsleidingen werd ter hoogte van het Catharina College een waterput aangesneden (fig. 1-3)50. De vindplaats situeert zich ten zuidwesten van de voormalige parochiekerk51.
Figuur 1: Situering van de dorpskern van Viane op de topografische kaart (rode rechthoek) (© AGIV).
50 51
De Kempeneer et al. 2017. Agentschap Onroerend Erfgoed 2021.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de waterput op het GRB (blauwe cirkel) (© AGIV).
Figuur 3: Projectie van de locatie van de waterput op de Atlas der Buurtwegen (1841) (© AGIV). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 103 van 258
11.1.3 Historische gegevens Deze put betreft naar alle waarschijnlijkheid een publieke waterput gesitueerd op het voormalige dorpsplein. Op de landmeterskaart uit 1762 met afbeelding van het dorp is deze waterput duidelijk weergegeven (fig. 4).
A
B
Figuur 4: Detail uit de landmeterskaart uit 1762 (A) met afbeelding van het dorp waarbij de waterput duidelijk is weergegeven (B) (© NGI, geraadpleegd via Cartesius)52.
11.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Bij het bezoek ter plaatse van de werkzaamheden kon vastgesteld worden dat een betonnen plaat de put afdekte. De waterput situeerde zich onder de huidige rijweg. Een loden pijp maakte vroeger verbinding met een pomp die zich ter hoogte van de rooilijn van de huizen bevond en waarvan de aansluiting op het trottoir nog zichtbaar was (fig. 5). De put, met een binnenwerkse diameter van 1,5m (TAW putrand 21,2m) is opgebouwd uit Doornikse kalkstenen (fig. 6). Peiling in de put wees uit dat de bodem zich ongeveer 4,5m diep situeert. Aan de noordzijde is in het verleden een reparatie uitgevoerd met bakstenen.
52
Cartesius 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Zicht op de waterput ter hoogte van het Catharina College met rechts de op het trottoir nog zichtbare aansluiting voor de pomp (pijl) (© agentschap Onroerend Erfgoed). Figuur 6: Aan de waterput werd in het verleden al een reparatie uitgevoerd met bakstenen (rode lijn) (© agentschap onroerend Erfgoed).
11.1.5 Afspraken en conclusies Overleg met de verantwoordelijke bij de stad Geraardsbergen leerde dat de put zou gevuld worden met zand, maar verder volledig in situ zal bewaard worden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 105 van 258
11.1.6 Bibliografie Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021: Viane [online], https://id.erfgoed.net/themas/13440 (geraadpleegd op 5 juli 2021). CARTESIUS 2018: Viane [online], https://search.arch.be/imageserver/topview.php?FIF=514/514_0549_000/514_0549_000_01163_000/514_05 49_000_01163_000_0_0001.jp2 (geraadpleegd 24 september 2018). DE KEMPENEER J., DESCHEPPER E., BUCKENS M., PEDE R. & CHERRETTÉ B. 2017: Viane – Centrum. Heraanleg van de wegenis en riolering. Archeologienota – 2017E14, Solva-Archeologierapport 81 [online], https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/3704 (geraadpleegd op 5 juli 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
12 18DE EEUW 12.1 TOEVALSVONDST ID 284: STRAND - RAVERSIJDE (PROV. WESTVLAANDEREN)
12.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag:
Foto’s: Aanmaak kaarten:
Oostende, deelgemeente Raversijde Strand ter hoogte van Zeedijk 366 Openbaar domein 51°12'19,02 NB / 2°50'55,68” OL (WGS84) x: 43779,846m / y: 211677,267m (Lambert72) MDK – Afdeling Kust ID 284 (melding ID 286) 04/06/2018 05/06/2018 Sven Van Haelst (VLIZ) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220564 Ine Demerre (ine.demerre@vlaanderen.be), Jordy Moies, Kato Nees, Marnix Pieters (marnix.pieters@vlaanderen.be), Sofie Vanhoutte (sofie.vanhoutte@vlaanderen.be) & Sven Van Haelst Kris Vandevorst (agentschap Onroerend Erfgoed) & Sven Van Haelst (VLIZ) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 107 van 258
12.1.2 Situering van de vindplaats In 2018 werden op het strand van Raversijde 22 gietijzeren ballastblokken gevonden tijdens de systematische ruimingswerken van munitie en explosieven op de stranden door Adede bvba. De blokken werden gevonden op 1,5m diepte ter hoogte van de laagwaterlijn ongeveer 205m zeewaarts van de strandoprit in strandsectie 96 (fig. 1).
Figuur 1: De vindplaats (blauwe stip binnen cirkel) van de ballastblokken aangeduid op een orthofoto (© AGIV).
12.1.3 Historische en archeologische context van de vindplaats Op het strand van Raversijde zijn sinds het einde van de 19de eeuw talrijke archeologische waarnemingen gebeurd. De meerderheid van de vondsten en sporen dateren uit de Romeinse periode en de middeleeuwen, maar een aantal gaat ook terug tot de pre- en protohistorie. Na de grote stormen van eind 14de/begin 15de eeuw werd de in oorsprong middeleeuwse vissersnederzetting Walraversijde landinwaarts verplaatst tot achter de huidige duinenrij. Archeologische vondsten op het strand uit de periode 15de-20ste eeuw zijn dus met uitzondering van de vroege 15de eeuw niet meer te linken aan de vissersnederzetting in deze zone maar aan allerhande andere activiteiten op zee en op het strand53.
12.1.4 Evaluatie op het terrein en verder onderzoek In het totaal werden op de vermelde plaats (fig. 1) 22 gietijzeren rechthoekige blokken bij elkaar aangetroffen nabij de laagwaterlijn en zoals gezegd op 1,5m diepte. Volgens de vinder zijn er naast de ballastblokken op die plaats geen andere zaken aan het licht gekomen.
53
Demerre et al. 2016.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 108 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Ter plaatse vond een eerste evaluatie plaats door Sven Van Haelst waaruit bleek dat het duidelijk ging om gietijzeren ballastblokken, relatief ruw gegoten en van verschillende formaten en gewichten. De blokken waren volledig bedekt met een dikke laag concretie (fig. 2). Deze concretie bestaat vooral uit zand of ander sediment, schelpen en mariene afzetting dat door het uit de blokken vrijgekomen ijzer wordt gecementeerd tot een korst die na verloop van tijd een versteende grillige schil heeft gevormd rond elke ballastblok. De 22 ballastblokken werden op 5 juni 2018 naar het Maritiem Station Oostende (MSO) overgebracht en in water bewaard in afwachting van verder onderzoek. Ter plaatse op het strand van Raversijde was geen verder onderzoek mogelijk en nodig. Figuur 2: Ballastblok zoals aangetroffen op het strand, bedekt met een laag concretie (© VLIZ).
Van enkele ballastblokken werd in eerste instantie bij wijze van test de concretie verwijderd in de hoop op het oorspronkelijke oppervlak bijkomende informatie te bekomen maar dit leverde geen resultaten op. Sommige van de zuiver gemaakte blokken vertoonden wel een perforatie, misschien om deze blokken gezien hun gewicht makkelijker te kunnen verhandelen met behulp van touwen bijvoorbeeld (fig. 3). Figuur 3: Enkele ballastblokken ontdaan van hun concretie op het strand van Raversijde (© VLIZ).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 109 van 258
Op 25 september 2018 werden alle resterende blokken ontdaan van hun concretie door Ine Demerre, Sofie Vanhoutte en Marnix Pieters. Op geen van de blokken werd bijkomende informatie teruggevonden op het oorspronkelijke oppervlak. Wel werd de variatie in de blokken een stuk duidelijker: perforaties aanwezig of niet, loodrechte of schuine perforaties, beschadigd of intact,… (fig. 4).
Figuur 4: De 22 ballastblokken na reiniging samen op de foto (© agentschap Onroerend Erfgoed).
In de loop van het najaar 2018 en het voorjaar 2019 werden de balken verder in detail bestudeerd dat wil zeggen opgemeten, gewogen en beschreven door Jordy Moies en Kato Nees in het kader van een bachelorpaper54 (promotor Bart Vanmontfort, KULeuven). Hieronder in tabel 1 worden de kenmerken van de 22 ballastblokken weergegeven.
54
nr.
lengte (cm)
hoogte (cm)
gewicht (kg)
36,5
Breedte (cm) 7,7
perf. (N)
Φ perf. (mm)
Beschrijving perf.
Intact of gebroken gebroken?
1
7,5
13,8
2
24
10,7
11,6
3
32,5
9,7
8,5
18,5
1
25
loodrecht
gebroken
15,9
1
22
schuin
gebroken
4
18,9
10,6
10,8
21,2
1
30
loodrecht
gebroken
5
32,9
10
9,8
21,2
1
22
loodrecht
gebroken
6 7
23,3
13,4
10,9
21,5
2
26 en 30
loodrecht
intact
30,4
11,5
10,5
21,6
1
30
loodrecht
intact?
8
29,5
10,4
10,9
22,3
1
22
loodrecht
gebroken
9
29,2
12,2
11,3
26,3
10
34,4
10,7
10,3
23,3
1
30
loodrecht
gebroken
11
38,4
10,7
10,6
28,5
1
20
loodrecht
gebroken?
intact?
Moies & Nees 2019.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 110 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
12
22,3
18,4
9,1
24
gebroken
13
41,7
11
10,8
33,2
gebroken
14
39,5
13
10,4
36,3
15
39
14,8
8,5
35,3
gebroken
16
27,1
17,3
7,7
22,8
gebroken
17
39
12,1
10,8
33,4
2
17,5
18
52,3
10,2
11,4
43,2
1
19
59,5
11
10,5
46,8
20
57,8
10,8
11,5
45,5
21
59,8
11,5
10,9
22
46
16,2
12,7
1
35
loodrecht
intact
schuin
intact
30
loodrecht
intact
2
26 en 30
loodrecht
intact
2
23 en 26
loodrecht
intact
48,9
2
30
loodrecht
intact
61
2
26
schuin
intact
Tabel 1: de kenmerken van de ballastblokken samen gezet in een tabel: lengte, breedte, hoogte, gewicht, aantal perforaties, diameter van de perforaties, beschrijving van de perforaties en beschrijving van de blok. Wanneer er een vraagteken achter een waarneming staat betekent dit dat deze voor discussie vatbaar is. Als breedte werd het vlak met de perforaties genomen en bij afwezigheid van perforaties het vlak met de grootste afmeting na de lengte.
Het gaat allemaal om balkvormige blokken of fragmenten ervan en zoals uit tabel 1 en figuur 4 blijkt is er heel wat onderlinge variatie in de kenmerken van de blokken. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen wat deze variatie betekent. Er lijkt wel een zekere systematiek in te zitten: zo zijn de blokken 19, 20 en 21 haast identiek zowel qua afmetingen als andere kenmerken. Allemaal samen vertegenwoordigen de 22 blokken een gewicht van 664,5kg ijzer.
12.1.5 Conclusies Dit soort gietijzeren ballastblokken werd gebruikt als scheepsballast en wellicht als het zogenaamde permanente deel ervan en voor zover we momenteel kunnen nagaan in het midden en de 2de helft van de 18de eeuw. Identieke ballastblokken zijn bijvoorbeeld aangetroffen op het in 1794 voor de kust van Zuid-Afrika gezonken schip São José Paquete de Africa55 die op weg was met slaven van Mozambique naar Brazilië. Min of meer gelijkaardige ballastblokken zijn ook aangetroffen op het wrak van een in 1764 gebouwde Zweedse oorlogsbodem die in 1781 is gezonken in Nederlandse wateren56. Tot slot vermelden we een gietijzeren ballastblok waarop het jaartal 1746 te lezen staat. Deze blok is afkomstig van het schip l’Aimable Grenot dat in 1749 gezonken is voor de kust van St. Malo (Frankrijk)57. Verder onderzoek is nodig om de chronologie van het gebruik van dit soort gietijzeren ballastblokken te preciseren. De vondstlocatie van deze archeologische site nabij de laagwaterlijn wijst ofwel op een scheepswraksite, ofwel op een plaats waar een schip tijdelijk vast is komen te zitten en waar ze zware objecten over boord hebben gezet om het bij hoog water terug los te laten komen ofwel op een nog een andere genese. De eerste hypothese wordt tegengesproken door de afwezigheid van andere vondsten en de tweede hypothese lijkt minder waarschijnlijk daar dit ballast zich helemaal onderaan in het schip bevond en niet zo makkelijk over boord is te zetten als een reeks kanonnen bijvoorbeeld. Om dit ballast over boord te kunnen zetten moet je eerst het ruim leegmaken. De ballastblokken bevinden zich momenteel te Vilvoorde in het depot van het agentschap Onroerend Erfgoed waar ze een conservatiebehandeling zullen ondergaan om verder verval tegen te gaan.
Anonymous 2015. Overmeer 2012. 57 Osada s.d. 55 56
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 111 van 258
12.1.6 Bibliografie Literatuur ANONYMOUS 2015: São José Paquete de Africa: Ship of Enslavement Discovered, The Journal of Pan African Studies 8-3, 161-164. DEMERRE I., PIETERS M. & VAN HAELST S. 2016: Stand van zaken van de Archeologische Kennis en Onderzoek van de site Raversijde-Strand. State-of-the-art about the archaeological knowledge and research of the site RaversijdeBeach. Werkpakket 1.2.1.B. Onderzoeksrapport voor het IWT SBO Project 120003 SeArch. Archeologisch erfgoed in de Noordzee. Ontwikkeling van een efficiënte evaluatiemethodologie en voorstellen tot een duurzaam beheer in België. MOIES J. & NEES K. 2019: De Raversijde ingots: Verwerking, analyse en vergelijkende studie, ongepubliceerde bachelorpaper, KULeuven. OVERMEER A.B.M. 2012: Een Zweeds oorlogsschip in Nederlandse wateren. Een waardestellend onderzoek op scheepswrak Sophia Albertina, Rapportage Archeologische Monumentenzorg 201, Amersfoort.
Websites OSADA F. s.d. : Lingot de fonte de fer. Les épaves corsaires de la Natière [online], http://archeologie.culture.fr/epaves-corsaires/en/mediatheque/cast-iron-ingot (geraadpleegd op 5 maart 2019).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 112 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
13 POST-MIDDELEEUWEN 13.1 TOEVALSVONDST ID 294: FALCONRUI 33 - ANTWERPEN (PROV. ANTWERPEN)
13.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Antwerpen, deelgemeente Antwerpen Falconrui 33 Antwerpen, Afdeling 2, sectie B, perceel 0150/00E002 51°23'32,042" NB - 4°24'5,651" OL 51°13'31,463" NB - 4°24'25,651" OL 51°13'31,317" NB - 4°24'24,881" OL 51°13'31,375" NB - 4°24'25,665" OL (WGS84) Punt 1: x: 152670.69m - y: 212825.25m Punt 2: x: 152681.64m - y: 212836.66m (Lambert72) Privaat persoon ID 294 (melding ID296) 26/06/2018 29/06/2018 https://id.erfgoed.net/waarnemingen/219683 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 113 van 258
13.1.2 Situering De toevalsvondst bevindt zich op een terrein waar reeds het jaar ervoor opgravingen werden uitgevoerd door All-Archeo in samenwerking met Robby Vervoort (freelance Senior Archeoloog). Dit onderzoek vond plaats tussen 2 november 2016 en 14 februari 2017 en van 12 tot 13 juli 2017. Het eindverslag van dit onderzoek is nog niet gepubliceerd. Alleen het evaluatierapport werd door Robby Vervoort in opdracht van de opdrachtgever uitgeschreven. Tijdens graafwerken op een niet opgegraven deel van het terrein - dit was tijdens het onderzoek niet toegankelijk wegens de aanwezigheid van een hoogspanningscabine – trof de aannemer restanten aan van bakstenen kelders, ruien en kleinere afwateringskanalen. De graafwerken vonden plaats naar aanleiding van het wegvloeien van beton voor de funderingspalen. Met de graafwerken probeerde de aannemer na te gaan waar het beton naar toevloeide. De bouwheer en de aannemer meldden de toevalsvondst op 26 juni 2018 aan het agentschap Onroerend Erfgoed via de verplichte toevalsvondstprocedure. De toevalsvondst bevond zich op een perceel waar vroeger een kloosterkerk en het klooster lag van de Falcontinnen. Later werd in de zuidoostelijke hoek van het terrein de Falconkazerne opgericht. Het perceel ligt binnen de historische stadskern van Antwerpen (fig. 1-2).
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op de topografische kaart (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 114 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
13.1.3 Historische gegevens58 Vermoed wordt dat het terrein en de omgeving in het verleden niet volledig in moerassig gebied lag maar dat er zich op die plaats een zandige rug bevond die zelfs in de prehistorie aantrekkingskracht had voor bewoning. Getuige hiervan zijn een silexkling en enkele scherven van handgevormd aardewerk. Op het perceel dateren de oudste sporen uit de 12de eeuw waaronder enkele greppeltjes en kuilen. Tijdens de late middeleeuwen werd het gebied opgenomen binnen de stadsomwalling en legde men ongeveer 1314 de Falconrui als vestgracht aan. Falco de Lampagne, Italiaans edelman, kwam in de 14de eeuw in bezit van het terrein en richtte er het door een gracht omgeven Falconshof op. Hij stichtte in 1350 op deze plaats een godshuis voor jonge dochters en weduwen. Na geldproblemen en het verlaten van het terrein door de zusters Falcontinnen werd het Falconhof terug aangekocht in 1421. Het kloosterdomein kende een aanzienlijke vergroting, men bouwde een kerk, gasthuis en een aantal woonhuizen. In de 16de eeuw, tijdens anti-Spaanse opstanden geraakten de Falcontinnen een groot deel van hun bezittingen kwijt. Deze kregen ze na afloop van het beleg van Antwerpen (1584-1585) terug (fig. 3). Door hervormingen van de kloosterorden in 1784 door de Oostenrijkse keizer Jozef II werd het Falconklooster definitief gesloten en bouwde men een militair gasthuis (fig. 4). Tijdens het Franse bewind confisqueerde men de gebouwen en restanten en via een opkoper kwam het in handen van de stad Antwerpen. Napoleon beval de kerk en de kloostergebouwen volledig te slopen en er een kazerne te bouwen. De 19deeeuwse kazerne werd uiteindelijk afgebroken door de bezetter tijdens WO II in 1941.
58
Vervoort 2017; Agentschap Onroerend Erfgoed 2021; Wikipedia 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 115 van 258
Figuur 3: Situering van de vondstlocaties en het Falconklooster op de kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 (© Museum Plantin-Moretus/Prentenkabinet).
Figuur 4: De plaats van het Falconklooster op de kaart van Graaf de Ferraris (© KBR).
In 2007 begon de afdeling archeologie van de stad Antwerpen met opgravingen aan het Falconplein. De archeoloog vond muurresten en fundamenten van het oude klooster en archeologisch materiaal uit de 15de-16de eeuw. In 2016 en 2017 voerde All-Archeo in samenwerking met Robby Vervoort, naar aanleiding van het oprichten van het nieuwe appartementencomplex, een archeologische evaluatie en een opgraving uit (fig. 5)59.
59
Vervoort 2017.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 116 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Volledig sporenplan van de opgravingen uit 2014 en 2016-2017 door All-Archeo i.s.m. Robby Vervoort. Met in de zuidoostelijke hoek de gegevens van de toevalsvondst (© All-Archeo, Robby Vervoort en Johan Van Laecke).
13.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Na de nodige afspraken met de aannemer en architect bezochten we het terrein voor een eerste maal op 29 juni 2018. Op het terrein had de aannemer een eerste kijkputje gemaakt om te kijken waar de ingespoten beton rond een funderingspaal naar toeliep. Deze put was op dat ogenblik zelf niet toegankelijk wegens instortingsgevaar (fig. 6). De oude rui lopende van noord naar zuid was nog goed zichtbaar. Samen met de verantwoordelijken van de werken spraken we af om de bovenste verstoorde laag weg te halen (in het kader van het controleren van de resterende funderingspalen) en legde de aannemer de rui grotendeels terug open. Ook de rest van de hoek van het terrein zou deels worden ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 117 van 258
afgegraven onder begeleiding van een archeoloog van het agentschap zodat eventueel resterende archeologische sporen beter toegankelijk waren. De aanwezige sporen zouden wel, mits enkele uitgravingen om de gegoten palen te controleren in situ blijven zitten. Figuur 6: Toestand op het terrein op 29/06/2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Op 3 juli 2018 stelde de aannemer een graafmachine ter beschikking om de archeologische restanten vrij te leggen (fig. 7). De reeds gekende rui uit de opgravingen van 2016-2017, lopende van noord naar zuid, was duidelijk te herkennen (fig. 8,9 en fig. 9). Van de rui zelf waren de twee zijmuren en het tongewelf deels vernield. Er werd gemetseld met een geelbruine zandige mortel en de bakstenen hadden een formaat van 19x9x4,5cm. Aan de zuidzijde van het verloop van de rui lag het tongewelf beduidend lager (fig. 10). Figuur 7: Overzicht van de werkput vanuit het noorden (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 118 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: Sporenplan van de aangetroffen muurresten (© agentschap Onroerend Erfgoed AGIV).
Figuur 9: De restanten van de gekende rui (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 10: Het tongewelf aan de zuidzijde van de blootgelegde rui (© agentschap Onroerend Erfgoed).
In totaal zijn er drie kelders te herkennen waarschijnlijk behorend tot de kazernefase. In het oosten van het terrein bevonden zich twee muren van een eerste kelder. Eén hiervan zat onder de stoep waardoor deze niet toegankelijk was. De andere parallelle muur (fig. 8, 1 en fig. 11) was opgebouwd met een witgrijze kalkmortel en bakstenen van 18x8x4,5cm. Haaks en aansluitend op deze keldermuur ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 119 van 258
bevond zich een oost-west lopende muur, die op eenzelfde opbouw had (fig. 8, 2). Deze maakte samen met de parallel lopende bakstenenmuur opgebouwd met witte kalkmortel en bakstenen van 17x7x4,5cm (fig. 8, 3-4) deel uit van een tweede kelder ten westen van de eerste (fig. 12). Deze kelder was volledig opgevuld met puin. De muur vertoonde aan de westzijde een bepleistering uit cementmortel (fig. 13). Deze bepleistering was ook aanwezig op een haaks lopende muur (fig. 6, 10) die samen met een boogfundering (fig. 8, 7-8 en fig. 14) een derde met puin opgevulde kelder vormde. Figuur 11: Een van de keldermuren van de eerste kelder in het oosten van het terrein (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 12: Zicht op de muren die samen een tweede kelder vormen (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 120 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 13: Sporen van bepleistering op een muur van de tweede kelder (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 14: De boogfundering van kelder 3 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Buiten deze kelders, waaraan we door gebrek aan vondsten geen datering kunnen koppelen maar we ervan uitgaan dat ze tot een post-kloosterfase behoren, troffen we nog de restanten van een afwateringskanaaltje aan, lopend van noordwest naar zuidoost, dat op eerdere opgravingen meer naar het noordwesten werd aangesneden (fig. 8, 5 en fig. 15). Het was opgebouwd uit twee parallel lopende muurtjes bestaande uit één baksteen 20x8x4cm en gemetseld met een geelbruine mortel. De bodem van het kanaaltje bestond eveneens uit baksteen. Het kanaaltje liep duidelijk door bovenop de bepleisterde keldermuur die deel uitmaakte van kelder één en twee (fig. 15). Als laatste archeologische spoor vermelden we een ronde, recente bakstenen waterput (fig. 8, 6 en fig. 16) die we niet verder onderzochten. Figuur 15: Het bekstenen afwateringskanaaltje (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 121 van 258
Figuur 16: De recente bakstenen waterput (© agentschap Onroerend Erfgoed).
13.1.5 Afspraken en conclusies Grotendeels dateren de archeologische sporen uit de post middeleeuwen en zullen in situ bewaard blijven. Alleen in de zones waar funderingspalen zijn voorzien zal er beperkte vernieling zijn van de archeologische sporen.
13.1.6 Bibliografie Literatuur VERVOORT R. 2017: Antwerpen, Falconhoven. Evaluatierapport archeologisch onderzoek, Borgerhout.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021: Falconrui [online], https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/11132 (geraadpleegd op 3 juni 2021). WIKIPEDIA 2018: Falcontinneklooster [online], https://nl.wikipedia.org/wiki/Falcontinnenklooster (geraadpleegd op 17 augustus 2018).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 122 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
14 18DE -19DE EEUW 14.1 TOEVALSVONDST ID 240: STRAND - VLISSEGEM (PROV. WESTVLAANDEREN)
14.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
De Haan, deelgemeente Vlissegem Strand in de buurt van straatje Zwarte Kiezel (Koninklijke Baan 199) Openbaar Domein 51°17'21,54 NB / 3°03'04,92” OL (WGS84) x: 58100.252m / y: 220754.609m (Lambert72) Vlaamse Overheid, MDK – Afdeling Kust ID 240 (melding ID 242) 12/02/2018 19/02/2018 (Sofie Vanhoutte, Ine Demerre & Sven Van Haelst (VLIZ)) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220560 Sofie Vanhoutte (Sofie.Vanhoutte@vlaanderen.be) & Ine Demerre (Ine.Demerre@vlaanderen.be) Sofie Vanhoutte (agentschap Onroerend Erfgoed) Franky Wyffels (†) (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 123 van 258
14.1.2 Situering Op 12 februari 2018 werd door de firma Adede een toevalsvondst gemeld op het strand van De Haan, op 300 m van de Koninklijke Baan, oostelijk van het straatje Zwarte Kiezel (fig. 1). De vondst zou gebeurd zijn op donderdag 8 februari 2018. In opdracht van Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK) voert Adede munitieruimingswerkzaamheden uit op het strand.
Figuur 1: Lokalisatie van de vindplaats van toevalsvondst (© AGIV).
Adede maakt het strand vrij van munitie en obstakels op basis van door hen uitgevoerd voorafgaand geofysisch onderzoek (magnetometrie en ground penetrating radar). De anomalieën die uit dit geofysisch onderzoek resulteren, worden daarbij systematisch onderzocht en geruimd. Adede meldde de vondst van ‘stukken hout (dennenhout?) op 1,5m diepte, naar alle waarschijnlijkheid onderdeel van een wrak: mogelijk vloerplanken en ribben (breedste rib is 15cm). Niet duidelijk of het over in situ of aangespoeld hout gaat. Er wordt in dit gebied een zeer sterk magnetisch moment gemeten. Stukken vertonen sporen van eerdere beschadiging’. Deze vondst werd gemeld als ‘op het strand van Wenduine’ maar de vindplaats bevindt zich meer westwaarts, op het grondgebied van de deelgemeente Vlissegem. Het hout is onmiddellijk na vondst herbegraven op dezelfde locatie ter bescherming tegen en uit veiligheid voor voorbijgangers. De terreinevaluatie kon pas doorgaan op maandagvoormiddag 19 februari, omdat een graafmachine beschikbaar moest zijn en er rekening moest worden gehouden met het getij. Twee mensen van Adede en een graafmachine stelden ter plaatse alles in het werk om de terreinevaluatie optimaal uit te voeren.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 124 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
14.1.3 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Algemeen Het hout dat door Adede op de oorspronkelijke vondstlocatie was herbegraven, werd gedeeltelijk opnieuw bovengehaald. Het bleek te gaan om balken (mogelijk de spanten van een wrak) en planken (vermoedelijk fragmenten van de gangen van een wrak) in eerder zacht hout. De meeste stukken bevatten pengaten waarbij in de meeste gevallen de houten pennen nog waren bewaard. De pengaten en de bewaarde pennen waren ongeveer 2cm breed. Het gaat om constructiehout. Enkele balken vertonen een duidelijke zaagsnede. Verschillende stukken vertonen bovendien een overlangse kromming (fig. 2, 3 en 7).
Figuur 2: Het hout dat opnieuw werd bovengehaald: fragmenten van balken en planken (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 3: Het langste plankfragment. Op de voorgrond is nog duidelijk de rand van een pengat zichtbaar (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Onder de opgegraven balken vielen twee gelijkaardige exemplaren op, die een licht gebogen overlangse vorm vertonen. Deze balken passen bovendien op elkaar. Het is goed mogelijk dat het hier om twee ‘oplangers’ gaat, de opstaande dwarsdelen van een schip, onderdeel van een spant (fig. 4 en 5).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 125 van 258
Figuur 4 en 5: Twee balken met lichte boogvorm passen perfect op elkaar en zijn mogelijk fragmenten van oplangers van het schip (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Sommige balken bleken sterk aangevreten door paalworm (Teredo Navalis) (fig. 6). Het wijst erop dat het hout een tijdje is blootgesteld aan het zeewater vóór begraving. Figuur 6: Fragment van een balk aangetast door paalworm (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 7: Zicht op twee balken en een brede plank, eveneens voorzien van pengaten (© agentschap Onroerend Erfgoed).
De vindplaats waarvan de stukken hout terug werden bovengehaald, heeft als puntlocatie: UTM31u0503582 O 5682000 N (Adede punt 162_51) of x: 58100.252 y: 220754.609 (Lambert72)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 126 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Bij het opnieuw uitgraven van de door Adede begraven stukken werd meteen duidelijk dat zich op deze plaats nog meer balken en planken in situ bevinden op een diepte vanaf -1,5 à 2m onder het strandniveau. In situ registratie bleek hierbij onmogelijk door de locatie in getijdengebied en door het snel opkomende kwelwater. De medewerkers van Adede wezen ons op vier andere puntlocaties waar hout in de vorm van balken en planken waren gedetecteerd bij hun werkzaamheden. Deze vier vindplaatsen waar hout was aangetroffen, hebben de volgende puntlocaties en zijn gelokaliseerd op figuur 8: •
UTM31u0503591 O 5682010 N (Adede punt 162 ‘begraven resten’) of x: 58109.439 y: 220764.446 (Lambert72)
•
UTM31u0503584 O (Lambert72)
5681997 N
(Adede punt 162_50) of x: 58102.198 y: 220751.572
•
UTM31u0503583 O (Lambert72)
5682000 N
(Adede punt 162_52) of x: 58101.253 y: 220754.591
•
UTM31u0503584 O (Lambert72)
5682000 N
(Adede punt 162_53) of X: 58102.253 Y: 220754.572
Figuur 8: Spreiding van de puntlocaties waar Adede fragmenten van houten balken en planken detecteerde tijdens hun werkzaamheden.(© agentschap Onroerend Erfgoed).
De aard van de balken en planken die konden gedocumenteerd worden (de vorm, zaagsporen, pengaten), hun aantal - wetende dat er nog heel wat in situ blijkt bewaard te zitten - en de verschillende bij elkaar gelegen locaties geven aan dat het hier om restanten van een scheepswrak gaat. De puntlocaties duiden een welomschreven zone aan en vier locaties liggen dicht bijeen. Het hout blijkt dus weinig verspreid te liggen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 127 van 258
Verdere aanpak en onderzoek De munitie-ruimingsopdracht door Adede beperkt zich tot de bovenste 2m van het strand. In deze zone is bovendien het ruimingswerk afgerond. Aangezien deze vondst niet verder wordt bedreigd en omdat een in situ registratie zo goed als onmogelijk is in de gegeven omstandigheden, werd beslist het terreinonderzoek te beperken tot een terreinevaluatie, niet over te gaan tot verdere opgraving en de vondst in situ te bewaren. Twee balken werden meegenomen voor verder onderzoek. In het depot in Zarren-Kortemark, buitendienst van het agentschap Onroerend Erfgoed, werden ze afgespoeld en in detail ingemeten en getekend (fig. 9 en 10). Balk 1 kenmerkt zich door een specifieke profilering aan de kop (fig. 9). De balk vertoont pennen in twee richtingen die zich los van elkaar verhouden. Het rechthoekige profiel en het gebruik van houten pennen wijzen erop dat het gaat om een onderdeel van een spant. Dat de pennen zowel aan de kopzijde als aan de lengtezijde zijn ingebracht, doet vermoeden dat het fragment aan één kant van de scheepshuid was bevestigd en aan de kopzijde aan een ander spantonderdeel60. Twee elkaar kruisende lijnen in het hout lijken een vaag merkteken voor te stellen. Balk 2 is veel sterker verweerd (fig. 10). Toch is dit vermoedelijk ook een spantfragment. Ook dit fragment heeft pengaten in twee richtingen, wat mogelijk wijst op een assemblage tegen de scheepshuid en tegen een ander spantfragment in de lengte. Aan de ene kop van fragment 2 bevindt zich ook een duidelijk, ingekrast merkteken, vermoedelijk een A. Omdat geen sporen van sponning of inklemming te vinden zijn op de wand van de vermoedelijke spant die tegen de scheepshuid zou zijn bevestigd, is de kans groot dat het gaat om een karveelbouw, waarbij de huidgangen tegen elkaar en niet overnaads aan elkaar waren bevestigd. Het gaat dus om een vlakke scheepswand. Er zijn ook geen sporen van bevestiging (bv. sintels) of afdichting (breeuwsel) aangetroffen. Voor karveelbouw kan er een terminus post quem worden aangenomen vanaf de 16de eeuw. In België loopt deze bouwtechniek tot de jaren 1960. In bepaalde regio’s worden karveelschepen nu nog altijd gebouwd61.
60 61
Met dank aan Prof. Eric Rieth, CNRS (FR) voor deze hypothese, informatie verkregen op 6 maart 2018. Informatie verkregen van Prof. Eric Rieth op 8 maart 2018 en Jeroen Vermeersch op 20 maart 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 128 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 129 van 258
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 130 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 9 en 10: Balk 1 en 2: Spantfragmenten gerecupereerd van TV240 voor verder onderzoek (tekening en montage: Sylvia Mazereel, foto: Franky Wyffels (†) © agentschap Onroerend Erfgoed).
Door Kristof Haneca (agentschap Onroerend Erfgoed) werd het hout van beide balken nader onderzocht. Beide balken zijn gemaakt uit eikenhout, inclusief de pennen. Beide stukken bevatten te weinig groeiringen om een datering via dendrochronologie te bekomen. Op Balk 1 was wel nog spinthout aanwezig. Dat betekent dat een 14C-datering met zekerheid de kapdatum van het hout kan dateren. Aan het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) voerde Mathieu Boudin een 14C-analyse uit op een staal van Balk 1 (fig. 11). Het staal dat de code RICH-25767 (DH-WE-2018, balk 1) kreeg, gaf het volgende resultaat: Figuur 11: Kalibratie van de radiokoolstofdatering RICH-25767 (100 +/27 BP) met behulp van OxCal 4.4 (Bronk Ramsey 2009) en de meest recente kalibratiecurve IntCal20 (Reimer et al. 2020).
Bij dergelijke ‘jonge vondsten’ kan 14C geen preciezere datering geven. Alles ouder dan 1686 kan wel met grote zekerheid worden uitgesloten. Ook een datering van de houtkap in de tweede helft van de 18de eeuw is weinig waarschijnlijk. Het stuk hout dateert dus ofwel van tussen eind 17de eeuw en de eerste helft van de 18de eeuw (1686 (25.8%) 1732 cal AD) ofwel van tussen begin 19de tot begin 20ste eeuw (1806 (69.7%) 1927 cal AD). Hoe lang het schip na bouw in gebruik was voor het schipbreuk leed (of in verval geraakte) is niet geweten.
14.1.4 Afspraken en conclusies Tijdens ruimingswerkzaamheden op het strand van De Haan door Adede werden restanten van een scheepswrak aangetroffen. Aanwijzingen hiervoor zijn het aantal, de vorm en de spreiding van de aangetroffen balken en planken. De onderzochte stukken bestaan uit eikenhout en zijn afkomstig van een mogelijke karveelbouw. Dendrochronologische datering bleek niet mogelijk maar 14C-analyse wijst op een kapdatum naar alle waarschijnlijkheid tussen eind 17de - eerste helft 18de eeuw of van begin 19de tot begin 20ste eeuw. De datum van de schipbreuk situeert zich dus tussen eind 17de eeuw en begin 20ste eeuw. Omdat op het terrein snel duidelijk werd dat nog heel wat balken en planken in situ aanwezig zijn, deze niet bedreigd zijn en in situ registratie en onderzoek moeilijk haalbaar zijn in het getijdengebied (en voor een dergelijke ‘jonge vondst’ niet zo opportuun), werd besloten de nog aanwezige restanten van het scheepswrak in situ te bewaren. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 131 van 258
Noot: Deze vondst kan naar grote waarschijnlijkheid worden gekoppeld aan een recentere toevalsvondst ID9422 (02/09/2021). Nieuwe gegevens die de wrakresten misschien linken aan een schipbreuk uit de jaren 1780 worden verder uitgewerkt in de jaarbundel van 2021.
14.1.5 Bibliografie BRONK RAMSEY C. 2009: Bayesian analysis of radiocarbon dates, Radiocarbon 51.1, 337–360, doi: https://doi.org/10.2458/rc.v51i1.3494 (geraadpleegd op 18 oktober 2021). REIMER P.J., AUSTIN W.E.N., BARD E., BAYLISS A., BLACKWELL P.G., BRONK RAMSEY C., BUTZIN M., CHENG H., EDWARDS R.L., FRIEDRICH M., GROOTES P.M., GUILDERSON T.P., HAJDAS I., HEATON T.J., HOGG A.G., HUGHEN K.A., KROMER B., MANNING S.W., MUSCHELER R., PALMER J.G., PEARSON C., VAN DER PLICHT J., REIMER R.W., RICHARDS D.A., SCOTT E.M., SOUTHON J.R., TURNEY C.S.M., WACKER L., ADOLPHI F., BÜNTGEN U., CAPANO M., FAHRNI S.M., FOGTMANN-SCHULZ A., FRIEDRICH R., KÖHLER P., KUDSK S., MIYAKE F., OLSEN J., REINIG F., SAKAMOTO M., SOOKDEO A. & TALAMO S. 2020: The IntCal20 northern hemisphere radiocarbon age calibration curve (0–55 cal kbp), Radiocarbon 62.4, 725–757, doi: https://doi.org/10.1017/RDC.2020.41 (geraadpleegd op 18 oktober 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 132 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
15 18DE – 20STE EEUW 15.1 TOEVALSVONDST ID 281: STRAND - WENDUINE (PROV. WESTVLAANDEREN)
15.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
62 63
De Haan, deelgemeente Wenduine Strand ter hoogte van Zeedijk 350, westelijk van havengeul Blankenberge Openbaar domein ID 281a: 51°18'50,88” NB / 3°06'24,81” OL (WGS84) – x: 62019,993m / y: 223448,223m (Lambert72)62 ID 281b: 51°18'43,41” NB / 3°06'27,46” OL (WGS84) – x: 62067,43m / y: 223216,433m (Lambert72)63 Vlaamse Overheid, MDK - Afdeling Kust ID 281 (melding ID 283) 24/05/2018 24/05/2018 (Sofie Vanhoutte) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220418 Ine Demerre (Ine.Demerre@vlaanderen.be) & Sofie Vanhoutte (Sofie.Vanhoutte@vlaanderen.be) Sofie Vanhoutte (agentschap Onroerend Erfgoed) & Sven Van Haelst (VLIZ) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
Adede detectiepunt 184-006 Adede detectiepunt 184-040
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 133 van 258
15.1.2 Situering Adede contacteerde Onroerend Erfgoed op 24 mei 2018 voor de vondst van twee ankers op het strand net ten zuiden van de havengeul van Blankenberge (De Haan – Wenduine)64. De ankers werden gevonden op twee verschillende locaties bij de munitie-ruimingswerken op het strand door Adede in opdracht van MDK – Afdeling Kust (Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.-2). De artefacten werden gelicht, boven de hoogwaterlijn gefotografeerd en tijdelijk herbegraven. Op 24 september 2018 verhuisden beide ankers naar het Marien Station Oostende van het VLIZ (MSO, Halve Maan site, Slipwaykaai 2, 8400 Oostende). Daar gebeurde een detailregistratie.
Figuur 1: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
64
Een derde anker werd 4 maand later in dezelfde strandzone gelicht: zie toevalsvondst ID 333.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 134 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de vondstlokaties op een orthofoto (© AGIV).
15.1.3 Historische gegevens De staketsels van Blankenberge ten oosten van de toevalsvondst zijn aangelegd tussen 1860 en 1871. In 1907-1908 werden ze verlengd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn ze zo goed als volledig vernield waarna ze in opdracht van de Duitse bezetter moesten worden afgebroken. De heropbouw van het oosterstaketsel dateert uit 1954, terwijl het westerstaketsel in 1971 als betonnen constructie werd heropgericht65.
15.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Algemeen Het kleinste anker (ID 281a, fig. 3) is op ongeveer 3m diepte gevonden. Op basis van de vorm, relatief goede bewaring, maar vooral op basis van het nog bewaarde dikke touw uit kunststof gaat het om een recent anker. Het bestaat uit ijzer met twee spadevormige vloeien met tip. De schacht is verwrongen ter hoogte van het uiteinde en de helft van de verbogen gebogen stok bleef bewaard. Het artefact van ongeveer 1m lang, weegt 91kg, is sterk verroest en bevat wat concretie. Omdat het om een recent anker gaat, werd het niet verder in detail geregistreerd.
65
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 135 van 258
Figuur 3: Anker ID 281a gefotografeerd op het strand na lichting (© VLIZ).
Het grote smeedijzeren anker (ID 281b, fig. 4) werd meer richting land aangetroffen en is duidelijk ouder. Het heeft een totale bewaarde lengte van 25 cm. De schacht is gebogen, een arm is afgebroken, de bewaarde vloei is gedeeltelijk gebroken en een stok ontbreekt. De buitenkant van de vloei, de aanhechting tussen armen en schacht en de zone ter hoogte van de afwezige stok zijn bedekt met een laag concretie. Figuur 4: Algemeen zicht op het stokanker ID 281b (© VLIZ).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 136 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Registratie De registratie van het tweede anker werd uitgevoerd op basis van criteria van het Big anchor project en deze opgesteld door Dhoop (2011)66: algemene informatie en kenmerken Registrator Naam organisatie Datum registratie Huidige bewaarplaats
Sofie Vanhoutte en Ine Demerre agentschap Onroerend Erfgoed 24 september 2018 Maritiem Station Oostende (MSO), Halve Maan site, Slipwaykaai 2, 8400 Oostende
Context Categorie Site Locatie Referentie nr Naam van het schip Type schip Grootte van het schip Functie Ankertype
geïsoleerd strand Wenduine (De Haan) x: 62067,43m / y: 223216,433m (Lambert 1972) toevalsvondst ID 281-b niet gekend niet gekend niet gekend niet gekend niet gedetermineerd
Datering Datering Periode Nationaliteit Zekerheid
niet gekend niet gekend niet gekend nvt.
Algemene kenmerken Stok Schacht vierkant naar zone ring toe? Ring Beugel Aantal armen Inscripties Vorm van de vloeien Type stok Doorsnede stok Vorm van de stok Bevestigingsmiddel stok Stokhouder Vorm van de schacht Kroon / kruis Armen Doorsnede armen Gewicht
afwezig afgeronde vierhoek over de hele lengte niet aanwezig, breuk ter hoogte van het oog niet aanwezig 1 arm, de tweede arm is afgebroken niet zichtbaar door corrosie en concretie Ruit- of spadevormig (deel afgebroken en verweerd) niet bewaard, resten hout bewaard in concretie: vermoedelijk over de schacht gemonteerd Wellicht rechthoekig niet gekend niet gekend (mogelijk bewaard in concretie) niet gekend wellicht afgeplatte zijdes (sterk gecorrodeerd) gepunt (of afgerond) (sterk gecorrodeerd en afgebroken arm) gebogen armen afgeplatte zijdes 235kg (zonder stok en arm)
Detailregistratie Lengte van de schacht (fig. 5a) (van onderste van de kroon tot bovenste van de schacht)
254cm (van afgebroken tot onderka kroon) 10 x 8cm
Diameter aan de top van de schacht (diameter net onder de stok) Diameter aan de bodem van de schacht (Diameter net boven de armen)
66
17 x 10cm (concretie n meegereken
s.n. 2018; Dhoop 2011.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 137 van 258
Diameter van het oog van de stok
niet gekend (bedekt door concretie en mogelijk geen oog aanwezig) 120cm (kroon afgebroken) ongeveer 248cm (2x 124cm, 1 arm afgebroken) 90cm (afgebroken kroon)
Lengte van één arm (Rechte lijn tussen de tip van één van de armen en de tip van de kroon) Slingerwijdte armen: (Afstand tussen de twee tippen van de armen, langsheen de kroon) Hoogte van de tippen (
Figuur 19: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (Bron: Dhoop 2011).
c) (Afstand tussen tip van de kroon en waar een geprojecteerde lijn tussen de twee tippen van de armen een rechte hoek vormt met de schacht) Afstand tussen de tippen (
Figuur 19: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (Bron: Dhoop 2011).
b) (Afstand van de rechte lijn tussen de tippen van de armen) Diameter van beugel Diameter van oog van beugel Dikte van de beugelpin Opening van de beugel Hoogte van houder Afstand tot houder (Afstand tussen de top van de schacht en de houder) Breedte van een vloei
nvt. nvt. nvt. nvt. niet gekend niet gekend ongeveer 38cm (2 x 19cm, vloei is afgebroken) 59cm nvt. ongeveer 12cm (afgebroken) nvt. nvt. nvt. nvt.
Lengte van een vloei Diameter van de ring Diameter oog van ring Dikte van de ring Lengte van de stok Max. diameter stok Min. Diameter stok
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 138 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
ongeveer 164cm (2 x 82cm, 1 arm afgebroken)
2021
Max. dikte stok
Min. dikte stok Max. breedte stok Min breedte stok Ratio Schacht/hoogte tip (verhouding c van a in percent, Formule: Ratio = (c / a)*100) Hoek armen t.o.v. schacht (
Figuur 19: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (Bron: Dhoop 2011).
X) (formule X = tan-1[(b / 2) / c)
Figuur 19: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (Bron: Dhoop 2011).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 139 van 258
ongeveer 22 (obv. de con op de schac nvt. nvt. nvt. > 35,43% (> 90cm/254cm 70° (op basi Figuur 8)
Figuur 6: Detail van de binnenkant van de bewaarde vloei (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 7: Zicht op de bewaarde arm met vloei (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 140 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: Bovenzicht op de kroon (kruis) en de bewaarde arm van het anker (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 9 en 10: Bovenzijde van de schacht met zicht op afgebroken oog van de ring en de aanzet van de stok, met duidelijke resten van hout (van de stok) zichtbaar in de concretie (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Evaluatie Enkele opvallende kenmerken van het grote anker ID 281b kunnen meer informatie bieden: -
Het is een stokanker uit smeedijzer. Het anker had naar grote waarschijnlijkheid een houten stok, over de schacht bevestigd. De schacht, hoewel sterk verweerd heeft een hoekige doorsnede. De bewaarde arm is relatief recht maar toch licht gebogen. Hoewel één van beide armen afgebroken is, is een relatief spitse kroon (kruis) zichtbaar (fig. 8). De bewaarde vloei bevindt zich aan de binnenzijde van de arm en was wellicht ruitvormig of spadevormig.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 141 van 258
De houten stok en gebruik van smeedijzer wijst in elk geval op een oud exemplaar. Het gaat naar grote waarschijnlijkheid om een anker uit de 18de of 19de eeuw. Het anker draagt de meeste kenmerken van het 19de-eeuwse ‘Pering Improved anchor’ (terminus post quem 1813) (bv. de hoekige schacht, spitse kroon met licht gebogen maar nog relatief rechte arm). Het kan echter ook een ‘Old Admiralty Long shanked Anchor’ zijn (vroeg 17de eeuw- midden 19de eeuw) (bv. houten stok, spitse kroon en rechte armen) of een vroege versie van een ‘Admiralty 1841 plan Anchor’ (terminus post quem 1841) (bv. de buiging van de arm). Enkele kenmerken sluiten in elk geval ankertypes als Rodger (t.p.q. 1833) (vorm van de vloeien) of Trotman (t.p.q. 1852) (vaste armen) uit.67 Van ankers van andere nationaliteiten die hier kunnen worden gevonden (bv. Frans, Scandinavisch of Nederlands) is er onvoldoende referentiemateriaal om deze uit te sluiten, zeker door het ontbreken van merktekens op het onderzochte anker.68 Het gewicht en lengte zijn niet te achterhalen omdat onderdelen ontbreken maar het anker woog minimaal 235kg zonder stok en slechts 1 arm (= 4,6cwt69) en de schacht was iets meer dan 254cm (= 8,33ft). Als dit anker wordt vergeleken met exemplaren met waarden als 6cwt en 8’6” (8,5ft) vertellen Britse historische tabellen het volgende: Een anker met deze maten was in de 18de eeuw te klein om als boeganker te dienen voor militaire schepen. Tabellen uit die tijd verwijzen naar een werpanker (keganker) van een Brits militair schip met 50 kanonnen (tabel uit 1763)70, een werpanker voor een schip met 60 kanonnen of een stroomanker (stopanker) voor een schip van ongeveer 200 ton (Steel 1794)71. Als 19de-eeuws ‘nieuw anker’ kan het bijvoorbeeld een boeganker zijn (met houten stok en hennep kabel) voor een schip tussen 110 en 120 ton (Hedderwick 1830)72. Als het iets zwaarder was (6,5cwt) kon het bv. een boeganker zijn voor handelsschepen van boven 100 ton (of ongeveer 120 ton) (Young 1846 en Paasch 1894) of een stroomanker (stopanker) voor schepen van 500 ton (Paasch 1894)73.
15.1.5 Afspraken en conclusies Beide ankers werden op een verschillende positie gevonden, zoals ook het anker van toevalsvondst ID 333. Ze zijn allemaal sterk beschadigd (gebogen schacht, verwrongen metaal, afgebroken elementen). Deze ankers zijn echter niet met elkaar verwant. Het kleine anker dateert uit de 20ste eeuw op basis van de goede bewaring, vorm en het touw uit kunststof. Het grote anker (ID 281b) is duidelijk het oudste artefact en is afkomstig van een groot schip, vermoedelijk uit de 19de eeuw. Met voorzichtigheid kan het toegewezen worden aan het type ‘Pering Improved Anchor’, vanaf begin 19de eeuw, met zijn houten stok, relatief spitse kroon (kruis) en licht afgeronde armen. Het was wellicht niet het hoofdanker van het schip. De herkomst is echter moeilijker te bepalen. Er zijn nog geen nabijgelegen wrakresten aangetroffen. Het grote anker (281b) is minstens een eeuw oud dus die kunnen intussen ook verdwenen zijn. Dit laatste anker is bovendien te zwaar en ligt te ver landinwaarts om overboord te zijn gegooid door een schip in nood of wachtend aan de haven van Blankenberge, wat wél nog mogelijk is voor het kleinere anker 281a. Curryer 1999; Dhoop 2011. Curryer 1999: 43-48. 69 ‘Imperial hundredweight’ of ‘centum weight’, een maateenheid van massa gebruikt in de Angelsaksische wereld o.a. in de handel (in het Verenigd Koninkrijk gebruikt tot 1985). 1 cwt (UK) = 50,802345kg, Dhoop 2011: 25. 70 Curryer 1999: 56. 71 Steel D. 1794: The elements and practice of rigging and seamanship, vol. 1, Londen, in: Smith 2000: 11. 72 Curryer 1999: 59. 73 Arthur Young’s 1846 Nautical Dictionary & Paasch 1894 From Keel to truk, in: Smith 2000: 9. 67 68
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 142 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Omdat het om losse vondsten gaat, is verder onderzoek van identificatie en datering moeilijk. Na vergeefse inspanningen om de ankers een nieuwe bestemming te geven werd beslist deze vondst na onderzoek niet te bewaren.
15.1.6 Bibliografie Literatuur CURRYER B. 1999: Anchors. An illustrated history, London. DHOOP T. 2011: Ankers in Vlaanderen. Een verkennend onderzoek naar ankers aan de Belgische Noordzeekust, onuitgegeven bachelorpaper Katholieke Universiteit Leuven. SMITH T. 2000: Old Pattern Admiralty Long Shanked Anchor. North head, Sydney. Conservation Management Plan, Heritage Office NSW Australia.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2018: Staketsels [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/44890 (geraadpleegd op 21 september 2021). S.N. 2018: Big Anchor Project [online], www.biganchorproject.com (geraadpleegd op 21 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 143 van 258
16 19DE EEUW 16.1 TOEVALSVONDST ID 254: DORPSSTRAAT - LANKLAAR (PROV. LIMBURG)
De omgeving van de brug op een oude prentbriefkaart (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
16.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Dilsen-Stokkem, deelgemeente Lanklaar Aan dorpsstraat 68 Openbaar domein 51°01'12,469" NB - 5°43'09,710" OL (WGS84) - x: 244761.54m y: 190855.23m (Lambert72) 51°01'12,133"NB - 5°43'09,568" OL (WGS84) – x: 244758.97m y: 190844.80m (Lambert72) 51°01'11,904"NB - 5°43'10,932" OL (WGS84) – x: 244785.67m y: 190838.20m (Lambert72) 51°01'12,254"NB - 5°43'11,067" OL (WGS84) – x: 244788.11m y: 190849.07m (Lambert72) De Vlaamse Waterweg nv ID 254 (melding ID256) 12/03/2018 14/03/2018 (Geert Vynckier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/218871 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier(agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 144 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
16.1.2 Situering Tijdens afbraakwerken door NV De Scheepvaart van de betonnen brug uit 1941 over het oude kanaal van de Zuid-Willemsvaart en aan hotel Beau Séjour te Lanklaar werden de pijlers van de oude voorloper van de brug aangesneden. Deze brug, die de verbinding verzorgt tussen het dorp Lanklaar en de wijk Tivoli, wordt vervangen door een nieuwe brug (fig. 1 en 2). De afgebroken brug bevindt zich in een beschermd dorpsgezicht maar had op zich geen erfgoedwaarde. De brugwachterswoning, beschermd als monument74, bevindt zich vlak naast en aan de westzijde van de brug, en bleef onaangeroerd. Aan de oostzijde van de brug bevindt zich een afspanning met bijhorende paardenstal75 en het hotel Beau Séjour76, die in de inventaris Onroerend Erfgoed zijn opgenomen. Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op OpenStreetMap (© AGIV).
Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021c. Agentschap Onroerend Erfgoed 2021a. 76 Agentschap Onroerend Erfgoed 2021b. 74 75
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 145 van 258
16.1.3 Historische gegevens Op de kaart van Graaf de Ferraris (1771-1778) is er nog geen sprake van het kanaal (fig. 3) waarvan de eerste werkzaamheden pas in 1822 aanvatten. De draaibrug en het kanaal, de oude loop ervan, zijn zowel op de kaart van Vandermaelen (1850) als op de Atlas der buurtwegen (midden 19de eeuw) zichtbaar (fig. 4-5). Op beide kaarten is tevens de brugwachterswoning te herkennen die in 1841 werd gebouwd en werd gebruikt tot 1934 (fig. 6). De afspanning aan de oostzijde van de vaart werd gebouwd in de tweede helft van de 19de eeuw (fig. 7) en hotel Beau Séjour begin 20ste eeuw (fig. 8). Het hotel werd een trekpleister voor talrijke Franstalige toeristen. Figuur 3: Situering van de vondstlocaties op de kaart van Graaf de Ferraris (© AGIV).
Figuur 4: Situering van de vondstlocaties op het gereduceerd kadaster uit 1848 (© AGIV).
Figuur 5: Situering van de vondstlocaties op de Atlas der Buurtwegen (© AGIV).
Figuur 6: De brugwachterswoning in 2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 146 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 7: De afspanning in het begin van de 20ste eeuw77.
Figuur 8: Hotel Beau Séjour in 2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
De draaibrug over de Zuid-Willemvaart werd ontworpen in 1840. Een ontwerpplan van ingenieur Hocht van deze draaibrug wordt bewaard in het museum van de Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel” dat zich bevindt in het brugwachtershuis (fig. 9). De tekening toont duidelijk de opbouw van de draaibrug en de bijhorende pijlers, gebouwd op houten palen, en de oeverconstructies. In datzelfde museum bevindt zich teven een maquette van de draaibrug (fig. 10). De pijlers werden opgebouwd met grote blokken Naamse kalksteen afkomstig uit Vinalmont, die veelvuldig werden gebruikt voor de constructie van bruggen78. De oeverconstructie werd opgebouwd uit dezelfde soort steen en baksteen. Tijdens het begin van WO II, op 10 mei 1940, werd de brug opgeblazen tijdens de opmars van het Duitse leger. Het jaar nadien, in 1941, werd een nieuwe vaste, betonnen brug gebouwd. Het is deze brug die in maart 2018 werd afgebroken om een nieuwe brug te bouwen (fig. 11).
77 78
Afbeelding bekomen via Mark Dreesen, Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”. Wikipedia 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 147 van 258
Figuur 9: Plan van de draaibrug uit 1840 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
Figuur 10: Maquette van de oude draaibrug in het museum van de Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel” (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 11: De nieuwe brug uit 1941 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
Talrijke oude prentbriefkaarten en foto’s tonen de opbouw van deze brug. Zowel de pijlers als de oeverconstructie zijn op meerdere zichtbaar. De oudste afbeelding die we kennen dateert uit 1899 en toont ons de metalen draaibrug in haar prilste vorm (fig. 12). De pijlers van de brug zijn hier nog niet
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 148 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
beschermd door houten palen van het remmingwerk79 en de afspanning en hotel Beau Séjour waren toen nog niet gebouwd. Op een postkaart uit 1906 en 1911 is het hotel wel aanwezig en heeft men een duidelijk zicht op de oeverconstructie van de brug en de pijlers aan de oostzijde van het kanaal (fig. 13 en 14). Tussen het draaiende gedeelte en de hoge pijler van de brug en de oever is er een vast bruggedeelte en een robuuste oeverversteviging uit Naamse steen en baksteen die uitspringt in de vaart. Een foto uit 1905 toont ons de westelijke oever en geeft een goed idee van de oeverconstructie aan deze zijde. De pijler waarop de brug draait is duidelijk lager dan de oostelijke pijler (fig. 15). De oeverconstructie waarin de brug aansluit met de oever is eveneens opgebouwd uit Naamse steen en baksteen. Een duidelijk beeld van de manier waarop de brug aansluit bij deze westelijke oever en hoe het mechanisme in elkaar zit, zien we terug op twee postkaarten van omstreeks 1920 (fig. 16 en 17). De oeverversteviging heeft een stenen en houten, gebogen uitsprong die duidelijk te zien is op het bewaarde plan van de brug. Hierin kon de brug mooi ingedraaid worden als ze werd gesloten.
Figuur 12: De brug in 1899 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”). Figuur 13: Oostzijde van de brug in 1906 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
Figuur 14: Oostzijde van de brug in 1911 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
79 Remmingwerk, remming of geleidewerk, is een constructie waarmee schepen worden afgeremd als ze een kunstwerk zoals een brug of sluis naderen of dreigen aan te varen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 149 van 258
Figuur 15: Oeverconstructie aan de westzijde van de vaart in 1905 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
Figuur 16: Oeverconstructie aan de westzijde van de vaart in 1920 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
Figuur 17: Oeverconstructie aan de westzijde van de vaart omstreeks 1920 (© Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel”).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 150 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
16.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Toen de toevalsvondst werd gemeld was al duidelijk door de bijgevoegde foto’s dat het kwaad was geschied en dat de meeste resten van de oude brug vernield waren (fig. 18)80. Toch werd het terrein bezocht op 14 maart 2018 om te kijken of er eventueel nog resten konden gefotografeerd en in het beste geval ingetekend konden worden. Figuur 18: Toestand op het terrein op 08/03/2018 (© Marc Dreesen).
Aangekomen op het terrein bleek dat eventuele resten van de brug volledig waren vernield door de graafmachine en dat het terrein niet meer toegankelijk was (fig. 19 en 20). Er werden enkele foto’s genomen en samen met Mark Dreesen werd het museum bezocht waar we toch wat meer informatie vonden over de draaibrug. Op vraag van de Geschied- en Heemkundige Kring “De Vreedsel” werden talrijke volledige blokken in Naamse steen van de brugconstructie door de aannemer opzij gelegd en door de technische dienst van de gemeente opgehaald (fig. 21 en 22). Deze zullen worden bewaard in het depot van de stad. Wat er verder mee zou gebeuren, was in 2018 nog niet duidelijk. Figuur 19: Toestand op het terrein op 14/03/2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
80
Met dank aan Mark Dreesen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 151 van 258
Figuur 20: Toestand op het terrein op 14/03/2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 21: Het ophalen van de blokken door de stadsdiensten (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 22: Een paar blokken van de oude brugconstructie (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 152 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
16.1.5 Afspraken en conclusies Van de oude draaibrug, belangrijk industrieel en maritiem erfgoed, die vroeger een belangrijke toeristische aantrekkingspool was aan de oude Zuid-Willemsvaart, blijft niets meer over. Natuurlijk was de oude draaibrug al grotendeels vernield tijdens WO II maar toch bleek dat de nieuwe betonnen, vaste brug uit 1941 op delen van de oude brug werd gebouwd. Verder onderzoek van de resten was niet meer mogelijk en het terrein was niet meer toegankelijk door de werkzaamheden.
16.1.6 Bibliografie Literatuur DREESEN M. & DREESEN J. 1978: Lanklaar, schoonste hoekje van Limburg, Lanklaar.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021a: Afspanning [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/71402 (geraadpleegd op 14 mei 2018). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021b: Hotel Beau Séjour [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/71401 (geraadpleegd op 14 mei 2018). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2016c: Brugwachterswoning [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/71389 (geraadpleegd op 14 mei 2018). HET NIEUWSBLAD 2018: Hotel Beau Séjour krijgt nieuwe brug “ maar wel mét historisch karakter” [online], https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20180216_03361870 (geraadpleegd op 14 mei 2018). VRT RADIO 2 2018: Restanten van oude draaibrug in Lanklaar ontdekt [online], https://radio2.be/limburg/restanten-van-oude-draaibrug-in-lanklaar-ontdekt (geraadpleegd op 14 mei 2018). WIKIPEDIA 2018: Naamse steen [online], https://nl.wikipedia.org/wiki/Naamse_steen (geraadpleegd op 15 mei 2018).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 153 van 258
17 19DE EEUW 17.1 TOEVALSVONDST ID 310: KLOOSTERSTRAAT – MECHELENBOVELINGEN (PROV. LIMBURG)
17.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Heers, deelgemeente Mechelen-Bovelingen Aan Kloosterstraat 19 Openbaar domein 50°44'23,937" NB / 5°15'11,841" OL (WGS84) x: 212434.24m / y: 159200.97m (Lambert72) Gemeente Heers ID 310 (melding ID312) 10/08/2018 14/08/2018 (Geert Vynckier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/219658 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 154 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
17.1.2 Situering Tijdens wegenis-en rioleringswerken in de Kloosterstraat te Mechelen-Bovelingen werd een kijkputje van 1,5 op 1,5m uitgegraven om de oorzaak van een verzakking in het wegdek van de Kloosterstraat op te sporen (fig. 1-2). Bij deze graafwerken kwam een bakstenen constructie tevoorschijn (fig. 3). De vondst werd door de aannemer aan de gemeente gemeld, die op haar beurt de vondst meldde aan het agentschap Onroerend Erfgoed via de verplichte toevalsvondstprocedure. De toevalsvondst bevond zich onder de openbare weg ter hoogte van huisnummer 19 vlak bij de Kasteelbeek die vanuit het zuidelijk gelegen kasteeldomein en het kasteel van Bovelingen naar het noorden vloeit. Dit kasteel en het omliggende park81 is opgenomen in de inventaris onroerend erfgoed en het kasteel is tevens een beschermd monumenten en vastgesteld bouwkundig erfgoed82. Tevens maakt het omliggende landschap rond het kasteel deel uit van een beschermd stads- of dorpsgezicht83. Het kijkputje ligt net tegenover de beschermde84 en als bouwkundig erfgoed vastgestelde85 eind 19deeeuwse hoeve (fig. 4). Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op de OpenStreetMap (© AGIV).
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/3895 en https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/18359 83 https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/3894 84 https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/3888 85 https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/19984 81 82
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 155 van 258
Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
Figuur 3: Het gegraven kijkputje met de restanten van de bakstenen constructie (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 156 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 4: De beschermde hoeve aan de overkant van de straat (© agentschap Onroerend Erfgoed).
17.1.3 Historische gegevens Over deze vondst is historisch niets gekend. Op de cartografische bronnen kon wel volgende worden vastgesteld. Op de Villaretkaart (fig. 5) is de Kasteelbeek goed te herkennen en loopt ze eerst langs de noordoost-zuidwest lopende weg, geflankeerd door bomen, aan de westelijke rand van het kasteeldomein om daarna af te buigen naar het oosten onder de weg en vervolgens verder richting noordoosten te lopen. Op de Ferrariskaart (fig. 6) loopt deze Kasteelbeek gewoon richting noordoosten zonder afbuiging. Op de Atlas der buurtwegen (fig. 7) is duidelijk op te merken dat de beek (Risseau) verlegd en waarschijnlijk gekanaliseerd werd. De beek komt nu vanuit het kasteeldomein, buigt af richting zuidoosten om dan vervolgens terug naar het noordoosten te lopen (dit stuk is nog duidelijk als open beek te herkennen op het terrein). Net voor de Kloosterstraat loopt ze terug even naar het zuidoosten (waar de toevalsvondst zich bevindt) om dan vervolgens onder de straat terug richting noordoosten te lopen. Figuur 5: De plaats van de toevalsvondst op de kaart van Villaret (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 157 van 258
Figuur 6: De plaats van de toevalsvondst op de kaart van Graaf de Ferraris (© AGIV).
Figuur 7: De plaats van de van de toevalsvondst op een detail van de Atlas der Buurtwegen (© AGIV).
17.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Na telefonisch contact met de stedenbouwkundig ambtenaar van de gemeente Heers en de aannemer, werd een controlebezoek gepland op 14 augustus 2018. De aangetroffen constructie bestond uit twee parallelle bakstenen muren, ongeveer 50cm van elkaar verwijderd, die bovenaan afgewerkt waren met een tongewelf (fig. 8-9). Het geheel was gemetseld met een gele zandige kalkmortel en slechts over 1 meter te volgen maar liep in beide richtingen verder. In het zuidoosten van de kijkput boog het geheel duidelijk af richting noordoosten. Er was geen mogelijkheid om het verloop van de constructie intern te bekijken.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 158 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: De aangetroffen bakstenen constructie (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 9: Detail van het deels weggegraven tongewelf (© agentschap Onroerend Erfgoed).
17.1.5 Afspraken en conclusies Tijdens deze controle en in samenspraak met de aannemer en gemeente werd onmiddellijk duidelijk dat de constructie in situ bewaard blijft. Het bakstenen kanaaltje lijkt een restant te zijn van de vroegere afwatering van de Kasteelbeek richting noorden die hier in baksteen werd uitgevoerd omdat ze verder liep onder de Kloosterstraat en dus overdekt moest worden. De korte bocht die de beek hier maakt net voor de straat is duidelijk op de Atlas der buurtwegen te herkennen en moet te dateren zijn rond het midden van de 19de eeuw.
17.1.6 Bibliografie AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021: Park van het kasteel van Bovelingen [online], https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/134331 (geraadpleegd op 8 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 159 van 258
18 19DE EEUW 18.1 TOEVALSVONDST ID 368: STRAATJESGANG 3-11 - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT) 18.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Leuven, deelgemeente Leuven Straatjesgang 9 Leuven, Afdeling 2, sectie B, 0311/00Z004 50°52’38.130” NB / 4°42’44.671” OL (WGS84) x: 174186.36m / y: 174155.01m (Lambert72) Stad Leuven ID 368 (melding ID 370) 14/11/2018 14/11/2018 (Lisa Van Ransbeeck) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/981295 Lisa Van Ransbeeck (lisa.vanransbeeck@leuven.be) Lisa Van Ransbeeck (stad Leuven) Lisa Van Ransbeeck (stad Leuven)
18.1.2 Situering Bij het afbreken van de binnenmuren van de huizen aan de Straatjesgang werd onder één van de binnenmuren een gemetste ronde constructie aangetroffen. De werken werden uitgevoerd door de stad Leuven en de vondst werd aan de stadsarcheoloog gemeld. De stadsarcheoloog nam contact op met het agentschap Onroerend Erfgoed en deed een vondstmelding via het digitale meldingsformulier. Figuur 1: Topografische kaart van Leuven met situering vondstmelding (© NGI).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 160 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Locatie toevalsvondst op GRB (© AGIV).
Figuur 3: Locatie van de gemetste put onder de voormalige binnenmuur en vloeren. Foto vanuit het noordoosten (© Stad Leuven).
18.1.3 Historische gegevens Bouwhistorie De Straatjesgang werd aangelegd door de hovenier P. Smaelen en is tot stand gekomen in twee fasen. In 1863 werden de eerste vijf huisjes opgetrokken: de gang was toen nog bereikbaar vanuit de Zwartegalgenweg, die kort nadien zou gesupprimeerd worden voor de aanleg van de Arnould Nobelstraat (bebouwd vanaf 1864-1866). In 1868 volgde de bouw van nog 11 huisjes. De gang werd in 1979-1980 samen met de Mussenstraat en Jozef II-straat opgenomen in een saneringsplan van de gewestelijke bouwmaatschappij s.m. Heuvelhof, gevolgd door afbraak van een aantal panden en
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 161 van 258
vervangende nieuwbouw en renovatie van de resterende panden. De Straatjesgang is heden toegankelijk via Arnould Nobelstraat nummer 11 en staat in verbinding met de "tuin Dewalque"86. De tuin Dewalque is de inpandige tuin van het voormalige “herenhuis Dewalque” (Bogaardenstraat nummer 97). Hierin bevond zich een 19de-eeuws koetshuis. Sinds 2000 is deze tuin opengesteld als buurtparkje87. Op het kadaster van 1813 is zichtbaar dat deze zone van Leuven nog onbebouwd is en dat de huidige straten (Nobelstraat, Straatjesgang…) nog niet aangelegd waren (fig. 4). Op de kaart staat de Zwartegalgenweg en de Poelstraat (richting een poel op de Tiensestraat, zichtbaar op plan). Door erg weinig referentiepunten t.o.v. het huidige kadaster is deze kaart moeilijk te georefereren. Het plan Laenen van 1841 dat de inrichting van de straten in de velden tussen beide stadsomwallingen afbeeldt ten opzichte van de oude straten maakt duidelijk dat de locatie van de Straatjesgang niet ver van het kruispunt onder de letters “Champs dit Carlyssen veld” zal geweest zijn (fig. 5). Op het kadasterplan van 1813 is duidelijk dat de kavels niet bebouwd zijn. Op een 17de-eeuws plan is wel bebouwing zichtbaar ten zuiden van het plangebied. Op de 16de- en 18de-eeuwse kaarten is deze bebouwing niet afgebeeld. Figuur 4: Primitief kadaster 1813 (© Stadsarchief Leuven).
86 87
Agentschap Onroerend Erfgoed 2017a. Agentschap Onroerend Erfgoed 2017b.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 162 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Plan Laenen (1841) met situering Straatjesgang (© Stadsarchief Leuven).
Figuur 6: Kaart uit 1649 met situering Straatjesgang (© KBR).
Archeologie Voor werken op de aanpalende, zuidelijke percelen werd de archeologienota met ID 1067 opgemaakt. Hierin werd verder archeologisch vooronderzoek (proefputten) opgelegd in uitgesteld traject. De gebouwen werden ondertussen gesloopt tot op maaiveldniveau. Het vooronderzoek was op het ogenblik van de melding van de toevalsvondst nog niet afgelopen. Tijdens het opmaken van dit verslag wel88.
88
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 163 van 258
18.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Het terrein werd bezocht op 14 november 2018. De bakstenen constructie en de tegels rondom werden opgeschoond, gefotografeerd en beschreven. De aangetroffen constructie betreft een ronde, gemetste constructie opgebouwd uit baksteen en een lichtgelig grijze lichtzandige kalkmortel met kalkstippen en zeer weinig houtskoolspikkels, de kalkmortel varieert van zacht tot hard. De bakstenen hebben een formaat van 22,5x10x6cm. Er werd een kalkmortelstaal genomen. De bakstenen konden niet volledig gerecupereerd worden, er werd geen staal van genomen. Het betreft vermoedelijk een waterput (fig. 7-13). De put werd leeg aangetroffen tot op een diepte van ongeveer 3m. Op 3m diepte lijkt er puin in te liggen. Er kon niet afgedaald worden. De put is opgebouwd uit bakstenen met hun kopse kant naar de binnenzijde van de put (kortste zijde van baksteen opstaand). Ongeveer 40cm onder maaiveld was een laag van opstaande bakstenen aangebracht (kortste zijde van baksteen liggend). Hierop werden nog drie lagen baksteen aangebracht. Op het eerste zicht lijken deze bovenste drie lagen baksteen anders dan die eronder: meer mortel op de stenen, andere mortel en een iets ander formaat(?). Maar dit kon moeilijk geverifieerd worden zonder in de put te vallen. Aan de zuidoostkant van de put was een oude opening dicht gemetseld. Vandaar dat de ronde put in bovenvlak een vrij rechte zijde heeft aan de zuidoostkant. Figuur 7: Vlak 1: opbouw van de (water)put. Zicht vanuit het zuidoosten (© Stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 164 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: Vlak 1 (© Stad Leuven).
Een week later op 21 november 2018 werden de 3 bovenste lagen van de put verwijderd. Dit gebeurde om ervoor te zorgen dat de put onder de nieuwe vloerfundering past. Vlak 2 werd dus aangelegd op de laag van de waterput met de opstaande bakstenen. Op dit niveau werd duidelijk dat de opening aan de zuidoostkant van latere datum was dan de put zelf. De opstaande bakstenen waren op deze locatie uitgebroken, wat duidelijk maakt dat de opening niet tegelijk met de put gemaakt werd. Ter hoogte van de opening werd een laag donkerbruin zand met inclusies van houtskoolspikkels en baksteenspikkels aangetroffen. Dit bevond zich ook deels tegen de putwand. Voor de rest was de put binnenin erg proper. Op dit niveau werd aan de zuidzijde ook een slordige fundering aangetroffen. Deze fundering bevond zich tussen de waterput, de binnenmuur en de buitenmuur. Een deel ervan liep nog door in noordoostelijke richting, evenwijdig met de binnenmuur. Figuur 9: Vlak 2: foto vanuit het noordoosten (© Stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 165 van 258
Figuur 10: Vlak 2 (© Stad Leuven).
Figuur 11: Detail van de opening aan de zuidoostzijde (© Stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 166 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 12: Idem, foto vanuit het noordwesten (© Stad Leuven).
Figuur 13: Fundering tegen de zuidzijde van de waterput. Foto vanuit het zuidoosten (© Stad Leuven).
18.1.5 Afspraken en conclusies De gemetste put is wellicht een oude waterput. De put vertoont weinig aanslag op de wanden, wat je bij een beerput wel zou verwachten. De opening vertoonde resten van een donkerbruin zand, ook dit leek te weinig op beervulling, die vaak veel humeuzer of plakkerig is. Het zou kunnen dat de opening gebruikt werd om regenwater van de huisjes in af te leiden. Het bruine zand is dan vuil dat meekwam met het aanvoeren van het water. Het is wel mogelijk dat het om een waterput gaat die later als beerput hergebruikt werd en altijd goed leeggemaakt werd. Er zijn geen gegevens voorhanden om deze waterput te dateren. Met zekerheid kan gesteld worden dat de waterput dateert van voor het optrekken van de binnenmuur van het huisje. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 167 van 258
Het is mogelijk dat de waterput werd gebouwd gelijktijdig met de aanleg van de eerste huizen in de Straatjesgang en deze later overbouwd werd. Het is mogelijk dat de waterput zich op één van de velden bevond die zich ter hoogte van deze percelen bevonden. Het is ook mogelijk dat deze percelen deel uitmaakten van de tuin van “herenhuis Dewalque” en dat er zich een waterput in deze tuin bevond. Op de kaarten van 1649 is zichtbaar dat er zich bebouwing langsheen straat ten zuiden van deze percelen bevond, het is mogelijk dat de waterput bij de achtererven van één van deze woningen hoort. Doorgedreven archiefonderzoek kan hier misschien meer duidelijkheid over verschaffen. Ten opzichte van vlak 2 zullen nog enkele centimeters van de waterput moeten verwijderd worden om volledig onder het nieuwe vloerniveau te passen. Dan zal op de waterput een plaat aangebracht worden. Hierboven komt dan de normale 40cm dikke vloerfundering en vloer. Op die manier blijft de put in situ behouden.
18.1.6 Bibliografie Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017a: Straatjesgang [online], https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/15110 (geraadpleegd op 18 november 2018). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017b: Tuin De Walque [online], https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/206495 (geraadpleegd op 18 november 2018). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021: Vooronderzoek Leuven, Leuven-Nobelstraat [online], https://loket.onroerenderfgoed.be/archeologie/notas/notas/13907 (geraadpleegd op 7 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 168 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
19 19DE EEUW 19.1 TOEVALSVONDST ID 372: EDWARD VAN EVENSTRAAT - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT)
19.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Leuven, deelgemeente Leuven Hoek Edward Van Evenstraat en Monnikenstraat Openbaar domein 50°52'28,55” NB / 4°42'9,14” OL - 50°52’26,61” NB / 4°42’10,28” OL - 50°52’28,04” NB / 4°42’17,22” OL (WGS84) x: 173493m / y: 173856m - x: 173526m / y: 173796m – x: 173651m / y: 173841m (Lambert72) Gemeente Leuven ID 372 (melding ID374) 26/11/2018 26/11/2018 (Lisa Van Ransbeeck) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/222315 Lisa Van Ransbeeck (lisa.vanransbeeck@leuven.be) Lisa Van Ransbeeck (stad Leuven) Lisa Van Ransbeeck (stad Leuven)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 169 van 258
19.1.2 Situering Bij rioleringswerken in de E. Van Evenstraat werd een bakstenen muurfundering aangetroffen op 26 november 2018 (fig. 1 en 2). De stadsarcheoloog van de stad Leuven kwam ter plaatse en meldde de toevalsvondst aan het agentschap Onroerend Erfgoed. Figuur 20: Bakstenen muurfundering bij rioleringswerken in de E. Van Evenstraat (© Stad Leuven).
Figuur 21: Situering van de toevalvondst in groene kader op de topografische kaart (© AGIV). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 170 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
19.1.3 Historische gegevens Net ten noorden van het onderzoeksgebied bevindt zich de Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Koorts en voormalig minderbroedersklooster89. De kapel werd opgericht in de tweede helft van de 17de eeuw. Vanaf 1814 werd ze gebruikt als parochiekerk. In 1865 werd de kerk aangekocht door de minderbroeders, die een ommuurd klooster lieten optrekken in 1873. In 1930-1931 werd een bouwaanvraag ingediend om de bestaande omheiningsmuur af te breken en een nieuwe (huidige) muur op te trekken, omdat de E. Van Evenstraat werd verbreed (fig. 3). De E. Van Evenstraat was in de 14de eeuw gekend als Hekelsboomgaerdstraat omdat G. Hekels hier een boomgaard bezat90. Op de kaart van Deventer en van Hogenberg en Braun (fig. 4) uit de 16de eeuw is zichtbaar dat er zich één gebouw bevindt in de E. Van Evenstraat. Een kaart van een eeuw later uit de Atlas van Loon toont een volledig bebouwde straat (fig. 5). Op de 18de-eeuwse kaarten van Villaret en Graaf de Ferraris (fig. 6) is weer een onbebouwde straat te zien met een groot ommuurd perceel dat één derde van het bouwblok inneemt. Dit perceel is ook nog afgebeeld op het primitief kadaster van 1813 (fig. 7). Op de kaart van 1850 (fig. 8) is zichtbaar dat dit perceel grotendeels verkaveld werd. De aangetroffen omheiningsmuur zou de omheiningsmuur van het klooster uit 1873 kunnen zijn. Het is mogelijk dat de omheiningsmuur werd aangesloten op een deel van de omheiningsmuur zichtbaar op de kaart van Ferraris. In begin van de 20ste eeuw werden woningen opgetrokken in de E. Van Evenstraat91 en in de Monnikenstraat. Vermoedelijk werd het grootste deel van de omheiningsmuur toen of al vroeger afgebroken. Het kloosterdomein kromp in 1930 tot de afmetingen van het huidige perceel, 148m met de verbreding van de E. Van Evenstraat, toen ook het laatste deel van deze muur werd afgebroken. Figuur 22: Plan van de bestaande toestand en op te richten toestand in 1930 (© KADOK, Archief Klooster Leuven nr.3583(1)).
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018a. Agentschap Onroerend Erfgoed 2018b. 91 Agentschap Onroerend Erfgoed 2018c. 89 90
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 171 van 258
Figuur 23: Detail van Hogenberg en Braun (1583) met in blauw de situering van de E. Van Evenstraat en Monnikenstraat (© KBR).
Figuur 24: Zelfde detail uit Atlas van Loon (Blaue): 1649 (© Scheepvaartmuseum Amsterdam).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 172 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 25: Ferraris kaart met situering van de straten (© AGIV). Figuur 26: Detail van het kadaster van 1813 (© Stadsarchief Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 173 van 258
Figuur 27: Detail van het kadaster van 1850 met Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter koorts (© Stadsarchief Leuven).
19.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Omheiningsmuur De bakstenen funderingsmuur werd opgeschoond, gefotografeerd en geregistreerd waar deze vrij lag op 26 en 27 november 2018. De muur van 40cm breed loopt evenwijdig met de afsluitmuur van het voormalige minderbroedersklooster (Vlamingenstraat 39), op de noordgrens van de E. Van Evenstraat. De fundering bestaat uit bakstenen van 23,5x10x6cm en een lichtgrijzig witte, lichtzandige kalkmortel ter hoogte van de huisnummers 23-29. De fundering bestaat uit bakstenen van 26,5x12x5,5cm en een zeer zandige gele mortel ter hoogte van de hoek met de Monnikenstraat. De overgang van het ene naar het andere metselwerk kon niet vastgesteld worden. De fundering bevindt zich tussen 30cm en 60cm onder het huidig straatniveau. Plaatselijk ter hoogte van huisnummer 25 kon de opbouw van de fundering geregistreerd worden (fig. 10): de fundering is netjes gemetseld in kruisverband, tot ongeveer 120cm onder straatniveau. Op deze diepte gaat het verzorgde metselwerk over naar een uitspringende rommelige fundering van baksteen- en tegelbrokken en kalkmortel. De onderkant van de fundering werd niet bereikt. Aan de noordzijde van de muur bevinden zich op regelmatige afstanden steunberen (fig. 11), deze konden maar beperkt geregistreerd worden. Het werd snel duidelijk dat de muur over de gehele lengte van de E. Van Evenstraat aanwezig was en het een omheiningsmuur was. De daarop volgende dagen van de werken kwam de stadsarcheoloog ter plaatse als de muur werd vastgesteld en er zich ‘bijzonderheden’ (hoek, aanpalende kelders…) voordeden. Op de plaatsen waar het mogelijk was werd de muur gedocumenteerd (fig. 9). De muur is op verschillende plaatsen doorbroken voor latere huisaansluitingen van rioleringen en nutsleidingen. De muur loopt over de gehele lengte van de E. Van Evenstraat. In de Monnikenstraat werden delen van een gelijkaardige muur met hetzelfde baksteenformaat en een lichtgrijzig witte kalkmortel met kalkstippen waargenomen. Deze muur kon niet over de gehele lengte gevolgd worden door de aard van de werken. Het zou kunnen dat het om dezelfde muur gaat, maar dit is niet zeker. Juist ter hoogte van de aansluiting tussen de muur van de E. Van Evenstraat en die van de Monnikenstraat was een rioleringssleuf (huisaansluiting) gegraven, zodat de relatie tussen de muren niet vastgesteld kon worden (fig. 12). Ter hoogte van de hoek was een ijzerzandsteen ingewerkt in de muur van de Van Evenstraat.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 174 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 28: Aangetroffen resten op het GRB (© Stad Leuven - AGIV). Figuur 29: Zicht op de opbouw van de muur in de E. Van Evenstraat (© Stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 175 van 258
Figuur 30: Zicht op één van de steunberen (© Stad Leuven).
Figuur 31: Hoek van de Monnikenstraat en de E. Van Evenstraat: met op de voorgrond de rioleringssleuf die de aansluiting van beide muren verstoorde. Onder de schaallat is de ijzerzandsteen zichtbaar (© Stad Leuven).
Kelder In de E. Van Evenstraat werd aan de noordzijde, ter hoogte van huisnummer 29, een kelder met tongewelf aangetroffen. Bij de werken was een gat gemaakt in het gewelf, waardoor de kelder ontdekt werd. Deze kelder was aangebracht tussen de omheiningsmuur en een steunbeer (fig. 13 & 15). De kelder was gemetseld uit bakstenen van 23x12x6cm en een gele, zachte, zeer zandige kalkmortel. Gewelf en muren werden opgeschoond, gefotografeerd en geregistreerd. Tegen steunbeer en omheiningsmuur was een muur gemetseld van 1 steen breed (12cm), hiertegen bevond zich de aanzet van het gewelf. Hiertussen werd een kleilaag van 3 à 4cm dikte aangebracht (fig. 14). Aan de westzijde van het gewelf bevond zich een gemetselde (ventilatie)schacht. Om verzakkingen in de toekomst te vermijden, moest deze holle ruimte verdwijnen. Via het gat gemaakt bij de werken werd het archeologisch potentieel van de binnenkant van de kelder geïnspecteerd. Hierin bevond zich puin en zand. Er was geen bepleistering of beschildering zichtbaar op de binnenmuren. Hierna werd de bovenzijde van het gewelf, onder begeleiding van de stadsarcheoloog, verwijderd (fig. 16). De binnen ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 176 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
afmeting van de kelder bedroeg 2,10x1,90m, de hoogte kon niet vastgesteld worden. Aan de noordzijde werd de bovenzijde van een (deur)opening vastgesteld (fig. 17). Hierna werd de ruimte aangevuld met stabiliserend zand. Figuur 32: Zicht vanuit het westen op de gewelfde kelder ten noorden van de omheiningsmuur (© Stad Leuven).
Figuur 33: Detail van steunbeer, het muurtje van 1 steen breed en het kleilaagje (© stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 177 van 258
Figuur 34: Detail van het grondplan met de gewelfde kelder. De noordzijde kon niet opgemeten worden door de aanwezigheid van nutsleidingen (© Stad Leuven). Figuur 35: Zicht op de kelder, na uitbraak gewelf (© stad Leuven).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 178 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 36: Opening in de noordzijde van de kelder (© Stad Leuven).
Ondergrondse constructies In de Monnikenstraat werd duidelijk dat een deel van de vermoedelijke omheiningsmuur geïntegreerd was in een voormalige constructie: tegen de afsluitmuur waren met cement tegels aangebracht die bepleisterd waren (fig. 18). De bepleistering was zwart92. De constructie had een binnenruimte van 1,30m breed. De lengte ervan kon niet vastgesteld worden. Figuur 37: Omheiningsmuur in de Monnikenstraat met zwarte bepleistering. Met links in profiel andere muur met zelfde bepleistering (© Stad Leuven).
92
Intentioneel of zwarte aanslag: was niet duidelijk.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 179 van 258
Op de aansluiting van Monnikenstraat en Prelatenstraat werd een voormalige keldermuur met de aanzet van een gewelf aangetroffen (fig. 19). Deze was in het verleden al erg beschadigd bij werken. Deze kon werd slechts gefotografeerd worden omwille van veiligheidsredenen. Een voorbijgangster deelde mee dat er nog tot in de jaren 1960 een woning stond die de Prelatenstraat hier versmalde. Figuur 38: Kelder in de Prelatenstraat (© Stad Leuven).
19.1.5 Afspraken en conclusies Bij rioleringswerken in de E. Van Evenstraat en Monnikenstraat werd de fundering van de 19de-eeuwse omheiningsmuur van het minderbroedersklooster aangetroffen. Tijdens de verdere rioleringswerken kwam de stadsarcheoloog altijd ter plaatse als er weer een nieuw stuk van de muur werd aangetroffen. Een behoud in situ van de muur werd in de E. Van Evenstraat zo goed mogelijk uitgevoerd. Omwille van stabiliteitsredenen werd de muur op sommige plaatsen afgetopt. Op andere plaatsen werd hij doorbroken voor huisaansluitingen. Op sommige locaties werd de riolering juist langs de muur aangelegd, waardoor de uitsprong in de fundering geraakt werd. De aangetroffen kelder werd, na verwijdering van het tongewelf en registratie, aangevuld met stabiliserend zand. In de Monnikenstraat kon de muur niet bewaard blijven. De muur zat juist op het tracé van de te plaatsen stabiliserende palenwand en kon slechts summier geregistreerd worden en diende verwijderd te worden. Alle basisregistraties werden uitgevoerd en er werd beslist om geen verdere stappen te ondernemen.
19.1.6 Bibliografie Archivalische bronnen KADOK, Archief minderbroedersklooster: Archief Klooster Leuven nr.3583(1).
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2018a: Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Koorts en minderbroedersklooster [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/42133 (geraadpleegd op 27 november 2018). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017b: Edward Van Evenstraat [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/109497 (geraadpleegd op 2 februari 2019). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 180 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2018c: Stadswoningen [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/72411 (geraadpleegd op 2 februari 2019). KBR 2018: Kaarten en Plannen [online], https://uurl.kbr.be/1035795 (geraadpleegd op 2 februari 2019).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 181 van 258
20 19DE - 20STE EEUW 20.1 TOEVALSVONDST ID 274: STRAND - WENDUINE (PROV. WESTVLAANDEREN)
20.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
De Haan, deelgemeente Wenduine Strand ter hoogte van Blankenbergsesteenweg 5-6 Openbaar domein 51°18'42,59 NB / 3°06'29,05” OL (WGS84) x: 62097.876m / y: 223190.456m (Lambert72) Vlaamse Overheid, MDK – Afdeling Kust ID 274 (melding ID 276) 25/04/2018 26/04/2018 (Sven Van Haelst VLIZ) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220420 Sven Van Haelst (sven.vanhaelst@vliz.be), Sofie Vanhoutte (Sofie.Vanhoutte@vlaanderen.be) & Ine Demerre (Ine.Demerre@vlaanderen.be) Sven Van Haelst (VLIZ) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 182 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
20.1.2 Situering Op 25 april 2018 werd een toevalsvondst gemeld door Adede op het strand van Wenduine, net ten westen van de haveningang van Blankenberge. In opdracht van Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK) voert Adede ruimingswerkzaamheden uit op het strand. Adede maakt het strand vrij van munitie en obstakels op basis van door hen uitgevoerd voorafgaand geofysisch onderzoek (magnetometrie en ground penetrating radar). De anomalieën die dit geofysisch onderzoek oplevert, worden systematisch onderzocht. Hierbij stootte de graafmachine van Adede op betonrestanten, metselwerk en grote natuurstenen in verband (fig. 1-2). Een oud stuk strandhoofd was aan het licht gekomen. Sven Van Haelst nam de terreinevaluatie voor zijn rekening en documenteerde de toevalsvondst op 26 april 201893 (fig. 3-7).
Figuur 1: De vondstlocatie met op de achtergrond het staketsel van de Blankenbergse haveningang (© VLIZ).
De WGS84 coördinaten werden bepaald met behulp van een hand held GPS Garmin Etrex 30, waardoor er rekening moet gehouden worden met een foutmarge van 1 tot 3 m.
93
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 183 van 258
Figuur 2: Het vrijgekomen deel van het strandhoofd en zijn omgeving (© VLIZ).
Figuur 3: Situering van de vondstlocatie op de GRB kaart (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 184 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 4: Situering van de vondstlocatie op de meest recente orthofoto (© AGIV).
Figuur 5: De vondstlocatie op het GRB (© AGIV). De afwijking ten opzichte van het gekende tracé van het strandhoofd is mogelijk te wijten aan de bepaling van de coördinaten met een hand held GPS. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 185 van 258
20.1.3 Historische gegevens Op regelmatige afstanden van elkaar, gemiddeld om de 350m, zijn er aan de Vlaamse kust strandhoofden gebouwd. Enkel ter hoogte van De Panne, Oostduinkerke, De Haan en de Zwinmonding zijn er geen. Het doel van hun aanleg is de stabilisatie van het strand en de bescherming tegen erosie, door sterke stromingen van de kust weg te houden en de brandingsstroom te onderbreken. De vroegst gekende strandhoofden aan onze kust dateren van het begin van de 16de eeuw. In 1502 werden er ter hoogte van Blankenberge al kleine strandhoofden of strandkribben gebouwd. Cartografische bronnen van rond 1600 tonen strandhoofden ter hoogte van Oostende. Lange tijd waren de strandhoofden korte structuren en gemaakt uit hout. Pas vanaf 1850, met de uitbouw van het Belgische spoorwegnet, konden er ook efficiënt natuurstenen blokken, bakstenen en andere constructiematerialen tot ter plaatse getransporteerd worden94. De kustkaart Côte de Belgique. Partie Comprise entre Wenduine et Le Zoute. Ouvrages de Défense contre la Mer bewijst dat stenen strandhoofden reeds in de late 19de eeuw gebouwd werden (fig. 16). Daarvóór waren strandhoofden vooral houten structuren, opgebouwd uit palen en twijgenmatten. Deze laatste werden gemaakt met rijshout dat afkomstig was van snoeihout (vooral van wilgen). Aanvankelijk werd voor de zware constructies eikenhout gebruikt. Door de schaarste en de hoge kostprijs van eik werden deze later vervangen door meer tropische hardhoutsoorten95. Wellicht waren deze hardhoutsoorten ook beter tegen houtrot bestand. Langs de Belgische kust zijn de meeste strandhoofden gebouwd met stortsteenmateriaal waarbij een kern van loskorrelig puin in de droge zone boven de laagwaterlijn door een beschermende toplaag (bekleding) van baksteen, blauwe hardsteen of betonblokken op zijn plaats wordt gehouden. Deze bekleding is vastgezet met cement of overgoten met asfalt. In het natte deel worden de kop en de flanken van het strandhoofd beschermd met zogenaamde ‘zinkstukken’ (met matten van rijshout)96 waarop stenen blokken werden gestort. Wereldwijd zijn er verschillende bouwtechnieken voor strandhoofden gekend. De techniek met palenrijen was in Nederland zeer populair, vooral in Zeeland. Het is een goedkopere bouwmethode maar de open structuur zorgt er voor dat ze minder effectief is in het beschermen van het strand tegen strandafslag. In Vlaanderen komen palenrijen enkel nog voor op het strand van Duinbergen97.
20.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Ten westen van de haveningang van Blankenberge is een origineel stuk van het eerste strandhoofd aan het licht gekomen. Bovenop het strandhoofd waren nog de restanten bewaard van een betonnen muurtje dat overlangs liep. Ook kwam de overgang vrij tussen het landwaartse gemetste deel van het strandhoofd en het zeewaartse deel bekleed met rechthoekige blokken blauwsteen.
S.N. 2001: 3. S.N. 2001: 3. 96 Cf. fig. 11 ‘Detail 5’: ‘en fascinage lesté’. 97 S.N. 2001: 3-4. 94 95
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 186 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 6: Zicht op het vrijgekomen stuk strandhoofd, naar het noorden (© VLIZ).
Figuur 7: Overzicht van de geregistreerde coördinaten ter hoogte van het strandhoofd, zicht naar het zuiden (© VLIZ).
Het stuk strandhoofd bestaat aan de landkant uit gemetste, rechtopstaande (kopse) gele bakstenen (fig. 8 & 9). Het betonmuurtje centraal op het strandhoofd moet uit betonpalen bestaan hebben met inkepingen waarin betonbalken werden geschoven. Deze balken waren centraal iets dikker dan op de uiteinden (fig. 14). Het metselwerk onder het muurtje was bekleed met een 5cm dikke gecementeerde of gebetonneerde strook over een breedte van aan beide zijden ongeveer 60cm (doorlopend onder het muurtje) (fig. 8). Deze bekleding loopt tot aan het strandhoofddeel met blauwsteenbekleding. Het betonmuurtje zélf eindigt al iets eerder of bleef niet tot aan de overgang bewaard (fig. 10-13). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 187 van 258
Figuur 8: Schema van hoe de doorsnede van het stuk strandhoofd aan de landkant er vermoedelijk uit ziet. De aard van de vulling kon niet vastgesteld worden. De pijl duidt de gecementeerde strook aan (tekening: Sven Van Haelst, © VLIZ – agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 9, 10 & 11: Zichten op vrijgelegde metselwerk (gele bakstenen), overgang metselwerk en blauwsteenbekleding en zicht in landrichting op vrijgelegde stuk strandhoofd (© VLIZ).
Figuur 12 en 13: Zichten in landrichting op vrijgelegde stuk strandhoofd met restanten betonnen muurtje bovenop bekleding van metselwerk en overgang met blauwsteenbekleding (© VLIZ).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 188 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 14: Schematische opbouw van het betonmuurtje dat overlangs op het strandhoofd liep. BA: Bovenaanzicht; ZA: zijaanzicht (tekening: Sven Van Haelst, © VLIZ).
Interpretatie en historische context Op een plan uit 1910 van de Belgische kust tussen Middelkerke en Blankenberge is het aangetroffen strandhoofd duidelijk zichtbaar (fig. 15). Figuur 15: Uittreksel uit het ‘Algemeen Plan der Kust (1910), kaartblad Middelkerke – Wenduine. Gemaakt op schaal 1:5000. Ministerie van Landbouw en Openbare Werken. Beheer van Bruggen en Wegen. Bijzondere Dienst der Kust’ (© MDK – Afdeling Kust). Het strandhoofd in kwestie (13) situeert zich meteen ten westen van de haveningang van Blankenberge. De grens tussen Wenduine en Blankenberge staat aangeduid op de kaart.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 189 van 258
Een recentere kustkaart van na 1923 bezorgt ons meer details98 (fig. 16). Het hier besproken strandhoofd wordt aangeduid als strandhoofd nr. 13, ‘heropgebouwd in 1882’. Er wordt verwezen naar ‘detail n° 5’ waarop de opbouw van strandhoofden nummers 6, 7 en 8 in detail zijn geïllustreerd (fig. 19). Deze strandhoofden werden herbouwd in 1881. In de legende staat nog eens vermeld dat strandhoofd nr. 13 van hetzelfde type is. De bekleding van het landwaartse deel bestaat uit ‘metselwerk in plaatselijke bakstenen’. De bekleding van het zeewaartse deel is ‘in vakken met staken’. Tussen de staken zijn de rechthoekige steenblokken duidelijk te onderscheiden maar er wordt niet vermeld om welke steensoort het gaat. Van een overlangs lopend betonnen muurtje bovenop het strandhoofd is er geen sprake.
Figuur 16: Kaartfragment ter hoogte van de haveningang van Blankenberge uit ‘Côte de Belgique. Partie Comprise entre Wenduine et Le Zoute. Ouvrages de Défense contre la Mer’ (na 1923), gemaakt op schaal 1:5000 (© MDK – Afdeling Kust).
Dergelijke ‘palen met gleuven in gewapend beton’ staan wél getekend op ‘detail n° 3’ van een ‘krib ten westen van het strand te Wenduine, gebouwd in 1905’ op een ander fragment van de kustkaart van na 1923 (fig. 17 & 20). De doorsnedes geven aan dat de betonpalen diep gefundeerd zijn, doorheen de stenen bekleding en de onderliggende structuur. Deze laatste wordt niet verduidelijkt maar het lijkt op een houten constructie. De betonafrastering begint pas op een 60-tal meter van de punt van het strandhoofd. Aan het begin is deze betonscheiding slechts één balk hoog, om geleidelijk te vermeerderen tot drie balken hoog aan de landkant. De hier besproken toevalsvondst toont duidelijk de combinatie van een strandhoofdbekleding in metselwerk met een betonnen afrastering zoals in detail 3. Deze betonnen afrastering wordt nog niet 98
Enkele aantekeningen met jaartallen wijzen erop dat de kaart na de bouw van een waterwerk uit 1923 is gemaakt.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 190 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
vermeld op ‘detail n° 5’ van het betreffende strandhoofd (fig. 19). Deze werd dus wellicht later (post 1923) toegevoegd.
Figuur 17: Kaartfragment ter hoogte van Wenduine uit ‘Côte de Belgique. Partie Comprise entre Wenduine et Le Zoute. Ouvrages de Défense contre la Mer’, gemaakt op schaal 1:5000. Ten westen van strandhoofd nr. 1 een krib met verwijzing naar detail 3. (© MDK – Afdeling Kust). Figuur 18: Foto met zicht op een strandhoofd van de Belgische kust die een betonnen palenrij vertoont. Op de voorgrond zijn er duidelijk nog enkele tussenliggende betonbalken aanwezig. De foto zou uit 1919 dateren. (bron: Jean Paul Peisker, Adede verkregen op april 2018, herkomst foto en locatie onbekend).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 191 van 258
Figuur 19: Uittreksel uit Côte de Belgique. Partie Comprise entre Wenduine et Le Zoute. Ouvrages de Défense contre la Mer, gemaakt op schaal 1:5000. ‘Detail n° 5’ (© MDK – Afdeling Kust).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 192 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 20: Uittreksel uit Côte de Belgique. Partie Comprise entre Wenduine et Le Zoute. Ouvrages de Défense contre la Mer, gemaakt op schaal 1:5000. ‘Detail n° 3’ (© MDK – Afdeling Kust).
20.1.5 Afspraken en conclusies Tijdens ruimingswerken op het strand van Wenduine net ten westen van de haveningang van Blankenberge, kwam een deel van het eerste strandhoofd aan het licht. Het bewaarde strandhoofd vertoont nog de originele opbouw van de heropbouw in 1882 zoals te herkennen is op archiefplannen. Het betonnen muurtje dat overlangs bovenop het strandhoofd liep, is vermoedelijk een latere aanvulling en dateert naar alle waarschijnlijkheid van rond 1900 of uit het begin van de 20ste eeuw. De vondst werd in detail gedocumenteerd. Omdat het strandhoofd in situ bewaard blijft, waren er geen verdere acties nodig.
20.1.6 Bibliografie Literatuur S.N. 2001: Strandhoofden als studieobjecten van ingenieurs en biologen, VLIZ. Nieuwsbrief van het Vlaams Instituut voor de Zee (december 2001) 4, 3-8.
Kaarten Algemeen Plan der Kust (1910). (Ministerie van Landbouw en Openbare Werken. Beheer van Bruggen en Wegen. Bijzondere Dienst der Kust). Schaal 1:5000. Côte de Belgique. Partie Comprise entre Wenduine et Le Zoute. Ouvrages de Défense contre la Mer (s.d.). Schaal 1:5000.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 193 van 258
21 19DE – 20STE EEUW 21.1 TOEVALSVONDST ID 333: STRAND - WENDUINE (PROV. WESTVLAANDEREN)
21.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
99
De Haan, deelgemeente Wenduine Strand ter hoogte van Zeedijk 350, westelijk van havengeul Blankenberge Openbaar domein 51°18'50,06” NB / 3°06'29,93” OL (WGS84) x: 62118,857m / y: 223421,174m (Lambert72)99 Vlaamse Overheid, MDK – Afdeling Kust ID 333 (melding ID 335) 25/09/2018 25/09/2018 (Sofie Vanhoutte & Ine Demerre) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220373 Ine Demerre (Ine.Demerre@vlaanderen.be) & Sofie Vanhoutte (Sofie.Vanhoutte@vlaanderen.be) Sofie Vanhoutte (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
Omgerekend op basis van UTM31: x: 507549 / y: 5684739
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 194 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
21.1.2 Situering Bij ruimingswerken van munitie en explosieven door Adede in opdracht van MDK – Afdeling Kust werd op 25 september 2018 bij laag tij een klein anker opgegraven op het strand, tegen het westerstaketsel van de haven van Blankenberge. Het gaat om een losse vondst, opgegraven ongeveer 100m ten oosten van het recente anker van toevalsvondst ID281 (281a).
Figuur 1: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 195 van 258
Figuur 2: Situering op een orthofoto (© AGIV).
21.1.3 Historische gegevens Het anker is vlakbij de havengeul van Blankenberge gevonden (zoals ook de 2 ankers van toevalsvondst ID281). De staketsels van Blankenberge zijn aangelegd tussen 1860 en 1871. In 1907-1908 werden ze verlengd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn ze zo goed als volledig vernieuwd waarna ze in opdracht van de Duitse bezetter moesten worden afgebroken. De heropbouw van het oosterstaketsel dateert uit 1954, terwijl het westerstaketsel in 1971 als betonnen constructie werd heropgericht100.
100
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 196 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
21.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Algemeen Het anker is gelicht tijdens de ruimingswerken van Adede. De vindplaats werd geregistreerd en de vondst kon dankzij Sven Van Haelst verhuizen naar het Maritiem Station Oostende (MSO, Halve Maan site, Slipwaykaai 2, 8400 Oostende), waar het is opgemeten en gedocumenteerd. Het gaat om een smeedijzeren anker, sterk gecorrodeerd, verwrongen en met een ontbrekende arm.
Figuur 3: Vooraanzicht van het anker in zijn geheel (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Registratie De registratie gebeurde op basis van de criteria van het Big anchor project en deze opgesteld door Dhoop (2011)101: algemene informatie en kenmerken Registrator Naam organisatie Datum registratie Huidige bewaarplaats
Sofie Vanhoutte en Ine Demerre agentschap Onroerend Erfgoed 24 september 2018 Maritiem Station Oostende (MSO), Halve Maan site, Slipwaykaai 2, 8400 Oostende
Context Categorie Site Locatie Referentie nr Naam van het schip Type schip Grootte van het schip Functie Ankertype
geïsoleerd strand Wenduine (De Haan) x: 62118,857m / y: 223421,174m (Lambert 1972) toevalsvondst ID 333 niet gekend niet gekend niet gekend niet gekend niet gedetermineerd, smeedijzer
101
s.n. 2018; Dhoop 2011.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 197 van 258
Datering Datering Periode Nationaliteit Zekerheid
niet gekend niet gekend niet gekend nvt.
Algemene kenmerken Stok Schacht vierkant naar zone ring toe? Ring Beugel Aantal armen Inscripties Vorm van de vloeien Type stok Doorsnede stok Vorm van de stok Bevestigingsmiddel stok Stokhouder Vorm van de schacht Kroon / kruis Armen Doorsnede armen Gewicht
afwezig ja ja neen (ring) 1 arm bewaard, de tweede arm is afgebroken niet zichtbaar door corrosie en concretie niet bewaard, gat aan uiteinde van bewaarde arm voor bevestiging vloeien niet bewaard, was metalen stok door schacht gemonteerd Niet bewaard. Op basis van het oog van de stok met een ronde doorsnede niet gekend Aanzet van een te bevestigen pin bewaard op de schacht nvt. Wellicht rond, sterk geërodeerd, getorceerd en vervormd rond gebogen armen wellicht cirkelvormig (sterk verweerd) 11kg (zonder stok en arm)
Detailregistratie Lengte van de schacht (
131cm (113 + 3 + 15cm)
Figuur 19: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (Bron: Dhoop 2011).
4a) (van onderste van de kroon tot bovenste van de schacht) Diameter aan de top van de schacht (diameter net onder de stok) Diameter aan de bodem van de schacht (Diameter net boven de armen) Diameter van het oog van de stok
3cm 5 x 3cm 2,5cm (binnendiameter) 56cm (zonder vloei) ongeveer 120cm (2x 60cm, want een arm afgebroken)
Lengte van één arm (Rechte lijn tussen de tip van één van de armen en de tip van de kroon) Slingerwijdte armen: (Afstand tussen de twee tippen van de armen, langsheen de kroon)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 198 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Hoogte van de tippen (
Figuur 19: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (Bron: Dhoop 2011).
4c) (Afstand tussen tip van de kroon en waar een geprojecteerde lijn tussen de twee tippen van de armen een rechte hoek vormt met de schacht) Afstand tussen de tippen (
Figuur 19: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (Bron: Dhoop 2011).
4b) (Afstand van de rechte lijn tussen de tippen van de armen) Diameter van beugel Diameter van oog van beugel Dikte van de beugelpin Opening van de beugel Hoogte van houder Afstand tot houder (Afstand tussen de top van de schacht en de houder) Breedte van een vloei
Diameter van de ring Diameter oog van ring
Dikte van de ring Lengte van de stok Max. diameter stok Min. Diameter stok Max. dikte stok Min. dikte stok Max. breedte stok Min breedte stok
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
ongeveer 80 x 40cm, 1 ar afgebroken
nvt. nvt. nvt. nvt. 3cm 15cm niet aanwez (breedte arm hoogte van vloei 5 x 8cm niet aanwez voor bevest vloei: 2,5 x 1 14,5cm 3cm (binnendiam 5cm (buitendiam 2cm niet aanwez afwezig nvt. nvt. nvt. nvt. nvt. nvt.
Lengte van een vloei
2021
46cm (zond vloei)
pagina 199 van 258
Ratio Schacht/hoogte tip (verhouding c van a in percent, Formule: Ratio = (c / a)*100) Hoek armen t.o.v. schacht (fig 4X) (formule X = tan-1[(b / 2) / c)
>35,11% (> 46cm/131cm*100) 65-70° (op basis van Figuur 5)
Figuur 4: Aanduiding van de afmetingen van een stokanker (bron: Dhoop 2011).
Figuur 5: Zicht op bewaarde arm en gat ter hoogte van de ontbrekende vloei (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 6 & 7: Zicht op de bovenzijde van de schacht met oog van de stok en van de ring; detail van de ring (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Evaluatie De belangrijkst vormkenmerken van het anker zijn: -
Het is een stokanker uit smeedijzer . Met oorspronkelijk een ijzeren stok. Het anker bevat een ring (geen beugel).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 200 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
-
Het ankerlichaam bestond uit één stuk, behalve de stok en vermoedelijk de afgebroken vloeien. De bewaarde arm heeft een boogvormige kromming en het kruis is afgerond. Het gaat om een fijn en licht anker (131cm en +11kg).
De beschadiging en verwrongen schacht zijn deels te wijten aan vergevorderde corrosie. Mogelijk was het voorwerp al eerder beschadigd. Het anker is mogelijk ontdaan van een deklaag concretie (vóór of na de uiteindelijke berging) waarbij het ook gedeeltelijk kan beschadigd zijn. Hoewel vergevorderde corrosie de oorzaak kan zijn van de smalle doorsnede van de armen en schacht, moest het anker vermoedelijk geen grote trekkracht hebben. De ring suggereert een ankertouw in plaats van een ketting. Het anker is in elk geval afkomstig van een klein vaartuig. Het artefact is echter moeilijk te dateren omdat de herkomst niet te achterhalen valt. De uitgesproken ronding van de arm en kruis kan op basis van vergelijking wijzen op een anker uit de 2de helft van de 19de eeuw of vroege 20ste eeuw102. Dat het anker zo sterk gecorrodeerd is, wijst misschien op een hoge ouderdom.
21.1.5 Afspraken en conclusies Het gaat om een relatief klein ankertje, uit smeedijzer. Het artefact is verwrongen en beschadigd net als de twee eerder in de buurt gevonden ankers van toevalsvondst ID281. De drie ankers lijken echter niet met elkaar verwant. Er zijn (nog) geen wrakresten gevonden in de nabijheid. In 2020 werd in de nabijheid van het hier besproken anker wel een vermoedelijk 17de-eeuws kanon gevonden103. Het anker kan ook over boord zijn gegooid of verloren door een (geankerd?) schip wachtend aan de haven van Blankenberge. Het kleine anker is afkomstig van een klein schip. De vorm doen een ouderdom vermoeden van 2de helft 19de eeuw. Omdat het echter om een losse vondst gaat en het anker geen bijkomende informatie oplevert, wordt hier geen verder onderzoek op uitgevoerd. De vondst blijft tijdelijk bewaard bij het VLIZ in het Maritieme Station Oostende. Na vergeefse inspanningen om het voorwerp samen met de ankers van ID 281 een nieuwe bestemming te geven, werd beslist deze vondst na onderzoek niet te bewaren.
21.1.6 Bibliografie Literatuur CURRYER B. 1999: Anchors. An illustrated history, Lond0n. DHOOP T. 2011: Ankers in Vlaanderen. Een verkennend onderzoek naar ankers aan de Belgische Noordzeekust, onuitgegeven bachelorpaper Katholieke Universiteit Leuven. VAN HAELST S., PIETERS M. & POELMANS L. 2020: Een 17de-eeuws (?) kanon aangetroffen op het strand van Wenduine (De Haan). Archeologierapport van een toevalsvondst, Brussel.
Websites S.N. 2018: Big Anchor Project [online], https://biganchorproject.com/ (geraadpleegd op 21 september 2021).
102 103
Curryer 1999. Toevalsvondst ID5842, Van Haelst et al. 2020 en https://id.erfgoed.net/waarnemingen/980769
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 201 van 258
AGENTSCHAP OnroEREND ERFGOED 2018: Staketsels [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/44890 (geraadpleegd op 21 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 202 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
22 20STE EEUW 22.1 TOEVALSVONDST ID 288: PASTOOR BELLONSTRAAT 29 - LEUVEN (PROV. VLAAMS-BRABANT)
22.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Leuven, deelgemeente Wilsele Pastoor Bellonstraat 29 Leuven, Afdeling 15, Herent 1, Sectie D, perceel 0253/00E002 50°55'32,727" NB - 4°42'24,631" OL / 50°55'32,675" NB - 4°42'24,751" OL 50°55'32,251" NB - 4°42'41,251" OL / 50°55'32,322" NB - 4°42'24,116" OL (WGS84) punt 1: x 173764,68m / y: 179537,56m punt 2: x 173773,19m / y: 179547,54m (Lambert72) Privaat persoon ID 288 (melding ID290) 14/06/2018 15/06/2018 (Geert Vynckier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/219394 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 203 van 258
22.1.2 Situering Tijdens het graven van een sleuf voor een nieuwe afwateringsbuis aan de Pater Bellonstraat 29 te Wilsele werden enkele bakstenen constructies aangetroffen. De werken werden uitgevoerd door de stad Leuven. De vondst werd aan stadsarcheoloog Lisa Van Ransbeeck gemeld die op haar beurt de vondst meldde aan het agentschap Onroerend Erfgoed via de verplichte toevalsvondstprocedure. De toevalsvondst bevond zich op de parking aan de sportaccommodaties van Wijgmaal op de grens met Wilsele, beiden deelgemeenten van Leuven (fig. 1-2) op de voormalige terreinen van de gebouwen van Ymeria (fig. 3), waar vroeger de fabrieksgebouwen van Remy stonden. Op ongeveer 50 m ten zuiden van de sleuf loopt de Dijle en op 500 m ten oosten ervan bevindt zich de Sint-Hadrianuskerk in het centrum van Wijgmaal. De sleuf lag op een 150 m ten zuiden van de plaats waar in het verleden een site met walgracht lag, welllicht met oorsprong in de late middeleeuwen104. Op oude gedempte noordelijke Dijle-arm lag, net ten westen van de site met walgracht, de watermolen van Wijgmaal eveneens uit de 18de eeuw105.
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op de topografische kaart (© AGIV).
104 105
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018a. Agentschap Onroerend Erfgoed 2018b.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 204 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
Figuur 3: Oude foto van Ymeria (© stad Leuven).
22.1.3 Historische gegevens106 Onder de huidige voetbalvelden van het sportcomplex iets ten noorden van de sleuf lag er een site met walgracht, gekend van afbeeldingen op kaarten uit de 18de eeuw, waarover verder geen gegevens beschikbaar zijn. Alleen op de kaart van Villaret (fig. 4) en deze van Graaf de Ferraris (fig. 5) is deze site goed te herkennen. De site lag op een eiland gevormd door twee Dijle-armen waarvan de meest westelijke ergens begin 20ste eeuw werd gedempt. Ook op de Atlas der buurtwegen (fig. 6), de kaarten van Popp en Vandermaelen zijn de omtrekken van de site met walgracht nog aangeduid. Op de
106
Willemsens 1986; Wikipedia 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 205 van 258
orthofoto van 1971 (fig. 7) is onder het voetbalveld de gracht van de site met walgracht zelfs nog te herkennen. In 1855 kocht Edward Remy, een industrieel uit het Leuvense, de watermolen op de Dijle en een groot herenhuis gelegen op de linkeroever. Oorspronkelijk bestond de fabriek uit een olieslagerij, een maalderij en een rijstpellerij. Op ongeveer dertig jaar tijd groeide het uit tot één van de meest bloeiende bedrijven van ons land.
Figuur 4: De plaats van de site met walgracht (rode pijl) op de kaart van Villaret (© AGIV).
Figuur 5: De plaats van de site met walgracht (rode pijl) en de watermolen (groene pijl) op de kaart van Graaf de Ferraris (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 206 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 6: De plaats van de site met walgracht (rode pijl) en de watermolen (groene pijl) op de Atlas der Buurtwegen (© AGIV).
Rond 1900 werden de eerste gebouwen van een nieuw gebouwencomplex voor Remy aan de vaart opgetrokken (fig. 8). Deze lag ten zuidwesten van het eerste industriecomplex. Later groeide het uit tot het grootste stijfselfabriek van West-Europa, met verschillende vestigingen in het buitenland. In het niet gepubliceerde eindwerk van Chris Willemsens107 staan enkele kaartjes die de evolutie van de invulling van het eiland tussen de Dijle armen met de site met walgracht en de latere industriële gebouwen weergeven (fig. 9-11). Figuur 7: De plaats van de site met walgracht (rode cirkel) zichtbaar op een orthofoto uit 1971 (© AGIV).
107 Willemsens 1986. Met dank aan Joke Buys, adviseur monumentenbeleid van de stad Leuven, voor het aanleveren van deze tekst.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 207 van 258
Figuur 8: De nieuwe industriële gebouwen van Remy langs de vaart Mechelen-Leuven in 1960’s108 (© Retroscoop).
Figuur 9: Kaartje met de invulling van het eiland tussen de Dijle armen in 1830 (© stad Leuven).
108
Retroscoop 2018.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 208 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 10: Kaartje met de invulling van het eiland tussen de Dijle armen in 1889 (©
stad Leuven).
Figuur 11: Kaartje met de invulling van het eiland tussen de Dijle armen in 1907 en de nieuwe industrie langs het kanaal (© stad Leuven).
22.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Na telefonisch contact met de Leuvense stadarcheoloog Lisa Van Ransbeeck werd het terrein bezocht op 15 juni 2018. De aangetroffen resten waren nog in situ aanwezig en zouden deels afgebroken worden. Hier bestond nog twijfel over bij de stad. Als deze vermoedelijke afwateringskanalen nog zouden dienst doen, vreesde de stad voor een bijkomend probleem. Er werd besloten preventief, in
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 209 van 258
afwachting van de beslissing van de stad, de aangetroffen resten op 18 juni 2018 op te schonen, te fotograferen en in te meten. De aangetroffen bakstenen resten van de vermoedelijke afwateringskanalen liggen tussen de 50 en 150 cm onder het huidige straatniveau, ongeveer 15,7m TAW, en lopen vanuit het noordwesten naar het zuidoosten richting Dijle (fig. 12). Het diepste zichtbare punt van de constructies ligt op ongeveer 2 m diepte ten opzichte van het straatniveau. De gebruikte baksteenformaten variëren van 19x9x5cm tot 19x8x5cm en zijn gemetseld met een witte, tot grijswitte zandige kalkmortel. De bakstenen constructie in het zuidwesten, ongeveer tussen de 3 en 4m breed, van het sleufje vertoont meerdere parallelle lijnen die kunnen wijzen op de constructiewijze van dit geheel bestaande uit opgaande muren en een gewelf tussen de muren (fig. 13). Aan de noordoostelijke zijde van deze groep bevindt zich een natuurstenen vierkante blok met een zijde van 59cm en een hoogte van 40cm met een uitsparing in het midden van 23cm zijde (fig. 14). Hierin bevindt zich een metalen rand. Deze blok interpreteren we als een controleputje waarop waarschijnlijk een metalen afdekplaat lag vooraleer het geheel in onbruik geraakte. Meer naar het noordoosten ligt een tweede bakstenen constructie, afwateringskanaal, die dezelfde oriëntatie en metselwerk heeft als vorige maar beduidend smaller is (80cm). Of dit eveneens een afwateringskanaaltje is niet met zekerheid te zeggen (fig. 15). Beide constructies zijn opgetrokken in een grijsbruine laag met baksteen- en fijne mortelfragmenten van ongeveer 60cm dikte. Hieronder bevindt zich een geel zandpakket dat we als de moederbodem interpreteren. Het geheel is bovenaan afgedekt met 40cm recente opvullingslaag met daarboven de fundering van de weggebroken kasseien. Figuur 12: De aangetroffen bakstenen constructie tijdens het opschonen (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 210 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 13: De restanten van het vermoedelijke afwateringskanaal in het zuidwesten van het sleufje (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 14: Zicht op het natuurstenen controleputje (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 15: Het smallere afwateringskanaal in het noordoosten van het sleufje (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 211 van 258
22.1.5 Afspraken en conclusies Bij deze korte interventie werden met grote waarschijnlijkheid de restanten van bakstenen afwateringskanalen, richting Dijle lopend aangetroffen. Deze kunnen te maken hebben met de oudere industriële site op het terrein. Op 21 juni 2018 besloot de stad om een alternatieve sleuf te graven waardoor er geen archeologische resten van deze afwatering zullen worden geraakt. Van in de noordoostelijke hoek van de reeds gegraven sleuf wordt een nieuwe sleuf gegraven langs de boordsteen van het asfalt recht naar de Dijle (fig. 16). Hier bevindt zich reeds de uitgraving van de aanwezige persput van de collector. Op die manier blijven de aangetroffen archeologische funderingen intact. De bakstenen restanten zullen in situ bewaard blijven en door de Leuvense stadsdiensten worden afgedekt met worteldoek vooraleer de sleuf wordt gedicht. Figuur 16: Alternatieve route van de nieuwe afwateringsbuis in het rood (© stad Leuven).
22.1.6 Bibliografie Literatuur WILLEMSENS C. 1986: Morfo-typologische studie van het dorp Wijgmaal, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Katholieke Universiteit Leuven, faculteit toegepaste wetenschappen.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2018a: Site met walgracht [online], https://id.erfgoed.net/waarnemingen/10182 (geraadpleegd op 22 juni 2018). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2018b: Molen van Wijgmaal [online], https://id.erfgoed.net/waarnemingen/150196 (geraadpleegd op 22 juni 2018). RETROSCOOP 2018: Industrieel Patrimonium. Remy Wijgmaal Deel 2-3-4. [online], http://www.retroscoop.com/industrieel.php?artikel=137 (geraadpleegd op 22 juni 2018). WIKIPEDIA 2018: Remy bedrijf. [online], https://nl.wikipedia.org/wiki/Remy_(bedrijf) (geraadpleegd op 22 juni 2018).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 212 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
23 WO II 23.1 TOEVALSVONDST ID 350: FRANKLIN ROOSEVELTLAAN VILVOORDE (PROV. VLAAMS-BRABANT)
23.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Vilvoorde, deelgemeente Vilvoorde Aan Franklin Rooseveltlaan 51 Openbaar domein 50°55'46,557" NB / 4°25'45,936" OL (WGS84) x: 154265.33m / y: 179923.08m (Lambert72) Stad Vilvoorde ID 350 (melding ID352) 04/10/2018 09/10/2018 (Geert Vynckier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220051 Geert Vynckier (geert.vynckier@vlaanderen.be) Geert Vynckier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 213 van 258
23.1.2 Situering Tijdens infrastructuurwerken op de parking aan de Franklin Rooseveltlaan ter hoogte van huisnummer 51 (fig. 1-2) werd een betonnen- en bakstenen constructie aangetroffen in een aangelegde sleuf (fig. 3). De vondst werd door de aannemer aan de stad gemeld, die op haar beurt de vondst meldde aan het agentschap Onroerend Erfgoed via het digitaal meldingsformulier. De toevalsvondst bevindt zich onder een openbare parking aan de Franklin Rooseveltlaan net ten zuiden van de middeleeuwse stadsomwalling en ligt binnen de vastgestelde historische stadkern.
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op de topografische kaart (© AGIV). Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 214 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 3: Het gegraven kijkputje in de aangelegde sleuf (© agentschap Onroerend Erfgoed).
23.1.3 Historische gegevens Over deze vondst is historisch niets gekend. Op de cartografische bronnen zoals bijvoorbeeld deze van Villaret (1745-1748) kunnen we alleen maar vaststellen dat de zone vlak onder of net ten zuiden van de vroegere stadsomwalling of de stadsgracht lag (fig. 4). De Zenne voorzag de stadsgracht van water. De omwalling werd vanaf 1851 geslecht en de gracht opgevuld. Hierop kwam de huidige Franklin Rooseveltlaan te liggen. Figuur 4: De plaats van de toevalsvondst op de kaart van Villaret (©AGIV).
23.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Na telefonisch contact met de vinder, gemeentearchivaris van de stad Vilvoorde, werd het terrein bezocht op 10 oktober 2018. De aangetroffen constructie kon alleen bekeken worden door een klein kijkgaatje dat door de aannemer was uitgebroken dwars door gewapend beton. De constructie zelf kon niet betreden ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 215 van 258
worden en er werden alleen enkele foto’s gemaakt. De constructie bestaat uit twee bakstenen parallelle muren, noordwest – zuidoost lopend parallel met de Rooseveltlaan, waarvan de bakstenen afwisselend kops en streks waren gemetseld met een grijze cementmortel. In het westen maakt de constructie een rechte hoek om verder zuidwaarts te lopen (fig. 5). Na een paar meter volgt een nieuwe rechte hoek zodat de constructie weer richting westen loopt (fig. 6). Hoever weten we niet. Richting oosten loopt ze rechtdoor om na enkele meter te stoppen (fig.7). Aan deze uitloper was onderaan beide muren duidelijk een gemetselde uitsprong te zien van ongeveer 25cm breedte. De bodem van de constructie was droog en voor zover te zien gemaakt van een beton- of mortellaag. Het geheel was afgedekt met gewapend beton van ongeveer 25cm dik.
Figuur 5: De aangetroffen bakstenen constructie in het westen met de eerste rechte hoek (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 6: De aangetroffen bakstenen constructie in het westen met de tweede rechte hoek (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 216 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 7: De aangetroffen bakstenen constructie in het westen met de rechte hoek (© agentschap Onroerend Erfgoed).
23.1.5 Afspraken en conclusies Tijdens deze controle en in samenspraak met de aannemer en gemeente werd onmiddellijk duidelijk dat de constructie in situ zou bewaard blijven. Wat de functie van deze constructie juist is weten we op dit ogenblik niet. Zeker is dat het geen oude gemetselde riolering is. Er waren nergens sporen van slib of water vast te stellen en het geheel was zeer droog. We vermoeden dat het eventueel een toegang kan geweest zijn van een schuilkelder uit WO II zoals de stadsarchivaris voorstelde. Maar zeker zijn we niet. Binnen de vijf jaar wordt de Rooseveltlaan en de parking heringericht en zal misschien bij verder onderzoek de juiste functie kunnen achterhaald worden. Met betrokken partijen werd afgesproken alles in situ te laten zitten.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 217 van 258
24 WO II 24.1 TOEVALSVONDST ID 304: BEDDING EN OEVER KLEINE NETE HERENTALS (PROV. ANTWERPEN) 24.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging:
Herentals, deelgemeente Herentals Bedding van de Kleine Nete aan de rechteroever, op domein Hof Le Paige (machinegeweren), en linkeroever (afvalpakket) Openbaar domein 51°11'09” NB / 4°50'13” OL (WGS84) x: 182740m / y: 208550m (Lambert72) VMM en Privaat persoon ID 304 (melding 306) 18/07/2018 19/07/2018 (Erwin Meylemans & Katrien Cousserier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/982641 (machinegeweren) & https://id.erfgoed.net/waarnemingen/982642 (afvalpakket) Erwin Meylemans (Erwin.Meylemans@vlaanderen.be) Erwin Meylemans (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
24.1.2 Situering De locaties bevinden zich in de bedding en de oevers van de Kleine Nete, binnen de vastgestelde Archeologische Zone van de ‘Historische stadskern van Herentals’, en het beschermde stadsgezicht ‘Sint-Elisabethgasthuis, Kleine Nete, woningen met tuinen en stadsomwalling’. De rechteroever maakt deel uit van het domein van het kasteel van het Hof Le Paige, een landhuis in neo-Vlaamserenaissancestijl, daterend van 1892, dat is beschermd als monument109. Ten zuiden, grenzend aan de linkeroever, bevindt zich het domein van het AZ Sint-Elisabeth Herentals (fig. 1 & 2).
109
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021a.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 218 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 1: Vondstlocatie op de topografische kaart (© AGIV).
Figuur 2: Vondstlocatie op het GRB (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 219 van 258
24.1.3 Historische gegevens Het park bij het Hof Le Paige werd aangelegd vanaf de periode 1820-1830, door Henri Le Paige, burgemeester van Herentals van 1836-48. In dit park bevinden zich eveneens de resten van de omwalling van Herentals daterend uit de Spaanse periode (fig. 3). Op het domein van het AZ Sint-Elisabeth was al van vóór 1253 een ‘gasthuis’ aanwezig, dat evolueerde tot ziekenhuis. Het huidige gebouwenbestand bevat nog gebouwen daterend uit de 16de-18de eeuw. Dichtbij de hier besproken site op de linkeroever van de Nete staan de gotische kapel, die dateert van ongeveer 1529, en de voormalige kloostervleugel, daterend uit de 17de eeuw110.
Figuur 3: De vondstlocaties op de ‘Atlas Der Buurtwegen’ (ongeveer 1840) (© AGIV).
24.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein De vondst werd gemeld op 18 juli 2018. Daags nadien werd een plaatsbezoek uitgevoerd. De vinder bezoekt de locatie al sinds medio jaren 1990, vanwege de aanwezigheid van een rijk laat- en postmiddeleeuws afvalpakket op de oevers van de Nete hier. Door de uitzonderlijke droogte was het peil van de Nete zeer sterk gezakt, waardoor op de rechteroever ter hoogte van deze locatie andere vondsten aan het licht kwamen, nl. machinegeweren uit WO II. Deze laatste vondsten waren de aanleiding van de melding. Afvalpakket op de linkeroever Deze site bevindt zich op de linkeroever van de Nete. Ze bestaat uit enkele clusters van ingeheide palen en een afvalpakket, dat zich uitrekt van op de oever tot in de bedding van de Nete. Het afvalpakket bevindt zich aan de basis van het aanwezige dijklichaam, dat wordt ondergraven door riviererosie. Het afvalpakket erodeert daardoor en spreidt zich verder uit over de oever (fig. 4, 5, 6). 110
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021b.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 220 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
In het afvalpakket bevindt zich naast bouwmateriaal (baksteen, leisteenfragmenten, …) vooral aardewerk en dierlijk botmateriaal, maar ook vondsten in metaal, glas en leer (vooral schoenzolen) zijn aanwezig. Doorheen de jaren verzamelde de vinder hiervan al een vrij omvangrijke collectie, die door hem wordt bewaard. Ter plaatse werd een deel van het materiaal verzameld, daarnaast werd ook een bezoek gebracht aan de al verzamelde collectie. Een systematisch onderzoek en publicatie van deze omvangrijke collectie is in voorbereiding111, maar de gegevens hiervan zijn nog niet beschikbaar. Wat hieronder volgt moet dus beschouwd worden als een heel summiere screening van de collectie. Voor wat betreft datering is het aardewerk het meest diagnostische element. De verzamelde collectie omvat naar schatting enkele duizenden scherven, waarvan een aantal reeds werd gepuzzeld tot quasi volledige vormen. De snelle screening toont de aanwezigheid van een grote variatie aan baksels (oxiderend gebakken geglazuurd aardewerk, grijs aardewerk, majolica, faience, steengoed (o.a. Westerwald & Siegburg), etc.) en vormen (borden, teilen, kannen en kruiken, vergieten, zalfpotjes, etc.). De chronologische spreiding van dit aardewerk is vrij ruim en reikt van het einde van de 14de tot de late 18de eeuw. Het aanwezige botmateriaal ter plaatse en in de reeds verzamelde collectie omvat overduidelijk voornamelijk of uitsluitend slachtafval, met voornamelijk de aanwezigheid van rund, schaap en varken (onderkaken, beenderen…). Op veel van de botten komen zaag- en snijsporen voor.
111
Persoonlijke communicatie vinder.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 221 van 258
Figuur 4: Zicht op gedeelte linkeroever met palencluster (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 222 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Palen en zicht op het afvalpakket (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 6: Afvalpakket dat erodeert aan de basis van het dijklichaam (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 223 van 258
Machinegeweren in de bedding van de Kleine Nete aan de rechteroever Door de lange droogte in de lente van 2018 stond het waterpeil in de Kleine Nete enorm laag in juli, waardoor de bedding op sommige plaatsen nagenoeg droog kwam te liggen (fig. 7). Bij twee aparte kajaktochten in deze periode werden twee machinegeweren aangetroffen in de bedding van de Kleine Nete bij de rechteroever, ter hoogte van domein Le Paige. ‘Geweer 1’ werd door de vinder zelf uit de bedding van de rivier gerecupereerd, ‘geweer 2’ werd op 19 juli samen met de vinder uit de bedding gehaald (fig. 8). In de modder van bedding en oever ter plaatse bevonden zich nog andere sterk verroeste ijzeren objecten, die echter vast in de sedimenten zaten, en waarvan de juiste aard niet kon achterhaald worden. Mogelijk houden deze wel verband met de aanwezigheid van de machinegeweren. Beide geweren worden gekenmerkt door een intense roestaanslag, dat de identificatie van het type geweer uiteraard sterk bemoeilijkt. Tot op heden kon nog geen reiniging of actieve conservatie van beide stukken uitgevoerd worden. Van beide stukken werden wel röntgen opnames gemaakt (fig. 9 & 10). De staat van de geweren werden in het depot van het agentschap Onroerend Erfgoed te Vilvoorde passief geconserveerd, m.a.w. behoed voor verdere corrosie112. De lengte van geweer 1 in zijn huidige staat is 106cm, die van geweer 2 bedraagt 96cm. De foto’s en röntgen opnames werden voorgelegd aan een aantal specialisten. Op basis hiervan gaat het wellicht om riem geladen machinegeweren van Britse makelij, maar het precieze type is zonder verdere reiniging niet nader te bepalen. Geweer 1 zou een Bren Gun kunnen zijn113.
Figuur 7: Zicht op de linkeroever van de Kleine Nete ter hoogte van de vondsten van de machinegeweren, bij het plaatsbezoek op 19 juli 2018 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
112 113
Met dank aan Leentje Linders en Tinne Cryns, agentschap Onroerend Erfgoed. Persoonlijke mededeling Robert McLean, National Army Museum.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 224 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: Machinegeweer 2 was ter plaats nog aanwezig en werd op 19 juli 2018 gerecupereerd (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 9: Geweer 1 in zijn huidige staat en op röntgen opname (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 225 van 258
Figuur 10: Geweer 2 in zijn huidige staat en op röntgen opname (© agentschap Onroerend Erfgoed).
24.1.5 Afspraken en conclusies De aanwezigheid van het afvalpakket op de linkeroever van de Nete is wellicht te relateren aan de aanwezigheid van de historische site van het gasthuis die daar onmiddellijk ten zuiden van is gesitueerd. Vermoedelijk werd het afval van deze site eeuwenlang op de oevers gedumpt. Mogelijk fungeerde dit afval ook als oeverversteviging in functie van de aanwezigheid van een aanlegplaats, getuige de ingeheide palen op de locatie. Zoals reeds gezegd wordt de verzamelde collectie van deze site in het kader van een lokaal initiatief voorbereid voor verdere studie en publicatie. Wat betreft de geweren is het momenteel gissen wat de juiste reden van hun aanwezigheid is op deze locatie. Mogelijk hebben ze te maken met de gevechten in het kader van de Bevrijding in de periode september 1944, wanneer er in de regio felle gevechten tussen de Duitse en Britse troepen plaatsvonden. Het kasteel Le Paige fungeerde tijdens de Duitse bezetting als een verblijfplaats van de troepen. Wellicht kan verder historisch onderzoek naar het verloop van de gevechten in Herentals tijdens WO II hier meer duidelijkheid over brengen. Verdere reiniging en conservatie van de machinegeweren is noodzakelijk om hun type te bepalen. Er zal bekeken worden samen met de lokale erfgoeddiensten of deze geweren na reiniging ergens ter plaatse kunnen tentoongesteld worden.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 226 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
24.1.6 Bibliografie Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021a: Domein Hof Le Paige [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/47122 (geraadpleegd op 28 september 2021). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021b: Ziekenhuis Sint-Elisabeth [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/47121 (geraadpleegd op 28 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 227 van 258
25 ONBEPAALD 25.1 TOEVALSVONDST ID 231: HELDENPLEIN - DENDERMONDE (PROV. OOST-VLAANDEREN)
25.1.1 1.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadaster locatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Dendermonde, deelgemeente Dendermonde Heldenplein Openbaar domein 51°01'38" NB / 4°06'03" OL (WGS84) x: 131 204,01m / y: 190 802,25m (Lambert72) Stad Dendermonde ID 231 (melding ID 233) 23/01/2018 24/01/2018 (Jan Moens) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/20018 Jan Moens (jan.moens@vlaanderen.be) Jan Moens (agentschap Onroerend Erfgoed) Jan Moens (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 228 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
25.1.2 1.1.2 Situering Naar aanleiding van graafwerken voor de heraanleg van een fontein op het Heldenplein in Dendermonde kwam menselijk botmateriaal aan het licht. De werken situeerden zich ten zuiden van de Sint-Egidiuskerk ter hoogte van de Brusselsestraat (fig. 1-2). Er werd hierop door de bevoegde ambtenaar van de stad Dendermonde een vondstmelding gedaan bij het agentschap Onroerend Erfgoed. De zone waarin de sporen zich situeerden werden niet verder betreden en de werken op dit deel van het terrein werden opgeschort.
Figuur 1: Situering van de vondstlocaties op het GRB (paarse driehoek) (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 229 van 258
Figuur 2: Detail van de situering van de vondstlocaties op het GRB (paarse driehoek) (© AGIV).
25.1.3 1.1.3 Historische gegevens De vondstlocatie situeert zich aan de zuidzijde van de Sint-Egidiuskerk, ook gekend als de parochiekerk Sint-Gillis-Binnen of Sint-Gillis intra muros114. In de eerste helft van de 13de eeuw kwam een gedeelte van de gemeente Sint-Gillis-Zwijveke binnen de stadsmuren van Dendermonde te liggen. Hiermee gepaard gaande richtte men een nieuwe parochiekerk op gewijd aan Sint-Egidius of Sint-Gillis. Al rond het midden van de 13de of in de loop van de tweede helft van die eeuw werd in de onmiddellijke omgeving een nieuwe kerk gebouwd. In 1779 werd de benedenkerk afgebroken en vervangen door een driebeukige ruimte met aansluitend driezijdig afgesloten koor. Toren, koor en sacristie bleven tot op heden bewaard en werden in 1866 gerestaureerd. Figuur 3: Detail uit het stadsplan van Dendermonde in de Flandria Illustrata van A. Sanderus (1641).
114
Agentschap Onroerend Erfgoed 2021.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 230 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Op het stadsplan van Dendermonde in de Flandria Illustrata van A. Sanderus (1641) is aan de zuidzijde van de parochiekerk het kerkhofareaal te zien (fig. 3). De Ferrariskaart uit 1771-1778 toont dat het kerkgebouw aan zo goed als alle zijden omgeven was door graven (fig. 4).
Figuur 4: De Sint-Egidiuskerk op de kaart van Graaf de Ferraris (1771-1778) (© AGIV).
25.1.4 1.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein De bouwput was voor het grootste deel al op de voorziene diepte gebracht (ongeveer 1,50m onder het huidige pleinniveau) (fig. 5). Er kon hierbij vastgesteld worden in het profiel van de bouwput dat de werken zich situeren op de gronden van het voormalige kerkhof van de Sint-Egidiuskerk. De onderste 0,5m bestond namelijk uit een zeer heterogene grijsbruine lemige grond met daarin verspreid wat baksteen brokjes en af en toe enkele botresten (fig. 6). Nergens konden nog in situ bewaarde skeletresten vastgesteld worden.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 231 van 258
Figuur 5: Zicht op de werken ter hoogte van het Heldenplein (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 6: Zicht op de stratigrafische opbouw in de bouwput (© agentschap Onroerend Erfgoed).
25.1.5 1.1.5 Afspraken en conclusies Overleg met de verantwoordelijke op het terrein leerde dat de graafwerken niet dieper zouden gaan dan het thans bereikte niveau. Bovendien bevond de bouwput zich op een locatie die al grotendeels door de vroegere werken voor de fontein verstoord was. Daarom werd beslist om voor deze vondstmelding geen verdere stappen te ondernemen en het terrein vrij te geven.
25.1.6 1.1.6 Bibliografie Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2021: Parochiekerk Sint-Gillis-Binnen [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/48079 (geraadpleegd op 9 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 232 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
26 ONBEPAALD 26.1 TOEVALSVONDST ID 373: OUDE BAAN 456 – HEVERLEE (PROV. VLAAMS-BRABANT)
26.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Leuven, deelgemeente Heverlee Oude Baan 454 Leuven, Afdeling 14, Sectie A, perceel 0258/00C000 x: 175062m / y: 173295m (Lambert72) Privaat persoon ID 373 (melding ID 375) 21/11/2018 23/11/2018 (Katrien Cousserier) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220377 Katrien Cousserier (Katrien.Cousserier@vlaanderen.be) Katrien Cousserier (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 233 van 258
26.1.2 Situering De toevalsvondst bevindt zich op een bouwwerf gelegen tussen Oudebaan 454 en Korbeek-Losestraat 123115 (fig. 1-3). De gracht in de bouwput werd opgemerkt in november 2018. Aanvankelijk was de gracht zichtbaar in het vlak. Op het moment van de melding (21 november 2018) echter was het spoor enkel nog zichtbaar in het profiel.
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op de topografische kaart (© AGIV).
115
In 2021 gekend met adres Oudebaan 456.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 234 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de vondstlocatie op het GRB (© AGIV).
Figuur 3: Situering van de vondstlocatie op een recente luchtfoto (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 235 van 258
26.1.3 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Het terreinbezoek vond plaats op 23 november 2018. In het noordelijk profiel van de bouwput was de gemelde gracht nog altijd zichtbaar (fig. 4). Het was niet mogelijk om het profiel schoon te maken voor registratie (onbereikbaar door diepte bouwput (>3m) en aanwezigheid van betonijzers). De zichtbare breedte en diepte werden opgemeten: breedte ongeveer 4,7m, maximale diepte ongeveer 1,6m. De gracht of greppel werd vervolgens fotografisch geregistreerd. Het verdere verloop van de gracht bevindt zich buiten de bouwput, in de tuinzone. Daar blijft de gracht in situ bewaard.
Figuur 4: De gracht zichtbaar in het profiel (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Het vermoeden is groot dat deze gracht de scheiding vormde tussen Heverlee en Korbeek-Lo, misschien als fysieke parochiegrens (mondelinge info W. Wouters, Onroerend Erfgoed). Deze gracht vinden we terug op de Atlas der Buurtwegen (fig. 5) en primitieve kadasterkaarten (fig. 6). De grens is nog zichtbaar in de verloop van perceelgrenzen ten zuiden van de Tiensesteenweg tot aan de IJzerenpoortstraat (fig. 7).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 236 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Grens Heverlee – Korbeek-Lo op de Atlas der Buurtwegen (© AGIV).
Figuur 6: Grens Heverlee – Korbeek-Lo op een primitieve kadasterkaart (bron: Rijksarchief) ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 237 van 258
Figuur 7: Verloop van de huidige percelering volgens het Grootschalig Referentiebestand (© AGIV).
26.1.4 Afspraken en conclusies Het verdere verloop van de gracht bevindt zich buiten de bouwput, in de tuinzone. Daar blijft de gracht in situ bewaard.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 238 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
27 ONBEPAALD 27.1 TOEVALSVONDST ID 250: FELIX ROGGEMANSKAAI 17 BUIZINGEN (PROV. VLAAMS-BRABANT)
27.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Adres: Kadaster locatie: Ligging: Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Halle, deelgemeente, Buizingen Felix Roggemanskaai 17 Halle, Afdeling 4, Sectie C, percelen 0186/00N002, 0186/00P002 – 0186/00R002 & Openbaar domein 50°44'53" NB / 4°15'04" OL (WGS84) x: 14 690,48m / y: 159714,90m (Lambert72) Privaat persoon ID 250 (melding ID252) 08/03/2018 09/03/2018 (Jan Moens) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/86 Jan Moens (jan.moens@vlaanderen.be) Jan Moens (agentschap Onroerend Erfgoed) Jan Moens (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 239 van 258
27.1.2 Situering De locatie van de vondstmelding situeert zich ten noordoosten van de historische stadskern van Halle (fig. 1). Meer specifiek gaat het om een terrein op de linkeroever van de Zenne ter hoogte van een zwaaikom op deze rivier (fig. 2). Deze locatie is de plaats van de voormalige watermolen van Eizingen in de deelgemeente Buizingen.
Figuur 1: Situering van de vondstlocaties op het GRB (paarse cirkel) (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 240 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Detail van de situering van de vondstlocaties op het GRB (paarse driehoek) (© AGIV).
27.1.3 Historische gegevens Op de site ‘Molenechos’ is volgende informatie weergegeven (fig. 3-7)116: Sinds de dertiende eeuw stond in het voormalig gehucht Eizingen de grootste watermolen langs de Zenne. De Eizingenmolen was oorspronkelijk een graanwatermolen op de Zenne, eigendom van de heer van Gaasbeek. In 1684 echter was de molen van Eisingen reeds eigendom van de baron van StPieters-Leeuw, ten bewijze het volgende: ‘Myn heere Rosen, Baron van St-Pieters-Leeuw, op synen muelen tot Eysinghen’ (Rek. der Huysarmen). In 1837 behoorde hij toe aan de heer Graaf van der Dilft; maar in de XVIe eeuw, namelijk in 1537, behoorde de Eisingenmolen toe aan Juffrouw Leers. In de kerkrekening van 1675-78 lezen wij: ‘item van den heer van Gaesbeke op den molen van Eysinghen een rente van een viertel rogge, jaerlyckx, om te mogen aerde steken op den Eysinghendriesch, tot reparatie van den voorscreven molen, welke rente wordt betaelt volgens de mate van Leeuwe, twee stuyvers meer als den spycker van Brussel, beloopt voor de vier jaeren twee gulden seventhien stuyvers eenen halven’. De molen werd voor 1611 heropgericht na de verwoesting tijdens de troebelen. Op de Ferrariskaart en de Villaretkaart zien we op de andere oever van de Zenne ook een molengebouw afgebeeld: dat was de oliemolen (fig. 3-4).
116
Ringoot et al. s.d.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 241 van 258
Figuur 3: Situering op de kaart van Graaf de Ferraris (1771-1778) (© AGIV).
Figuur 4: Situering op de Villaretkaart (1745-1748) (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 242 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 5: Beeld van de site op de Atlas der buurtwegen (1841) (© AGIV).
Figuur 6: Beeld van de site op de kaart van Vandermaelen (1846-1854) (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 243 van 258
Figuur 7: Beeld van de site op de Popp-kaart (1842-1879) (© AGIV).
Eigenaars na 1830: -
Voor 1834, Van der Dilft graaf Antoine Louis Eustache Ghislaine, burgemeester te Sint-PietersLeeuw. 25 januari 1841, verkoop: Prévinaire Theodore, fabrikant te Haarlem (NL) (notaris Mataigne)
De oliewatermolen werd in 1866 opgeheven en veranderd in een magazijn. De graanmolen brandde in 1871 volledig af en werd in 1874 omschreven als een vlasspinnerij. De percelen waarop beide molens stonden, werd in 1927 overgeheveld naar Buizingen (Halle). In de 19de eeuw werd aan de molen nog een complex toegevoegd met de katoenweverij Vanham en met een gaslichtfabriek die deze katoenfabriek van licht moest voorzien (fig. 8). Van de katoenfabriek blijft vandaag alleen nog de villa van de familie Vanham over, van de gaslichtfabriek nog wat muren en van de watermolen alleen nog wat archeologische resten. Vooral toen de spoorweg dwars door Eizingen werd aangelegd, verdween het gehucht helemaal van de kaart en werd wat restte bij de parochie van Buizingen gevoegd.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 244 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 8: Ets uit ‘La Belgique Industrielle en 1850’ met de katoenspinnerij (1), watergraanmolen (2), gaslichtfabriek (3) en olieslagmolen (4)117.
27.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein De werken naar aanleiding waarvan de vondstmelding gebeurde kaderen in een bodemsaneringsproject in opdracht van OVAM. Bij het bezoek ter plaatse was reeds een grote kratervormige put uitgegraven waarin verschillende muurrestanten konden opgemerkt worden (fig. 911). Onder deze massieven ook een doorbroken ondergronds overwelfd kanaal. Het overgrote deel van het terrein staat echter volledig onder water. De werkput is ook grotendeels bezaaid met brokken afgebroken muurresten. Overleg met de aanwezige uitvoerders van de sanering leerde dat de bodem tot 4m sterk chemisch verontreinigd is. Deze vervuiling was ook zichtbaar als een regenboogkleurige film op het wateroppervlak en was ook ruikbaar. Figuur 9: Zicht vanuit het noordwesten op de saneringswerken (© agentschap onroerend Erfgoed).
117
Van der Herten et al. 1995, 60.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 245 van 258
Figuur 10: Beeld vanuit het noordoosten op de muurresten (© agentschap Onroerend Erfgoed).
27.1.5 Afspraken en conclusies Bij de aan de gang zijnde werken werd een belangrijk deel van het aanwezige industrieel archeologisch erfgoed aangesneden en vernietigd. De omstandigheden waren echter van die aard dat registratie quasi onmogelijk was door de hoge waterstand. Bovendien waren omwille van gezondheids- en veiligheidsredenen door de historische vervuiling activiteiten in deze zone niet verantwoord.
27.1.6 Bibliografie Literatuur VAN DER HERTEN B., ORIS M. & ROEGIERS J. (red.) 1995: Het industriële landschap omstreeks 1850, Bruxelles.
Websites RINGOOT F. & DENEWET L. (red.) s.d.: Molenecho’s. Verdwenen Belgische molens [online], http://www.molenechos.org/verdwenen/molen.php?nummer=4228 (geraadpleegd 5 juli 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 246 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
28 ONBEPAALD 28.1 TOEVALSVONDST ID 366: STRAND - KOKSIJDE (PROV. WESTVLAANDEREN)
28.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
Koksijde, deelgemeente Koksijde Strand tussen het Elisabethplein en de G. Scottlaan Openbaar domein tussen 51°07’36,58” NB / 02°38’24,61” OL (WGS84) x: 28999,416m / y: 203270,133m (Lambert72); 51°07’44,77” NB / 02°38’19,23” OL (WGS84) x: 28900,718m / y: 203525,595m (Lambert72); 51°07’51,57” NB / 02°39’17,96” OL (WGS84) x: 30047,275m / y: 203709,205m (Lambert72) en 51°08’00,55” NB / 02°39’12,89” OL (WGS84) x: 29955,124m / y: 203988,915m (Lambert72) Vlaamse Overheid, MDK – Afdeling Kust ID 366 (melding ID 368) 11/06/2018 07/11/2018 (Ine Demerre) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/220371 Ine Demerre (Ine.Demerre@vlaanderen.be) Ine Demerre (agentschap Onroerend Erfgoed) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 247 van 258
28.1.2 Situering De vindplaats situeert zich op het strand, tussen de hoog- en laagwaterlijn, ter hoogte van de ‘Schipgatduinen’, een onbebouwd natuurgebied tussen de bebouwde kom van Koksijde en Oostduinkerke. Een wandelaar identificeerde een fragment van een mensenschedel bij het verwerken van zijn schelpencollectie, verzameld in de zomer (of het voorjaar) van 2018. Deze vondst werd bij de politie aangegeven, die op hun beurt melding deden bij Onroerend Erfgoed. De vondst werd uitgeleend op 7 november 2018 door Onroerend Erfgoed voor onderzoek.
Figuur 1: Situering van de vindplaats op het GRB (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 248 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 2: Situering van de vindplaats op een orthofoto (© AGIV).
28.1.3 Historische gegevens De strandzone tussen Koksijde en Oostduinkerke bevat geen strandhoofden. Het strand staat rechtstreeks in verbinding met de ‘Schipgatduinen’. Deze duinen zijn deel van een landschappelijk relict met actieve stuifduinen, grenzend aan meer gefixeerde duinen (waaronder de Hoge Blekker) en de centraal laaggelegen Doornpanne118. In deze zone bevond zich tijdens de middeleeuwen wellicht de Schipgatkreek119.
28.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein De vindplaats zélf werd niet bezocht omdat de vondst zich niet meer in situ bevond. Het schedelfragment werd wel verder onderzocht. Het gaat om een schedelfragment van ongeveer 11,5x11cm groot. Het is een fragment van een os frontale of voorhoofdsbeen van menselijke oorsprong. Volgens de morfologische kenmerken is de kans groot dat het stuk afkomstig is van een man. het schedelfragment heeft een uitgesproken glabella (deel van de schedel tussen de wenkbrauwen). Op basis van deze kenmerken kan ook gezegd worden dat het om een volwassen man (+16) moet gaan120. Het fragment is op de schedelnaad (links van de linkeroogkas) afgebroken. Aan de rechteroogkas gaat het om een gewone breuk. Het wenkbrauwgedeelte is voor ongeveer 9cm bewaard. De rechter oogkas zélf is niet bewaard. De aanzet van het neusbeen is nog gedeeltelijk zichtbaar. Ook de linkeroogkas is Agentschap Onroerend Erfgoed 2017. Termote 1992. 120 Met dank aan Kim Quintelier (Fysisch antropoloog, agentschap Onroerend Erfgoed) voor het advies. 118 119
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 249 van 258
nog gedeeltelijk bewaard. Hierboven ter hoogte van de linkerwenkbrauw loopt een barst en ontbreekt een klein fragment bot. Het fragment bevat een mariene afzetting (zee-vitrage en kalkafzetting van onder andere zeepokken), zowel aan de binnenzijde van het schedelfragment, de oogkassen, het afgebroken neusbeen als (in mindere mate) op de buitenzijde. De breuken - onder andere ter hoogte van de oogkassen - en de schedelnaad zijn verweerd. De buitenste deklaag van het bot brokkelt af en vertoont eronder ook duidelijk tekenen van verwering. Het fragment vertoont geen verse breuken. Over de ouderdom kan zonder 14C-onderzoek geen uitspraak worden gedaan. Figuur 39: Bovenaanzicht schedelfragment ID366 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 40 & 3: Vooraanzicht en binnenzicht schedelfragment ID366 (© agentschap Onroerend Erfgoed).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 250 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
28.1.5 Afspraken en conclusies Het gaat om een losse vondst met een weinig precieze vindplaats en zonder informatie over de herkomst. De verwering en de mariene afzettingen wijzen erop dat het fragment is aan- of vrijgespoeld op het strand. De ouderdom van de vondst is niet gekend. Een radiokoolstofdatering is overbodig omdat het om een losse vondst gaat en dus weinig relevante informatie zou opleveren. Wellicht is het echter geen recente schedel, te zien aan de verwering van de breukvlakken. Toch kan niet worden opgemaakt of het om een ‘drenkeling’ gaat of om een oudere vondst (bijvoorbeeld aangespoeld uit een wrak). Dat het om een ter plaatse begraven lichaam gaat is minder aannemelijk door gebrek aan archeologische aanwijzingen hiervoor ten westen van het IJzerestuarium. De determinatie van het fragment werd overgemaakt aan het parket en de politie Westkust. De vondst blijft bewaard bij het parket te Veurne als bewijsstuk van het gerelateerde proces verbaal.
28.1.6 Bibliografie Literatuur TERMOTE J. 1992: Wonen op het duin. De bewoningsgeschiedenis van het duingebied tot aan de Franse Revolutie, in BILLIAU B. et. al. 1992: Tussen land en zee, het duingebied van Nieuwpoort tot De Panne, Tielt, 4687.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017: De Doornpanne en Schipgatduinen [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/135135 (geraadpleegd op 21 september 2021).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 251 van 258
29 ONBEPAALD 29.1 TOEVALSVONDST ID 287: BRUGSE BAAN - KLEMSKERKE (PROV. WEST-VLAANDEREN)
29.1.1 Administratieve gegevens Gemeente: Ligging: Kadasterlocatie: Ligging:
Eigenaar: Dossier toevalsvondst: Datum vondstmelding: Evaluatie ter plaatse: CAI ID: Opmaak verslag: Foto’s: Aanmaak kaarten:
De Haan, deelgemeente Klemskerke In de Noordede ter hoogte van Brugse Baan 10 De Haan, Afdeling 1, Sectie B, perceel 0402/00B000 tussen 51°13’55,15” NB – 03°03’36,69” OL (WGS84) x: 58603,363m / y: 214366,359m (Lambert72); 51°13’55,27” NB – 03°03’37,07” OL (WGS84) x: 58610,800 / y: 214369,937 (Lambert72); 51°13’54,95” NB – 03°03’37,25” OL (WGS84) x: 58614,118 / y: 214359,988 (Lambert72) en 51°13’54,87” NB – 03°03’36,91” OL (WGS84) x: 58607,479 / y: 214357,632 (Lambert72) Polders van Blankenberge ID 287 (melding ID 289) 11/06/2018 20/06/2018 (Ine Demerre) https://id.erfgoed.net/waarnemingen/219470 Ine Demerre (Ine.Demerre@vlaanderen.be) Ine Demerre (Ine.Demerre@vlaanderen.be) Johan Van Laecke (agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 252 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
29.1.2 Situering De vindplaats situeert zich in de Noordede, een onbevaarbare waterloop van categorie 1 nabij een brug van de N377, ten zuidwesten van het kruispunt Brugse Baan – Oostendsesteenweg – Vijfwegestraat en N377 waarnaar het gehucht ‘Vijfwege’ werd genoemd. Dit kruispunt situeert zich tussen de dorpen Klemskerke, Vlissegem (De Haan), Stalhille (Jabbeke) en Houtave (Zuienkerke). De vondst werd ontdekt ongeveer 1968 wanneer de rivier nog getijdengevoelig was. De rivier was doorwaadbaar en de vinder steunde op afgeronde elementen wanneer hij in het slib zakte. De structuren lagen over de volledige breedte van de rivier (volgens hem in het verlengde van de waterloop). Vermoedelijk een klein decennium later (bij hoger water) detecteerde de vinder opnieuw deze ronde structuren. In 2018 werd deze vondst gemeld.
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie op de topografische kaart (© AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 253 van 258
Figuur 2: Situering van de vondstlocaties op het GRB (© AGIV).
Figuur 3: Situering van de vondstlocatie op een luchtfoto met projectie van de watergangen (© AGIV). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 254 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
29.1.3 Historische gegevens De Noordede is een natuurlijke waterloop. De oudste vermelding van de Noordede als ‘Noortheye’ of ‘Noordhie’ gaat terug tot 1306. Tussen Klemskerke en Zuienkerke waar de vindplaats zich situeert, volgt de Noordede nog de bedding van een oude transgressiekreek121. De vindplaats situeert zich op de grens van de ankerplaats ‘polders nabij Klemskerke en Vlissegem’, een zone van onaangetaste middeleeuwse waterrijke kustpolders rond Klemskerke en Vlissegem. Vanaf de 17de eeuw stond de waterloop in verbinding met de zee met scheepvaart (via een aangelegd kanaal de ‘Zijdelinge’ in Klemskerke). Tegenwoordig is het een onbevaarbare rivier die dient als afwatering van de Polders naar zee via de sluis het ‘Maartensas’ in Bredene. Het nabijgelegen kruispunt gaat ook ver terug in de tijd. Op een kaart van Pieter Pourbus (1571) gekopieerd door Pieter Claeissens (1597) is duidelijk een kruispunt van vijf wegen te vinden tussen Vlissegem en Stalhille (fig 4). Een kaart van 1733, gekopieerd ongeveer 1800 duidt de Vijfwegenstraat aan als ‘heerwegh van Stalhille commende over de noort Eede naer vlisseghem dorp’, dus duidelijk met een weg over de Noordede. Ook in 1768 wordt Vijfwege vermeld als ‘een gehucht langs de Noorthee’ en ‘Vijfweghe, herberghe langhts de noordthee’122. Het kruispunt moet samen met de Noordede eeuwen lang een belangrijke verkeersader geweest zijn. In de nabijheid situeren zich 3 sites met walgracht: één langs de Vijfwegenstraat en 2 ten noorden en zuiden van de Oostendsesteenweg (N9). De Oudede en het kruispunt bevinden zich bovendien op de zuidoostelijke grens van het vastgesteld landschapsrelict ‘Polders nabij Klemskerke en Vlissegem’ in de Landschapsatlas (Vaststellingsbesluit ID4667, 18/12/2009). Figuur 4: Situering van het kruispunt ‘Vijfwege’ op de kaart van de Brugse vrije (kopie P. Claeyssens de Jonge van P. Pourbus, 1597-1601).
Ongeveer 200m ten oosten van het kruispunt ‘Vijfwege’, richting Brugge, lag tijdens WO I een Duits militair vliegveld (luchtfoto’s en foto’s van op de grond gekend). Het vliegveld zou tijdens ‘Strandfest’ op 10 juli 2017 luchtobservaties hebben uitgevoerd.123
Agentschap Onroerend Erfgoed 2017a Agentschap Onroerend Erfgoed 2017b; Boterberghe 2000, 371. 123 Informatie verkregen van Erwin Mahieu op 21 juni 2018. 121 122
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 255 van 258
Bovendien zouden er in Vlaamse wateren, voornamelijk rond bruggen nog heel wat munitie te vinden zijn: Enerzijds met de bedoeling om deze bruggen tot ontploffing te brengen tijdens Wereldoorlog I of II, anderzijds wellicht ook als munitiedumps van terugtrekkende legers124.
29.1.4 Vaststellingen en evaluatie op het terrein Na telefonisch contact met de vinder werd een afspraak gemaakt om het terrein te bezoeken en te evalueren op 20 juni 2018. Vanop de oever was niets te zien. Met een stok van 5m lang was het mogelijk om vanop de zuidelijke oever in het slib enkele harde (mogelijk afgeronde) structuren af te tasten naar het midden van de waterloop toe. Deze waarneming was op ongeveer 6,5m ten westen van de brugrand, ongeveer 4,5 - 5m van de bovenkant van de oeverwand naar het midden van de waterloop toe in een waterdiepte van ongeveer 1,5 à 2m, vermoedelijk onder een laag van ongeveer 20 tot 50cm zacht slib. De vondst is ontoegankelijk zonder duikonderzoek125 of geofysische metingen. Volgens de getuigenis van de vinder gaat het om buis- of cilindervormige structuren. Ze zijn oost- west georiënteerd en liggen naast elkaar over bijna de volledige breedte van de waterloop (volgens de huidige waarnemingen zeker in het midden van de bedding). De vondst is echter niet recent. De eerste waarnemingen werden gedaan in ca 1968 (bij het doorwaden van de rivier bij laag water), en vervolgens door aftasten met een stok ca 1975. De natuurstenen oeverversteviging langs beide oevers (fig. 6) was volgens de vinder nog niet aanwezig bij de eerste waarnemingen. Deze verstevigingswerken kúnnen de in 1968/1975 geobserveerde structuur/structuren dichter tegen de oever hebben verstoord. Langs de brug komt een afwateringskanaal uit in de waterloop, zuidelijk van de vindplaats (fig. 2 & 7). Ook ten noordoosten en noordwesten van de vindplaats zijn afwateringsbuizen (fig. 5). Een interpretatie is moeilijk omdat de informatie bestaat uit een mondelinge beschrijving van 45 jaar geleden. De recente waarneming beperkt zich tot het plaatselijk aftasten van de bodem met een stok. De aard van het materiaal is dus niet gekend. De vinder bevestigt echter dat het niet zou gaan om bakstenen maar om afgerond materiaal. Het is in elk geval zeker dat er materiaal ligt nabij het midden van de waterloop. Figuur 5: Algemeen zicht van de vindplaats getrokken naast de brug (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Informatie verkregen van Elien Du Rang (De Vlaamse Waterweg NV) in juni 2018. Bij goed weer lijkt is de zichtbaarheid aanvaardbaar en de waterdiepte is beperkt. De waterloop is op het eerste zicht slechts toegankelijk met een ladder op deze plaats.
124 125
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 256 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021
Figuur 6: Zicht op de vindplaats vanop de zuidelijke oever van de waterloop (© agentschap Onroerend Erfgoed).
Figuur 7 en 8: Een van de afwateringen dwars op de zuidelijke oever van de Noordede, parallel met de rijweg en zicht op de natuurstenen oeverversteviging aan de zuidelijke oever (© agentschap Onroerend Erfgoed).
29.1.5 Afspraken en conclusies De vindplaats situeert zich bij een belangrijk kruispunt en een oversteekplaats die ver teruggaan in de tijd. De zone in de nabijheid van een brug heeft dus een archeologisch potentieel voor verloren voorwerpen of watergebonden structuren. Een brug over een waterloop, een druk kruispunt én de nabijheid van een militair vliegveld tijdens Wereldoorlog I zijn echter ook belangrijke argumenten voor een datering van de vondst begin 20ste eeuw. Louter op basis van de beschrijvingen van het materiaal door de vinder is oorlogsmunitie een aannemelijke interpretatie. Het gaat wellicht niet om afwateringsstructuren of rioleringsbuizen (geassocieerd met de nabije afwateringsbuizen en andere waterpartijen) want de vondst situeert zich vrij centraal in de waterloop en is niet gedetecteerd langs de zuidelijke oever.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
pagina 257 van 258
Door gebrek aan visuele waarnemingen is met andere woorden momenteel geen uitsluitsel van interpretatie mogelijk maar dat het om een archeologische vondst gaat is vrijwel zeker. De vindplaats is momenteel niet bedreigd dus er wordt geen verder onderzoek ondernomen.
29.1.6 Bibliografie Literatuur BOTERBERGHE R. 2000: Geschiedenis van de landelijke parochies Klemskerke-Vlissegem en van de badplaats De Haan, Brugge, 371.
Websites AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017A: Stalhille [online], https://id.erfgoed.net/themas/14724 (geraadpleegd op 21 september 2021). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017B: Vijfwegenstraat [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/107873 (geraadpleegd op 21 september 2021).
Kaarten Kaart van het Brugse Vrije, POURBUS P., uitgegeven in 1561-1571, Kopie door Pieter Claeissens jr., uitgegeven in 1597-1601 [online], www.lukasweb.be (geraadpleegd op 20 juni 2018).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 258 van 258
Verslagbundel toevalsvondsten zonder verder terreinonderzoek
2021