CIJFERRAPPORT CORONA-IMPACT OP HET SOCIAAL-ECONOMISCH WEEFSEL V O O R L O P I G E A N A LY S E : R O D E D R A D E N , SCHEUREN, KNOPEN EN LEERSTOF
Bijlage bij het advies ‘betere data voor het (corona-)beleid’ Disclaimer: dit achtergronddocument werd opgemaakt door het SERV-secretariaat ter ondersteuning van het sociaal-economisch overleg en de beleidsadvisering door de sociale partners in de SERV. De bevindingen, interpretaties en conclusies in dit achtergronddocument vallen volledig onder de verantwoordelijkheid van het SERV-secretariaat en kunnen op geen enkele wijze toegeschreven worden aan de raad, een organisatie vertegenwoordigd in de raad of een lid van de raad.
Bij gebruik van gegevens en informatie uit dit rapport wordt een correcte bronvermelding op prijs gesteld.
Eigen initiatief Kennisname raad
22 juni 2020
Contactpersonen
Annemie Bollen
abollen@serv.be
02 209 01 00
Julien Matheys
jmatheys@serv.be
02 209 01 27
Pim Verbunt
pverbunt@serv.be
02 209 01 13
Peter Van Humbeeck
pvhumbeeck@serv.be
02 209 01 01
Eva Platteau
eplatteau@serv.be
02 209 01 11
Linde Buysse
lbuysse@serv.be
02 209 01 03
Mieke Valcke
mvalcke@serv.be
02 209 01 11
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Inhoud1 Inhoud .................................................................................................................................. 3 Enkele voorlopige rode draden .......................................................................................... 7 Enkele kernindicatoren ....................................................................................................... 11 Rapport ................................................................................................................................ 12 Inleiding ............................................................................................................................... 12 Deel 0: Corona-epidemie .................................................................................................... 15 A.
Coronavirus ........................................................................................................... 16 Ziekte en symptomen .............................................................................................. 16 Besmetting .............................................................................................................. 21 Besmettelijkheid ...................................................................................................... 23 Epidemie en pandemie ............................................................................................ 24
B.
Anti-coronastrategieĂŤn.......................................................................................... 27
B.1.
Vaccinatie en curatieve behandeling ....................................................................... 28
B.2.
Epidemiebeheer ...................................................................................................... 30
B.3.
Testen, tracing, isoleren en quarantaine .................................................................. 33
B.4.
Besmettingspreventie .............................................................................................. 43
B.5.
Van sensibilisering tot verplichte lockdown .............................................................. 47
Deel I: Mens: gezondheid en kwetsbaarheid ..................................................................... 54 Gezondheidseffecten van het virus ...................................................................... 54 1.1
Besmettingen, opnames, overlijdens ....................................................................... 54
1.2
Verschillen tussen groepen...................................................................................... 66 Gezondheidseffecten van maatregelen................................................................ 80
2.1
Indirecte gezondheidseffecten ................................................................................. 80
2.2
Psycho-sociaal welzijn ............................................................................................. 83
2.3
Verschillen tussen groepen...................................................................................... 87 Demografie ............................................................................................................. 92
3.1
Migratie.................................................................................................................... 92
3.2
Vruchtbaarheid ........................................................................................................ 93 FinanciĂŤle gezondheid en sociaal-economische kwetsbaarheid ....................... 94
4.1 1
FinanciĂŤle kwetsbaarheid ........................................................................................ 94 Een uitgebreide inhoudstafel is opgenomen als bijlage.
3
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
4.2
Inkomen................................................................................................................... 99
4.3
Tegemoetkomingen ................................................................................................. 102
4.4
Schulden en reserves .............................................................................................. 105
4.5
Verschillen tussen groepen...................................................................................... 110
Deel II: Maatschappij / Non profit ....................................................................................... 122 Zorg ........................................................................................................................ 122 5.1
Ziekenhuizen ........................................................................................................... 123
5.2
Woonzorgcentra ...................................................................................................... 126
5.3
Gezins- en thuiszorg, mantelzorg ............................................................................ 134
5.4
Jeugdhulp en gehandicaptenzorg ............................................................................ 134
5.5
Kinderopvang .......................................................................................................... 136
5.6
Financiering en organisatie ...................................................................................... 138 Andere instellingen en maatschappelijke organisaties ...................................... 139
6.1
Gevangenissen, asielcentra, etc. ............................................................................. 139
6.2
Andere ..................................................................................................................... 141 Veiligheid – openbare orde – sociale rust............................................................ 142
Deel III: Onderwijs en arbeidsmarkt ................................................................................... 143 Onderwijs, opleiding en vaardigheden ................................................................ 143 8.1
Onderwijsaanbod ..................................................................................................... 143
8.2
E-leren: ICT en platformen....................................................................................... 144
8.3
Impact op leerlingen en studenten ........................................................................... 152
8.4
Impact op leerkrachten, directie en scholen ............................................................. 152
8.5
Vaardigheden, kennis en creativiteit ........................................................................ 153 Arbeidsmarkt ......................................................................................................... 154
9.1
Werkgelegenheid ..................................................................................................... 154
9.2
Arbeidsorganisatie ................................................................................................... 174
9.3
Arbeidsomstandigheden .......................................................................................... 179
9.4
Ziekte en werkattitude.............................................................................................. 182
9.5
Arbeidskrachten (in cruciale beroepen).................................................................... 184
9.6
Sociale economie .................................................................................................... 190
Deel IV: Economie ............................................................................................................... 191 Bedrijven ................................................................................................................ 192 10.1
Gezondheid bedrijven .............................................................................................. 192
4
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
10.2
Concurrentiepositie .................................................................................................. 196
10.3
Strategische productie ............................................................................................. 198 Consumptie ............................................................................................................ 199
11.1
Private en publieke consumptie ............................................................................... 199
11.2
Consumentenvertrouwen ......................................................................................... 202 Productie en toegevoegde waarde ....................................................................... 203
12.1
Bbp .......................................................................................................................... 203
12.2
Ondernemersvertrouwen ......................................................................................... 211
12.3
Omzet ...................................................................................................................... 216
12.4
Verstoring productie en leveranciersketens ............................................................. 218
12.5
Sectorale impact ...................................................................................................... 219 Investeringen ......................................................................................................... 227
13.1
(Bedrijfs)investeringen ............................................................................................. 227
13.2
Overheidsinvesteringen ........................................................................................... 231
13.3
Infrastructuurinvesteringen ...................................................................................... 236 Handel .................................................................................................................... 239
14.1
Handelsstromen – Import en export ......................................................................... 239
14.2
E-commerce ............................................................................................................ 242
14.3
Prijzen en inflatie ..................................................................................................... 245 Financiële markten ................................................................................................ 248
15.1
Beurs ....................................................................................................................... 248
15.2
Spaarquote .............................................................................................................. 248
15.3
Kredieten ................................................................................................................. 250
15.4
Cashloos en contactloos betalen ............................................................................. 252
15.5
Rente ....................................................................................................................... 253
Deel V: Overheid en beleid ................................................................................................. 255 Crisismanagement................................................................................................. 256 16.1
Structuren – relancestructuren ................................................................................. 256
16.2
Overheidstaken ....................................................................................................... 259
16.3
Vertrouwen in overheid ............................................................................................ 260
16.4
Regionale verschillen ............................................................................................... 263 Mogelijke criteria voor keuze relancemaatregelen .............................................. 265
17.1
Productie-, inkomens- en werkgelegenheidsmultiplicatoren ..................................... 265
5
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
17.2
Bijdrage tot andere doelen ....................................................................................... 270 Overheidsfinanciën ............................................................................................... 271
18.1
Kosten gezondheidszorg ......................................................................................... 271
18.2
Federale steunmaatregelen ..................................................................................... 273
18.3
Vlaamse steunmaatregelen ..................................................................................... 277
18.4
Begrotingstekort ...................................................................................................... 281
18.5
Schulden ................................................................................................................. 284 Beleidsmaatregelen op Europees vlak................................................................. 287
19.1
De Europese Commissie ......................................................................................... 287
19.2
De Europese Centrale Bank en Europese Investeringsbank .................................... 290
Deel VI: Infrastructuur en omgeving .................................................................................. 293 Infrastructuur ......................................................................................................... 294 20.1
Telecominfrastructuur .............................................................................................. 294
20.2
Aanpassingen publieke gebouwen .......................................................................... 294
20.3
Wooninfrastructuur - huisvesting.............................................................................. 296
20.4
Openbare ruimte en mobiliteitsinfrastructuur............................................................ 299 Energie(infrastructuur) .......................................................................................... 300
21.1
Energieverbruik ....................................................................................................... 300
21.2
Energie-investeringen .............................................................................................. 303 Verkeersstromen – mobiliteit ................................................................................ 303
22.1
Internationaal ........................................................................................................... 303
22.2
Aantal verplaatsingen .............................................................................................. 304
22.3
Mobiliteit over de weg .............................................................................................. 306
22.4
Openbaar – collectief vervoer .................................................................................. 308
22.5
Vervoer over water en via lucht................................................................................ 309 Omgeving ............................................................................................................... 312
23.1
Ruimte en natuur ..................................................................................................... 312
23.2
Klimaat en (hernieuwbare) energie .......................................................................... 314
23.3
Lucht........................................................................................................................ 324
23.4
Water ....................................................................................................................... 327
23.5
Afval ........................................................................................................................ 331
Lijst met figuren .................................................................................................................. 332 Uitgebreide inhoudstafel .................................................................................................... 344
6
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Enkele voorlopige rode draden Dit rapport is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het SERV-Secretariaat en geeft een brede blik op de impact van de corona-epidemie in België en in Vlaanderen in het bijzonder. Het rapport bevat cijfers over het aantal besmettingen, ziekenhuisopnames en doden, maar ook en vooral over de aanpak van de crisis en de brede impact ervan: sociaal-economisch, maatschappelijk, financieel, op omgeving, e.d. Met de publicatie ervan wil de SERV de transparantie over de corona-epidemie en de impact ervan vergroten en bijdragen aan de lopende en geplande beleidsdiscussies. Deze uitgebreide dataset samenvatten is quasi onmogelijk. Daarom worden hierna een paar kernindicatoren gebundeld en een paar ‘rode draden’ toegelicht, of vaststellingen die bij de opmaak en analyse naar voren kwamen.
Er is nog veel leer-stof In de aanpak van een crisis zijn snelle en goede data essentieel. De data-uitdaging is in het coronadossier bijzonder groot omdat het een nieuwe problematiek is, waarover gaandeweg informatie beschikbaar komt en inzichten worden aangevuld en bijgesteld. We leven als het ware in een experiment zonder vooraf gekend patroon, waarin data de houvast bieden om gaandeweg goede beslissingen te kunnen nemen en plannen te kunnen aanpassen. Over de coronacrisis en haar impact zijn er in Vlaanderen en België veel data. Maar die zijn versnipperd, niet altijd publiek, soms onvolledig en van wisselende kwaliteit. Sommige bronnen hebben een zeer goed databeheerssysteem dat toelaat om zeer snel relevante informatie en ruwe basisdata transparant en overzichtelijk ter beschikking te stellen. Andere dataleveranciers stellen hun relevante informatie nauwelijks ter beschikking of zijn erg traag in het verwerken en publiceren van consistente en actuele data. Veel traditionele macro-economische indicatoren bieden niet de snelle updates die een crisissituatie vereist. Omgekeerd leveren enkele nieuwe of vernieuwde bronnen, zoals (twee)wekelijkse enquêtes, een schat aan actuele informatie over de toestand op het terrein. Er lijkt echter geen forum of instantie waar beschikbare data systematisch verzameld, beheerd en gedeeld worden. Tegelijk zijn er nog veel kennis- en datahiaten, ook voor zeer essentiële parameters en thema’s. Enkele cruciale aspecten van de problematiek blijven hierdoor onbekend en onzeker. Betere of bijkomende dataverzameling en nader onderzoek én analyse zijn dus nodig. Zo is er nog onvoldoende geweten over de precieze besmetting, de (lange termijn)gezondheidsimpact en immuniteit. Datahiaten zijn er ook over initiatieven rond testing en tracing, de situatie in de woonzorgcentra, de impact op kwetsbare gezinnen, de impact op jongeren, kinderen en jongere generaties, de korte termijn opvolging van economische activiteit (bv. aan de hand van elektronische betalingen), tijdelijke werkloosheid, de evaluatie van instrumenten en maatregelen, regionale differentiatie, de hefboomeffecten van investeringen, … Deze vaststellingen zijn de aanleiding geweest voor de SERV om een advies op te maken dat samen met dit rapport wordt gepubliceerd. Daarin roept de SERV op tot een beter datasysteem voor beleidsmonitoring, -onderbouwing en -evaluatie in Vlaanderen. Daarnaast bevat dit rapport op diverse plaatsen suggesties voor data- en onderzoeksvragen.
7
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Scheuren zijn groot en worden soms onderschat De impact van de coronacrisis is op vrijwel alle vlakken veel ingrijpender dan eerst werd gedacht. De prognoses op zowel medisch als sociaal-economisch vlak bleken meermaals te optimistisch. COVID-19 bleek veel ernstiger dan een griepje. Er werden veel meer mensen ernstig ziek op intensieve zorgen opgenomen dan oorspronkelijk in het ‘worstcase scenario’ werd voorspeld. Ook niemand voorspelde dat 4% van de bewoners in woonzorgcentra zou overlijden en in de Limburgse woonzorgcentra zelfs 7% (op basis van voorlopige cijfers). De behoeften aan beschermingsmiddelen en testen werden vooraf ernstig onderschat. De strenge lockdownfase duurde in plaats van de aangekondigde 3 weken 7 weken. De klassen waren niet 5, maar 9 weken gesloten en voor sommige leerlingen zelfs 15 weken. De 14% tijdelijke werkloosheid die voor maart werd aangekondigd, bleek uiteindelijk 26%. De economie werd forser geraakt: 6%-krimp van het bbp in 2020 werd inmiddels een krimp van 9% (of meer) en het herstel zal vermoedelijk trager verlopen dan de eerste prognoses lieten uitschijnen. De coronacrisis raakt duidelijk alle vezels van het maatschappelijk weefsel fors. De curves van vrijwel alle indicatoren vertonen nu al stevige coronaknikken. Zo maakt de coronacrisis op basis van de huidige prognoses in één klap de groei van het bbp en de daling van de werkloosheid van de afgelopen vijf jaar ongedaan. Ongeziene dalingen van ondernemers- en consumentenvertrouwen brengen recessiegedrag. Er worden ook nooit geziene tekorten verwacht op de Belgische en Vlaamse begrotingen van 50 mld € resp. 6 mld €. Mobiliteitsstromen op de weg en in de luchtvaart verminderen (tijdelijk) zeer fors en dat zou ook gelden voor immigratie. Voor de indicatoren die nog niet knikten, zal er vaak nog een knik komen. Herstructureringen, ontslagen, faillissementen, steunaanvragen bij het OCMW komen vermoedelijk met vertraging omdat begeleidende maatregelen zoals tijdelijke werkloosheid, hinderpremies, e.d. in een aantal gevallen louter uitstel van executie impliceren. Het is nog grotendeels onduidelijk wanneer en in welke mate de diverse indicatoren zullen herstellen. Hoewel de versoepeling van de lockdown voor bepaalde indicatoren al duidelijk beterschap bracht, lijken andere indicatoren nog een tijd negatief te blijven staan. De coronatijd zorgt er bovendien voor dat we wellicht voor lange tijd anders tegen bepaalde dingen aankijken, zoals telewerk, cashless betalen, e-learning, … Ook bracht de coronatijd positieve evoluties zoals minder files en luchtverontreiniging en goede gewoonten zoals meer sporten en meer slapen, maar ook bij deze positieve knikken is het nog onduidelijk in welke mate deze zullen aanhouden en of ze veralgemeend kunnen worden naar de gehele populatie. Misschien zal de co-coronatijd, die een ‘andere wereld’ veroorzaakt op verschillende aspecten, nog veel langer duren dan eerst gedacht. Zo werd de start van het post-coronatijdperk eerst al voor deze zomer verwacht, terwijl die post-coronatijd nu nog lang – en misschien zelfs jaren – moet worden uitgesteld. Heel wat bronnen stellen dat een medische oplossing in de vorm van een (breed uitgerold) vaccin wellicht niet voor (midden) 2021 verwacht kan worden (en volgens sommigen misschien zelfs nooit). Anderen zijn optimistischer. In ieder geval kan corona het maatschappelijk leven en weefsel nog lang en grondig beïnvloeden.
8
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De klos krijgt de prikken Achter de gemiddelde impactcijfers voor Vlaanderen schuilen in bepaalde gevallen zeer grote verschillen tussen bepaalde groepen. De verwachte 2,2% daling van het gemiddelde gezinsinkomen bijvoorbeeld lijkt beperkt omdat de verwachte gezinsuitgaven met 9% nog forser dalen. Maar dat gemiddelde verhult dat 12% van de gezinnen (al dan niet tijdelijk) aankijken tegen meer dan 10% inkomensverlies en financieel kwetsbaar worden omdat ze onvoldoende spaarbuffer hebben om 3 maanden levensonderhoud te voorzien. En dat verhult ook dat minstens 67% van de gezinnen wellicht juist meer kunnen en zullen sparen. In dat opzicht kunnen ongelijkheidsscheuren in het maatschappelijk weefsel vergroten. De cijfers tonen dat de crisis de ‘zwakke schakels’ in de economie en samenleving het meest treft. Op die manier vergroot de coronacrisis bepaalde tekortkomingen in het huidige sociaaleconomische weefsel uit. Dat geldt op diverse domeinen: Ten eerste treft het virus vooral ouderen en mensen met een kwetsbare gezondheid; zij worden ernstiger ziek, overlijden verhoudingsgewijs meer en blijven extra kwetsbaar zolang het virus rondgaat en er geen vaccin of geneesmiddel is. Ten tweede vergt de crisis het uiterste van het zorgpersoneel, niet alleen in de ziekenhuizen, maar vooral ook in de woonzorgcentra en andere zorgvoorzieningen. Deze beroepen kampten al met grote personeelstekorten en waren, o.a. omwille van werkbaarheid, al weinig aantrekkelijk. Zij moesten met nog vergrote personeelstekorten in zeer moeilijke omstandigheden vaak zonder de nodige voorzieningen werken. Maar ook andere essentiële en minder werkbare beroepen beleefden moeilijke tijden, zoals winkelpersoneel, leraars, buschauffeurs, … Ten derde legden het virus en de lockdownmaatregelen vooral activiteiten stil zoals de horeca, kunst en recreatiesector en de niet-voedingsdetailhandel, waarbij de sociaal-economisch kwetsbare groepen die in deze sectoren werken, nu relatief vaker met inkomensverlies door (tijdelijke) werkloosheid worden geconfronteerd. Bovendien wogen de lockdownmaatregelen niet alleen zwaar voor deze groepen op de arbeidsmarkt maar ook psychosociaal. Aansluitend treft de opschorting van het klassikaal onderwijs wellicht vooral zwakkere leerlingen. Tot slot raakt de coronacrisis ook andere zwakke punten van het sociaal-economisch weefsel. Zo speelt een ongunstige startpositie ons land ook budgettair en institutioneel/bestuurlijk parten (cf. openbare financiën, complexe staatsstructuur, verkokering, …).
9
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Stof waait op, knopen blijven Opmerkelijk is dat recent, net voorbij het hoogtepunt van de crisis, veel data, analyses en evaluaties verschijnen. Die extra gegevens doen stof opwaaien, werpen fundamentele vragen op en leveren input om deze vragen te beantwoorden. Zo moet de komende weken en maanden bijkomend input verzameld worden om volgende knopen onderbouwd te kunnen ontwarren:
•
Hoe wordt de verdediging tegen het virus o.a. inzake testen en tracen, mondmaskers en ventilatievoorzieningen in gebouwen, zorgcapaciteit, etc. versterkt?
•
Hoe wordt omgegaan met een eventuele tweede golf? Hoe worden afwegingen gemaakt tussen diverse overwegingen, bv. tussen economie, gezondheid, morele overwegingen, …?
•
Wie gaat hoe lang onder welke voorwaarden steun krijgen en hoe wordt dat gefinancierd?
•
Welke (relance-)investeringen kunnen welke hefboomeffecten genereren? Welke synergieën zijn mogelijk met andere maatschappelijke doelen (bv. bijdrage van investering in woningrenovatie of van infrastructuurinvesteringen aan de klimaat- en energiedoelen)? Er zijn namelijk nog andere uitdagingen die tegelijkertijd aangepakt moeten worden en waar er nog grote afstanden tot de doelen zijn; bv. klimaatdoelen, wachtlijsten zorg, sociale woningen, vergrijzing.
•
Hoe wordt vermeden dat spanningsvelden bv. rond de inkomenskloof, de leeftijdskloof (jongeren kansen geven – ouderen beschermen) opbouwen?
•
Welke opportuniteiten en kansen volgen uit de crisis en hoe kunnen ze geplukt worden?
1
10
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Enkele kernindicatoren België (tenzij anders vermeld) Gezondheid
Inkomen
Arbeid
Economie
Overheid
Omgeving
Overlijdens (aantal) Opnames in ziekenhuizen (aantal) Vastgestelde besmettingen (aantal) Antistoffenaanwezigheid (aantal) Testen (aantal) Inkomen (tov vorig jaar) Inkomensverlies >10% (aandeel gezinnen) Financieel kwetsbaar (aandeel gezinnen) Tijdelijke werkloosheidsuitkering (mio €) Leeflonen (in duizenden) Tijdelijke werkloosheid (aandeel werknemers) Werkloosheid (tov vorig jaar, VL) Tewerkstelling (tov vorig jaar, VL) Telewerk (aandeel werknemers) Ziekteverlof (aandeel werknemers) Wellicht ontslag na tijd. werkloosheid (% WN) Consumentenvertrouwen Ondernemersvertrouwen Omzetdaling (tov voor crisis) Faillisementsverwachting (aandeel bedrijven) BNP-groei (tov vorig kwartaal/jaar) Investeringen (ondernemingen, tov vorig jaar) Consumptie (tov vorig jaar) Export (mld €) Inflatie (% tov vorig jaar) Begrotingstekort België (mld €) Begrotingstekort Vlaanderen (mld €) Schulden België (aandeel bbp) Schulden Vlaanderen (mld €) Benzineverbruik (index 100: jan) Broeikasgasemissies (Mton, niet-ETS, VL) Filezwaarte (km.uren, Vlaanderen)
2/2020
-3,4% +1,1% 38% -4 -2,7
3/2020
4/2020
5/2020
6/2020
Lockdown 1.302 6.118 16.982 241.345 53.225
Lockdown 6.693 9.273 33.301 689.558 255.120
Fase 1, 1b, 2 1.508 1.906 8.307 792.992 395.603
Fase 3
414
27% 12% 908
25% 11%
21% 9%
31% +11,9% -0,8% 59% 3% 19% -26 -36,1 -34% 8%
18% +13,9%
-0,2
26% +1,3% 0,9% 65% -9 -10,9 -33% 6% Q1: -3,6% Q1: -0.9%
1,0
0,4
0,0
95
75
31
503
303
45
49% 2% 20% -23 -34,4 -28% 7%
116
2019
2020
2021
9.696 17.620 60.550 792.992 1.056.075 -2,2%
+2,9%
158
165
180
2,9% 3,9% 1,1% 387 1,2 9 0 99% 20
-11% -21,4% -8,9% 334 0,8 50 6 123% 25
8,2% 20,5% 7,5% 373 1,3
45,8
41,3
38% 2% -19 -23% 6%
11
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Rapport Inleiding Dit rapport is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het SERV-Secretariaat en wil een voorlopige inschatting maken van de impact van de coronacrisis op het sociaal-economisch weefsel. Het beschrijft hiervoor een brede set indicatoren. In de coronacrisis is naast de actuele opvolging van de medische situatie, met het aantal besmettingen, ziekenhuisopnames en doden, ook de actuele opvolging van de bredere maatschappelijke impact van tel. Het rapport probeert beschikbare informatie, die vaak erg verspreid zit, te bundelen en transparanter te maken. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar traditionele, vooral macro-economische indicatoren, maar ook naar ervaringen en meningen van mensen en organisaties. Niet alleen historische evoluties komen aan bod, maar ook prognoses en verwachtingen. Het rapport focust op Vlaanderen en BelgiĂŤ maar wil ook perspectief brengen, bv. met internationale vergelijkingen en cijfers en feiten over het bredere kader. De aanpak heeft zijn beperkingen. Het geschetste beeld is nog voorlopig en kan op basis van nieuwe data en analyses bijstelling behoeven. Bovendien kan het rapport door tijds- en
12
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
capaciteitsbeperkingen niet volledig zijn en zijn bepaalde aspecten noodgedwongen onderbelicht. De opgenomen informatie is een momentopname vandaag, die morgen al verouderd is. Ook is het moeilijk om met beperkte studiecapaciteit voor alle indicatoren overal in het rapport de laatste informatie te verwerken, waardoor soms inconsistenties kunnen ontstaan tussen geactualiseerde en nog niet geactualiseerde data (in het bijzonder voor dagelijkse vernieuwde epidemiologische informatie). Door de veelheid van de gebruikte bronnen, de beperkte tijd en de snelheid waartegen informatie beschikbaar komt, kon niet alle informatie dubbel geverifieerd worden en werd gewoon naar de gebruikte bronnen gerefereerd. Veel van de gebruikte informatie komt noodgedwongen uit persartikels omdat omvattende analyses over bepaalde aspecten nog niet beschikbaar zijn. Het rapport werd overigens gefinaliseerd op het moment van de versoepelingen van de lockdown, waarbij het effect van deze versoepelingen, virologisch en sociaal-economisch nog weinig gedocumenteerd is. Ook is het vaak moeilijk om na te gaan in welke mate geobserveerde evoluties toe te schrijven zijn aan de coronacrisis. Naast de momentopname van de sociaal-economische impact van de coronacrisis, wil het rapport een wegwijzer zijn naar andere bronnen, waar de lezer nadien actuele informatie over de problematiek kan terugvinden. De voetnoten bevatten voor de diverse indicatoren bronnenverwijzingen en linken en vermelden veelal ook van wanneer de informatie in het rapport dateert. Het rapport bevat daarnaast ook vragen en suggesties voor data- en onderzoeksvragen. Het zijn vragen waarop het rapport nog geen antwoord biedt. Die vragen kunnen enerzijds gaan over informatie die misschien wel beschikbaar is, maar die nog niet terug gevonden of verwerkt kon worden door het SERV-secretariaat. Anderzijds gaan de vragen over informatie die nog niet beschikbaar is of die nader onderzoek of analyse vergt. De oplijsting van deze (onderzoeks)vragen wil aangeven welke hiaten het rapport en/of de beschikbare kennisbasis nog vertoont en welke hiaten dus nog door diverse actoren aangevuld kunnen worden, om aldus het beeld op de problematiek en wat de crisis precies betekent te verscherpen. Zicht op nog hangende vragen kan eventueel ook helpen om de beschikbare (onderzoeks)capaciteit in de samenleving gericht in te zetten. De SERV hoopt dat de lezer op de informatie in het rapport kan voortborduren, bv. om evoluties te detecteren, om de situatie op het terrein te verbeteren, om betere data te verzamelen, om bij te dragen tot beter beleid, om de ongunstige sociaal-economische impact van de crisis te temperen en om de positieve impacten extra te voeden. Aanvullingen, aanpassingen, etc. op de verzamelde cijfers en analyses worden verwelkomd bij de contactpersonen die worden vermeld vooraan in dit rapport. Het rapport bevat na een probleemanalyse (deel 0) die uitlegt hoe het virus werkt en hoe het bestreden kan worden/wordt, 6 delen die ingaan op de impact van de coronacrisis op de diverse aspecten van het maatschappelijk weefsel: • • • • • •
Deel I: Mens: gezondheid en kwetsbaarheid Deel II: Maatschappij en non profit Deel III: Onderwijs en arbeidsmarkt Deel IV: Economie Deel V: Overheid Deel VI: Infrastructuur en omgeving
Deze delen trachten in beeld te brengen hoe de coronacrisis de verschillende onderdelen van het maatschappelijk weefsel beïnvloedt.
13
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 1: De coronacrisis beïnvloedt markten en kapitaalvoorraden Arbeidsmarkt Stromen? Lonen? Vraag: • Werkloosheid door gedwongen sluiting, door verminderde vraag naar goederen en diensten, … • Toename voor specifieke activiteiten
Aanbod: • afwezigheid door ziekte/dood, • Afwezigheid internationale arbeidskrachten door reisbeperkingen, …
• •
Goederen- en dienstenmarkt Handel: • Verminderde handel: import, export, handelsbelemmeringen • Meer E-commerce Prijzen?
Vraag: • Minder consumptie bij toerisme, kleinhandel, horeca, … • Meer vraag bij ziekenhuizen, PBM, huisinrichting, … • Minder investeringen?
• • • •
• • • • • •
Netwerken Sociale (on)rust Veiligheid gemeenschapszin Overheid? …
Sociaal kapitaal
Vraag: • Liquiditeit??? Aanbod: • Liquiditeit???
Aanbod: • Productieverstoring • Verstoring leveranciersketens • …
Menselijk kapitaal Onderwijsniveau door schoolsluiting Gezondheid door virus en door verminderde zorg voor andere zieken, meer aandacht voor sport (?) (psychologisch) welzijn productiviteit Innovatiekracht, creativiteit (+ en -)… Verschillen tussen groepen: kwetsbaarheid
Financiële markten
• Verliezen? • Veranderde stromen • Rente?
Geproduceerd kapitaal
• • •
BBP Sectorale verschillen Regionale verschillen
• • •
Versterkte zorginfrastructuur Stilvallende investeringen in andere infrastructuur Minder, andere nood aan mobliteitsinfrastructuur, schoolinfrastructuur, … Productieinfrastructuur Wooninfrastructuur Sterke nood digitale infrastructuur, data, digitaal kapitaal
• • •
• • • • •
Financieel kapitaal ???
Fysiek kapitaal
Natuurlijk kapitaal Omgeving: gunstige impact luchtemissies, broeikasgasemissies Versterkte groenbeleving Meer nood aan ruimte Grondstoffen? Afval (medisch afval) …
• • •
Overheid en beleid overheidsapparaat Beleid: Instrumenten en maatregelen Overheidsbudget: Stijgend kosten gezondheidszorg, Kosten sociaal-economische maatregelen, Verminderde inkomsten, schulden
14
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Deel 0: Corona-epidemie Dit deel licht bij wijze van introductie toe hoe het coronavirus zich verspreidt, hoe het de gezondheid van de besmette personen impacteert en welke strategieĂŤn gebruikt kunnen worden om het virus en zijn verspreiding te bestrijden. Deze informatie is beleidsrelevant, omdat de kenmerken van het virus, zijn effecten en zijn verspreiding de sociale en economische effecten en strategieĂŤn in grote mate mee bepalen. Begrip van deze aspecten kan dus helpen bij een integrale en optimale aanpak van de problematiek. Deze informatie verzamelen was niet evident. Het betreft vaak medische, virologische, epidemiologische informatie die niet behoort tot de sociaal-economische kernexpertisedomeinen van het SERV-secretariaat. De kennis over het virus, zijn effecten en verspreiding vertoont bovendien nog vele hiaten en onzekerheden. Ook evolueert de kennis en veranderen de inzichten. Soms worden zelfs tegenstrijdige inzichten geformuleerd door verschillende deskundigen. Dit deel probeert met de geschetste beperkingen de voorlopig beschikbare informatie zo goed als mogelijk samen te vatten. Deel A: Coronavirus Deel B: Anti-corona-strategieĂŤn
15
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
A.
Coronavirus
Figuur 2: Wat doet het coronavirus en hoe verspreidt het zich?
BESMETTER
BESMETTING
•
Besmettelijkheid is groot rond het verschijnen van symptomen, dus ook al ervoor.
•
Het virus kan zich verspreiden via druppels, ook in de lucht, oppervlakten, faeces.
•
Ook asymptomatische personen kunnen besmettelijk zijn.
•
Er is meer kans op besmetting bij langere blootstelling en een grotere hoeveelheid virus.
•
Viruslading en duur van besmettelijkheid verschillen tussen personen.
•
De kans op besmetting stijgt als mensen dichtbij elkaar zijn, met velen en binnenshuis.
Deel A.3
BESMET PERSOON
•
Groot deel van besmette personen blijft asymptomatisch.
•
Symptomen kunnen erg verschillen: van mild tot zeer ernstig, soms systemisch.
•
Ernst van symptomen hangt af van hoeveelheid virus.
•
Sommigen lopen meer risico.
Deel A.2
Deel A.1
Ziekte en symptomen Het nieuwe coronavirus, SARS-CoV-2 (Severe Acute Respiratory Syndrome coronavirus 2) veroorzaakt COVID-19, COronaVIrus Disease 2019.
Van veelal asymptomatisch tot ernstige systemische ziekte Een besmetting met het coronavirus leidt tot uiteenlopende gevolgen van vrijwel geen symptomen (asymptomatisch) tot een breed gamma van symptomen, waarbij niet alleen de longen, de geurzin, maar ook het immuunsysteem, de nieren, de lever, de bloedvaten, het hart, de hersenen, etc. aangetast worden2. In de ergste gevallen treedt ARDS (Acute Respiratory Distress Syndroom) op, met mogelijk nog complicaties, zoals superinfecties3. Daarbij zorgen vocht en eiwitten voor verdere schade en kan het levensbedreigend worden4. Figuur 3: Het coronavirus veroorzaakt diverse symptomen en ernstige ziekte5
2 3 4 5
National Geographic (18/02/2020). Wat het nieuwe coronavirus met het lichaam doet. https://www.nationalgeographic.nl/wetenschap//2020/02/wat-het-nieuwe-coronavirus-met-het-lichaam-doet https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_fact_sheet_ENG.pdf Prof. Dirk Devroey -VUB (2020). https://huis.vub.ac.be/corona/kennisbank.php?ID=99 Mikael Häggström , Beschikbaar op https://en.wikipedia.org/wiki/Coronavirus_disease_2019#/media/File:Symptoms_of_coronavirus_disease_201
16
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ongeveer 80% van de geregistreerde infecties in China hadden te maken met milde, matige symptomen (incl. longontsteking), 14% ontwikkelde ernstige symptomen en 6% zelfs kritieke (Figuur 4). Bij ernstige gevallen volgt na de acute verzorging die 3 tot 6 weken kan duren ook vaak een zeer lange revalidatie6. Mildere gevallen (longontsteking) zijn gemiddeld 2 weken ziek. Voor andere gevallen wordt gesproken over 2 tot 7 dagen voor herstel7. Recent onderzoek wijst echter op langdurige klachten. Na 3 maanden noemt 27% van de ondervraagde personen die corona hadden, maar niet opgenomen werden, zijn gezondheidstoestand nog slecht, 65% matig en 7% gezond8. Klachten waren vooral vermoeidheid (86%), kortademigheid (53%), hoofdpijn (41%), spierpijn (40%) en druk op de borst (36%).
6
7 8
9_4.0.svg., en Science, A rampage through the body, 24/4/2020. https://science.sciencemag.org/content/sci/368/6489/356/F1.large.jpg en met o.a. https://www.cebm.net/covid19/in-patients-of-covid-19-what-are-the-symptoms-and-clinical-features-of-mild-and-moderate-case/ In patients of COVID-19, what are the symptoms and clinical features of mild and moderate cases?; 1/4/2020. Science, A rampage through the body, 24/4/2020. https://science.sciencemag.org/content/sci/368/6489/356/F1.large.jpg WHO (16-24/2/2020). Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-finalreport.pdf#:~:text=Using%20available%20preliminary%20data%2C,severe%20or%20critical%20disease. Cijfers voor EU of B lijken niet beschikbaar. Risk Assessment Group (12/2/2020). https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/20200212_PRA-nCoV_update.pdf Onderzoek bij van de Universiteit Maastricht, het kenniscentrum CIRO (NL), het Nederlandse Longfonds en de Universiteit Hasselt bij 1.600 patiënten uit Nederland en 214 uit Vlaanderen. De patiënten hadden allen een milde vorm van COVID-19 gehad en waren niet in het ziekenhuis opgenomen. VRT, Veel patiënten met een milde vorm van COVID-19 hebben tot 3 maanden na diagnose nog gezondheidsklachten, 18 juni 2020,
17
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 4: 80% van symptomatische patiënten hebben minder ernstig verloop9
Bij systematisch testen in woonzorgcentra bleek dat 71% van het positief testende personeelsleden asymptomatisch waren tot zelfs 75% bij de bewoners10. De lange termijn gevolgen van een besmetting met het coronavirus zijn nog grotendeels onbekend. Het is onduidelijk in welke mate het virus kan blijven sluimeren in het lichaam en later opnieuw (of wel) klachten kan veroorzaken. Wel is het al duidelijk dat de longontstekingen die in ernstige gevallen ontstaan, leiden tot longfibrose die blijvend zal zorgen voor verminderde longcapaciteit (kortademigheid en vermoeidheid)11.
Sommige groepen lopen meer risico op ernstige symptomen Sommige groepen lopen meer risico om ernstige symptomen te ontwikkelen. Vooral oudere mensen (>60 jaar), mannen, personen met overgewicht12, hoge bloeddruk, cardiovasculaire
9 10 11 12
https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/06/18/3-maanden-na-corona-nog-steeds-gezondheidsproblemen/ ‘al meer dan 2 maanden ziek’ https://www.zorgwijzer.nl/zorgverzekering-2021/veel-nederlanders-ervarenlangdurige-corona-klachten; 25/5/2020, Veel Nederlanders ervaren langdurige corona klachten Our World in Data - https://ourworldindata.org/coronavirus, file:Severity-of-coronavirus-cases-in-China-1.png, 12/3/2020. Agentschap Zorg en Gezondheid. geconsulteerd op 3/6/2020. https://www.zorg-en-gezondheid.be/cijferscovid-19 Vrije Universiteit Brussel (2020). Corona-kennisbank. Wat doet het coronavirus eigenlijk met je longen? https://huis.vub.ac.be/corona/kennisbank.php?ID=99 https://www.gezondheidenwetenschap.be/gezondheid-in-de-media/is-het-coronavirus-gevaarlijker-voormensen-met-obesitas
18
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
aandoeningen, chronische ademhalingsziekten, long- en nieraandoeningen, kanker, diabetespatiënten, personen van wie het immuunsysteem is verzwakt, etc. zouden meer risico lopen13. Opvallend is dat rokers minder risico zouden lopen14. Het sterfterisico neemt toe met de leeftijd (Figuur 5). 96% van gehospitaliseerde coronapatiënten heeft een onderliggende aandoening15 (Figuur 7). Bij jongeren worden minder comorbiditeiten vastgesteld. Volgens recent onderzoek zouden ook mensen met bloedgroep A meer risico lopen16. Figuur 5: Case fatality rate stijgt met de leeftijd17
13 14
15
16 17
https://www.info-coronavirus.be/nl/faq/ The Economist (2/5/2020). Smokers seem less likely than non-smokers to fall ill with covid-19 https://www.economist.com/science-and-technology/2020/05/02/smokers-seem-less-likely-than-non-smokersto-fall-ill-with-covid-19? op basis van 1.286 gevallen, Sciensano-data. Op basis van epidemiologisch rapport Sciensano (week 4/6). https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Weekly%20report_20200605%20%20NL.pdf . Ter vergelijking: Op 26 maart werd in de pers gerapporteerd dat dit toen 3 op 4 was. Het Laatste Nieuws (26/3/2020). Bijna drie vierde van coronapatiënten in ziekenhuis heeft al aandoening. https://www.hln.be/nieuws/binnenland/bijna-drie-vierde-van-coronapatienten-in-ziekenhuis-heeft-alaandoening~a1231f91/, https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2020283, Genomewide Association Study of Severe Covid-19 with Respiratory Failure, 17/6/2020. Our World in Data, geconsulteerd op 19/6/2020. https://ourworldindata.org/mortality-risk-covid Current data across countries suggests that the elderly are most at risk
19
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 6: Sterfterisico is hoger bij cardiovasculaire aandoeningen, diabetes, e.a.18 geen
0,9%
kanker
5,6%
hoge bloeddruk
6,0%
chronische ademhalingsproblemen
6,3%
diabetes
7,3%
cardiovasculaire aandoening
10,5% Aandeel van coronagevallen met deze aandoening die overlijdt (China)
Figuur 7: 96% opnames hoge bloeddruk, hart/vaatzieken, diabetes of andere comorbiditeit19
aandeel met al dan niet comorbiditeit (kan meer dan 1 zijn) (% gehospitaliseerde patiĂŤnten)
250
200
150 27 100
50
21
7 4 8
17 16
48
34
28 89
51
73
40
43 11
0 <15
16-44
22
45-64
Hematologische kanker Chronische leverziekte ImmunodeficiĂŤntie, inclusief HIV Obesitas Solide tumor Chronisch neurologische aandoening Cognitieve stoornis Chronische nierziekte Chronische longziekte Diabetes Hart- en vaatziekten Hypertensie geen
>65
3 Totaal
Onduidelijk waarom anderen niet (ernstig) ziek worden Het is onduidelijk waarom bepaalde groepen mensen relatief minder (of niet meteen) (ernstig) ziek worden van een besmetting met het coronavirus. Leeftijd lijkt een rol te spelen (cf. supra). Het is onduidelijk in welke mate ook genetische factoren of andere factoren een rol spelen.
18 19
Our World in Data, geconsulteerd op 19/6/2020. https://ourworldindata.org/mortality-risk-covid Current data across countries suggests that the elderly are most at risk; op basis van data uit China. Op basis van epidemiologisch rapport Sciensano (week 4/6). https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Weekly%20report_20200605%20%20NL.pdf .
20
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Mild bij kinderen, maar vragen Bij kinderen worden relatief weinig besmettingen vastgesteld en vooral relatief minder vaak ernstige symptomen. Het is onduidelijk of en zo ja waarom ze minder vatbaar zijn, of minder ernstige symptomen ontwikkelen. Recent worden in diverse landen (o.a. UK, Frankrijk, VS en Canada) opstoten van het Kawasakisyndroom, het Multisystem Inflammatory Syndrome in Children (MIS-C) vastgesteld bij kinderen die besmet waren met het coronavirus20. Dat syndroom zorgt voor ernstige ontstekingen in diverse lichaamsdelen (hart, longen, nieren, hersenen, huid, ogen, gastrointestinaal stelsel) en het is in een aantal gevallen dodelijk gebleken21. Intussen werd de wellicht coronagerelateerde aandoening bij kinderen PIMS-TS22 genoemd.
Besmetting De kans op besmetting hangt af van de besmettelijkheid van de bron, de ontvankelijkheid van de ‘ontvanger’ en de effectiviteit van de verspreiding. Er is nog veel niet geweten over de precieze besmetting. Er zijn dan ook oproepen dat ‘meer onderzoek nodig is (en momenteel al loopt) om goed te begrijpen hoe en wanneer de belangrijkste overdracht van het virus gebeurt.’23
Virus verspreidt zich via druppels, de lucht, oppervlakten en uitwerpselen Het coronavirus kan zich verspreiden via druppels en – in veel beperktere mate wellicht ook via microdruppels in de lucht24. Die druppels worden verspreid bij niezen, hoesten, zingen, praten, … Grotere druppels vallen sneller naar beneden, terwijl kleinere druppels meters verder verspreid kunnen worden (ook verder dan 1,5 m). Het virus zou in slecht geventileerde lokalen meerdere uren in de lucht kunnen blijven hangen25 en zou via luchtstromen zich verschillende meters ver kunnen verspreiden. Het virus lijkt wel minder besmettelijk dan mazelen; het heeft een veel beperkter reproductiegetal (het aantal personen dat besmet wordt door één persoon), met name 2 tot 4, in vergelijking met 12 tot 18 bij mazelen hetgeen doet vermoeden dat de verspreiding via aerosolen bij het coronavirus minder belangrijk is26. De afstand tussen de bron en de mogelijke ontvanger is erg bepalend. Hoe dichter men in de buurt komt van een besmettelijk persoon, hoe meer kans op een besmetting men loopt. In de verspreiding van het virus zouden superverspreiders en superspreaderevents een grote rol spelen; 80% van de besmettingen zou door slechts 10% of 20% van de besmette personen
20
21 22 23 24 25 26
CDC (2020). For Parents: Multisystem Inflammatory Syndrome in Children (MIS-C) associated with COVID19. https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/daily-life-coping/children/mis-c.html en https://afludiary.blogspot.com/2020/05/cdc-han-multisystem-inflammatory.html. Geconsulteerd op 5/6/2020 CP24 (29/5/2020). Condition in kids with possible COVID-19 link being studied in Canada. https://www.cp24.com/news/condition-in-kids-with-possible-covid-19-link-being-studied-in-canada-1.4960858. Paediatric Inflammatory Multisystem Syndrome Temporally associated with SARS-COV-2. UZA (geconsulteerd op 8/6/2020). https://www.uza.be/veelgestelde-vragen-covid-19 De Standaard, (2/6/2020). Wordt ventileren het nieuwe handenwassen? https://www.standaard.be/cnt/dmf20200601_04977556 BBC (17/3/2020). Covid-19: How long does the coronavirus last on surfaces? https://www.bbc.com/future/article/20200317-covid-19-how-long-does-the-coronavirus-last-on-surfaces VRT (12/3/2020). CHECK: Deze valse berichten doen de ronde over het nieuwe coronavirus. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/03/12/misleidendeinfoopsocialemedia/
21
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
komen27. Omgekeerd zou 70% van de besmette personen niemand besmetten28. Clusterbesmettingen werden genoteerd in ziekenhuizen, zorginstellingen, horeca, muziekevenementen, karaokebars, sportzalen, conferentiezalen, religieuze bijeenkomsten, feesten, openbaar vervoer, gevangenissen, werkomgevingen, vleesverwerkende bedrijven, …29. Daarnaast zouden ook uitwerpselen nog levensvatbaar virus kunnen bevatten. Ook kan het virus op oppervlakten overleven. Op gladde materialen en oppervlakken overleeft het virus langer dan op absorberend materiaal zoals karton of textiel. Over de overlevingsduur in ideale omstandigheden wordt officieel gemiddeld 3 uur vermeld, al vermelden andere bronnen tot 3 dagen30. Figuur 8: Virus kan op bepaalde oppervlakten in bepaalde omstandigheden 3d overleven31
Besmettingskans stijgt bij langere blootstelling aan hogere concentratie Bij de besmetting is de tijdsduur en de concentratie van virus waaraan men blootgesteld wordt van belang. Hoe langer de blootstelling en hoe groter de concentratie, hoe groter de kans op besmetting en hoe groter de kans op ernstige symptomen. Van één viruspartikel zou men niet ziek worden; daarvoor zouden er enkele honderden of duizenden nodig zijn32.
27
28 29
30
31 32
De Standaard (25/05/2020), Superverspreiders vangen is de kunst. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200524_04970044; 10/06/2020, How to avoid the virus as the world reopens | Free to read. https://www.ft.com/content/2418ff87-1d41-41b5-b638-38f5164a2e94 10/06/2020, How to avoid the virus as the world reopens | Free to read. https://www.ft.com/content/2418ff871d41-41b5-b638-38f5164a2e94 https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/26/9/20-2272-f1 Clusters of Coronavirus Disease in Communities, Japan, January–April 2020. Japan onderzocht in retrospectief besmettingen. Vleesverwerking: bv. Duitsland: De Tijd, https://www.tijd.be/ondernemen/consumentengoederen/400coronabesmettingen-bij-duitse-koteletkeizer/10233880, 400 coronabesmettingen bij Duitse koteletkeizer, 17/06/2020. https://www.info-coronavirus.be/nl/faq/; BBC (17/3/2020). Covid-19: How long does the coronavirus last on surfaces? https://www.bbc.com/future/article/20200317-covid-19-how-long-does-the-coronavirus-last-onsurfaces Time (2020). Do face masks work for preventing the spread of COVID-19? https://time.com/5820118/coronavirus-questions-answered/#face-masks De Sciensano-COVID-19 factsheet bevat hierover geen informatie. Steven Van Gucht: “Eén viruspartikel is onvoldoende om iemand te besmetten. Je hebt minstens enkele honderden of duizenden nodig vooraleer je daadwerkelijk besmet kan worden.” Het Laatste Nieuws (13/5/2020). Viroloog Steven Van Gucht: “Laat deksel van toilet naar beneden tijdens het doorspoelen” https://m.hln.be/nieuws/viroloog-steven-van-gucht-laatdeksel-van-toilet-naar-beneden-tijdens-het-doorspoelen~ab722d46/?utm_medium=rss&utm_content=Nieuws
22
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Meer besmettingskans als dichtbij, binnenshuis en met velen Ook de omstandigheden zijn bepalend voor de verspreiding. Met weinig licht, lage temperatuur en lage vochtigheid zou het virus langer overleven. Vooral binnenshuis zou de verspreiding gemakkelijk gebeuren, terwijl de risico’s buitenshuis beperkter zijn, al hangt ook daar veel af van de omstandigheden33.
Besmettelijkheid Groot deel besmettingen gebeurt in de lange presymptomatische fase Een merendeel van de besmettingen zou binnen de 10 dagen na infectie gebeuren, met het hoogtepunt op 5 dagen na de besmetting, meer bepaald 1 à 2 dagen rond het verschijnen van de symptomen. 45% (tot 80%) van de besmettingen zou gebeuren door gevallen die nog geen symptomen hadden ontwikkeld (Figuur 9)34. Juist omdat symptomen pas vrij laat - gemiddeld na een incubatietijd van 5 à 6 dagen, en soms pas na 14 dagen35 - zichtbaar worden en mensen ervoor toch al besmettelijk zijn, kan het virus woeden. Ook mensen die asymptomatisch zijn en blijven (d.w.z. vrijwel geen symptomen vertonen), kunnen besmettelijk zijn. Figuur 9: 45% van besmettingen gebeurt voor de drager symptomen ontwikkelt36
33 34
35 36
New York Times (15/5/2020). What We Know About Your Chances of Catching the Virus Outdoors. https://www.nytimes.com/2020/05/15/us/coronavirus-what-to-do-outside.html Er wordt ook gesproken over 40% tot 80% van de besmettingen die zou gebeuren door mensen zonder symptomen. De Morgen (30/5/2020). https://www.demorgen.be/nieuws/immunoloog-hans-willem-snoeck-debelgische-experts-spelen-met-vuur~b6fecc68/ gemiddeld (1 tot 14 dagen range) Tomas Pueyo (2/5/2020, geconsulteerd op 4/6/2020): How to Do Testing and Contact Tracing [Summary], . Beschikbaar op https://www.lesswrong.com/posts/7KyfKDfJDoCCmbj7G/pueyo-how-to-do-testing-andcontact-tracing-summary.
23
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Viruslading en duur van besmettelijkheid verschilt van persoon tot persoon Sommige besmette personen dragen meer viruslading dan andere, al is het nog niet duidelijk wat daarin de bepalende factoren zijn37. Wel is duidelijk dat een besmette persoon meer virus zal verspreiden als hij/zij hoest of niest, zingt of roept of een fysieke inspanning doet, dan als hij/zij gewoon ademt of spreekt. Een arm/hand voor de mond en zeker een mondmasker kan de ‘vertrekkende’ viruslading sterk beperken. Ook is er onduidelijkheid over hoe lang een besmet persoon besmettelijk blijft. Men gaat er van uit dat besmette personen 14 dagen na het begin van de symptomen niet meer besmettelijk zijn op voorwaarde dat men 72 u geen symptomen meer heeft38. Data uit China zouden wijzen op besmettelijkheid tot vijf weken na de besmetting39.
Epidemie en pandemie Het nieuwe coronavirus dat COVID-19 veroorzaakt, werd eind 2019 ontdekt en zorgde voor een epidemie die vanaf 11 maart 2020 een wereldwijde pandemie werd genoemd40. De komst van een dergelijk virus werd al door verschillende wetenschappers voorspeld41.
R0<1 houdt de epidemie in bedwang Het basaal reproductiegetal of besmettingsgetal (R) van een infectieziekte is het gemiddeld aantal secundaire besmettingen dat veroorzaakt wordt door een primair geval in een bevolking zonder immuniteit en in afwezigheid van profylactische maatregelen, zoals bijvoorbeeld vaccinatie. Een besmettingsgetal van 2 betekent dat een drager van de infectie gemiddeld 2 andere mensen zal besmetten42. In het begin van de corona-epidemie lag R0 in België op 2 à 3 (of 3,5?). Het reproductiegetal zou op 4 mei gezakt zijn tot 0,643 en op 14 mei gestegen zijn naar 0,844. Het laatste Sciensano-cijfer van 19/6 is 0,87 (Figuur 10). Het is de vraag hoe dat cijfer verder evolueert. De officiële epidemiologische rapporten van Sciensano nemen deze indicator pas sedert half mei op in de wekelijkse rapporten, waardoor de tijdreeks onvolledig is.
37 38
39 40 41
42 43
44
De Standaard (25/5/2020). Superverspreiders vangen is de kunst. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200524_04970044 VUB (4/4/2020). Hoe lang ben je besmettelijk na een COVID-19 infectie? https://huis.vub.ac.be/corona/kennisbank.php?ID=43&count=10823 ; Time (14/4/2020). How long is COVID19 infectious in people? https://time.com/5820118/coronavirus-questions-answered/#infection-length De Standaard (12/3/2020). Coronavirus blijft lang in het lijf hangen. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200311_04886095 FACT SHEET COVID-19 disease (SARS-CoV-2 virus), 14 JUNE 2020, VERSION 5 https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_fact_sheet_ENG.pdf De Morgen, (31/5/2020). Hoe deze catastrofe ook helemaal ánders had kunnen lopen. https://www.demorgen.be/nieuws/hoe-deze-catastrofe-ook-helemaal-anders-had-kunnen-lopen~be3e8e41/ ; Epidemiologische weekrapporten van Sciensano, laatste van 5 juni 2020. Geconsulteerd op 11/6/2020. https://covid-19.sciensano.be/nl/covid-19-epidemiologische-situatie Wikipedia. Definitie Reproductiegetal. https://nl.wikipedia.org/wiki/Reproductiegetal Knack (4/5/2020). Epidemie krimpt: reproductiegetal van coronavirus in België gezakt tot 0,6. https://www.knack.be/nieuws/wetenschap/epidemie-krimpt-reproductiegetal-van-coronavirus-in-belgie-gezakttot-0-6/article-news-1595313.html De Morgen (14/5/2020). Besmettingsgraad stijgt van 0,6 naar 0,8: ‘Geen reden tot ongerustheid’ https://www.demorgen.be/nieuws/besmettingsgraad-stijgt-van-0-6-naar-0-8-geen-reden-totongerustheid~b105c612/
24
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 10: Reproductiegetal in BelgiĂŤ zit nu onder 1 (diverse bronnen)45 3,5 3
3,00
1
0,80
0,86
0,79 0,60
Fase 3
Fase 2
1,5
Fase 1b
2
Fase 1
Reproductiegetal Rt
2,5
0,73
0,81
0,87
0,87
0,5 0 ?/03
13/4-19/4 20/4-26/4 8/mei 14/5-20/5 22/5-28/5 29/5-4/6 5/6-11/6 12/6-18/6
Eind mei waren er nog heel wat landen waar de Rt, de indicatie van het effectieve besmettingsgetal nog hoger is dan 1 (Figuur 11) en waar het virus dus exponentieel kan toenemen. Figuur 11: Reproductiegetal >1: epidemie kan uitbreken; <1: epidemie sterft uit46
45
46
Figuur links bevat vanaf 14/5 het reproductiegetal zoals dat vanaf dan in de epidemiologische rapporten van sciensano staat (tem rapport van 19/6). https://www.sciensano.be/en. De andere cijfers uit deze figuur komen uit de pers. Er ontbreken ook data. Cijfers rechts vormen wel een volledige reeks en zijn afkomstig van Twitter, Dirk Monsieur. De wetenschappelijke onderbouwing hiervan kan hier niet ingeschat worden. https://twitter.com/DirkMonsieur/status/1272833491793739778/photo/1. 16/6/2020 AFPnews (26/5/2020). https://twitter.com/afpgraphics/status/1265161564241477632
25
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
‘Een epidemie is pas weg wanneer er twee keer de duur van de incubatieperiode geen nieuw geval is geconstateerd. Voor dit virus wil dat zeggen: na 28 dagen’47. Data- en onderzoeksvragen 1 •
Hoe evolueerde het reproductiegetal in de tijd?
•
Wat was de impact van de verschillende maatregelen op (de evolutie van) dat repreductiegetal? Welke maatregelen hebben het meeste effect? Welke maatregelen hebben minder effect?
•
•
Welke activiteiten zijn het meest risicovol48? Waar gebeurden de besmettingen? Welke clusters besmettingen worden vastgesteld en waar en door wie werden ze veroorzaakt? Hoe evolueerden deze clusters in de tijd?49
Wereldwijde verspreiding van de besmettingen Nadat het virus eind 2019 in China een epidemie veroorzaakte, bereikte het virus begin 2020 ook Europa en België. Inmiddels raakte het virus over de hele wereld verspreid (Figuur 12, Figuur 13) en raakten wereldwijd meer dan 8 mio mensen besmet en overleden meer dan 445.000 mensen aan het virus50. De vraag is of er in ons land een tweede golf aan besmettingen komt, dan wel of geïsoleerde gevallen en clusters doeltreffend aangepakt zullen kunnen worden51. Figuur 12: Over de hele wereld zijn er coronabesmettingen52
47
48
49 50 51 52
De Morgen, https://www.demorgen.be/nieuws/immunoloog-hans-willem-snoeck-de-belgische-experts-spelenmetvuur~b6fecc68/?utm_source=link&utm_medium=app&utm_campaign=shared%20content&utm_content=free; Immunoloog Hans-Willem Snoeck: ‘De Belgische experts spelen met vuur’. 30/05/2020 Bv. veel besmettingen thuis, in https://www.ft.com/content/2418ff87-1d41-41b5-b638-38f5164a2e94; 10/6/2020. How to avoid the virus as the world reopens | Free to read. Mlive, bevraging van experts, https://www.mlive.com/public-interest/2020/06/from-hair-salons-to-gyms-experts-rank-36-activities-bycoronavirus-risk-level.html: From hair salons to gyms, experts rank 36 activities by coronavirus risk level. 8/6/2020 Bv. analyse voor Japan, Clusters of Coronavirus Disease in Communities, Japan, January–April 2020, https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/26/9/20-2272-f1 WHO, https://covid19.who.int/, geconsulteerd op 18/6/2020 BBC (7/6/2020). Coronavirus 'second wave': What lessons can we learn from Asia? https://www.bbc.com/news/world-asia-52807255 WHO, COVID-19 cases, geconsulteerd op 5/6/2020. Beschikbaar op https://covid19.who.int/
26
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 13: Na China, Europa en VS nu veel besmettingen in rest van Azië, Zuid-Amerika53
B.
Anti-coronastrategieën
Er zijn verschillende strategieën denkbaar in de aanpak van het coronavirus. Een vaccin en/of een medische behandeling zouden kunnen vermijden dat mensen veel last hebben van het virus. In afwachting hiervan, zijn er andere strategieën of combinaties ervan al naar gelang • •
•
53
de doelstelling van de strategie: het virus zo snel mogelijk intomen, dan wel zo snel mogelijk naar groepsimmuniteit gaan. de timing van ingrijpen: in een vroege fase met weinig besmettingen kan een doeltreffende test, trace en isoleer-strategie (met besmettingspreventie) volstaan. In een verder gevorderde fase wellicht niet (alleen). de stringentie van maatregelen die men wil nemen: hier kunnen o.a. culturele en politieke overwegingen een rol spelen.
Sciensano, epidemiologisch rapport, 19/6/2020
27
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 14: Wat zijn mogelijke strategieën in de aanpak van het coronavirus?
VACCIN & BEHANDELING
• • •
Wanneer vaccinatie mogelijk zal zijn, is onduidelijk, wellicht pas ten vroegste in 2021 en misschien nooit. Er is nog geen genezende behandeling. Er wordt volop geëxperimenteerd. Deel 0
EPIDEMIEBEHEER?
• • •
Deel B.2
TESTEN, TRACEN, ISOLEREN
•
•
Test- en tracecapaciteit spoort gevallen en clusters op om ze vroeg te kunnen isoleren. Quarantainevoorzieningen helpen om quarantaine in praktijk te brengen. Deel B.3
Beheersen of niet? Flatten-the-curve was het devies, want crushen lukte niet. Er zijn grote vragen bij groepsimmuniteit.
BESMETTINGSPREVENTIE
• • • • •
Beschermingsmiddelen zoals mondmaskers Social distancing Vermijden afgesloten ruimtes – en ventileren Geen grote groepen Handen wassen. Deel B.4
SENSIBILISERING TOT LOCKDOWN
• • •
Timing en stringentie van aanpak verschillen tussen landen. Veel sensibilisering Activiteiten verbieden Deel B.5
B.1. Vaccinatie en curatieve behandeling Op medisch vlak wordt gewerkt aan een vaccin dat mensen immuun kan maken tegen het virus en aan behandelingsmethoden en geneesmiddelen om mensen met COVID19 te genezen. In de aanpak van de epidemie kan ook capaciteitsverhoging in de zorg een strategie zijn om schade door het virus te beperken.
Of en wanneer vaccin er komt, is onduidelijk Een goed en breed werkend vaccin dat op voldoende schaal geproduceerd, breed verspreid en toegediend kan worden, kan een oplossing zijn voor de corona-pandemie, al bestaat de kans dat zelfs dan het virus niet volledig zal verdwijnen54.
54
VRT (14/5/2020). WHO: "Coronavirus zal misschien nooit verdwijnen, maar we kunnen er wel mee leren leven". https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/14/wereldgezondheidsorganisatie-corona-gaat-misschien-nooithelem/
28
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Er zijn begin juni minstens 120 kandidaat-vaccins (in april slechts 67) tegen COVID-1955. Er komen soms beloftevolle signalen over testen met vaccins, maar beloftevolle vaccinpistes vallen ook af56. Er is dan ook nog grote onduidelijkheid of en wanneer er een goed werkend vaccin komt. Heel wat bronnen stellen dat een medische oplossing in de vorm van een (breed uitgerold) vaccin wellicht niet voor (midden) 2021 verwacht kan worden (en volgens sommigen misschien zelfs nooit)57. De wereld zal misschien nog lang met het virus moeten blijven leven, liefst wel met medicatie om het virus en zijn gevolgen onder controle te houden (cf. infra). Het coronavirus zou niet zo snel muteren wat meer kansen biedt voor een vaccin58. Vragen zijn er ook over hoe lang een vaccin bescherming kan bieden, ook op basis van hoe lang besmette personen bestand blijven tegen het virus. De verdeling van een eventueel vaccin roept ook geopolitieke vraagstukken op: wie krijgt wanneer toegang tot welke vaccins en aan welke prijs? De EU zou 2,4 mld € vrijmaken voor o.a. de uitbouw van productiefaciliteiten en aankoopovereenkomsten al dan niet gekoppeld aan steun voor vaccinonderzoek59. Dat kan gezien worden als een gemeenschappelijk antwoord op gelijkaardige initiatieven om aankoopgaranties vast te leggen door de Verenigde Staten60.
Er is nog geen genezende behandeling Voorlopig is er geen antivirale of andere effectieve behandeling voor COVID-19 beschikbaar61. Patiënten moeten het virus met eigen immuniteit overwinnen. De behandeling is erop gericht de klachten te verminderen, bv. door extra zuurstof toe te dienen bij ademhalingsproblemen of medicatie toe te dienen bij pijn, koorts, e.d.
55
56
57
58 59 60 61
Bij WHO-inventaris. De Standaard (17/4/2020) Hoe groot is de kans op een vaccin? https://www.standaard.be/cnt/dmf20200416_04924976 ; en WHO, Draft landscape of COVID-19 candidate vaccines, 2/6/2020, geconsulteerd op 5/6/2020, lijst beschikbaar op https://www.who.int/who-documentsdetail/draft-landscape-of-covid-19-candidate-vaccines Nature, Coronavirus vaccine trials have delivered their first results — but their promise is still unclear, 19/5/2020, https://www.nature.com/articles/d41586-020-01092-3. De Morgen (19/5/2020). Oxfords ‘apenvaccin’ stelt teleur, spotlight zwaait naar Amerikaans bedrijf Moderna. https://www.demorgen.be/techwetenschap/oxfords-apenvaccin-stelt-teleur-spotlight-zwaait-naar-amerikaans-bedrijf-moderna~bd913aff/ The Guardian (22/5/2020). Why we might not get a coronavirus vaccine. https://www.theguardian.com/world/2020/may/22/why-we-might-not-get-a-coronavirus-vaccine. WHO Expert Warns The Coronavirus "May Never Go Away", Even if We Find a Vaccine, 14/5/2020, https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-a-massive-moonshot-we-shouldn-t-rely-on The Conversation (15/06/2020). Fast COVID-19 vaccine timelines are unrealistic and put the integrity of scientists at risk, https://theconversation.com/fast-covid-19-vaccine-timelines-are-unrealistic-and-put-theintegrity-of-scientists-at-risk-139824 Fast Company (1/6/2020). Will a COVID-19 vaccine arrive by 2021? Health tech leaders are skeptical, https://www.fastcompany.com/90510615/will-a-covid-19-vaccine-arrive-by-2021-health-tech-leaders-areskeptical BBC News (18/5/2020). Coronavirus vaccine: When will we have one? https://www.bbc.com/news/health51665497; https://www.cnbc.com/2020/06/10/johnson-johnson-to-begin-human-trials-for-coronavirus-vaccinein-late-july-earlier-than-expected.html; 10/6/2020, Johnson & Johnson to begin human trials for coronavirus vaccine in late July, earlier than expected De Standaard (17/4/2020) Hoe groot is de kans op een vaccin? https://www.standaard.be/cnt/dmf20200416_04924976 Via het Emergency Support Instrument (ESI). De Standaard (5/6/2020). Europa gooit miljarden in de strijd om zich van vaccin te verzekeren. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200604_04981640 UZA (2020). Kan een infectie met COVID-19 behandeld worden? https://www.uza.be/veelgestelde-vragencovid-19 geconsulteerd op 2/6/2020
29
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Er wordt wel geëxperimenteerd Er wordt wel geëxperimenteerd met verschillende medicijnen, maar hun effect moet nog wetenschappelijk vastgesteld worden. Er zouden evenwel op Europees niveau kansen gemist zijn om diverse behandelmethoden goed te onderzoeken62.
B.2. Epidemiebeheer Virus beheersen of niet nodig? In afwachting van een vaccin of een behandeling (cf. supra), kan men het virus laten rondgaan of het virus trachten te beheersen. Cruciale vragen hierbij zijn in welke mate het virus zich kan verspreiden, hoeveel het schade kan berokkenen, hoe immuniteit tegen het virus opgebouwd kan worden en hoe goed de ziekte behandeld kan worden. Het bleek niet evident om die vragen bij de uitbraak te beantwoorden en ook nu nog blijft er grote onduidelijkheid over. • •
• •
de besmetting: Bij aanvang van de crisis was het niet precies duidelijk hoe het virus zich kan verspreiden en hoe snel. Nu is meer geweten, maar blijven er vragen (cf. supra). de (potentiële) schade: Men weet niet hoeveel schade het virus precies aanricht of kan aanrichten, zeker niet op lange termijn. Met weet ook niet wanneer en hoe het virus kan muteren, bv. in een schadelijkere, dodelijkere of besmettelijkere variant. hoe immuniteit wordt opgebouwd: Men weet niet of, hoe lang en hoe precies immuniteit tegen het virus kan worden opgebouwd. hoe COVID-19 behandeld kan worden (cf. supra).
Aangezien men het virus niet kent, men de potentiële schade groot acht en het een exponentiële verspreiding kent, proberen sommige landen het virus te ‘crushen’ (zo snel mogelijk beheersen om verdere verspreiding te vermijden). Landen die daar niet (meer) slaagden, probeerden vaak het virus in te dammen, bv. via een flatten-the-curve-strategie, in afwachting van een vaccin of een behandeling. Nog andere landen rekenen op groepsimmuniteit om de epidemie te beheersen. In ieder geval verschilt de strategie die de diverse landen hanteren sterk.
Flatten-the-curve (want crushen lukte niet) België volgde in de aanpak van het virus een ‘flatten-the-curve-strategie’. Daarbij werden na de uitbraak van de coronacrisis waarbij het aantal besmettingen exponentieel groeide, forse maatregelen genomen om deze exponentiële groei te counteren (deel B.3 en B.5). De filosofie van deze flatten-the-curve-strategie is om het aantal besmettingen zo laag te houden dat de ziekenhuiscapaciteit dit aan kan en zieken verzorgd kunnen worden om het dodental te beperken. Deze flatten-the-curve werd in België ook gecombineerd met een ‘raising the line’ waarbij inspanningen werden gedaan om de ziekenhuiscapaciteit te vergroten (Figuur 15).
62
De Standaard (31/5/2020). ‘Dat het mijn fout zou zijn als een leerkracht overlijdt: zo’n verwijt komt hard aan’ https://www.standaard.be/cnt/dmf20200530_04976583
30
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 15: Flatten the curve, raise the line63
Na de flatten-the-curve strategie moeten ook eventuele heropflakkeringen van het virus in toom gehouden worden. Dat wordt ook een hamer-en-dansstrategie genoemd (Figuur 15). De hamer verwijst naar ‘flatten-the-curve’, het dansen naar de fase nadien. In deze ‘dans’-fase zijn maatregelen versoepeld maar is een strikte opvolging van het virus van belang, waarbij indien nodig opnieuw bijkomende maatregelen worden genomen om een nieuwe grote golf aan besmettingen te vermijden. Figuur 16: Vele landen hanteren een hamer-en-dansstrategie64
63
64
RCraig09 (10/04/2020). Flatten the curve, raise the line - pandemic (English).gif. https://en.wikipedia.org/wiki/Coronavirus_disease_2019#/media/File:20200410_Flatten_the_curve,_raise_the _line_-_pandemic_(English).gif. Pueyo T. (19/03/2020). Coronavirus: The Hammer and the Dance. https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-the-hammer-and-the-dance-be9337092b56
31
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 17: Curves COVID-doden per mio inw. tonen in diverse landen gelijkaardig verloop65
Hoewel heel wat landen deze flatten-the-curve-strategie volgden, hanteerden sommige andere landen succesvol een crush-strategie waarbij een strikte opvolging vanaf de eerste sporadische gevallen of clusters van gevallen een exponentiële uitbraak kon vermijden. Ingeval van ‘community transmission, een fase waarin vrijwel alle Europese staten (nog) steeds zitten, wordt deze crush-strategie moeilijker. Figuur 18: Crush the curve probeert de curve snel en drastisch te laten dalen66
Grote vragen bij groepsimmuniteit Ook groepsimmuniteit kan bij epidemieën een strategie zijn, waarbij men erop rekent dat de epidemie stopt als voldoende mensen ervoor immuun geworden zijn. Om groepsimmuniteit (herd immunity) te laten werken, zou 50% tot 80% van de bevolking antilichamen moeten hebben tegen het virus67. Zelfs in New York waar het virus lang de kans kreeg om zich te verspreiden, zou 65 66 67
Our World in Data (29/5/2020). Statistics and Research - Coronavirus Pandemic (COVID-19). https://ourworldindata.org/coronavirus Bert Slagter (5/5/2020). https://twitter.com/bslagter/status/1257577453989646336/photo/1 De Morgen (7/5/2020). 6 procent van Belgen heeft antistoffen tegen coronavirus.
32
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
slechts 20% van de bevolking antistoffen hebben tegen het virus. In België zou in april 6% van de bevolking antistoffen hebben68. Het is ook onduidelijk hoe lang deze antistoffen werkzaam zouden zijn, in welke mate ze beschermen tegen een nieuwe besmetting en hoe het komt dat besmette personen toch niet altijd antistoffen blijken te hebben69. Ook rijst de vraag hoeveel schade het virus aanricht vooraleer die eventuele groepsimmuniteit zou zijn bereikt. Figuur 19: Aandeel bevolking met antistoffen ligt ver beneden groepsimmuniteitsniveaus70 100 groepsimmuniteit 80%
% bevolking met antistoffen
80
groepsimmuniteit 60%
60
40
20
20
18 11
10
10
Wuhan
Boston
7
7
6
0 New York
Londen % antistoffen
Madrid
groepsimmuniteit 60%
Stockholm Barcelona
België
groepsimmuniteit 80%
B.3. Testen, tracing, isoleren en quarantaine Testen, tracing, isoleren en quarantaine zijn uiterst belangrijke maatregelen in het beheersen van de epidemie, zeker in afwezigheid van een vaccin of geneesmiddel (cf. supra). Ze bezorgen de maatschappij een vorm van corona-bestendigheid, die volksgezondheid beschermt en tegelijk lockdowns vermijdt.
Testen zijn niet 100% sluitend Besmetting door het coronavirus kan niet louter op basis van symptomen vastgesteld worden omdat die overlappen met andere ziektes. Er is dus een of meerdere bijkomende testen nodig. Er zijn twee soorten testen om een coronabesmetting vast te stellen, PCR-testen (of wissertest) en de serologische testen (of antistoffentest) (Figuur 21). De PCR-test test de aanwezigheid van
68
69
70
https://www.demorgen.be/nieuws/6-procent-van-belgen-heeft-antistoffen-tegen-coronavirus~bda06566/ ; New York Times (28/5/2020). The World Is Still Far From Herd Immunity. For Coronavirus. https://www.nytimes.com/interactive/2020/05/28/upshot/coronavirus-herd-immunity.html De Morgen (7/5/2020). 6 procent van Belgen heeft antistoffen tegen coronavirus. https://www.demorgen.be/nieuws/6-procent-van-belgen-heeft-antistoffen-tegen-coronavirus~bda06566/; UAntwerpen; meting 3400 bloedstalen Belgen, 20-26 april 2020. Nieuwe meting: 3 weken later. Meting ervoor: 3% heeft antistoffen. De Morgen (8/5/2020). Eerste Belgische coronapatiënt blijkt geen antistoffen te hebben: ‘Ik was veilig, dacht ik’. https://www.demorgen.be/nieuws/eerste-belgische-coronapatient-blijkt-geen-antistoffen-te-hebben-ik-wasveilig-dacht-ik~bc29c663/ Belgische data: Rode Kruis. New York Times (28/5/2020). The World Is Still Far From Herd Immunity. For Coronavirus. https://www.nytimes.com/interactive/2020/05/28/upshot/coronavirus-herd-immunity.html. Recentere inschattingen spreken over antistoffen tegen het virus bij 6,9% van de Belgische bevolkin (cf. infra).
33
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
het virus, waarbij vooral veel virus wordt aangetroffen 1 week na de besmetting. De serologische test meet de aanwezigheid van antistoffen, IgG of IgM. Deze serologische tests worden soms ook immuniteitstesten genoemd, maar geven in feite enkel informatie over de vraag of men met het virus in aanraking kwam, niet of men er immuun voor is. Het is namelijk nog niet aangetoond in welke mate en hoe lang de aanwezigheid van antistoffen bescherming biedt tegen het virus. Immuniteitstesten geven pas resultaten vanaf 1 (à 2) weken na de besmetting. Die testen kunnen dus positief zijn ook als de patiënten niet meer besmettelijk zijn (Figuur 20). Figuur 20: Test de aanwezigheid van het virus of die van antistoffen71
Figuur 21: Er zijn twee soorten testen voor corona72. PCR-test (polymerase chain reaction-test) Aanwezigheid (RNA ribonucleic acid) van het Wat wordt virus in de keel of neus (soms ook in bloed en getest? faeces, sputum, …) Geeft antwoord op de vraag
Nu besmet?
Methode
Vooral 1 week na infectie ook weken nadien Uitstrijkje met een wattenstaaf uit de neus en keel (veelal)
Waarom?
Diagnose
Wanneer
Serologische test (antistoffentest) Aanwezigheid van antistoffen in het bloed In het verleden besmet? In contact geweest met het virus? 1 tot 3 weken na infectie (zodat lichaam antistoffen kan maken) Bloedafname Diagnose Populatieonderzoek
Duur
6 tot 8 uur 1 uur (snelle testen)
Correctheid
30% vals negatief
Vals negatief indien te snel (of te lang) na infectie
Gebruik
Meest gebruikt
Minder gebruikt
Voor- en nadelen
71
72
Neuswisser is gevoeliger. Keelwisser is praktischer. Combinatie van beiden is best.
Siouxsie Wiles & Toby Morris (6/5/2020). Explanation of the underlying pathophysiology pertaining to the diagnosis of COVID-19. https://thespinoff.co.nz/society/06-05-2020/siouxsie-wiles-toby-morris-what-we-dontknow-about-covid-19/ Omschrijving op basis van https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/testen, geconsulteerd op 6/6/2020. Over verhouding neuswisser/keelwisser: https://huis.vub.ac.be/corona/kennisbank.php?ID=192. Over vals negatieven: Patrik Vankrunkelsven, 20/4/2020, Belga; https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptomstesting/testing.html; https://www.siemens-healthineers.com/nl-be/news/mso-covid-19-testing-is-essential.html; https://en.wikipedia.org/wiki/COVID-19_testing
34
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De tests hebben hun beperkingen. • •
•
Een test is een momentopname. Een positieve PCR-test is een vrij zekere indicatie van een besmetting, maar 30% van de besmette personen zou toch negatief testen. Dat zou komen door ‘onvoldoende aanwezigheid van virussen in het neusslijm, kwaliteit en moment van afname73, omstandigheden van transport en de foutenmarge van de test zelf’. De PCR-testen zijn bij het begin van de besmetting meestal positief, maar werken na een week minder goed naarmate de infectie ‘gezakt’ is naar de longen. de serologische testen (bloedtest) kunnen pas twee weken na de infectie antistoffen vaststellen. Toch blijken niet alle patiënten met een positieve PCR-test nadien ook serologisch positief te testen (cf. de eerste corona-besmette persoon in België74).
Daarnaast gebeuren er nog andere tests: •
• •
Temperatuurmetingen meten enkel een mogelijk symptoom van een coronabesmetting, met name koorts. Ze worden veelal gebruikt om mogelijk besmette personen de toegang tot voorzieningen te ontzeggen. Afhankelijk van de omstandigheden kunnen ze 45% van zieke personen onterecht doorlaten, terwijl 97% van de geweigerde personen in feite niet besmet zijn75. CT scans en x-rays van de borst kunnen aantasting van de longen door het virus laten zien, maar zijn op zich niet voldoende om een COVID-besmetting vast te stellen. Sequencing tests van het virus volgen o.a. wijzigingen in het genetisch materiaal van het virus op.
Testcapaciteit was aanvankelijk te beperkt, maar overstijgt nu huidig aantal tests De effectiviteit van het testen hangt af van hoeveel, hoe snel en hoe gericht er getest wordt en de mate waarin tests de positieve gevallen kunnen detecteren. Ondertussen zouden meer dan 1 miljoen testen in België zijn uitgevoerd76. De testcapaciteit in België was lang laag waardoor lang niet alle verdachte gevallen op de aanwezigheid van het coronavirus getest konden worden77. Dat had te maken met de beschikbaarheid van labocapaciteit, beschermingsmateriaal voor wie de test afnam, wissers, reagentia, … Geleidelijk werd de testcapaciteit voor deze PCR-testen sterk verhoogd van 2500 naar meer dan 25.000 tests per dag. De capaciteit zou zelfs op te trekken zijn naar 40.000 per
73 74 75
76
77
Patrik Vankrunkelsven in Het Nieuwsblad (18/4/2020). “Coronatest geeft bij 30 procent besmette personen verkeerdelijk negatief resultaat” https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200418_04926801. De Tijd, 13/5/2020, De valse hoop van bloedtesten. https://www.tijd.be/dossiers/coronavirus/de-valse-hoopvan-bloedtesten/10226934.html Pueyo T. (23/4/2020)., Coronavirus: The Basic Dance Steps Everybody Can Follow - Part 2 of Coronavirus: Learning How to Dance. https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-the-basic-dance-steps-everybodycan-follow-b3d216daa343 https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/Meest%20recente%20update.pdf: 703.605 door het labonetwerk en 368.334 in woonzorgcentra; 18/06/2020, samen 1.071.939. De ruwe data van Sciensano tem 17/6 tellen op tot 840.223 tests De Tijd (25/3/2020). Regering wil testcapaciteit vervijfvoudigen https://www.tijd.be/dossiers/coronavirus/regering-wil-testcapaciteit-vervijfvoudigen/10216813.html ; https://www.info-coronavirus.be/nl/news/tests-woonzorgcentra/
35
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
dag78. Deze capaciteit wordt nu niet volledig gebruikt (Figuur 22) 79. In juni zijn er gemiddeld 8.027 tests per dag. In mei waren dat er gemiddeld 12.758, in april 8.502 en in maart 1716 tests per dag80. Het aantal uitgevoerde tests hangt samen met de zogenaamde gevalsdefinitie die beschrijft wanneer iemand voor een test in aanmerking komt81. Aanvankelijk was die (te?) streng en konden artsen pas een test voorschrijven in bepaalde gevallen en/of bij bepaalde ernstige symptomen. Er gingen vragen op om ongebruikte testcapaciteit te gebruiken voor dichte contacten van bevestigde gevallen, zodat hun quarantaine van 2 weken eventueel verkort kan worden82. Zo zou wie intensief contact had met een besmet persoon een test kunnen krijgen, en eventueel een tweede na week, zodat bij 2 negatieve testen de quarantaine verkort zou kunnen zijn83. Er wordt beweerd dat er 80.000 testen per dag in België nodig zouden zijn om voldoende te kunnen testen84. Figuur 22: Aantal tests per dag sterk gestegen; testcapaciteit bereikte 25.000 per dag85 30.000 testen
vermoedelijke testcapaciteit
25.000 20.000 15.000 10.000 5.000
78
79 80 81 82 83 84
85
2020-05-31
2020-05-24
2020-05-17
2020-05-10
2020-05-03
2020-04-26
2020-04-19
2020-04-12
2020-04-05
2020-03-29
2020-03-22
2020-03-15
2020-03-08
2020-03-01
0
2000 per dag op 24/3. VRT (25/3/2020). Van 2.000 naar 10.000 coronatests per dag in België https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/03/25/liveblog-25-maart/; naar 10.000 per dag: VRT (4/4/2020). Testcapaciteit voor corona stijgt tot ruim 10.000 per dag, regering voorziet ook in 20.000 tests voor woonzorgcentra. De Standaard (3/6/2020). Symptomen binnenkort geen voorwaarde meer om je te laten testen op corona. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200602_04978903 De Standaard, (29/5/2020). Meer mensen testen, is logische volgende stap. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200528_04974936 Ruwe data Sciensano 19/6/2020. https://covid-19.sciensano.be/nl/covid-19-gevalsdefinitie-en-testing De Standaard (29/5/2020). Meer mensen testen, is logische volgende stap. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200528_04974936 De Standaard (3/6/2020). Symptomen binnenkort geen voorwaarde meer om je te laten testen op corona. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200602_04978903 professor immunologie Hans-Willem Snoeck: De Morgen, https://www.demorgen.be/nieuws/immunolooghans-willem-snoeck-de-belgische-experts-spelen-metvuur~b6fecc68/?utm_source=link&utm_medium=app&utm_campaign=shared%20content&utm_content=free; Immunoloog Hans-Willem Snoeck: ‘De Belgische experts spelen met vuur’. 30/05/2020 Op basis van Sciensano, geconsulteerd op 06/06/2020; vermoedelijke testcapaciteit omdat hierover enkel sporadisch in pers werd gerapporteerd, waarbij capaciteit aangepast wordt om hoger te zijn dan het aantal uitgevoerde tests.
36
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 2 •
Hoe evolueerde de (Vlaamse) testcapaciteit voor COVID en voor serologisch onderzoek (immuniteitstesten) doorheen de tijd?
•
Hoe evolueerde de gevalsdefinitie voor test? Hoe is/was dat in het buitenland?
•
Hoeveel serologische testen voor antistoffen? In welke mate en hoe lang zorgt de aanwezigheid van antistoffen voor immuniteit? Hoe lang blijven antistoffen in het bloed?
•
Kan er, op basis van de huidige kennis, een inschatting gemaakt worden van het verloop van de werkelijke hoeveelheid besmettingen sinds het begin van het jaar?
•
(Hoeveel van de negatieve tests bleek nadien toch positief, bv. via immuniteitsonderzoek?) Door wie gevraagd?
•
Waar en wanneer worden temperatuurmetingen gebruikt? Welk aandeel van de werkgevers gebruiken ze? Welk aandeel van publieke voorzieningen gebruikt ze? Wat kunnen we leren uit andere landen?
•
Wat met corona-paspoorten?
•
Hoe gericht wordt er getest?
•
Wordt er bij bepaalde beroepen met een groot risico op besmetting en op overdracht (bv. leraars, zorgverleners, artsen in rusthuizen, huisartsen) periodiek getest ook zonder symptomen? Hoe doen andere landen dat?
•
Hoeveel tijd verloopt er tussen de start van de symptomen en het testen?
•
Hoeveel testen gebeuren er na symptomen en hoeveel na contact met een (mogelijk) besmet persoon?
•
Is er een patroon merkbaar bij de mensen die nu positief testen? Waar zijn ze besmet geraakt ? Welk percentage van hen is gevonden via het werk van de contact tracers?
Manuele tracing gaat van 1200 aangekondigde tracers naar 100 actieve tracers Het aantal benodigde tracers is afhankelijk van het aantal te behandelen cases, de mate waarin cases contact kunnen hebben (bv. meer potentiële contacten in een versoepelde lockdown) en de mate waarin de manuele tracing met digitale tracing wordt ondersteund. Sommige inschattingen spreken over 15 werkdagen per case om te tracen. Dat zou bij 78 besmettingen in Vlaanderen per dag (stand 11/6) werk voor 1.170 tracers impliceren86. Vlaanderen heeft de aanvankelijke tracingplannen bijgesteld. Vlaanderen kreeg op 20 april samen met de andere deelstaten de opdracht om manuele contact tracing te organiseren van personen die mogelijk COVID-19-positief zijn. Hiervoor zouden 1.200 personen nodig zijn: 900 die zouden werken vanuit callcenters en 300 op het terrein87. Vlaanderen sloot hiervoor een overeenkomst met een callcentrum, een verbond van mutualiteiten en een consultant om deze op 11/5 operationeel te hebben. Later werd de behoefte aan 1200 tracers bijgesteld naar 730, dan naar 45088. Momenteel zouden er daarvan slechts een honderdtal contact tracers actief zijn,
86
87
88
250 nieuwe gevallen op 25/05/2020 (sciensano). Waarbij 15 dagen best op één dag, eerder dan verschillende dagen voor één contact. Pueyo T. (28/4/2020). Coronavirus: How to Do Testing and Contact Tracing - Part 3 of Coronavirus: Learning How to Dance. https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-how-to-do-testingand-contact-tracing-bde85b64072e De Morgen (29/4/2020). Vlaanderen wil medewerkers van callcenters omscholen tot coronaspeurders. https://www.demorgen.be/nieuws/vlaanderen-wil-medewerkers-van-callcenters-omscholen-totcoronaspeurders~bb98d518/ ; Agentschap Zorg en Gezondheid (21/4/2020). Vlaanderen bereidt contact tracing binnen exitstrategie voor. https://www.zorg-en-gezondheid.be/vlaanderen-bereidt-contact-tracingbinnen-exitstrategie-voor Knack (18/5/2020). Trends blijven in dalende lijn. https://www.knack.be/nieuws/belgie/trends-blijven-indalende-lijn/article-belga-1600513.html ; De Standaard (26/5/2020). Contactonderzoek raakt maar niet gestroomlijnd. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200525_04971272
37
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
de rest staat standby89. De hiervoor gereserveerde 100 mio € zou daarom ook niet volledig nodig zijn90. Figuur 23: Van de aangekondigde 1.200 tracers zouden er maar 100 actief zijn
aangekondigde Vlaamse tracers
1.200
bijstelling 1
730
bijstelling 2
450
actief
100
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
Er zou op dit moment te weinig werk zijn voor de contact tracers. Daar worden verschillende mogelijke redenen voor aangehaald: • •
• •
•
Het aantal besmettingen is fors gedaald. Slechts een fractie van de personen met een diagnose werd gecontacteerd door een tracer. Beperkte enquêteresultaten uit de Grote Corona-enquête geven aan dat 8 op 38 personen met een corona-diagnose gecontacteerd werden door een tracer (21%)91. Het contactonderzoek duurt maar kort: Nu zou een contactonderzoeksgesprek met een betrokkene maar een uur duren92. Besmette personen geven weinig contacten door: Blijkbaar zou een besmet persoon aanvankelijk gemiddeld maar één of geen risicocontact signaleren en eind mei drie risicocontacten93, omdat er schroom zou zijn om bekenden in 2 weken quarantaine te plaatsen. Men hoopt dat meer testing voor risicocontacten het aantal meldingen zou doen verhogen om zo tracing succesvoller te maken94. Niet alle doorgegeven contacten zouden gecontacteerd worden. Anekdotische informatie hierrond moet evenwel nog geverifieerd worden.
Er zijn indicaties dat tracing relatief traag gebeurt. Het duurde volgens beperkte enquêteresultaten uit de Grote Corona-enquête 2 tot 10 dagen (mediaan: 3) eer een besmet
89
90 91 92 93 94
Knack, (28/5/2020). Contact tracing: aantal oproepen gehalveerd. https://www.knack.be/nieuws/belgie/contact-tracing-aantal-oproepen-gehalveerd/article-news-1603919.html ; bij agentschap Zorg en Gezondheid De Standaard (3/6/2020). Tracing, de zwakke schakel in het exitplan. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200603_04980282 Enquête 27/5, Initiatief van UAntwerpen, in samenwerking met UHasselt en KU Leuven, Beschikbaar op https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/, geconsulteerd op 4/6/2020 Knack (18/5/2020). Trends blijven in dalende lijn. https://www.knack.be/nieuws/belgie/trends-blijven-indalende-lijn/article-belga-1600513.html De Standaard (3/6/2020). Tracing, de zwakke schakel in het exitplan. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200603_04980282 Knack (18/5/2020). Trends blijven in dalende lijn. https://www.knack.be/nieuws/belgie/trends-blijven-indalende-lijn/article-belga-1600513.html
38
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
persoon gecontacteerd werd na de diagnose95 en 3 tot 12 (gemiddeld 8) dagen na de start van de symptomen (Figuur 24). Uitgaande van gemiddeld 5 dagen tussen de infectie en de start van de symptomen, bereikten de tracers de gevallen dus pas 8 tot 17 dagen na infectie. Het merendeel van de besmettingen gebeurt evenwel in de eerste 10 dagen na de besmetting, met het hoogtepunt op 5 dagen (Figuur 24). Het is onduidelijk in welke mate deze beperkte data representatief zijn voor de gehele tracingprestaties van Vlaanderen. Figuur 24: Data voor 8 gevallen wijzen op contact met tracer gem. 8d na start symptomen96 18 16
3
2
aantal dagen vanaf besmetting
14 6 12
10
10
9
9
3
8 6
3
5 3
2
2
2
2
1
1
hoog besmettingsrisico tot contact tracer tot diagnose tot symptomen
4 2
5
5
5
5
5
5
5
5
A
B
C
D
E
F
G
H
0
Data- en onderzoeksvragen 3 •
Zijn er tracingverslagen?
•
Wordt tracing gericht naar zones waar er nu verhoogd incidentie van griepklachten zijn?
•
Hoeveel tracers waren er wanneer werkzaam?
•
Hoeveel dossiers werden getraced sedert de start van de epidemie?
•
Hoeveel dagen na de start van de symptomen konden tracers de patiënt contacteren? Hoeveel dagen na diagnose konden tracers de patiënt contacteren?
•
Hoeveel dagen duurde een gemiddeld contactonderzoek? Wat hebben ze gedaan? Wat is verhouding tussen telefonische contacten en het ‘veldwerk’? Hoeveel ervaring bouwden ze op?
•
Werden alle doorgegeven contacten ook effectief gecontacteerd of gepoogd te contacteren? Welk aandeel van de contacten van besmette personen konden de tracers tracen? Hoe lang duurde dat?
•
Hoe zullen tracers werken bij verdergaande versoepelingen waarbij manuele tracing moeilijker wordt (bv. evenement met 200 niet-geregistreerde toeschouwers, café- of restaurantbezoek zonder registratie of reservatie)?
•
95 96
Hoeveel tests werden gedaan na contact met een tracer?
De Grote Corona-enquête (27/5). Initiatief van UAntwerpen, in samenwerking met UHasselt en KU Leuven. https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/ 8 gevallen uit de Grote Corona-enquête (27/5/2020). Initiatief van UAntwerpen, in samenwerking met UHasselt en KU Leuven. https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/, geconsulteerd op 4/6/2020, gecombineerd met data uit Pueyo over besmettingsrisico dat hoog is 5 dagen na besmetting, Chart 15a, Beschikbaar op https://www.lesswrong.com/posts/7KyfKDfJDoCCmbj7G/pueyo-how-to-do-testing-andcontact-tracing-summary, uitgaande van 5 dagen tussen infectie en start van symptomen (niet getoond in de enquêteresultaten)
39
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
Hoe verloopt de informatiedoorstroming?
•
Hoeveel tracers moeten standby blijven voor een eventuele tweede golf?
•
Welke ervaringen uit andere landen kunnen zinvol zijn voor Vlaanderen? Hoeveel tracers hebben andere landen in verhouding met het aantal besmettingen en rekening houdend met eventuele digitale tracingmogelijkheden?
Dan toch een digitale trackingapp over enkele weken? Op 25 mei 2020 raakte bekend dat er in België over enkele weken (begin juni?) (toch) een trackingapp voor het coronavirus zou komen. Er zou al 1 miljoen euro uitgegeven zijn aan externe consultants die begeleiden bij de ontwikkeling van de technologie. Het wettelijk kader, onder meer over de privacy, zou ‘straks’ klaar zijn. Dit zou een alternatief vormen voor het manueel contactonderzoek, dat naar verluidt niet vlot verliep omdat de callcenters maar 60 procent van de doelgroep konden bereiken en omdat de bereikte mensen te weinig informatie konden bezorgen97 (cf. supra). Een voldoende succesvolle isolatie en quarantaine zijn immers essentieel in het beheersen van de epidemie (Figuur 25)98. Volgens recente berichten zou Vlaanderen een bestek voor een coronatracingapp aan het uitschrijven zijn en een samenwerkingsakkoord met andere regio’s zou in de stijgers staan99. Figuur 25: Voldoende succesvolle isolatie en quarantaine essentieel in beheersen corona
Data- en onderzoeksvragen 4 •
97 98
99
Wat is de stand van zaken inzake digitale tracing?
Techpulse (22/5/2020). Philippe De Backer (Open Vld) belooft ‘binnen enkele weken’ toch corona-app https://business.techpulse.be/nieuws/262922/philippe-de-backer-er-komt-binnen-enkele-weken-corona-app/ Pueyo T. (28/4/2020). Coronavirus: How to Do Testing and Contact Tracing - Part 3 of Coronavirus: Learning How to Dance. https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-how-to-do-testing-and-contact-tracingbde85b64072e De Tijd, Vlaanderen zet door met corona-app, 17/06/2020, https://www.tijd.be/dossiers/coronavirus/vlaanderen-zet-door-met-corona-app/10233913.
40
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
Welk juridisch kader wordt gehanteerd?
•
Wat zou de app precies doen en kunnen?
•
Welk aandeel van de bevolking zou de app bereiken? Wat zijn ervaringen elders?
Opvolging en begeleiding quarantaine lijkt beperkt Diverse instellingen voorzagen quarantaine-afdelingen voor besmette personen, zoals bv. de cohortezorg. Voor personen in gezinnen wordt gerekend op (veelal 2 weken) thuisquarantaine, waarbij het eigen netwerk van de patiënt in levensonderhoud voorziet. Er zijn in België geen speciale publieke quarantainevoorzieningen zoals in enkele andere landen100. Het is ook onduidelijk in welke mate de quarantaine in de praktijk wordt opgevolgd. Er ontstonden wel heel wat initiatieven om mensen in quarantaine en/of risicopatiënten die preventief in quarantaine gaan, te voorzien van boodschappen, e.d. Er lijkt weinig zicht op het aantal mensen dat in thuisquarantaine geweest is of nog is.
Ook andere indicatoren kunnen virus helpen opvolgen Er worden verschillende andere indicatoren gebruikt (of kunnen gebruikt worden) om de evolutie van de epidemie en de impact van de maatregelen op te volgen, zoals • •
• • •
100
101
de ziekenhuisopnames (deel B.5), het surveillancenetwerk van huisartsen over de melding van griepachtige klachten: De melding van griepachtige symptomen bij huisartsen wordt ook door sciensano opgevolgd en toont de ‘coronaknik’ rond week 10/11 (Figuur 26). Deze melding gebeurt door het netwerk van Huisartsenpeilpraktijken dat bestaat uit ongeveer 120 huisartsenpraktijken in heel België. Het biedt ook regionale informatie (Figuur 27). Het laatste rapport toont bv. dat de melding van griepklachten recent licht stijgt, en dat zou vooral in Vlaanderen zijn. de data rond absenteïsme bij ambtenaren (deel 9.4), de opsporing van RNA-sporen van het virus in afvalwater (deel 23.4) de index van de mobiliteit (of het verplaatsingsgedrag) op basis van telecomdata101 (deel 22.2), …
WHO, How do measures for isolation, quarantine, and contact tracing differ among countries? 19/5/2020. Beschikbaar op https://analysis.covid19healthsystem.org/index.php/2020/05/19/how-do-measures-forisolation-quarantine-and-contact-tracing-differ-among-countries/, geconsulteerd op 5/6/2020 De Tijd (23/3/2020). Belgische ondernemers vechten met data tegen corona. https://www.tijd.be/techmedia/technologie/belgische-ondernemers-vechten-met-data-tegen-corona/10216222.html: De telecomoperatoren “Proximus, Telenet en Orange Belgium leveren data over het verplaatsingsgedrag van hun klanten. Dat kan via de antennes waar onze smartphones nu en dan contact mee maken. Die data zijn geanonimiseerd en gebundeld op populatieniveau”.
41
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 26: Monitoring van griepachtige symptomen bij huisartsen toont een coronaknik102
Figuur 27: Huisartsen volgen griepachtige klachten op103
Data- en onderzoeksvragen 5 •
Hoeveel mensen zijn er in thuisquarantaine geweest? Of zijn nu nog in thuisquarantaine? Hoeveel daarvan hadden een positieve coronatest? Hoeveel deden dit na een contact met een besmet persoon? Hoeveel deden dat op basis van symptomen?
•
Hoelang hebben zij deze quarantaine aangehouden? Hoe goed werd de quarantaine nageleefd? Hoe evolueert de naleving van de thuisquarantaine?
•
Werd deze quarantaine opgevolgd?
•
Hoeveel gezinsleden van personen in thuisquarantaine raakten tijdens die quarantaine besmet?
•
Waren er voldoende voorzieningen om gezinsleden die risicopatiënten zijn, te beschermen van thuisquarantaine?
102
103
Sciensano, Wekelijkse incidentie van raadplegingen voor griepale syndromen (raadplegingen/100.000 inwoners). Beschikbaar op https://www.sciensano.be/nl/file/iliweeklycurbe1png-18; links: https://epidemio.wivisp.be/ID/diseases/Pages/Influenza.aspx. Rechts: geconsulteerd op 21/6/2020; epidemiologisch bulletin 19/06/2020: https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID19_Weekly%20report_20200619%20-%20NL.pdf Sciensano, https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID19_Weekly%20report_20200605%20-%20NL.pdf
42
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
B.4. Besmettingspreventie Aangezien besmetting (veelal) gebeurt op een beperkte afstand, in afgesloten en drukke omgevingen, richten maatregelen om besmettingen te voorkomen zich erop om deze situaties en zeker combinaties van deze situaties te vermijden (Figuur 28). Figuur 28: Preventiemaatregelen werken op diverse factoren besmettingskans Besmettingskans stijgt bij…
Voorbeelden van preventiemaatregelen
Verspreiding van druppels
•
Beschermingsmaatregelen: mondmaskers, schermen, …
Beperkte afstand
•
Social distancing: 1,5m
Drukte
•
Beperking van drukte, verbieden van bepaalde activiteiten die drukte veroorzaken
Afgesloten ruimtes
• • •
Activiteiten buitenshuis organiseren Sommige binnenhuis activiteiten verbieden Ventilatie
Besmette oppervlakten
• •
Reinigen Handen wassen
Social distancing: Hou afstand De zogenaamde ‘social distancing’ of ‘anderhalvemeteren’ verwijst naar de aanbeveling om minstens 1,5 m afstand te bewaren om de kans op besmetting te verminderen. Andere landen hanteren andere maten: bv. 6 feet in VS (Figuur 29). Figuur 29: Niet iedereen ‘anderhalvemetert’ UK, Zuid-Korea
2
VS
1,8
België, Nederland, Duitsland
Frankrijk
1,5
1
Social distancing in meter
Beschermingsmiddelen: o.a. mondmaskers waren onvoldoende voorradig Mondmaskers en andere beschermingsmiddelen kunnen het virus helpen beheersen. Veel hangt dan af van het aandeel van de bevolking dat een masker draagt en de mate waarin het masker besmetting voorkomt (Figuur 30). Ook het afschermen van de mond bij het hoesten of niezen met de hand of arm kan de verspreiding van het virus verminderen. Oogbescherming (veiligheidsbril, gelaatsmaskers, …) wordt gedragen om besmetting via de ogen te vermijden104. Daarnaast kunnen ook andere maatregelen, zoals schermen, helpen om besmetting te voorkomen.
104
Prevent (27/3/2020). De strijd tegen het coronavirus in Europa: verschillende manieren van aanpak. https://prevent.be/kennisbank/de-strijd-tegen-het-coronavirus-in-europa-verschillende-manieren-van-aanpak
43
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 30: Mondmaskers bestrijden epidemie beter bij groter gebruik en betere werking105
Figuur 31: Mondmaskerverplichtingen zijn wijd verspreid over de wereld106
Vanaf het begin van de crisis speelde het tekort aan beschermingsmiddelen (o.a. mondmaskers) de aanpak van de coronacrisis in BelgiĂŤ parten. Federale noodstocks aan maskers waren vernietigd. Er was sprake van tekorten in ziekenhuizen, verzorgingstehuizen, bij huisartsen, maar ook elders waren er bv. onvoldoende mondmaskers. Hoewel de aanpak van mogelijke tekorten aan mondmaskers al half februari door de RAG werd aanbevolen, duurde het lang vooraleer dat advies gevolgd werd/kon worden107. De 15 mio gratis stoffen mondmaskers voor alle Belgen, die 24/4 werden aangekondigd, werden door Defensie besteld en zouden vanaf 15/6 verdeeld worden108. De afgelopen weken en maanden hebben ook steden en gemeenten, diverse organisaties en werkgevers, etc. mondmaskers verdeeld. 105
106 107 108
Tomas Pueyo (23/4/2020). Coronavirus: The Basic Dance Steps Everybody Can Follow - Part 2 of Coronavirus: Learning How to Dance. https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-the-basic-dance-stepseverybody-can-follow-b3d216daa343 https://masks4all.co/#quote, geconsulteerd op 4/6/2020. Sciensano. Risk Assessment Group. https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/20200212_PRAnCoV_update.pdf De Standaard (8/6/2020). Beter laat dan nooit: gratis mondmasker vanaf 15 juni. Defensie start vandaag met de verdeling van de veelbesproken stoffen mond-maskers die BelgiĂŤ bestelde. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200607_04984258
44
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De mondmaskers raakten de afgelopen weken dan ook sterk verspreid. 94% van de gezinnen beschikt nu over een mondmasker (12/5/2020). Op 27/4 was dat maar 65%109. In Vlaanderen worden opvallend minder mondmaskers gedragen dan in Wallonië, dat relatief zwaarder door het virus getroffen werd (Figuur 33). Het is onduidelijk wat dit gedragsverschil verklaart. Figuur 32: Levering gratis mondmaskers liep vertraging op110
Gratis mondmasker in apotheek verkrijgbaar
94%
75%
Verwachte levering gratis mondmasker
25%
Versoepeling fase 1
50%
Aankondiging gratis mondmasker
65%
Aanbeveling mondmasker RAG
Aandeel bevolking met mondmasker
100%
16/jun
9/jun
2/jun
26/mei
19/mei
12/mei
5/mei
28/apr
21/apr
14/apr
7/apr
31/mrt
24/mrt
17/mrt
10/mrt
3/mrt
25/feb
18/feb
11/feb
0%
Figuur 33: In het zwaarder getroffen Wallonië worden meer mondmaskers gedragen111 10 9
81% 75%
7,5
7 53%
50%
5 38%
25%
2,5 14%
0%
0 VLA supermarkt
109 110
111
Aantal doden per 10.000
aandeel bevolking dat mondmasker draagt
100%
WA andere publieke plaats
UAntwerpen, UHasselt, KULeuven (2020). De Grote Corona-studie. https://corona-studie.shinyapps.io/coronastudie/ De Standaard (8/6/2020). Beter laat dan nooit: gratis mondmasker vanaf 15 juni. Defensie start vandaag met de verdeling van de veelbesproken stoffen mond-maskers die België bestelde. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200607_04984258 ; UAntwerpen, UHasselt, KULeuven (2020). De Grote Corona-studie. https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/ Het Nieuwsblad (8/6/2020). verwijzend naar onderzoek van Test Aankoop. Dubbel zoveel Walen als Vlamingen dragen mondmasker https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200608_04984547 Data over doden op basis van data sciensano tot 3/6/2020. Gerelateerd tot bevolking Statbel, stand van zaken op 1/1/2020.
45
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Mondmaskeraanbevelingen of richtlijnen omtrent andere beschermingsmiddelen werden aangepast aan de beschikbaarheid ervan en niet in functie van de noden. De verstrenging van de aanbevelingen maakt duidelijk dat er zeker in het begin van de crisis een onderbescherming was. Dat geldt voor de gehele bevolking maar zeker ook o.a. voor zorg- en winkelpersoneel. Naast de specifieke richtlijnen in de arbeidscontext is in België het dragen van een masker ook voor de bevolking nu in bepaalde gevallen verplicht (bv. openbaar vervoer). In sommige andere landen geldt een ruimere mondmaskerverplichting112. Het is onduidelijk hoeveel mondmaskers er gedragen worden en van welke kwaliteit deze maskers zijn. Data- en onderzoeksvragen 6 •
Welk aandeel van de bevolking draagt een mondmasker in een publieke omgeving?
•
Hoe worden mondmaskerverplichtingen gehandhaafd en nageleefd?
•
Wat is de kwaliteit van de mondmaskers die in de verschillende omgevingen effectief wordt gebruikt?
•
Hoe evolueerden mondmaskeraanbevelingen en verplichtingen in de diverse contexten in België?
•
In welke mate kan mondmaskerdracht de besmetting van het virus tegenhouden?
•
Welke maskers beschermen in welke mate?
•
Hoeveel mondmaskers werden verbruikt? Welke tekorten zijn er nu nog aan beschermingsmiddelen? Welke
•
tekorten worden verwacht bij een tweede golf? Zijn er nu strategische buffers? Waarom draagt een groter percentage van de Walen een mondmasker in vergelijking met de Vlamingen? Is er een verschil in sensibiliseringsstrategie?
Afgesloten ruimtes mijden: buitenshuis of ventilatie … Er zijn diverse andere maatregelen om de kans op besmetting in afgesloten ruimtes te verminderen. Dat kan door activiteiten buitenshuis te organiseren. Ook goede ventilatie is van belang om indoor besmettingsrisico’s te verminderen113. Data- en onderzoeksvragen 7 •
•
Hoeveel gebouwen werden aangepast om ventilatievoorzieningen te verbeteren? Hoe zit het in scholen, winkels, kantoren, …? Wat betekent de coronacrisis voor kantoorindelingen en bv. landschapsbureaus? Welke activiteiten gingen buitenshuis door (bv. sportactiviteiten)?
Concentratie: geen (grote) groepen Omdat grote groepen en concentratie van mensen het besmettingsrisico vergroot, bevatten coronamaatregelen o.a. samenscholingsverboden, verboden voor grote evenementen, feesten, e.d., beperkingen op het gezelschap waarmee men eet, etc.
Besmette oppervlakten: handen wassen en ontsmetten Omdat het virus ook via besmette oppervlakten zich kan verspreiden en gevoelig is voor zeep en bepaalde andere reinigingsproducten, wordt aangeraden oppervlakten te reinigen (bv. poetsinstructies) en om een goede handhygiëne te verzorgen.
112 113
Overzicht van mondmaskerverplichtingen is te vinden op https://masks4all.co/#quote, geconsulteerd op 4/6/2020. Sciensano (15/5/2020). Factsheet Covid-19. https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID19_fact_sheet_ENG.pdf
46
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
B.5. Van sensibilisering tot verplichte lockdown Overheden hanteren verschillende instrumenten om de naleving van instructies rond besmettingspreventie af te dwingen, gaande van sensibilisering en richtlijnen tot strikte verbodsbepalingen en lockdown.
Timing en stringentie van maatregelen verschillen tussen landen De timing en de strengheid van de coronamaatregelen verschillen tussen landen. Die timing hangt samen met hoe het virus zich wereldwijd verspreid heeft (Figuur 35). Maar ook verschilt de timing gelang overheden sneller of trager reageren. Sommige landen reageerden al voor de eerste doden, anderen niet (Figuur 34). In BelgiĂŤ viel de eerste COVID-dode op 11 maart en gingen forse maatregelen in op 14 maart114. Zuid-Korea kon bijvoorbeeld door een vroege en forse reactie het aantal doden en de duur van forse maatregelen beperken (Figuur 34). Figuur 34: Niet alle landen reageren even snel en stringent115
114 115
https://www.info-coronavirus.be/nl/news/. Bericht 11/3/2020. Eerste Belg overleden aan gevolgen coronavirus. grijs: doden; rood: overheidsreactie; Universiteit Oxford - BSG (mei 2020). Variation in government responses to COVID-19. https://www.bsg.ox.ac.uk/sites/default/files/2020-05/BSG-WP-2020-032-v6.0.pdf
47
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 35: (Stringente) corona(maatregelen) ‘veroveren’ de wereld in het voorjaar van 2020116
Veel informatie- en communicatie-inspanningen; naleving verschilt Talrijke initiatieven werden genomen om de bevolking te informeren over het virus, de beschermingsmaatregelen, e.d. Aanvankelijk (begin maart) voelde 38% van de Belgen zich te weinig geïnformeerd over het virus (overdracht, sterftegraad, incubatieperiode, … ), 63% vond de berichtgeving in de media te alarmerend. 47% vond de overheidscommunicatie voldoende; 32% vond die te geruststellend117. Later noemde slechts 10% tot 20% zich onvoldoende geïnformeerd. Op dit moment zou 30% resp. 50% zich onvoldoende geïnformeerd voelen over de versoepelingen en reisaanbevelingen. Lager opgeleiden en jongeren voelen zich minder geïnformeerd dan anderen118. Jongeren zouden ook de coronarichtlijnen minder nauwgezet opvolgen.
116 117 118
Universiteit Oxford (geconsulteerd op 25/05/2020). https://covidtracker.bsg.ox.ac.uk/ Test Aankoop (11/3/2020). Enquête tussen 5 en 9 maart 2020 bij 1000 Belgen. https://www.testaankoop.be/action/pers%20informatie/persberichten/2020/coronavirus-11032020 Sciensano, epidemiologisch bulletin, 19/6/2020.
48
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 36: Over versoepelingen/reisaanbevelingen voelen Belgen zich minder geïnformeerd119
Figuur 37: Vooral jongeren leven richtlijnen minder strikt na120
Lockdown: ‘Blijf in uw kot’ werd ingevoerd, verlengd en geleidelijk afgebouwd Op 14 maart 2020 werden de ‘lockdown’maatregelen ingevoerd, die op 18 maart nog verstrengden. Ze bestonden o.a. uit een set verboden. Aanvankelijk werd aangekondigd dat die zouden gelden tot 3 april, resp. 5 april. Op 24 april werd beslist over een geleidelijke afbouw van de coronamaatregelen in fases vanaf 4 mei (Figuur 38). Over fase 3 met o.a. de opening van horeca, evenementen, fitnesscentra, e.d., werd op 3 juni beslist. De versoepelingsfasen gingen uiteindelijk in als volgt: • • • •
Fase 1: 4/5 Fase 1b: 11/5 Fase 2: 18/5 Fase 3: 8/6
Die fase-overgangen lijken niet echt tot gedragsschokken te leiden, omdat stormlopen op winkels, de kust, … bv. grotendeels uitbleven; mensen passen hun gedrag blijkbaar geleidelijk aan121.
119 120 121
Sciensano, epidemiologisch bulletin 19/6/2020. De eerste enquête stond online tussen 2 en 9 april, de tweede tussen 16 en 23 april en de derde tussen 28 mei en 4 juni. Enquête 28/5-4/6; Sciensano, epidemiologisch bulletin 19/6/2020. Bv. Persconferentie: sciensano, 29/5/2020
49
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 38: De coronamaatregelen worden in fases afgebouwd122
12/3
Beslissing omtrent ‘lockdown’ van 14/3 tot 3/4/2020. Wat de scholen betreft: Wat de scholen betreft, worden de lessen opgeschort. Er zal kinderopvang worden georganiseerd, zeker voor de kinderen van medisch en gezondheidspersoneel en gezagsafdelingen (openbare veiligheid). Kinderen voor wie er geen andere opvangoplossing is dan het inschakelen van ouderen, zullen ook terecht kunnen in de scholen. De crèches blijven open. Voor de universiteiten en hogescholen wordt aanbevolen om modules voor afstandsonderwijs te ontwikkelen. Deze scholen worden dus niet gesloten, maar worden aangemoedigd om te zorgen voor alternatieven voor de traditionele cursussen in collegezalen of in besloten ruimtes Wat de handelszaken en de zogenaamde recreatieve activiteiten (sport, cultuur, folklore, enz.) betreft: Al deze activiteiten worden geannuleerd, ongeacht hun omvang en of ze openbaar of privé zijn. Onder andere discotheken, cafés en restaurants blijven gesloten. Hotels blijven open, behalve hun eventuele restaurant. Thuisbezorging en drive-in zijn toegestaan. De winkels blijven de hele week open, maar niet in het weekend. Voedingszaken en apotheken blijven gewoon open, ook in het weekend. Niettemin wordt aanbevolen dat zij de hygiënemaatregelen versterken op basis van de reeds geformuleerde aanbevelingen. Wat het werk betreft: Iedereen blijft in de mate van het mogelijke aan het werk maar telewerk moet worden bevorderd en zo nodig versterkt . Wat het openbaar vervoer betreft: Het openbaar vervoer functioneert normaal, maar er wordt gevraagd om zich te beperken tot noodzakelijke verplaatsingen. Met glijdende werkuren is het mogelijk het openbaar vervoer niet te overbelasten.
17/3
Beslissing over verstrenging van 18/3 tot 5/4 (1) Burgers zijn verplicht thuis te blijven om zoveel mogelijk contact buiten hun gezin te vermijden: Behalve om naar het werk te gaan Behalve voor essentiële verplaatsingen (naar de dokter, voedingswinkels, het postkantoor, de bank, de apotheek, om te tanken of om mensen in nood te helpen) Lichaamsbeweging in de buitenlucht is toegestaan en zelfs aanbevolen. Dit kan met gezinsleden die onder hetzelfde dak wonen en met een vriend. Uitstapjes met gezinsleden die onder hetzelfde dak wonen zijn toegestaan. Het is belangrijk om een redelijke afstand te bewaren. Samenscholingen zijn niet toegestaan. (2) Bedrijven zijn - ongeacht hun omvang - verplicht om telewerk te organiseren voor elke functie waar dit mogelijk is, zonder uitzondering. Voor degenen voor wie deze organisatie niet mogelijk is, zal de social distancing strikt worden gerespecteerd. Deze regel geldt zowel voor de uitoefening van het werk als voor het door de werkgever georganiseerde vervoer. Als het voor bedrijven onmogelijk is om aan deze verplichtingen te voldoen, moeten zij hun deuren sluiten. Indien de autoriteiten vaststellen dat de social distancing-maatregelen niet worden nageleefd, wordt de onderneming in eerste instantie een zware boete opgelegd; in geval van niet-naleving na de sanctie zal de onderneming moeten sluiten. Deze bepalingen zijn niet van toepassing op de cruciale sectoren en essentiële diensten. Die zullen er echter voor moeten zorgen dat de regels over social distancing in de mate van het mogelijke in acht worden genomen. (3) Niet-essentiële winkels en handelszaken blijven gesloten, met uitzondering van voedingswinkels, apotheken, dierenvoedingswinkels en krantenwinkels. Daarnaast zal de toegang tot supermarkten worden gereguleerd, met een beperking tot een specifiek aantal klanten (1 persoon per 10m² en een maximale aanwezigheid van 30 minuten). Cafés moeten hun terrasmeubilair verplicht binnenzetten.
122
O.a. op basis van https://www.info-coronavirus.be/nl/news/, https://www.belgium.be/en/news/2020/coronavirus_phase_2_maintained_transition_federal_phase_and_additi onal_measures
50
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Nachtwinkels mogen tot 22 uur open blijven, met inachtneming van de instructies op het vlak van social distancing. Ook kappers sluiten vanaf 24 maart om middernacht tot en met 5 april. (4) Het openbaar vervoer moet zodanig worden georganiseerd dat social distancing kan worden gegarandeerd. (5) Reizen buiten BelgiĂŤ die niet als noodzakelijk worden beschouwd, worden tot en met 5 april verboden. (6) Markten in de open lucht worden gesloten. Voedingskramen zijn alleen toegelaten op plaatsen waar ze onmisbaar zijn. 24/4
Beslissing exitstrategie in fases Communicatie over fase 1a (4/5)
51
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Fase 1b (11/5)
13/5
Communicatie over fase 2 (18/5) en 3 (8/6)
52
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
3/6
Communicatie over fase 3 (8/6)
In toekomst werken met dreigingsniveaus? Er zou voor de toekomst gedacht of gewerkt worden aan dreigingsniveaus. Die dreigingsniveaus zouden samen gaan met een reeks maatregelen, bv. van volledige opening tot lockdown, die nationaal of lokaal zouden kunnen worden afgekondigd123 afhankelijk van de epidemiologische situatie.
123
De Standaard (18/6/2020). GEES werkt aan ‘dreigingsniveau’ voor coronavirus. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200618_04994270
53
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Deel I: Mens: gezondheid en kwetsbaarheid Dit deel bekijkt de impact van de coronacrisis op het menselijk kapitaal: op de mens, zijn gezondheid en zijn kwetsbaarheid. Volgende aspecten komen aan bod: • • • •
De gezondheidseffecten van het virus (deel 1) De gezondheidseffecten van de maatregelen tegen het virus (deel 2) De demografische effecten (deel 3) De impact op de financiële gezondheid van de gezinnen (deel 4).
Gezondheidseffecten van het virus Hieronder worden eerst algemene data gebundeld over het aantal besmettingen, opnames en overlijdens (deel 1.1). Vervolgens wordt ingezoomd op diezelfde cijfers voor de diverse bevolkingsgroepen, bv. naar geslacht, leeftijdscategorie en regio’s (deel 1.2).
1.1
Besmettingen, opnames, overlijdens
Het coronavirus besmette wellicht bijna 800.000 Belgen. Bij ruim 60.000 Belgen heeft een test dat ook bevestigd. Bijna 18.000 Belgen werden met COVID-19 in het ziekenhuis opgenomen. Bijna 10.000 Belgen overleden aan het virus. Het hoogtepunt van de coronacrisis in België was in april (Figuur 40).
54
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Overlijden Opname
Geen Geen Pos. test (pos.) test Antistoffen antistoffen
Figuur 39: 7% van de Belgen is besmet124 niet besmet
10.699.649 93,1%
besmet
792.992 6,90%
asymptomatisch/mild
732.442 6,4%
mild/ernstig
60.550 0,5%
(zeer) ernstig
17.620 0,2%
dodelijk
9.696 0,1%
België 60.550 17.620 9.696
Positieve cases Opnames Overlijdens
Figuur 40: Het hoogtepunt van de crisis was in april125 B Overlijdens Opnames Gevallen Antistoffen Testen
Maa 2020
Apr 2020
Mei 2020
1.302 6.118 16.982 241.345 53.225
6.693 9.273 33.301 689.558 255.120
1.508 1.906 8.307 792.992 395.603
Vlaanderen 34.000 9.666 4.866
Jun 2020 (20/6) 193 323 1.960 124.323
Totaal 20/6 9.696 17.620 60.550 792.992 828.271 (1.056.075)
60.000 Belgen testten positief; wellicht ruim 800.000 besmet Er zijn op het moment van schrijven bij ruim 60.550 Belgen (0,5%) een besmetting met het coronavirus vastgesteld126. De eerste coronagevallen zouden al in januari 2020 in België zijn geweest. De eerste officiële besmetting werd vastgesteld op 3 februari 2020. In de loop van maart klom het aantal besmettingen snel om te pieken op 10 april met 2.319 besmettingen op 1 dag. Dat was bijna 4 weken na de start van de lockdown. Nadien daalt het aantal besmettingen tot 74 op 19/06/2020127.
124
125
126 127
Ruwe data geconsulteerd op 20/6, Sciensano. Antistoffendata: eind mei. Het is evenwel moeilijk een precies beeld te krijgen van de coronaverspreiding in België, omdat tests hun beperkingen hebben en omdat er weinig getest werd (deel B.3). Vreemde data rond hospitalisaties: 19/6: 17.702; 20/6: 17.620. Ruwe data sciensano, 20/6, antistoffendata gerelateerd aan bevolkingsdata. Het epidemiologisch rapport maakt melding van 689.075 en 367.000 tests, samen 1.056.075, maar het is onduidelijk hoe dit zich verhoudt tot de ruwe data die maar optellen tot 828.271 tests. Sciensano, 18/6/2020; https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/Meest%20recente%20update.pdf Sciensano, 20/6/2020
55
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 41: Het aantal vastgestelde besmettingen per dag piekt in de eerste helft van april128
aantal nieuwe gevallen per dag
2500
2000
1500
1000
500
2020-06-07
2020-05-31
2020-05-24
GG
2020-05-17
BR
2020-05-10
2020-04-26
WA
2020-05-03
2020-04-19
VL
2020-04-12
2020-04-05
2020-03-29
2020-03-22
2020-03-15
2020-03-08
2020-03-01
0
Bloedonderzoek bij enkele duizenden Belgen leerde dat in maart 2,1% van de Belgen antilichamen129 heeft tegen het coronavirus. In mei was dat 6,9%, wat doet vermoeden dat er ongeveer 800.000 Belgen met het virus besmet raakten (Figuur 42). Dat wil zeggen dat er voor elke gekende besmette Belg 12 niet-gekende besmette Belgen zijn. Deze inschatting is vermoedelijk een onderschatting130 o.a. omdat • • •
het bloedonderzoek enkel niet-cases onderzocht; Net besmette mensen nog geen antistoffen in hun bloed hebben; Sommige besmette mensen geen antistoffen (meer) in hun bloed hebben.
Het lockdowneffect lijkt in de metingen van 20-26/4 zichtbaar, 5 weken naar de start van de lockdown (Figuur 43).
128 129
130
Sciensano, data van 10/6/2020 De Standaard (26/05/2020). Nog geen tien procent van gezondheidswerkers heeft antistoffen tegen sars-CoV2. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200526_04972011 ; De Morgen - verwijzend naar onderzoek UAntwerpen, (7/5/2020). 6 procent van Belgen heeft antistoffen tegen coronavirus. https://www.demorgen.be/nieuws/6-procent-van-belgen-heeft-antistoffen-tegen-coronavirus~bda06566/ ; Het Nieuwsblad (5/6/2020), Nog geen 7 procent van de Belgen heeft antistoffen tegen coronavirus, en dat is goed maar ook slecht nieuws. https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200605_04982141 ; Sciensano, 25/4/2020, https://www.sciensano.be/nl/pershoek/43-procent-van-de-belgische-bevolking-heeft-antistoffen-tegen-hetcoronavirus. De antistoffen werden om ongeveer de twee weken gemeten in 1000 à 3000 bloedstalen Sereina et al. (9/6/2020). Seroprevalence of IgG antibodies against SARS coronavirus 2 in Belgium – a prospective cross-1 sectional study of residual samples https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf
56
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 42: Aandeel Belgen met antistoffen blijft stijgen131 Seroprevalentie 30/mrt
2,1%
5/apr
2,9%
14/apr
4,3%
26/apr
6,0%
25/mei
6,9%
Figuur 43: Antistoffentest vond 7% besmette Belgen132
900.000
antistoffen-inschatting
800.000
792.992
bevestigd coronageval
700.000
Versoepeling 2
300.000
Versoepeling 1b
400.000
Versoepeling 1
500.000
Lockdown
aantal Belgen
600.000
200.000 100.000
2020-05-31
2020-05-24
2020-05-17
2020-05-10
2020-05-03
2020-04-26
2020-04-19
2020-04-12
2020-04-05
2020-03-29
2020-03-22
2020-03-15
2020-03-08
2020-03-01
0
In internationaal perspectief, in verhouding tot het aantal inwoners, is België een zwaar door corona getroffen land. Vergelijkingen op landenbasis kunnen evenwel een vertekend beeld geven als in andere, grotere, landen enkel bepaalde regio’s (bv. Noord-Italië, Madrid, NY City) zwaar getroffen werden, door de manier waarop er wordt geteld (soms enkel als er een positieve test was, zonder de woonzorgcentra, …), enz.
131 132
Op basis van https://www.sciensano.be/nl/pershoek/43-procent-van-de-belgische-bevolking-heeft-antistoffentegen-het-coronavirus en https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf. Rapportages https://www.sciensano.be/nl/pershoek/43-procent-van-de-belgische-bevolking-heeft-antistoffentegen-het-coronavirus en https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf. Vóór 30/3 werden geen resultaten van antistoffentesten teruggevonden. Het is wellicht nog te vroeg om het effect van (alle) versoepelingen in de antistoffentesten (eventueel) te kunnen zien. Het duurt enkele weken eer deze positieve resultaten geven (deel B.3)
57
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 44: België kent tov buurlanden relatief veel besmettingen per capita133
Data- en onderzoeksvragen 8 •
Hoe evolueren recente cijfers, ook ten opzichte van het buitenland?
•
Hoe komt het dat het aantal besmettingen pas 4 weken na de lockdown piekt als symptomen na 5 à 7 dagen verschijnen en na ongeveer 14 dagen tot opname zouden leiden? Gaat het dan over nog veel extra besmettingen binnen het gezin (naast eventuele besmettingen bij mensen die nog werken, naar de winkel gaan?
•
Hoeveel ‘actieve’ besmette personen zijn er (dus hoeveel mensen zijn er op de diverse momenten actief besmettelijk?)? Hoe evolueerde dit? Hoeveel waren er in quarantaine?
•
Hoe worden data van diverse testen gecombineerd? Worden besmette gevallen op naam bijgehouden? Zijn er dubbeltellingen mogelijk tussen PCR-testen en serologische testen? Worden positieve gevallen uit de steekproeven met de serologische gevallen meegeteld bij de coronagevallen?
•
Hoeveel gevallen hebben diabetes, voorgaande longproblemen, …? Wat zijn opnamecijfers en overlijdenscijfers voor specifieke risicoprofielen?
•
Hoeveel doden, besmettingen, opnames zouden er zijn geweest indien men het virus had laten woeden?
•
Voor welke periode geeft het antistoffenbeeld de meting (2 weken ervoor)? Hoe komt het dat het lockdowneffect
•
Zijn er betrouwbare vergelijkingen tussen zwaar getroffen regio’s?
pas 5 weken na de lockdown zichtbaar is in antistoffenmetingen?
17.620 opnames 17.620 Belgen, waarvan 9.666 Vlamingen, werden met COVID-19 gehospitaliseerd, waarvan er 16.771 resp. 9.211 ondertussen het ziekenhuis mochten verlaten134. De piek in de bezetting van de ziekenhuiscapaciteit was in de eerste helft van april (Figuur 46, Figuur 47, Figuur 48). Er lijkt geen publieke informatie te zijn over het aantal mensen dat in totaal op intensieve zorgen verzorgd werd135. Wel is duidelijk dat de bezetting op intensieve aanzienlijk hoger was dan de 500 tot 700 patiënten op intensieve zorgen (IZ) die begin maart nog het worst case scenario 133 134 135
Our world in data, geconsulteerd op 29/5/2020. https://ourworldindata.org/coronavirus Sciensano op 10/6/2020 Sciensano ruwe data (https://epistat.wiv-isp.be/covid/) vermelden per dag de bezetting, maar niet de ‘in’ en ‘out’ bij intensieve zorgen.
58
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
waren136. Vanaf eind maart was de IZ-bezetting 35 dagen onafgebroken hoger dan 700, met een maximum van 1.285 op 8/4. Gedurende 23 dagen lagen meer dan 1.000 mensen op intensieve zorgen137. Figuur 45: Ziekenhuisopnames en ontslagen138
In ziekenhuis Uit ziekenhuis
VL 9.666 9.211
WA 5.301 4.820
BR 2.653 2.740
BE 17.620 16.771
Figuur 46: Op de piek liggen bijna 6000 Belgen in het ziekenhuis en bijna 1300 op intensieve zorgen139
7.000 6.000 5.000 4.000 3.000
2.000 1.000
15/mrt 17/mrt 19/mrt 21/mrt 23/mrt 25/mrt 27/mrt 29/mrt 31/mrt 2/apr 4/apr 6/apr 8/apr 10/apr 12/apr 14/apr 16/apr 18/apr 20/apr 22/apr 24/apr 26/apr 28/apr 30/apr 2/mei 4/mei 6/mei 8/mei 10/mei 12/mei
0
in ziekenhuis
136 137 138 139
Verlaters
Binnenkomers
in ICU
beademd
Het Nieuwsblad (3/3/2020). Viroloog Steven Van Gucht: “500 tot 700 mensen op intensive care in worstcasescenario�. https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200303_04874254,. Op basis van ruwe data sciensano, data geconsulteerd op 11/6/2020. Sciensano op 9/6/2020 Sciensano op 15/5/2020
59
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 47: Op piek waren er 600 opnames per dag, op 9/6 nog 24140
700 600 500
400 300 200 100 0 15/mrt 22/mrt 29/mrt 5/apr 12/apr 19/apr 26/apr 3/mei 10/mei 17/mei 24/mei 31/mei 7/jun in
uit
7 per. Zw. Gem. (in)
7 per. Zw. Gem. (uit)
Figuur 48: Half mei is het aantal nieuwe opnames ongeveer zoveel als half maart141 In ziekenhuis Verlaters Binnenkomers in ICU hartlongmachine 15/mrt 266 18 71 54 16/mrt 370 14 90 79 17/mrt 497 31 123 100 18/mrt 650 48 183 131 19/mrt 844 49 212 165 20/mrt 1.099 55 295 228 21/mrt 1.384 74 332 290 22/mrt 1.646 61 290 322 23/mrt 1.883 82 278 385 24/mrt 2.140 115 434 474 25/mrt 2.721 128 540 612 26/mrt 3.077 183 490 690 27/mrt 3.650 205 575 789 28/mrt 4.089 296 629 867 29/mrt 4.480 169 545 942 30/mrt 4.897 168 478 1.021 31/mrt 4.989 436 553 1.088 1/apr 5.220 363 584 1.144 2/apr 5.383 377 568 1.205 3/apr 5.513 375 504 1.245 4/apr 5.531 504 499 1.261 5/apr 5.620 235 358 1.267 6/apr 5.759 171 314 1.260 7/apr 5.715 524 490 1.276 8/apr 5.616 483 459 1.285 140 141
beademing 1 1 3 4 4 7 6 8 6 8 10 11 16 20 19 20 24 29 28 31 31 37 38 45 46
32 51 66 88 115 168 200 239 286 322 422 498 579 656 709 786 834 906 916 985 1.002 1.013 999 1.008 994
Sciensano op 10/6/2020, zwevend 7 daags gemiddelde toegevoegd om weekendeffecten in opnames en ontslagen uit te vlakken. Sciensano op 15/5/2020
60
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
9/apr 10/apr 11/apr 12/apr 13/apr 14/apr 15/apr 16/apr 17/apr 18/apr 19/apr 20/apr 21/apr 22/apr 23/apr 24/apr 25/apr 26/apr 27/apr 28/apr 29/apr 30/apr 1/mei 2/mei 3/mei 4/mei 5/mei 6/mei 7/mei 8/mei 9/mei 10/mei 11/mei 12/mei 13/mei
In ziekenhuis Verlaters Binnenkomers in ICU 5.636 404 462 5.663 418 421 5.437 482 393 5.441 239 270 5.554 161 242 5.532 239 250 5.331 455 310 5.181 399 320 5.088 387 303 4.892 409 265 4.940 138 232 4.996 106 172 4.765 432 263 4.527 367 211 4.355 322 210 4.195 295 217 3.957 368 202 3.968 93 127 3.976 65 123 3.733 340 174 3.609 293 178 3.386 316 152 3.109 319 128 3.080 98 77 3.044 69 59 3.082 63 84 2.868 295 116 2.699 244 98 2.555 221 108 2.381 210 75 2.222 231 83 2.222 55 60 2.230 35 43 2.085 206 70 1.966 173 81
hartlongmachine 1.278 1.262 1.232 1.234 1.226 1.204 1.182 1.150 1.119 1.081 1.071 1.079 1.020 993 970 934 901 903 876 797 769 749 690 684 655 646 582 542 508 502 476 478 465 427 407
beademing 44 48 45 44 45 45 43 42 48 40 39 42 42 43 44 46 43 45 41 43 45 43 41 42 41 35 38 35 34 32 33 31 32 30 28
993 981 937 940 915 889 868 846 809 781 760 777 733 703 681 635 620 600 566 534 517 491 452 426 401 387 367 359 339 328 297 299 282 270 239
Van de mensen opgenomen op intensieve zorgen overleed een kwart tot een derde142. Een deel van de ontslagen patiënten zou naar verluidt blijvende gezondheidsschade hebben. Data- en onderzoeksvragen 9 •
Wat is de gemiddelde verblijfstijd in het ziekenhuis? De gemiddelde tijd aan de beademing? Zijn er leeftijdsverschillen? Verschillen tussen risicogroepen? Tussen ziekenhuizen?
•
Hoeveel tijd na de start van de symptomen werd de patiënt opgenomen?
•
Hoe is het ziekteverloop bij Belgische patiënten? Hoeveel weken/maanden zijn ze gemiddeld ziek? Welk percentage wordt ernstig ziek? Wie mild?
•
Hoeveel mensen hebben op intensieve zorgen verbleven? Wat is het aandeel van opnames in intensieve
•
Wat is de blijvende gezondsheidsschade die wordt vastgesteld bij diverse types van patiënten? Zowel
zorgen tov het totaal aantal hospitalisaties? opgenomen patiënten als niet-opgenomen patiënten en asymptomatische gevallen? Hoe vertaalt zich dat in verloren gezonde levensjaren?
142
De Standaard (20/05/2020). Kwart patiënten op intensieve haalde het niet. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200519_04966065
61
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Bijna 10.000 doden 9.696 overlijdens van Belgen, waarvan 4.866 Vlamingen, werden op het moment van schrijven toegeschreven aan het coronavirus143. Daarvan overleed 50% in een woonzorgcentrum en 49% in het ziekenhuis144. Ter vergelijking: •
•
• • •
143 144 145 146 147
148 149
Ten opzichte van het aantal vastgestelde besmettingen (60.550) is dat 16%. Dit mortaliteitspercentage is een sterke overschatting omdat veel mensen niet getest werden. De reële mortaliteit wordt geschat op 1,2%145 tot 1,4%146. Als 60% van de Belgen besmet zou zijn geweest, met een mortaliteit van 1,2% zouden er 8 keer meer doden zijn geweest (83.000). Als 80% van de Belgen besmet zou zijn geweest, met een mortaliteit van 1,4% zouden er 13 keer meer doden zijn geweest (129.000)147. Jaarlijks sterven normaal gezien ongeveer 108.000 Belgen, 297 per dag148. De afgelopen 3 decennia verloren ongeveer 2.700 Belgen hun leven aan het HIV-virus149. Belgische COVID-19 doden zouden 2,5% vormen van het aantal COVID-doden wereldwijd. België heeft daarmee de achtste plaats in de wereldwijde top van landen met het hoogste aantal doden (Figuur 49), al zijn er diverse vragen bij de internationale vergelijkbaarheid van deze cijfers (cf. supra)
Sciensano 20/6/2020. https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/Meest%20recente%20update.pdf Op basis van Sciensano, https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/Meest%20recente%20update.pdf, 11/6/2020. Aantal overlijdens 9.636 gedeeld door 792.992 vermoedelijk besmette Belgen op basis van antistoffen resultaten. Volgens Luc Bonneux, https://sociaal.net/opinie/coronastrijd-gaat-ten-koste-van-volksgezondheid/ Ruwe berekening. 60% tot 80% besmetting uit bv. Top-expert: “Coronavirus kan 60 procent van de wereldbevolking besmetten” 11/2/2020, https://www.welingelichtekringen.nl/gezond/1518250/coronavirus-kan60-procent-van-de-wereldbevolking-besmetten.html Eurostat, 2017. Sciensano (31/12/2017). Jaarrapport HIV-Aids 2017. https://www.sciensano.be/sites/www.wivisp.be/files/jaarrapport_hiv-aids_2017_7web.pdf
62
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 49: België zou plaats 8 hebben in wereldwijde top 20 van COVID-19-doden150 Doden aandeel 1 United States of 106.051 27,7% America 2 The United 39.728 10,4% Kingdom 3 Italy 33.601 8,8% 4 Brazil 31.199 8,1% 5 France 28.964 7,6% 6 Spain 27.940 7,3% 7 Mexico 10.637 2,8% 8 Belgium 9.522 2,5% 9 Germany 8.581 2,2% 10 Iran (Islamic 8.012 2,1% Republic of) 11 Canada 7.414 1,9% 12 India 6.075 1,6% 13 Netherlands 5.977 1,6% 14 Russian 5.384 1,4% Federation 15 Peru 4.767 1,2% 16 China 4.645 1,2% 17 Turkey 4.609 1,2% 18 Sweden 4.542 1,2% 19 Ecuador 3.486 0,9% 20 Pakistan 1.770 0,5% Overig 29.963 7,8% Totaal 382.867 100,0% Figuur 50: België zou relatief veel COVID-19 doden per mio inwoners tellen151
In oversterfte is België bij Europese top 3 Het aantal dagelijks geregistreerde overlijdens in België tussen 16 maart en 10 mei is opmerkelijk hoger dan normaal (Figuur 51). Er werden 8.127 extra sterfgevallen genoteerd, de zogenaamde oversterfte bedroeg 47%152. Half mei wordt er een ondersterfte vastgesteld die toegeschreven 150 151 152
Op basis van WHO-data, geconsulteerd op 5/6/2020. https://covid19.who.int/ https://ourworldindata.org/coronavirus, geconsulteerd op 9/6/2020. Sciensano, 29/5/2020, COVID-19 – Wekelijks epidemiologisch bulletin.
63
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
wordt aan het zogenaamde oogsteffect; een compensatie na uitzonderlijke oversterfte als gevolg van sterfgevallen bij de meest kwetsbare mensen die normaal gezien in komende weken of maanden zouden zijn gestorven153. De oversterfte was opmerkelijk. Sedert 1940 zijn er maar 4 maanden geweest (incl. tweede wereldoorlog) met meer sterfgevallen dan april 2020154. De Belgische oversterfte (de zogenaamde Z-score) ligt lager dan Spanje en Engeland, maar relatief hoog ten opzichte van andere Europese landen155 (Figuur 53). Figuur 51: Dagelijkse sterftecijfers zijn in april 2020 opmerkelijk hoger dan normaal156
153 154
155 156
De Standaard, (29/5/2020). Opvallende periode van oversterfte lijkt voorbij. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200529_04975484 België registreert 14.790 sterfgevallen door alle oorzaken voor de maand april 2020. Ter vergelijking, er waren 23.106 sterfgevallen in mei 1940 (begin van de Tweede Wereldoorlog), 15.950 sterfgevallen in januari 1945, 15.503 sterfgevallen in januari 1951, 15.425 sterfgevallen in februari 1960. (bron: Statbel) https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/Meest%20recente%20update.pdf VRT (14/5/2020). "Sinds WO II nooit zoveel oversterfte in België": coronavirus treft ons land hard. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/14/sinds-woii-nooit-zoveel-oversterfte-in-belgie-coronavirus-treft/. Data over oversterfte via Euromomo. Beschikbaar op https://euromomo.eu/graphs-and-maps/ Onderste figuur voor België: epidemiologisch rapport 19/6/2020. Sciensano. Bovenste figuur: Cijfers voor Vlaanderen, 29/5/2020. https://epistat.wiv-isp.be/momo/?region=.
64
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De rapportering van COVID-19-doden lijkt in België dus vrij accuraat, althans accurater dan in veel andere landen waar blijkt dat een sterkere onderrapportering plaatsvindt. De Belgische sterftecijfers omwille van corona komen namelijk vrij goed overeen met de oversterfteinschattingen; de niet aan COVID toegeschreven oversterfte was in België in april slechts 8% (Figuur 52). In andere regio’s is dat opmerkelijk hoger157.
Niet toegewezen oversterfte tov COVID-doden
Figuur 52: Oversterftecijfers wijzen op een nauwkeurige rapportage COVID-doden in België158 140%
128%
120%
107%
109%
100% 76%
80% 60% 42%
40% 20%
7%
8%
49%
16%
11%
0%
Figuur 53: Belgische oversterftecijfers behoren de Europese top 3 159 50
SPA
UK
40 BEL
Z-score
30
FRA
20
ITA
NED ZWE
10 DUI Berlijn
0
DEN
-10 9/mrt 16/mrt 23/mrt 30/mrt 6/apr 13/apr 20/apr 27/apr 4/mei 11/mei 18/mei
157 158 159
In Nederland zou voor de periode tot 19/4 zelfs 107% oversterfte zijn, dus meer dan dubbel zoveel COVIDdoden als gerapporteerd. In Jakarta is dat zelfs 1737%. James Tozer (28/4/2020). https://twitter.com/J_CD_T/status/1255070137712996355 . Z-score is de verhouding van de sterftecijfers gedeeld door de normale afwijking ten opzichte van het gemiddelde (minder dan 5 is niet significant). Op basis van data van Euromomo, geconsulteerd op 4/6/2020,
65
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 54: Planbureau verwacht voor België 9000 extra overlijdens160 117.333
120.000 108.333 100.000 80.000 60.000
40.000 20.000 0
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
Per coronasterfgeval gaan er naar verluidt 10 tot 12 levensjaren verloren161. Dat zou betekenen dat er in België ongeveer 100.000 verloren (gezonde) levensjaren zouden zijn als gevolg van corona-overlijdens; verloren gezonde levensjaren bij coronapatiënten die overleefden zijn daarbij niet meegerekend. Data- en onderzoeksvragen 10 •
Hoe verhouden verloren gezonde levensjaren door corona zich tot verloren gezonde levensjaren als gevolg van luchtvervuiling, verkeer, levensstijlziekten, …?
•
Waarom zijn het aantal doden per mio inwoners en de oversterfte in België zo hoog in internationaal perspectief? In welke mate zijn cijfers zinvol vergelijkbaar? In welke mate biedt vergelijking op regiobasis meer inzichten? Wat was de rol van testing en timing van de maatregelen? In welke mate ‘kwam er meer virus het land binnen’? Welke rol speelden superspreaders? In welke mate speelt bevolkingsdichtheid een rol? Of zorgt het open karakter van de economie en de centrale ligging voor een hogere besmettingslast? In welke mate speelt de initiële gezondheid van de bevolking en obesitas een rol?
•
Waarom was in België de tijd tussen de lockdown en de piek van de gevallen langer dan in China?
•
Hoe kan het gezondheids- en welzijnssysteem in Vlaanderen en België versterkt worden om oversterfte te vermijden bij externe schokken?
1.2
Verschillen tussen groepen
Het coronavirus treft mannen, ouderen, mensen met een kwetsbare gezondheid feller en kon in Limburg meer slachtoffers maken.
160
161
Cijfers beschikbaar op https://www.euromomo.eu/graphs-and-maps/#map-of-z-scores. Data tot 18 mei 2020 (data komen met vertraging). Eurostat 2017, voor 2020 met 9000 extra overlijdens. (zie ook deel 1.1) Die 9000 overlijdens zijn de voorspelling van het Federaal Planbureau, Demografische vooruitzichten 2019-2070. Actualisering in het kader van de COVID-19-epidemie, juni 2020. Beschikbaar op https://www.plan.be/uploaded/documents/202006020559070.REP_POP1970Covid19_12154_N.pdf. Geconsulteerd op 4/6/2020 Luc Bonneux (13/5/2020). ‘Coronastrijd gaat ten koste van volksgezondheid’. https://sociaal.net/opinie/coronastrijd-gaat-ten-koste-van-volksgezondheid/
66
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Geslacht 63% van de vastgestelde besmettingen zijn vrouwen, terwijl volgens antistoffenmetingen net mannen 62% van de positieve gevallen zijn. Mannen lijken minder vaak symptomen te ontwikkelen of laten zich minder testen. Bij de overlijdens wordt officieel een 50%/50% verhouding gemeld, maar dat zou een onderschatting van het aandeel vrouwen kunnen zijn. (Figuur 56). Bij de overlijdens bij -85-jarigen zijn er meer mannen, bij de +85-jarigen zijn dat meer vrouwen (Figuur 58). Positief testende mannen en gehospitaliseerde mannen hebben meer kans om te overlijden dan vrouwen (Figuur 57). Publieke gegevens over het geslacht van patiĂŤnten zijn onvolledig. Er zijn voor 28% van de overlijdens geen gegevens over het geslacht bekend. Over opnames zijn in de ruwe sciensanodata ook geen geslachtsgegevens publiek bekend. Figuur 55: Mannen hebben meer antistoffen, maar minder positief getest als case 100% 90% 80%
38% 50%
70%
63%
60% 50%
V M
40% 30%
62%
50%
20%
37%
10% 0% Antistoffen
Test
Opname
Overlijden
Figuur 56: Mannen hebben meer antistoffen, maar testen minder positief als case162 aantal % M V Totaal M V Antistoffen 460.774 277.343 738.117 62% 38% Test 22.036 37.525 59.561 37% 63% Opname g.g. g.g. g.g. g.g. g.g. Overlijden 3.473 3.405 6.878 50% 50%
162
Totaal 100% 100% g.g. 100%
Ruwe data sciensano, 11/9/2020. Antistoffen 26/4/2020; https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf
67
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 57: Positief geteste/gehospitaliseerde mannen meer kans op overlijden dan vrouwen163
Figuur 58: Bij -85-jarigen zijn er meer mannelijke overlijdens dan vrouwelijke
2.500 1.971
aantal doden
2.000
1.500
1.354 1.174 938
1.000 607 500
0
316 0
16 20
0-24
25-44
1
45-64 V
163
328
149 65-74
75-84
85+
M
CFR van 0,50 wil zeggen dat 50% overlijdt. https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID19_Weekly%20report_20200522%20-%20NL.pdf; data 11.514 gehospitaliseerde COVID-patiĂŤnten
68
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 59: 9.636 Belgen en 4.824 Vlamingen overleden aan corona164 0-24 25-44 45-64 65-74 75-84 85+ België 1 36 465 939 2.114 3.335 Vrouw 1 16 149 328 938 1.971 Man 0 20 316 607 1.174 1.354 g.g. 0 0 0 4 2 10 Vlaanderen 1 11 143 335 786 898 Vrouw 1 6 44 109 304 417 Man 5 99 226 481 476 g.g. 1 5 Wallonië 12 213 417 902 1.738 Vrouw 6 69 149 450 1.137 Man 6 144 267 452 601 g.g. 1 Brussel 13 109 187 426 699 Vrouw 4 36 70 184 417 Man 9 73 114 241 277 g.g. 3 1 5
g.g. 2.746 2 2 2.742 2.650 1 2.649 61 2 1 58 35 35
Totaal 9.636 3.405 3.473 2.758 4.824 881 1.288 2.655 3.343 1.813 1.471 59 1.469 711 714 44
Data- en onderzoeksvragen 11 •
Wat is de verdeling over de geslachten van de hospitalisaties?
•
Wat is het geslacht van de 28% overlijdens waarover nu geen gegevens bekend zijn?
•
Hoe komt het dat mannen veel meer antistoffen blijken te hebben en veel minder als positief geteste case geregistreerd staan? Hoe komt het dat de seroprevalentie bij mannen zo fel toenam tussen de eerste en de tweede meting?
Leeftijd Antistoffenmetingen tonen aan dat alle leeftijden in contact kwamen met het virus. De verdeling van gevallen met antistoffen in het bloed over de leeftijdscategorieën loopt in het algemeen vrij gelijklopend ten opzichte van de totale populatie. Alle leeftijdscategorieën kwamen dus in contact met het virus, al werden zestigers en zeventigers relatief minder vaak blootgesteld aan het virus, terwijl 80-plussers net vaker aan het virus werden blootgesteld. Een (beperkte) oververtegenwoordiging is er ook bij twintigers en vijftigers (Figuur 61). Testresultaten, opnames en overlijdens tonen aan dat ouderen meer last hadden van een coronabesmetting (Figuur 60). Bij hen werd relatief vaker een besmetting vastgesteld, wellicht omdat ze vaker symptomen ontwikkelden. Ouderen zijn ook oververtegenwoordigd bij de opnames en bij de overlijdens (Figuur 61).
164
Sciensano op 15/05/2020.
69
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 60: Alle leeftijden kwamen in contact met het virus, ouderen hadden er meer last van 165
Antistoffen (april 2020)
Positieve test
140.000
12.000
120.000
114.525
10.000
106.981 100.000
11.596
8.740
93.281
8.000
82.076
80.000 63.453
7.541 6.579
6.215
65.013
6.000
60.000
6.070
5.778
5.495
51.191 41.593
40.000
43.151
4.000 17.727
20.000
2.000 460
0 tot 9 10 tot 19 20 tot 29 30 tot 39 40 tot 49 50 tot 59 60 tot 69 70 tot 79 80 tot 89
781
-
> 90
0-9
10-19
30-39
40-49
50-59
60-69
70-79
80-89
90+
Overlijdens
Opnames (juni 2020) 4500
3500
4.216
4000
3.329
3000
3.621 3500
2.747
2500
2.991
3000
20-29
2.110
2.641
2000
2500 1500
2000 1.434
1500 1000 500
1.242
332
0
87
0 0 tot 9 10 tot 19 20 tot 29 30 tot 39 40 tot 49 50 tot 59 60 tot 69 70 tot 79 80 tot 89
165
463
500
717 210
933
1000
90+
1
36
0-24
25-44
45-64
65-74
75-84
85+
geen gegevens
Op basis van Sciensano 9/6/2020 en hospitalisaties tot eind mei (voor verdeling over leeftijden toegepast op aantal hospitalisaties op 9/6/2020) en antistoffenmeting eind april (telkens recentste data op 9/6/2020 beschikbaar. https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf, Herzog, e.a. Seroprevalence of IgG antibodies against SARS coronavirus 2 in Belgium – a prospective cross2 sectional study of residual samples. Versie 9/6/2020.
70
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 61: Ouderen zwaarder troffen: relatief meer besmet, opgenomen en doden166 Doden Opgenomen Bevestigd besmet Antistoffen Belgen 0% 0-9 10-19 0-24 20-29 30-39 25-44 40-49 50-59 45-64 60-69 65-74 70-79 75-84 80-89 85+ 90+
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Belgen 11,0% 11,3%
Antistoffen 9,3% 9,6%
Bevestigd besmet 0,8% 1,3%
Opgenomen 1,2% 0,5%
12,2% 13,0%
15,8% 12,1%
9,3% 10,5%
1,9% 4,1%
13,1% 13,8%
13,7% 16,9%
12,7% 14,7%
8,2% 15,1%
11,7%
7,5%
9,8%
17,1%
8,0%
6,1%
11,1%
20,7%
4,7%
6,4%
19,6%
24,1%
1,0%
2,6%
10,2%
7,1%
80%
90%
100%
Doden
0,0%
0,4%
4,8% 9,7% 21,9% 34,6%
Opvallend is dat bij de eerste meting van antistoffen in bloedstalen de hoogste seroprevalentie (antistoffen) werd vastgesteld bij kinderen, gevolgd door vijftigers. In de loop van april steeg vooral de aanwezigheid van antistoffen bij twintigers en 80-plussers (Figuur 62). Figuur 62: Kinderen en jongeren meer in contact met virus dan zestigers en zeventigers 167 15,1
14,0 12,0 10,0 7,6
8,0 5,9 6,0 5,0 4,0
5,0
2,6
167
6,9 6,0
6,2
4,8 3,8 2,6
2,7
4,5
2,7
2,4
1,4
2,0
2,0
2,9
26/apr
totaal
> 90
80 tot 89
70 tot 79
60 tot 69
50 tot 59
40 tot 49
30 tot 39
20 tot 29
10 tot 19
0,0
5/apr
166
8,0
7,2 5,5
2,5
0 tot 9
Aandeel van de leeftijdspopulatie met antistoffen %
16,0
mei
Ruwe data sciensano tot 8/6/2020. Data over opnames: https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Weekly%20report_20200605%20-%20NL.pdf, Data over antistoffen: seroprevalentie op basis van https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf (laatste cijfers van 26/4; data over 3de ronde antistoffenonderzoek zijn nog niet publiek); data over Belgen (1/1/2020): https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/crosstable.xhtml?view=161080d2-d411-4e40-9a0f-a27db5e2b6e1. Data afgeleid uit bolletjes in figuur in paper op https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf; Data van 3 de antistoffenmeting zijn nog niet gedetailleerd gepubliceerd (enkel het totaal).
71
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Bij het begin van de epidemie waren jongeren ruimer vertegenwoordigd in het aantal vastgestelde besmettingen. Toen waren maar 10% van de bevestigde gevallen 60-plussers. In april was dat meer dan 50% (Figuur 63). Bijna twee derden van de vastgestelde besmettingen zijn dan ouder dan 50 jaar. Bij tachtigers is bij 20 op 1000 Belgen een besmetting vastgesteld. Bij de negentigers zijn er dat 51 op 1000 (Figuur 72). Figuur 63: Aanvankelijk 10% vastgestelde besmettingen is bij 60+, in april meer dan 50%,
Aandeel van nieuwe vastgestelde besmetting %
100% 90% 80% 90+ 80-89 70-79 60-69 50-59 40-49 30-39 20-29 10-19 0-9
70%
60% 50% 40% 30% 20% 10%
2020-06-07
2020-05-31
2020-05-24
2020-05-17
2020-05-10
2020-05-03
2020-04-26
2020-04-19
2020-04-12
2020-04-05
2020-03-29
2020-03-22
2020-03-15
2020-03-08
2020-03-01
0%
Figuur 64: Aantal besmettingen per dag bij ouderen piekt in april168
Aantal nieuwe vastgestelde besmetting per dag naar leeftijd
2500
2000 90+ 80-89 70-79 60-69 50-59 40-49 30-39 20-29 10-19 0-9
1500
1000
500
2020-03-01 2020-03-05 2020-03-09 2020-03-13 2020-03-17 2020-03-21 2020-03-25 2020-03-29 2020-04-02 2020-04-06 2020-04-10 2020-04-14 2020-04-18 2020-04-22 2020-04-26 2020-04-30 2020-05-04 2020-05-08 2020-05-12 2020-05-16 2020-05-20 2020-05-24 2020-05-28 2020-06-01 2020-06-05
0
Toch werden ook jongeren en jonge mensen ziek van het virus. 300 kinderen en jongeren werden opgenomen en ook een duizendtal twintigers en dertigers en ongeveer 1.500 veertigers (Figuur 67). Opvallend is ook dat recent (na de versoepelingen) het aandeel jonge mensen (<50 jaar) in de ziekenhuisopnames hoger is dan ervoor (Figuur 65).
168
Sciensano, ruwe data tot 8/6/2020
72
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 65: Het aandeel jonge mensen bij de ziekenhuisopnames is recent hoger dan ervoor169
In vergelijking met de opnames, namen tachtigplussers weinig bedden op intensieve zorgen in. Die bedden waren vooral bezet door vijftigers, zestigers en zeventigers (Figuur 66). Figuur 66: Intensieve zorgen werd vooral bevolkt door vijftigers, zestigers en zeventigers170
30%
aandeel van leeftijdsgroep in totaal
25% 20% 15% 10% 5% 0% 0-9
10-19
20-29
30-39
40-49
opgenomen
169 170
50-59
60-69
70-79
80-89
90+
op IZ
https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Weekly%20report_20200605%20%20NL.pdf, ruwe data hierover lijken niet beschikbaar Op basis van sciensano, geconsulteerd op 11/6/2020. IC-cijfers: https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Weekly%20report_20200605%20-%20NL.pdf, hospitalisaties op basis van ruwe data.
73
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 67: 79% van de doden zijn 75+; 93% zijn 65+171 Aantallen Besmet Antistoffen Opgenomen Doden Antistoffen (test)
% Besmet
Leeftijd
Opgenomen Doden
1,2%
0-9
72.971
460
210
9%
1%
10-19 0-24 20-29 30-39 25-44 40-49 50-59 45-64 60-69 65-74 70-79 75-84 80-89 85+ 90+ Gg Totaal
74.765
781
87
9%
1%
123.028 94.387
5.495 6.215
332 717
16% 12%
9% 10%
1,9% 4,1%
107.274 131.704
7.541 8.740
1.434 2.641
14% 17%
13% 15%
8,2% 15,1%
58.870
5.778
2.991
7%
10%
17,1%
47.832
6.579
3.621
6%
11%
20,7%
49.624
11.596
4.216
6%
20%
24,1%
20.386
6.070
1.242
3%
10%
7,1%
792.992
59.255
17.493
100%
100%
100%
1 36 463 933 2.110 3.329 2.747 9.619
Doden met leeftijdsdata
0,5% 0%
0%
0%
1%
5%
7%
10%
14%
22%
31%
35%
48%
29% 100%
Data over leeftijden vertonen beperkingen: • • • •
Voor hospitalisaties lijken er geen ruwe leeftijdsdata beschikbaar en lijkt er enkel de rapportage in de rapporten172. Voor 29% van de doden is er geen leeftijdsinformatie beschikbaar. De indeling in leeftijdscategorieën tussen besmettingen en doden verschilt, waardoor data moeilijk vergelijkbaar zijn. Er lijken geen ruwe data beschikbaar over de spreiding van de tests over de leeftijden.
Opvallend is het hoge aandeel opnames bij kinderen in verhouding tot het aantal vastgestelde besmettingen (Figuur 68). Dat kan erop duiden dat kinderen weinig getest worden, maar dat als ze getest worden, het vaak ernstig is. Het laat vermoeden dat het aandeel kinderen bij de besmette personen in realiteit hoger is dan de cijfers laten uitschijnen. Over de besmettelijkheid en besmetbaarheid van en de impact op kinderen bestaan nog veel onzekerheden173.
171
172 173
Opgenomen zelf berekend op basis van percentages en 17.493. opnames. Belgen met antistoffen: leeftijdsverdeling van 26/4 toegepast op totaal 6,9% van eind mei; https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.08.20125179v1.full.pdf Sciensano (5/6/2020). https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID19_Weekly%20report_20200605%20-%20NL.pdf Sciensano, FACT SHEET COVID-19 disease (SARS-CoV-2 virus) 14 JUNE 2020, VERSION 5, https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_fact_sheet_ENG.pdf
74
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 68: 45% van de positief geteste kinderen werd opgenomen 60% 55%
Aantal hospitalisaties/aantal besmettingen
52% 50%
46%
40%
36%
30%
30%
20%
19%
20%
12%
11% 10%
6%
0% 0-9
10-19
20-29
30-39
40-49
50-59
60-69
70-79
80-89
90+
Figuur 69: Kinderen 3 keer vaker in ziekenhuis dan tieners, maar zeer klein tov 60+174 9,8%
10% 8,7%
8% 7,0%
7%
5,8%
6% 5% 4% 3% 2%
1,5%
totaal
> 90
80 tot 89
70 tot 79
60 tot 69
50 tot 59
0,3%
40 tot 49
0,1%
0%
30 tot 39
0,3%
20 tot 29
0,9%
10 tot 19
1%
2,5%
2,3%
0 tot 9
aandeel hospitalisaties/antistoffengevallen
9%
Gemiddeld kreeg 1 op 10 (9%) van de populatie die (eind april175) in contact kwam met het virus een positieve test, bij 80-plussers kreeg ongeveer een derde een positieve test. 2,5% van wie in contact kwam met het virus werd opgenomen. 8% Ă 9% van de zeventiger en tachtigers die met het virus in contact kwamen werd opgenomen, bij negentigers is dat 7%.
174 175
Sciensano (5/6/2020). https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID19_Weekly%20report_20200605%20-%20NL.pdf Recentere data met hogere graad van antistoffenpopulatie (6,9 ipv 6%) doen dit aandeel dalen.
75
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
positieve gevallen/antistoffenpopulatie
opnames/antistoffenpopulatie 34%
27%
16%
11% 8%
5%
9,8% 7,0%
5,8%
9% 2,5%
totaal
> 90
80 tot 89
2,3%
50 tot 59
1,5%
40 tot 49
0,9%
30 tot 39
0,3%
20 tot 29
10 tot 19
1% 0,3% 1%0,1%
8,7%
70 tot 79
8%
60 tot 69
8%
0 tot 9
aandeel tov vermoedelijk populatie met antistoffen
Figuur 70: 90-ers na contact met virus relatief minder opgenomen dan 70-ers en 80-ers
Figuur 71: Besmettingen komen voor in alle leeftijden en vooral bij vrouwen176 12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0 g.g. V M Totaal
0-9 7 141 165 313
10-19 3 316 236 555
20-29 10 3.520 1.236 4.766
30-39 10 3.965 1.560 5.535
40-49 16 4.608 2.235 6.859
50-59 16 4.764 3.219 7.999
60-69 5 2.351 2.962 5.318
70-79 6 3.045 3.096 6.147
80-89 20 7.147 3.746 10.913
90+ 9 4.400 1.347 5.756
g.g. 29 55 43 127
Figuur 72: Bij 5 op 1000 Belgen werd een coronabesmetting vastgesteld177 0-9 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60-69 70-79 V 0,2 0,5 5,0 5,3 6,2 6,0 3,5 6,2 M 0,3 0,4 1,7 2,1 2,9 4,0 4,6 7,5 Totaal 0,2 0,4 3,4 3,7 4,6 5,0 4,0 6,8
80-89 21,9 18,0 20,4
90+ 54,0 43,6 51,2
Totaal 5,9 3,5 4,7
In Europees perspectief is Belgische bevolking niet zo oud. 4,4 mio Belgen zijn 50-plussers, maar hun aandeel in de bevolking is bijvoorbeeld gevoelig lager dan in ItaliĂŤ (Figuur 73). In BelgiĂŤ zijn er ongeveer 650.000 80-plussers, 1,5 mio 70-plussers en 2,9 mio 60-plussers178. Er zijn wel regionale verschillen in de spreiding van ouderen. In West-Vlaanderen en Limburg is het aandeel ouderen wat hoger dan in de rest van het land. (Figuur 74).
176 177 178
Rood: vrouw; grijs: mannen; Sciensano. Besmettingen (Sciensano) ten opzichte van demografische gegevens. Statbel Eurostat, 2018.
76
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 73: De Belgische bevolking is in Europees perspectief niet zo oud179 EU 28 Ita Dui Por Grie Fin Lit Slv Let Oos Spa Ned Zwi Den Fra Est Bel Hon Tsj Zwe UK Pol Noo Slk Lux Ier 0%
10% 0 tot 9
20% 10 tot 19
30% 20 tot 29
40% 30 tot 39
50% 40 tot 49
60% 50 tot 59
70% 60 tot 69
70 tot 79
80%
90%
100%
meer dan 80
Figuur 74: Het aandeel 65-plussers in de populatie verschilt tussen regio’s180.
179 180
Eurostat, 2018 1/1/2019, NUTS2, Beschikbaar op https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/-/DDN20200402-1, geconsulteerd op 5/6/2020.
77
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 12 •
In welke mate worden mensen met een positieve test, maar die niet opgenomen werden nadien nog opgevolgd om te zien of er eventueel nog gezondheidsschade is (bv. longschade, vermoeidheid, …)?
•
Wat was de aanleiding voor de tests bij de grote groep twintigers, dertigers en veertigers die niet opgenomen werden? Hoe lang duurden eventuele klachten?
•
Hoe lang duren symptomen naar gelang de leeftijd?
•
Blijven sommige leeftijdsgroepen langer met symptomen lopen dan andere groepen?
•
Wat verklaart de hoge seroprevalentie bij kinderen? Door wie werden deze kinderen besmet? Wat verklaart de hogere opnames bij kinderen in verhouding tot tieners (meetafwijkingen of reële effecten)?
•
Wat verklaart de grote toename van seroprevalentie bij twintigers tijdens de lockdown? Leefden zij de lockdown weinig na?
•
In welke mate wijzigden de leeftijdscijfers in de 3de antistoffenmeting?
•
Wat is de spreiding over de leeftijdscategorieën bij opnames op intensieve zorgen? En bij beademing?
•
Wat zijn de aandelen over de leeftijdscategorieën per 10 jaar voor de overlijdens?
•
Hoe komt dat voor bijna 29% van de overlijdens geen leeftijd gekend is?
•
Wat is de besmettelijkheid en besmetbaarheid van kinderen en de impact op kinderen?
Risicogroepen In deel A.1 werd reeds vermeld dat bepaalde groepen meer risico lopen voor de ontwikkeling van zware corona-symptomen, zoals mannen van middelbare leeftijd, diabetespatiënten, mensen met overgewicht, longziekten, kankerpatiënten. Voor sommigen van hen gelden speciale beschermingsmaatregelen, zoals thuiswerk, tijdelijke werkloosheid door overmacht. Toch zijn er ook nog heel wat vragen hieromtrent en ontbreekt er nog een duidelijk kader omtrent deze beleidsmaatregelen. Wat bijvoorbeeld met kinderen van risicopatiënten die toch op school verwacht worden? Wat met partners van risicopatiënten die moeten werken? Data- en onderzoeksvragen 13
•
Over hoeveel personen gaat het voor de diverse risicogroepen in Vlaanderen/België? Wat is de besmettingsgraad en de overlijdensgraad naar gelang de diverse groepen en risicogroepen?
Sociaal-economische-culturele spreiding Het is onduidelijk of het coronavirus sommige bevolkingsgroepen naar gelang hun sociale, economische, culturele of andere karakteristieken anders treft. Vóór de coronacrisis was de fysieke gezondheid wel al doorgaans slechter bij mensen uit de lagere inkomensgroepen. Een zwakkere gezondheid is een risicofactor voor de ontwikkeling van zware symptomen, maar het is dus onduidelijk of lagere inkomensgroepen meer getroffen werden door het virus.
78
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 75: Fysieke gezondheid volgens inkomen181 100% 90%
80% 70% 60% 50%
40% 30% 20% 10% 0% Heel goed Goed Neutraal Slecht Heel slecht
Totaal 28,5 46,4 16,4 7,1 1,7
Q1 19,4 40,9 24,4 11,9 3,4
Q2 21,5 43,8 20,7 11,7 2,3
Q3 29,7 47,1 15,3 6,4 1,6
Q4 33,6 49,4 13,0 3,4 0,6
Q5 37,8 50,7 8,8 2,2 0,5
Data- en onderzoeksvragen 14 •
Welk inkomensprofiel wordt het meest geraakt door het virus? Zijn er verschillen in de mate waarin diverse sociaaleconomische groepen geraakt worden? Zijn er verschillen in de mate waarin culturele of ethnische groepen geraakt worden? Wat is de verhouding tussen leven in een gezin en alleenstaanden bij besmette personen versus bij totale populatie?
Geografische spreiding In Vlaanderen werden verhoudingsgewijs veel gevallen genoteerd in Limburg, rond Sint-Truiden al is het nog niet duidelijk waarom (Figuur 76)182. Figuur 76: Het coronavirus heeft zich ongelijk verspreid183
181 182 183
Eurostat 2018, Self-perceived health by sex, age and income quintile [hlth_silc_10]. De Standaard (25/05/2020). Superverspreiders vangen is de kunst. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200524_04970044 https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Daily%20report_20200519%20%20NL.pdf, 20/05/2020.
79
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Link tussen luchtverontreiniging en gevoeligheid voor corona Een aantal recente wetenschappelijke studies suggereren verbanden tussen de ernst van de corona-epidemie en de luchtkwaliteit in de gebieden in kwestie184. •
•
Luchtverontreiniging kan de respons van het menselijke immuunsysteem verminderen en ontstekingsreacties in de longen veroorzaken. Net als bij andere longontstekingen kan de blootstelling aan luchtvervuiling (door NO2 en fijn stof) een katalysator zijn die leidt tot langere beademingsperiodes en tot meer sterfte bij gevoelige groepen185. Luchtvervuiling zou de symptomen verergeren en de prognose (ziektegraad, sterfte) negatief beïnvloeden. Steden of verstedelijkte gebieden? Over de kans om het virus op te lopen is er minder duidelijkheid omdat het hogere aantal gevallen in sommige steden of verstedelijkte gebieden ook gelinkt zou kunnen zijn aan het grotere aantal contacten tussen mensen in dichtbevolkte gebieden en niet noodzakelijk aan de eventueel minder goede luchtkwaliteit.
Gezondheidseffecten van maatregelen De coronacrisis had naast de directe gezondheidsimpact van het virus ook een meer indirecte impact, deels als gevolg van opgelegde maatregelen door de overheid, deels als gevolg van zelf door de bevolking gekozen gedragswijziging. Het onderscheid tussen beiden is moeilijk te maken.
2.1
Indirecte gezondheidseffecten
De indirecte gezondheidseffecten zijn nog grotendeels onbekend. Toch zijn er indicaties dat er zowel positieve als negatieve indirecte gezondheidseffecten aan de coronacrisis verbonden zijn.
Overige (gezondheids)zorg grotendeels on hold Door de crisis werd niet-coronagerelateerde gezondheidszorg in min of meerdere mate on hold gezet. Niet-dringende ingrepen en consultaties werden uitgesteld. Dit zou leiden tot collaterale gezondheidsschade. Volgens ruwe inschattingen zouden 72% van de ingrepen uitgesteld of afgelast zijn in België (gedurende 12 weken); dat zouden 271.914 ingrepen zijn, waarvan 22.660 kankergerelateerd. 28% van de kankeroperaties zouden zijn uitgesteld186. Ook hebben mensen zelf doktersbezoeken uitgesteld en hebben zij daardoor mogelijk gezondheidsschade opgelopen. Zo gaf 23% van de ondervraagde respondenten in april aan graag een ander gezondheidsprobleem door een arts te willen laten bekijken, maar dat gegeven de omstandigheden toch niet te doen, omdat ze niet terecht kunnen (52%), of omdat ze de gezondheidswerkers niet willen belasten (ruim 40%) of omdat ze angst hebben voor besmetting (23%)187. 184 185 186
187
Conticini E. et al. (2020) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0269749120320601?via%3Dihub= Universiteit Hasselt en Universiteit Antwerpen. Prof. Tim Nawrot: https://radio1.be/programma/deochtend/radioitem/er-een-verband-tussen-luchtvervuiling-en-corona/19240 Elective surgery cancellations due to the COVID-19 pandemic: global predictive modelling to inform surgical recovery plans. COVIDSurg Collaborative; bijlage bij paper op https://bjssjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/bjs.11746, 12/5/2020, Elective surgery cancellations due to the COVID ‐19 pandemic: global predictive modelling to inform surgical recovery plans. UAntwerpen, vierde coronabevraging bij 225.000 mensen, Mensen stellen doktersbezoek wel degelijk uit. https://www.uantwerpen.be/nl/projecten/corona-studie/resultaten/resultaten-vierde-enquete/
80
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ook zou het grootschalig antibioticagebruik tijdens de coronacrisis om bacteriële neveninfecties te vermijden, antibioticaresistentie kunnen doen toenemen188.
(Sommige) Belgen slapen langer en beter Sommige Belgen zouden meer slapen tijdens de lockdown, gemiddeld een kwartier langer. Ze gingen ook later slapen en zouden ook beter geslapen hebben met een lagere hartslag in rust189. Dat blijkt uit analyses op basis van sporthorloges en is mogelijk niet representatief voor de hele bevolking.
Niet-sporters hebben meer gesport; kinderen veelal minder 30% tot 50% van de Vlamingen bewoog en sportte tijdens de lockdown meer dan voor de lockdown, vooral omdat ze daar nu meer tijd voor hadden190. Zelfs 60% van de niet-sportieve Vlamingen sportte sinds de lockdown meer dan vroeger191. Meer dan de helft van de kinderen heeft daarentegen minder gesport (Figuur 77). Indoorsporten nam wel af maar dat werd meer dan gecompenseerd door outdoor sporten. Er werd vooral meer gelopen, gewandeld, gefietst en gemountainbiked192 (Figuur 77). Slagsporters (tennis, badminton, e.d.) en vechtsporters hebben veelal minder gesport (Figuur 77). Figuur 77: 55% van de kinderen heeft minder bewogen of gesport193 niet-sporter
30
sporter
7
23
5
58 41
kinderen
36
55
slagsporter
28
46
vechtsporter
26
41
ploegsporter
28
29
33
clubsporter
28
31
34
zwemmer, danser
17
37
37
28
31
39
32
alleensporter
22
44
35
wandelaar, fietser, loper
22
42
36
0%
10%
20% niet
188 189
190 191
192
193
30% minder
40%
50%
evenveel
60%
70%
80%
90%
100%
meer
De Standaard (31/5/2020). ‘Dat het mijn fout zou zijn als een leerkracht overlijdt: zo’n verwijt komt hard aan’. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200530_04976583 De Telegraaf (19/5/2020). Meer slapen en sporten tijdens corona. https://www.telegraaf.nl/lifestyle/352098874/meer-slapen-en-sporten-tijdens-corona op basis van gegevens van Polar (multisporthorloges), https://www.3athlon.be/2020/05/20/polar-analyseert-data-van-gebruikers-inlockdown-belg-fietst-drie-keer-zoveel/ Eerste resultaten van een studie van de Universiteit Antwerpen. De Morgen, 1/6/2020 Jeroen Scheerder (KU Leuven), Het Nieuwsblad (11/4/2020). En plots slaat iedereen aan het sporten: “Mensen hebben hun gedrag nog nooit zo snel aangepast als nu”. https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200411_04920659 De Telegraaf (19/5/2020). Meer slapen en sporten tijdens corona. https://www.telegraaf.nl/lifestyle/352098874/meer-slapen-en-sporten-tijdens-corona op basis van gegevens van Polar (multisporthorloges), https://www.3athlon.be/2020/05/20/polar-analyseert-data-van-gebruikers-inlockdown-belg-fietst-drie-keer-zoveel/ Meer of minder gesport in coronatijd? Op basis van cijfers in Jeroen Scheerder, Sporten in tijden van crisis.
81
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 78: Sommige Belgen hebben meer gesport194
De coronatijden hebben de sportbeleving veranderd en heeft verschillende types van coronasporters gecreëerd (Figuur 79). Figuur 79: De coronasporters omvatten nieuwe types195
20% minder zelfmoorden (in buurlanden) Er lijken voor België nog geen data beschikbaar te zijn over de impact op zelfmoorden, zelfmoordgedachten (contacten met de zelfmoordlijn)196, verward gedrag, … In Nederland werden in tegenstelling tot de verwachting197 20% minder zelfmoorden gemeld, maar wel meer verward gedrag198. Ook Duitsland en Japan meldden 20% minder zelfmoorden199.
194 195 196 197
198
199
Profiel van de corona-sporter. https://kics.sport.vlaanderen/wetenschappelijkonderzoek/Documents/200411_onderzoek_Coronasporter.pdf. Polar (20/5/2020). https://www.3athlon.be/2020/05/20/polar-analyseert-data-van-gebruikers-in-lockdown-belgfietst-drie-keer-zoveel/ Jeroen Scheerder, Sporten in tijden van crisis. Profiel van de corona-sporter. https://kics.sport.vlaanderen/wetenschappelijkonderzoek/Documents/200411_onderzoek_Coronasporter.pdf Zelfmoordlijn, geconsulteerd op 7/6/2020, https://www.zelfmoord1813.be/blog. Geconsulteerd op 7/6/2020 Zelfmoorden worden gelinkt aan meer werkloosheid, The Lancet, COVID-19, unemployment, and suicide. Wolfram Kawohl, Carlos Nordt. Mei 2020. Beschikbaar op https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(20)30141-3/fulltext. NOS, 21/5/2020, Tot 20 procent minder zelfdodingen in coronatijd. Beschikbaar op https://nos.nl/artikel/2334626-tot-20-procent-minder-zelfdodingen-in-coronatijd.html, Geconsulteerd op 7/6/2020 Cijfers Japan voor April 2020. The guardian, Japan suicides decline as Covid-19 lockdown causes shift in stress factors, 14/05/2020. Beschikbaar op https://www.theguardian.com/world/2020/may/14/japan-suicidesfall-sharply-as-covid-19-lockdown-causes-shift-in-stress-factors. Geconsulteerd op 7/6/2020 Cijfers voor Duitsland: Is social distancing during coronavirus causing more suicides?. 30/5/2020 Beschikbaar op https://www.dw.com/en/is-social-distancing-during-coronavirus-causing-more-suicides/a-53584282; Geconsulteerd op 7/6/2020
82
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Minder luchtverontreiniging e.a. Hierna wordt aangegeven dat op plaatsen de luchtverontreiniging in Vlaanderen tijdens de lockdown minder was dan in een business as usual scenario (deel 23.3). De gezondheidseffecten daarvan zijn nog onbekend. Data- en onderzoeksvragen 15 •
Hoeveel verloren levensjaren zijn er als gevolg van collateral damage in de gezondheidszorg? Hoeveel gezonde levensjaren gaan verloren als gevolg van de impact van coronamaatregelen? Wat betekent de coronacrisis voor de toegang tot de gezondheidszorg? Hoeveel ingrepen werden effectief uitgesteld? Hoe lang was de gewone gezondheidszorg onderbroken? Waren er regionale verschillen?
•
Wat is de inschatting van het gezondheidseffect van de verminderde luchtverontreiniging door de coronamaatregelen op de gezondheid?
•
Zijn er nog andere gegevens over het sportgedrag tijdens de crisis? Wat zijn intenties om ev. bijkomend sportgedrag vol te houden? Zijn er ook die minder gaan sporten? Wie gaat meer sporten? Wie minder? In welke mate kunnen data van sporthorloges een betrouwbaar beeld geven voor welke doelgroepen? Hebben mannen en vrouwen evenveel extra gesport?
•
Slapen alle Vlamingen langer en beter tijdens de crisis? Hoe evolueerde dat tijdens de crisis?
•
Zijn Vlamingen nu gemiddeld fitter dan voor de crisis?
•
Wat gebeurde er met schermtijd? Hoeveel tijd spendeerden bevolkingsgroepen voor en tijdens de crisis voor het scherm?
2.2
Psycho-sociaal welzijn
85% komt de lockdown goed door, 15% heeft het moeilijk 85% van de gezinnen komt de lockdown goed door en geniet van het intenser contact met het gezin. Iets meer dan de helft stelt dat de kinderen genieten van de ‘coronavakantie’. Er is meer tijd voor huishoudelijke taken en mannen zouden meer helpen in het huishouden en bij de opvoeding. 15% geeft aan het financieel moeilijk te hebben en zich daar ook zorgen over te maken; het gaat vooral om tijdelijk werklozen, arbeidersgezinnen, zelfstandigen zonder personeel en alleenstaande ouders. Zij maken zich ook meer zorgen over hun gezondheid en de kinderen, wonen minder comfortabel en in meer gespannen gezinsrelaties en kunnen minder op een sociaal netwerk terugvallen. Financieel kwetsbare gezinnen geven een lagere welzijnsscore (7,02) dan gezinnen in een betere inkomenspositie (7,54)200.
25% meer oproepen tele-onthaal Tele-onthaal meldt voor april 2020 25% meer oproepen dan gebruikelijk (Figuur 80). Vooral ouderen, alleenstaanden, weduwen en weduwnaars bellen meer dan gebruikelijk. Eenzaamheid wordt veel vaker gemeld (Figuur 81). Er loopt nog een onderzoek naar de sociale gevolgen van de coronacrisis door de VUB201.
200 201
https://sociaal.net/achtergrond/corona-onderzoek-gezin-bubbel/, geconsulteerd op 19/05/2020. Onderzoeksgroep TOR van de Vrije Universiteit Brussel met onderzoekdsbureau hbits. www.dagelijksleven.eu, De Standaard (29/5/2020). Eerste hulp bij coronamoeheid. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200501_04941843
83
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 80: Tele-onthaal krijgt 25% meer oproepen dan normaal in april202 130 125
Tele-onthaaloproepen pre-corona = 100
120
117
110
100
100
90
80 feb/20
mrt/20
apr/20
Figuur 81: Meer oproepen Tele-onthaal ouderen, alleenstaanden, weduwe/weduwnaar203
202 203
Tele-onthaal, Eenzaamheidsvirus slaat toe: 10% meer nieuwe oproepen van 60+ en alleenstaanden. Data beschikbaar op https://www.tele-onthaal.be/pers/eenzaamheidsvirus-slaat-toe, geconsulteerd op 7/6/2020. Tele-onthaal, 8/5/2020, geconsulteerd op 7/6/2020. Beschikbaar op https://www.teleonthaal.be/pers/eenzaamheidsvirus-slaat-toe
84
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Stress en burnout vermindert De kans bestaat dat de coronacrisis bij sommige actoren de kans op stress en burnout verhoogt, terwijl de kans bij anderen juist verlaagt. Het netto-effect is nog onbekend. Ook bij werkenden is het beeld nog onduidelijk, bv. over de impact van meer telewerken204. De kans op een burnout zou nu lager zijn dan 2 jaar geleden (9% ipv 12%): stress neemt soms toe, maar werkdruk zou door aangepaste verwachtingen van werkgevers soms zijn verminderd205. Figuur 82: De burnoutverwachtingen zijn verbeterd206 50 42
26 18 12
9
burnout in 1 jaar
burnout in 5 jaar 2017
204 205
206
burnout ooit
corona
Baert S. e.a. (5/2020) The COVID-19 Crisis and Telework: A Research Survey on Experiences, Expectations and Hopes. http://ftp.iza.org/dp13229.pdf Onderzoek Ralf Caers, op VRT, 20/5/2020, KU Leuven, UGent, VUB en Odisee Hogeschool bevroegen 2.456 Vlamingen die tijdens de lockdown voltijds (minstens 4/5de) bleven voortwerken. Het onderzoek gebeurde tussen 30 april en 8 mei. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/20/burn-out-door-corona-we-zijn-weerbaarderdan-we-denken/ Cijfers geven aan welk aandeel van de bevraagden een burnout verwacht binnen een jaar, binnen 5 jaar en ooit. De grijze balken geven aan wat de resultaten van een vergelijkbare bevraging in 2017 waren. De rode balken geven de resultaten van het onderzoek in coronatijd weer (eind april/begin mei). HRmagazine, 18/5/2020. https://hrmagazine.be/nl/posts/laat-u-geen-burnout-aanpraten
85
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 83: Stress en burnout verminderen voor bijna de helft, maar nemen toe voor een kwart207
betere concentratie?
10
22
24
32
13
minder werkstress?
9
23
23
32
14
minder burnout?
9
21
27
0% niet akkoord
25% deels niet akkoord
30
50% neutraal
13
75% deels akkoord
100% akkoord
Data- en onderzoeksvragen 16 •
Is er specifiek, grondig onderzoek naar de impact van de coronacrisis op stress en burnout bij diverse types actoren? Hoe was het met stress bij zorgpersoneel, leraren, werkende ouders met (kleine kinderen), jonge werkenden hoger?)?
•
•
Wat met concentratieproblemen? Die zouden een indicatie zijn van burnout klachten. Wat met angstklachten?
Sterven en rouw tijdens de lockdown-periode en in quarantaineperiode Niet alleen hoeveel mensen sterven maar ook de omstandigheden waarin de overlijdens plaatsvinden zijn van belang, voor de stervenden zelf maar ook voor de familie en vrienden. Over hoe ouderen aankijken tegen het sterven tijdens de lockdownperiode, lijken er, buiten anekdotische informatie, weinig data beschikbaar. Nochtans lijkt die informatie cruciaal ook omdat de (oudere) patiënt het naar verluidt ‘misschien niet zo erg vindt te overlijden, maar zich wel zorgen maakt over de manier waarop’208.
Meten in welzijnsjaren? De effecten van de coronacrisis en de coronamaatregelen en potentiële aanpassingen of aanvullingen ervan zouden gemeten kunnen worden in welzijnsjaren. Dat concept209 kan helpen om ook moeilijker meetbare aspecten zoals de impact van jobverlies op levenstevredenheid te meten. Zo levert werkverlies niet alleen inkomensverlies op maar ook het verlies van een netwerk, een routine en een identiteit. Ook kunnen minder lange files dat welzijn beïnvloeden.
207 208 209
Baert S. e.a. (5/2020) The COVID-19 Crisis and Telework: A Research Survey on Experiences, Expectations and Hopes. http://ftp.iza.org/dp13229.pdf Olde Rikkert, in https://www.tubantia.nl/hengelo/twentse-hoogleraar-alleen-doden-en-ic-bedden-zijn-geteldalsof-dat-het-enige-is-wat-ertoe-doet~af57fb3e/ Trends (11/62020). Welzijnseconoom Jan-Emmanuel De Neve: 'Economische groei betekent niet meer welzijn'. https://trends.knack.be/economie/beleid/econoom-jan-emmanuel-de-neve-economische-groeibetekent-niet-meer-welzijn/article-longread-1608349.html .
86
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
2.3
Verschillen tussen groepen
Ook bij de meer indirecte gezondheidseffecten van de coronacrisis zijn er verschillen tussen groepen.
Ouderen werden zwaar geraakt Ouderen hadden last van de lockdownmaatregelen. Voor het welzijn van ouderen zijn fysieke en sociale beweging cruciaal. De lockdown en ook quarantainemaatregelen in bv. woonzorgcentra beperken die beweging, het contact met de kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen en impacteren ongetwijfeld het welzijn van ouderen, vermindert de eet- en levenslust, …210. Er lopen verschillende onderzoeken naar ouderenzorg en beleving van ouderen211.
8 tot 15% van de kinderen en jongeren is erg kwetsbaar Het is niet precies bekend hoeveel kinderen in Vlaanderen in bijzonder kwetsbare omstandigheden moesten leven tijdens de lockdown. Sommige schattingen gaan uit van 15% van de kinderen en jongeren die extra kwetsbaar zijn bv. omdat ze blootgesteld zijn aan familiaal geweld of voedseldeficiëntie, onvoldoende schoolmateriaal, onvoldoende plaats om te spelen, …212. Enquêteresultaten bij Vlaamse kinderen laten uitschijnen dat minstens 8% kwetsbaar is213. •
210 211
212
213
214
215 216
217
8% van de kinderen en jongeren meldt effectief dat het gezin het financieel moeilijker heeft door de corona crisis214. Omgerekend zou het gaan over ruim 100.000 Vlaamse kinderen en jongeren215. Een aanzienlijk deel van de respondenten weet evenwel niet of het gezin het nu financieel moeilijker heeft of niet. 23% van de Belgische kinderen zou al voor de crisis in een gezin met een armoederisico leven (<60% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen) en 16% in een gezin dat financieel kwetsbaar is (60 tot 80% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen). Het zou samen gaan over bijna 1.000.000 Belgische kinderen (997.000)216 (Figuur 85). Financiële problemen van een gezin hebben hun weerslag op kinderen: ‘Opgroeien in een situatie van financiële stress kan hun welzijn en kansen in het leven verder ondermijnen. Kunnen afstandsleren hangt ook sterk af van de financiële mogelijkheden van ouders’217.
Olde Rikkert, in https://www.tubantia.nl/hengelo/twentse-hoogleraar-alleen-doden-en-ic-bedden-zijn-geteldalsof-dat-het-enige-is-wat-ertoe-doet~af57fb3e/ O.a. over ouderenzorg: Het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen en het Institute for the Future van de KULeuven, Over beleving van ouderen: VUB, Universiteit Maastricht en HOGENT. Group of Experts on the Exit Strategy. 5e Nota aan Eerste Minister en Kern ter voorbereiding van de Nationale Veiligheidsraad dd. 03/6/2020. https://news.belgium.be/sites/default/files/newsitems/attachments/2020-06/GEES_20200603%20.pdf Rapport - kinderrechtenperspectief in de coronacrisis #jongerenovercorona, mei 2020, Beschikbaar op https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf Rapport - kinderrechtenperspectief in de coronacrisis #jongerenovercorona, mei 2020, Beschikbaar op https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf Ruwe inschatting uitgaande van 19,4% min 18 jarig volgens https://www.statistiekvlaanderen.be/nl/bevolkingnaar-leeftijd-en-geslacht, situatie 2019 Cijfers uit Jeroen Horemans, e.a. juni 2020, gerelateerd aan aantal kinderen uit Belstat. 2.569.322. Twee derden van deze kinderen woont in een gezin waar er minstens iemand werkt. https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view Jeroen Horemans, e.a. juni 2020, https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële bestaanszekerheid bij werkende Belgen.
87
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
8 à 9% van de kinderen en jongeren stelt geweld te ervaren door een volwassene (Figuur 85). Daarvan stelt meer dan 60% dat dit geweld toenam sedert de coronacrisis218. 16% van de kinderen en 17% van de jongeren heeft geen eigen plekje waar ze zich tijdens de coronaperiode rustig kunnen terugtrekken. 4% van de kinderen en 12% van de jongeren komen niet meer of alleen maar soms buiten. Dat zou zo zijn omdat het niet mag, door angst voor corona, doordat ze alleen zijn of doordat hun ouders of begeleiders geen tijd of geen zin hebben om me naar buiten te gaan.
• • •
Figuur 84: 8% kinderen en jongeren in een gezin dat door corona financieel moeilijker kreeg219
75%
50%
weet niet neen ja
8%
Totaal
14 en 15 jaar
Jongeren
12 en 13 jaar
18+
14% 9% 8% 10%
16 en 17 jaar
5%
Kinderen
7% 11% 8%
12+
10% 8%
8 en 9 jaar
0%
10 en 11 jaar
25%
<8 jaar
Financieel moeilijker door corona?
100%
Figuur 85: 997.000 kinderen in gezin met armoederisico of financiële kwetsbaarheid220 350.000
Armoederisico
Financieel kwetsbaar
aantal Belgische kinderen
300.000
250.000 200.000
150.000 100.000
50.000
alleenstaand
218
219
220
koppel
gn-werkend
>1 werkend
1 werkend
gn-werkend
2 werkend
1 werkend
niet-werkend
werkend
0
andere
Rapport - kinderrechtenperspectief in de coronacrisis #jongerenovercorona, mei 2020, Beschikbaar op https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf Kinderrechtencommissariaat (25/05/2020). Resultaten online-enquête #jongerenovercorona https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf Cijfers voor België. Voor de crisis, inschattingen Covivat, Jeroen Horemans, juni 2020.
88
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 86: 8% van de kinderen ervaart geweld221
92 91
geweld?
meer ruzie?
-8 -9
10 11
jongeren: neen kinderen: neen jongeren: ja kinderen: ja
-51 -51
28
60
minder aandacht?
-16 -7
Negatieve ervaring Positieve ervaring Aandeel van respondenten Figuur 87: 22% speelt niet meer met andere kinderen in het echt (dus niet online)222 25
aandeel van de respondenten (%)
22 20 16 15
13
17
13
13
12
10 6 5
4
met niemand praten
met niemand spelen
geen eigen plekje niet goed kunnen ontspannen
kinderen
221
222
nooit buiten
jongeren
https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiĂŤle bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Kinderrechtencommissariaat (25/05/2020). Resultaten online-enquĂŞte #jongerenovercorona https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf Kinderrechtencommissariaat (25/05/2020). Resultaten online-enquĂŞte #jongerenovercorona https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf
89
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Een meerderheid van de kinderen en jongeren die soms gepest worden, werd in de lockdown, juist minder gepest223. Jongeren en jongvolwassenen zagen essentiële elementen van hun leven grondig veranderen tijdens de crisis: online studie, geen sociale contacten, minder daten, minder werk, geen festivals224. Kinderen en jongeren leven en voelen zich anders in coronatijd, zo bevestigt ook onderzoek. Ze vervelen zich door de coronacrisis meer en zijn vaker eenzaam (Figuur 88), maar één op vier voelt zich ook rustiger225. Meer dan één kind op vijf geeft aan met niemand te spelen226. Bijna een derde van de gezinnen met kinderen (30,2%) heeft één kind; 45,1% van de gezinnen heeft twee kinderen; 17,1% heeft drie kinderen en 6,6% heeft vier of meer kinderen die tot het gezin behoren227. 36% van de gezinnen heeft een kind jonger dan 6 jaar228. 70% van de kinderen en 45% van de jongeren mist school. Bijna 1 op de 2 zegt meer stress te hebben voor school. Figuur 88: Kinderen en jongeren vervelen zich meer en zijn eenzamer229 meer verveling
-77
-62
eenzamer
-52 -47 -31 -36
verdrietiger -45
vaker moe
-35 -29 -34
vaker boos -43
meer stress
Jongeren Kinderen
-32 -19 -21
angstiger
13 11
gelukkiger
27 24
rustiger
Negatieve ervaring Positieve ervaring Aandeel van respondenten
Data- en onderzoeksvragen 17 •
Hoeveel kinderen zitten in kwetsbare gezinnen?
•
In welke mate zijn kinderen blootgesteld aan een combinatie van kwetsbaarheidsfactoren: financieel kwetsbaar, geweld, weinig plaats, …?
•
Hoeveel kinderen hebben te maken met voedseldeficiëntie door de crisis? Hoeveel kinderen zijn afhankelijk van schoolmaaltijden?
223 224 225 226 227 228 229
Rapport - kinderrechtenperspectief in de coronacrisis #jongerenovercorona, mei 2020 SER, ‘Na de coronacrisis zien we pas echt hoe het met jongeren is’, 2/6/2020, https://www.ser.nl/nl/Publicaties/floor-brands Rapport - kinderrechtenperspectief in de coronacrisis #jongerenovercorona, Enquête bij 44.000 kinderen en jongeren van 11 tot 17 mei 2020 Rapport - kinderrechtenperspectief in de coronacrisis #jongerenovercorona, https://gezinsenquete.be/sites/default/files/media/documenten/FS3_samenstelling_gezin.pdf https://gezinsenquete.be/sites/default/files/media/documenten/FS3_samenstelling_gezin.pdf Op basis van https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf, aandeel van antwoordende kinderen en jongeren. Negatieve ervaringen worden negatief weergegeven.
90
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
Hoeveel kinderen werden door de crisis zwaarlijvig? Welke kinderen hebben genoeg bewogen? Welke niet?
•
Hoeveel kinderen zijn onderhevig aan familiaal geweld?
•
Hoeveel kinderen hebben te weinig plaats om te spelen?
•
Hoeveel kinderen kunnen bij hun schoolwerk niet geholpen worden om de ouders onvoldoende Nederlands spreken?
•
Wordt er opgevolgd hoe kinderen evolueerden tijdens de crisis? Worden er testen afgenomen?
•
Hoeveel kinderen komen terug naar school? Welke kinderen komen (nog) niet terug naar school?
•
Worden kinderen met risicopatiënten als huisgenoten in het bijzonder opgevolgd?
•
Hoe ervaren kinderen van nieuw samengestelde gezinnen de crisis (11% van de gezinnen)? Konden ze zoals gebruikelijk beide gezinnen boeken? Gaf de crisis aanleiding tot conflicten tussen gescheiden ouders?
•
In welke mate heeft de crisis de ongelijkheid tussen kinderen vergroot?
•
In welke mate genoten welke kinderen juist van meer contact met de ouders?
•
In welke mate heeft de crisis in gezinnen tot blijvende veranderde gedragspatronen geleid (in positieve en in negatieve zin)? Hoeveel gezinnen namen corona-ouderschapsverlof op?
•
Hoe beleven jongvolwassenen de crisis?
•
Hoeveel corona-ouderschapsverlof werd er genomen?
Sociaal-economische parameters Het is onduidelijk in welke mate sociaal-economische groepen ook indirect op gezondheidsvlak meer of minder baat of nadeel hebben van het coronavirus en de coronamaatregelen. Onrechtstreeks zouden coronamaatregelen het inkomen kunnen verlagen en zo de gemiddelde gezondheid kunnen verlagen (Figuur 89). Figuur 89: Er is een verband tussen inkomensongelijkheid en gezondheid230
230
Over de relatie tussen inkomen en verwachte levensverwachting: https://www.mejudice.nl/artikelen/detail/verschil-in-levensverwachting-tussen-lage-en-hoge-inkomens-isverder-gestegen. Op landniveau lijkt vooral sociale ongelijkheid gelinkt aan levensverwachting; Bron The Spirit Level Wilkinson & Pickett. De vraag is dan welke impact corona heeft op ongelijkheid om de impact op parameters van volksgezondheid (obesitas, stress, verslavingen, …) te kunnen inschatten. http://wiki.kompano.org/wilkinson-en-pickett-the-spirit-level/
91
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Demografie Dit deel bekijkt de impact van de coronacrisis op de demografie. Daarbij is naast de sterfte (cf. supra) ook de impact op migratie (deel 3.1) en vruchtbaarheid (deel 3.2) van belang.
3.1
Migratie
Minder migratie weegt demografisch zwaarder dan sterfte Door de corona-epidemie zal de bevolking van België in 2020 minder snel groeien. De bevolkingstoename wordt op 17.000 geschat in plaats van 50.000. Dat verschil zou • •
voor 27% te wijten zijn aan een stijging van de overlijdens (-9.000) en voor 73% aan een daling van het migratiesaldo als gevolg van een halvering van de migratiestromen door de gedeeltelijke sluiting van de grenzen (-24.000) (Figuur 92)231.
Figuur 90: Planbureau stelt prognoses bevolkingsgroei bij door COVID232
Deze inschatting houdt nog geen rekening met een eventuele tweede golf of met ondersterfte als de vroegtijdige sterfte van oudere mensen of als gevolg van minder verkeers- en arbeidsongevallen en een betere luchtkwaliteit, …. De levensverwachting zou eenmalig met 5 maanden zakken (Figuur 91).
231
232
Federaal Planbureau (2/6/2020). 78 000 minder immigranten en 62.500 minder emigranten. Bevolkingstoename in België in 2020 neerwaarts herzien als gevolg van de COVID-19-epidemie: de internationale migratie oefent dubbel zo grote impact uit als het sterftecijfer. https://www.plan.be/press/communique-1991-nlbevolkingstoename+in+belgie+in+2020+neerwaarts+herzien+als+gevolg+van+de+covid+19+epidemie+de+int ernationale+migratie+oefent+dubbel+zo+grote+impact+uit+als+het+sterftecijfer Prognoses Federaal planbureau, juni 2020, Demografische vooruitzichten 2019-2070, Actualisering in het kader van de COVID-19-epidemie. Beschikbaar op https://www.plan.be/databases/data-35-nlbevolkingsvooruitzichten+2019+2070+update+covid+19 , geconsulteerd op 4/6/2020.
92
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 91: Het planbureau verwacht 5 maanden verlies aan levensverwachting233
Figuur 92: De coronacrisis zorgt voor -24.000 minder netto-migratie233
3.2
Vruchtbaarheid
De impact van de coronacrisis op de vruchtbaarheid en dus op het aantal geboorten is onbekend. Data- en onderzoeksvragen 18 •
Wat is de impact op vruchtbaarheid? Wordt de kinderwens door de crisis uitgesteld?234 Zijn er minder positieve zwangerschapstesten? Of net meer als gevolg van de lockdown?
•
•
Zijn er omtrent migratie compensatie-effecten te verwachten indien de grenzen weer zouden open gaan? Kunnen, bv. op basis van data in andere landen, literatuur, inschattingen gemaakt worden van indirecte gezondheidseffecten (cf. infra)?
233
234
Federaal Planbureau, (2/6/2020). Bevolkingstoename in België in 2020 neerwaarts herzien als gevolg van de COVID-19-epidemie: de internationale migratie oefent dubbel zo grote impact uit als het sterftecijfer. https://www.plan.be/press/communique-1991-nlbevolkingstoename+in+belgie+in+2020+neerwaarts+herzien+als+gevolg+van+de+covid+19+epidemie+de+int ernationale+migratie+oefent+dubbel+zo+grote+impact+uit+als+het+sterftecijfer Harper’s Bazaar (13/5/2020). Komt er een babyboom na de coronacrisis? https://www.harpersbazaar.com/nl/cultuur-reizen/a32447045/corona-babyboom-experts/
93
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Financiële gezondheid en sociaal-economische kwetsbaarheid Dit deel bespreekt de impact van de coronacrisis op de financiële kwetsbaarheid van gezinnen (deel 4.1). Daarvoor zijn de impact op het inkomen relevant (deel 4.2), de verstrekte tegemoetkomingen aan gezinnen (deel 4.3), de schulden en reserves van gezinnen (deel 4.4) en de verschillen tussen groepen (deel 4.5).
4.1
Financiële kwetsbaarheid
Gemiddeld zouden gezinsuitgaven forser dalen dan -inkomsten De coronacrisis vermindert de gezinsinkomsten met gemiddeld 2,2%. Dalende inkomsten door bv. door (tijdelijke) werkloosheid of ziekte zouden grotendeels gecompenseerd worden door tegemoetkomingen van overheden (deel 4.2). Ook verhoogt de crisis bepaalde gezinsuitgaven, bv. door stijgende voedselprijzen (deel 14.3) of ziektekosten. Tegelijk zijn er dalende energieprijzen en zorgt de crisis ook voor 8,9% minder consumptie (deel 11). Globaal voor België zouden de verwachte middelen voor 2020 hoger zijn dan de verwachte bestedingen (Figuur 94), waardoor er meer gespaard zou worden (deel 15.2). De uiteindelijke impact van corona op de financiële gezondheid van mensen en gezinnen hangt af van hun specifieke situatie, inclusief hun financiële reserves en schulden (deel 4.2). (Figuur 93). Figuur 93: Gemiddeld dalen gezinsuitgaven forser dan -inkomsten235
Financiële gezondheid gezinnen INKOMSTEN
UITGAVEN
-2,2%
-8,9%
uit arbeid
inflatie (prijzen) -0,2%
-
(tijdelijke) werkloosheid
-
ziekte
RESERVES
+ meer sparen
+ stijgende voedselprijzen - dalende energieprijzen consumptie -8,9%
uit overheidsoverdrachten
- minder winkelen (gesloten winkels, recessiegedrag, gn. funshopping, …)
+ Tegemoetkomingen
+ extra lockdownuitgaven andere bestedingen -
235
minder belastingen
Gegevens op basis van rekeningen particulieren. Dat zijn andere data: -2,4% op inkomen en -8,2% op consumptie, vergeleken met de cijfers over het reëel bruto beschikbaar inkomen (-2,2, cf. deel 4.2). Ook -6% op andere bestedingen. Deze https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODH_I&DB=MOD&lang=nl&XT=, geconsulteerd op 9/6/2020. Economische begroting 2021 / juni 2020 - Statistische bijlage
94
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 94: Verwachte gezinsbestedingen zijn lager dan verwachte inkomsten236
400
350
in mld €
300 250 200 150 100 50
41 54 111 42 55 115 43 57 119 44 56 126 46 60 132 48 61 139 51 58 146 53 56 149 55 57 153 57 59 158 59 62 166 62 66 175 65 69 185 70 64 186 71 66 190 73 67 199 68 76 206 68 79 209 68 80 212 68 81 214 69 83 218 71 86 226 71 88 233 73 91 241 65 103 227 71 101 243
450
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
0
consumptie andere bestedingen (belastingen, sociale premies, …) andere middelen (bv. uit vermogen) uitkering lonen
1 op 8 gezinnen werd financieel kwetsbaar Deze gemiddelden verhullen dat specifieke groepen in financiële problemen komen door de coronacrisis, bv. omdat ze een relatief groot inkomensverlies lijden, omdat voedseluitgaven een groot deel van hun uitgavenpatroon vertegenwoordigt of omdat ze weinig reserves hebben. Deel 4.5 bevat voor diverse groepen informatie over hun specifieke kwetsbaarheid. Meer algemeen bekeken, zou in april één op acht gezinnen (12%), ondanks de genomen maatregelen, financieel kwetsbaar geworden zijn omdat ze een inkomensverlies van ten minste 10% lijden én hun spaarbuffer niet toereikend is voor meer dan drie maanden levensonderhoud237. In mei en juni zakte dat aandeel naar 11% resp. 9% (1 op 10 gezinnen) 238. 1 op 3 van de ondervraagde gezinnen beschikt niet over voldoende spaargeld om hun uitgaven voor levensonderhoud gedurende drie maanden te dekken. Eén gezin op tien beschikt zelfs niet over genoeg spaargeld voor het bekostigen van één maand basisuitgaven (Figuur 96).
236
237
238
Federaal Planbureau, Economische begroting 2021 / juni 2020 - Statistische bijlage, Beschikbaar op https://www.plan.be/databases/data-15-nl-economische+begroting+2021+juni+2020+statistische+bijlage, geconsulteerd op 9/6/2020. Definitie Nationale Bank van België. Enquêteresultaten bevraging april 2020. De Nationale Bank voegde twee vragen toe aan haar maandelijkse consumentenenquête: ‘Lijdt uw gezin inkomensverlies als gevolg van de crisis?’ en ‘Hoe lang beschikt uw gezin over een spaarbuffer om de noodzakelijke uitgaven (huur, aankopen, enz.) te dekken en in uw levensonderhoud te voorzien ?’. Deze benadering van de NBB hield geen rekening met de het absolute inkomen. NBB, juni 2020, https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/pne.pdf, 19/6/2020, Het herstel van het consumentenvertrouwen zet zich voort in juni.
95
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 95: 12% gezinnen lijdt in april >10% inkomensverlies + minder dan 3m spaarbuffer239
54%
20%
15%
12%
inkomensverlies <10% inkomensverlies >10%
<3 m
>3m
Spaarbuffer
Figuur 96: Impact van corona op inkomen en financiële kwetsbaarheid van gezinnen240 april mei juni Inkomensverlies geen of <10% 73% 74% 80% 10-30% 14% 13% 12% >30% 13% 12% 9% Spaarbuffer < 1 maand 11% 11% 9% 1 - 3 maanden 20% 20% 18% > 3 maanden 69% 69% 73% Financieel kwetsbaar 12% 11% 9%
Detail van de situatie in april:
239 240
Nationale Bank van België (21/4/2020). Maandelijkse consumentenenquête – april 2020. Ineenstorting van het consumentenvertrouwen in april https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/histo/pne2004.pdf Nationale Bank van België (21/4/2020). Maandelijkse consumentenenquête – april 2020. Ineenstorting van het consumentenvertrouwen in april https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/histo/pne2004.pdf NBB (19/6/2020). Het herstel van het consumentenvertrouwen zet zich voort in juni. https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/pne.pdf
96
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Een andere bron omschrijft bij zelfstandigen 10% en bij de werknemers 20% als precair241. Ter vergelijking: voor de crisis had 5% van de werkenden al een armoederisico (233.000 Belgen, die waarvan het inkomen minder is dan 60% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen) en 9% was financieel kwetsbaar (tussen 60% en 80% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen; 411.000 Belgen), samen 14%. Aan deze financiële kwetsbaarheid is ook een sociale en economische impact verbonden. “Mensen die werkloos worden en in financiële problemen ervaren, verliezen mogelijk de motivatie of hebben niet meer de capaciteit om zich te herscholen of heroriënteren. Voorbije recessies hebben geleerd dat een deel van de mensen die een terugval kennen in het leven daar nooit of niet ten volle van herstellen.”242 Figuur 97: 14% van werkenden in België is financieel kwetsbaar of heeft een armoederisico 243
aandeel van de personen in een bevolkingsgroep %
80 70 23
60 50
21
40 Financieel kwetsbaar Armoederisico
30 49
20 10 0
20 9 5
7
36 8 9
Meer en andere gezinnen zoeken steun voor hun financiële situatie Gezinnen doen in de coronacrisis meer beroep op steun om hun financiële situatie te verbeteren. OCMW’s zien andere mensen dan normaal, zoals studenten en zelfstandigen244. Voor vragen rond schulden en voorschotten op andere uitkeringen (zoals de tijdelijke werkloosheidsuitkering) zien ze vooral meer alleenstaanden en personen met gezinslast.
241 242
243
244
Jessie Gevaert en Kim Bosmans (VUB) in Knack (26/4/2020). https://www.knack.be/nieuws/belgie/coronalegt-vinger-op-wonde-van-systeemfouten-in-onze-arbeidsmarkt/article-opinion-1592205.html Jeroen Horemans, e.a., juni 2020 https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële. bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Jeroen Horemans, e.a., juni 2020 https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële. bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Gazet van Antwerpen (30/3/2020). OCMW’s in provincie Antwerpen zien nu al toestroom door coronacrisis: “We zien totaal nieuwe mensen”. https://www.gva.be/cnt/dmf20200330_04906655/ocmw-s-zien-nu-altoestroom-door-coronacrisis-totaal-ander-soort-mensen-zit-met-vragen
97
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Naast de verschillende generieke en crisismaatregelen ter ondersteuning van het inkomen (deel 4.2), zijn er ook nog andere maatregelen om de financiële situatie van gezinnen te ondersteunen. •
•
107.000 gezinnen maakten tijdens de coronacrisis al gebruik van de mogelijkheid om onder bepaalde voorwaarden betalingsuitstel te krijgen tot 6 maanden voor kredieten. Daarbij wordt de looptijd van de lening verlengd. Het gaat over een onderliggend kredietvolume van 11 miljard euro voor België of gemiddeld 102.500 euro per krediet245,246. Vraag naar voedselhulp neemt toe: 42% van de voedselbanken meldt half april meer bezoekers, half mei 2020 meldt 70% van de voedselbanken meer bezoekers247. De vraag van tijdelijk werklozen, eenoudergezinnen en alleenstaanden nam toe, die van ouderen zou verminderd zijn. De verwachting is dat de voedselhulpvraag zal aanhouden en misschien groter zal worden. Het is onduidelijk hoeveel mensen de afgelopen maanden precies beroep deden op voedselhulp248. OCMW’s zouden mensen ook doorgestuurd hebben naar deze voedselbanken, hetgeen erop wijst dat hun hulp ontoereikend is. Meer algemeen wijst de stijgende voedselhulp op een ontoereikend inkomen, temeer omdat er een zeker stigma rust op voedselhulp vragen, hetgeen mensen wellicht ervan weerhoudt dit te vragen totdat de nood erg hoog geworden is. Dat roept vragen op over de verhouding tussen koude en warme solidariteit en tussen structurele en noodhulp (cf. infra). Ter informatie: Voedselhulp heeft voor een alleenstaande een waarde van ongeveer 67 € per maand (40% van de totale voedingskosten, 7% van het leefloon), voor een gezin met twee bijna 74 €, voor een gezin vanaf vier mensen 106 € (18% van de voedingskosten, 6% van het leefloon) en bij een gezin van meer dan zeven zo’n 140 €249.
De voedselbanken kregen door de coronacrisis overigens problemen, o.a. met de bevoorrading omdat er nauwelijks overschotten uit supermarkten de voedselbanken bereikten, terwijl die normaal gezien instaan voor 30% van de bevoorrading. Extra middelen van particulieren, bedrijven en overheden lieten toe om extra aankopen te doen. Normaal gezien staan federale aankopen met Europese subsidies (FEAD) in voor 35% à 40% van de aangeboden voeding, ter waarde van 88 mio €. Er was aanvankelijk een daling van de Europese middelen aangekondigd, maar het is onduidelijk of die in de huidige crisis zou gehandhaafd blijven. De financiering voor de komende maanden is dus nog een vraagteken. Tijdens de coronacrisis halveerde ook het aantal vrijwilligers, o.a. omdat ze tot risicogroepen behoren. 20% van de verdeelpunten moest (even) sluiten. Andere verdeelpunten moesten hun werking aanpassen250. Bij een op de drie organisaties konden nieuwe mensen niet geregistreerd worden. De helft van de mensen kon niet langer kiezen welk voedsel ze liefst meenamen.
245 246 247 248 249 250
De Tijd (30/4/2020). 90.000 gezinnen in april. https://www.tijd.be/ondernemen/banken/banken-verstrekten-alvoor-4-miljard-coronakredieten/10224148.html Febelfin (8/5/2020). https://www.febelfin.be/nl/journalisten/artikel/ook-dit-corona-belg-past-betaalgedrag-aanen-krijgt-meer-dan-100000-keer Universiteit Antwerpen, https://sociaal.net/achtergrond/meer-voedselhulp-is-beste-bewijs-van-falendarmoedebeleid/ In 2019 deden 168.476 mensen in België beroep op voedselhulp, die voedselbanken verdelen via 620 caritatieve verenigingen en organisaties. Karen Hermans van de Universiteit Antwerpen, 2019 casestudy bij vzw Onthaal Sint-Antonius in Antwerpen, volgens https://sociaal.net/achtergrond/meer-voedselhulp-is-beste-bewijs-van-falend-armoedebeleid/ bv. een andere locatie, levering aan huis (1 op 4 van de verdeelpunten), andere werkuren, schrappen van andere hulp zoals huiswerkbegeleiding, …
98
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
4.2
Inkomen
Koopkrachtverlies blijft beperkt door overheidsmaatregelen Het reëel beschikbaar inkomen van de Belgen zou ondanks de economische schok door de coronacrisis met 2,2% (5 miljard €) dalen en dus redelijk stand houden, om in 2021 terug 2,9% te stijgen251. De koopkracht zou slechts beperkt dalen omdat de overheid het verlies aan inkomen en aan werkgelegenheid beperkte, o.a. door de uitbreiding van het systeem van tijdelijke werkloosheid met een verhoogde uitkering voor werknemers en het overbruggingsrecht en premies voor zelfstandigen. Bovendien is de afkoelende inflatie dit jaar lager dan de indexering van de lonen en van de sociale uitkeringen252. De coronacrisis vermindert vooral de inkomsten uit arbeid, terwijl de inkomsten uit verhuur bv. of uit transfers zoals pensioenen en sociale tegemoetkomingen onveranderd blijven of toenemen bv. als gevolg van inkomensondersteunende maatregelen. De precieze omvang van de impact van corona op de diverse bronnen van inkomsten en op de diverse ontvangers van deze inkomsten is nog onduidelijk. Voor de crisis was het gemiddeld netto-huishoudinkomen in Vlaanderen 2.251 € per maand (cijfers voor 2018)253, terwijl het voor laaggeschoolden 1.700 €/maand was (Figuur 98). Daarbij waren inkomsten uit overdrachten belangrijk voor laaggeschoolden (situatie 2017 in Figuur 99). Figuur 98: Laaggeschoolden hebben gemiddeld een lager inkomen254
2.742 2.251
2.176
1.700
Vlaanderen
251
252 253
254
laaggeschoold
middengeschoold
hooggeschoold
NBB, juni 2020, De coronacrisis heeft een aanzienlijke negatieve impact op de inkomens van bepaalde gezinnen met grotere verliezen voor die met het laagste inkomen. https://www.nbb.be/doc/ts/enterprise/press/2020/cp200617nl.pdf Federaal Planbureau, 5/6/2020, Communiqué, https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf Equivalent inkomen, dat rekening houdt met inflatie, aftrek van de directe belastingen en bijdragen voor de sociale zekerheid en de verschillen in samenstelling en grootte van de huishoudens. Statistiek Vlaanderen, cijfers voor 2018. Netto equivalent huishoudinkomen per maand, Statistiek Vlaanderen, 2018, cijfers voor Vlaanderen.
99
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 99: Inkomsten uit overdrachten zijn belangrijk voor laaggeschoolden255
25% verliest meer dan 10% van inkomen: vooral werkenden worden getroffen 27% van de gezinnen geeft in april zelf aan door de coronacrisis meer dan 10% inkomensverlies te lijden (in mei en juni was dat gedaald naar 25% resp. 21%) (Figuur 96)256. 12% geeft aan een inkomensverlies van meer dan 30% te lijden door de coronacrisis (13% in april, zie Figuur 100). 14% stelt tussen 10 en 30% van hun inkomen te verliezen. Vooral werkenden behoren tot de zwaarst getroffen groepen. Ongeveer drie vierde van de gezinnen stelt door de coronacrisis geen inkomensverlies te lijden, of slechts een verlies van hooguit 10%. Die groep bestaat voor 55% uit gepensioneerden, sociale-uitkeringstrekkers, huisvrouwen en -mannen en studenten. De overigen zijn werkenden257. Het is niet bekend hoeveel gezinnen door de coronacrisis net meer inkomsten hebben, noch in welke mate overheidstegemoetkomingen inkomensverliezen temperden of in sommige gevallen geleid hebben tot een netto verhoging van de inkomens.
255 256 257
NBB, HFC I, II en III verwijzen naar enquêtes van 2010, 2014 en 2017, cijfers voor België NBB, 20/5/2020, https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/pne.pdf, Zeer lichte heropleving van het consumentenvertrouwen in mei. Cijfers van juni ook beschikbaar op NBB. Baert et al. (3/4/2020). Wat denken Vlaamse werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière? https://users.ugent.be/~sbaert/CARRIERE_NA_CORONA_Cijfers_en_reflecties.pdf, Bevraging in april.
100
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 100: 1 op drie gezinnen lijdt inkomensverlies258 april meer dan 50%; 7% 30 tot 50%; 6% 10 tot 30%; 14%
mei verlies >30%; 12 verlies 10-30%; 13
minder dan 10%; 6%
Geen verlies; 67%
geen verlies of verlies <10%; 74
Loonsverhogingen en bonussen worden uitgesteld of verminderd Loonsverhogingen staan tijdens de coronacrisis onder druk. 17% van de bedrijven stelt niet te weten of de geplande loonsverhogingen dit jaar zullen doorgaan. 15% van de werkgevers geeft aan dat deze slechts gedeeltelijk zullen kunnen doorgaan, en bijna evenveel zou helemaal geen loonsverhogingen geven. 30% zou de managementvergoeding van de directie verlagen, veelal met een vijfde259. Van de werknemers vreest 26% een promotie te missen die ze anders wel gehad zouden hebben. Die vrees is vooral hoog bij mensen met een migratie-achtergrond en tijdelijk werklozen en lager bij wie werkt in de publieke sector260.
Sommigen krijgen extra premies om te (blijven) werken 1 bedrijf op 5 zou een extra premie uitbetalen aan die werknemers die aan het werk blijven. Ze zouden dat vooral doen ter compensatie van de verhoogde werklast en het hogere besmettingsrisico. Die premie geldt veelal voor de meer operationele werknemers, die niet van thuis uit kunnen werken261.
258
259 260 261
Op basis van Nationale Bank van België, (21/4/2020). Maandelijkse consumentenenquête – april 2020. Ineenstorting van het consumentenvertrouwen in april. https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/histo/pne2004.pdf. Cijfers voor mei zijn quasi hetzelfde maar bevatten minder gedetailleerde infomatie: 74% geen of minder dan 10% inkomensveriles, 13% tussen 10 en 30% inkomensverlies en 12% meer dan 30% inkomensverlies. NBB, 20/5/2020, https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/pne.pdf, Zeer lichte heropleving van het consumentenvertrouwen in mei Onderzoek van HR-expert Hudson bij 144 Belgische organisaties. Jobat, 27/4/2020 Baert, e.a. How Do We Think the COVID-19 Crisis Will Affect Our Careers (If Any Remain)?, April 2020 Onderzoek van HR-expert Hudson bij 144 Belgische organisaties. Jobat, (27/4/2020). Corona heeft impact op je loon. https://www.jobat.be/nl/art/corona-heeft-impact-op-je-loon
101
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
4.3
Tegemoetkomingen
1,3 mld € (tijdelijke) werkloosheidsuitkering: gem. 813€/persoon in april Tijdelijke werkloosheid steeg sterk in de coronacrisis (zie deel 9.1) en tijdelijke werkloosheidsuitkeringen vervangen dan het loon. De mate waarin dat gebeurt, verschilt van land tot land, al kunnen deze vergoedingen aangevuld worden bv. volgens collectieve overeenkomsten (Figuur 102). In België werd 1,3 mld euro aan tijdelijke werkloosheidsuitkering voorzien in maart en april aan ongeveer 1 mio personen elke maand. In maart was dat gemiddeld 440 €/persoon, in april (met meer dagen technische werkloosheid, want volledige lockdownmaand) 813€ (Figuur 101). Gemiddeld waren werknemers 14 dagen tijdelijke werkloos, 250.989 waren de volledige maand werkloos. Het merendeel combineert tijdelijke werkloosheid dus met blijven werken. Figuur 101: In België werd al 1,3 mld aan tijdelijke werkloosheidsuitkeringen betaald262 € personen €/pers Gem. 1d tijd. 2d tijd. werkloos werkloos maart 413.675.368 939.532 440 57.210 85.837 april 907.950.943 1.117.133 813 14 42.971 42.984 1.321.626.311 2.056.665 1.253
20 dagen 3.212 250.989
Figuur 102: Tijdelijke uitkeringen verschillen van land tot land263
Aanmoedigingspremies en zorgkrediet dalen eerst en stijgen dan Het aantal aanvragen voor aanmoedigingspremies en zorgkrediet daalden eind april en begin mei, sedert de aankondiging en lancering van het corona ouderschapsverlof (-12% t.o.v. mei 2019). Begin juni is er een forse stijging van beiden (Figuur 103).
262 263
RVA, geconsulteerd op 10/6/2020. https://www.rva.be/en/status/be-published?page=403 ETUI, april 2020. Short-Time allowance in percent of pay in selected European countries.
102
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 103: Aanmoedigingspremies voor werknemers daalt eerst en stijgt dan fors264 Aanmoedigingspremie
Zorgkrediet
2020
2019
700
1.500 Aantal aanvragen zorgkrediet
Aantal aangevraagde aanmoedigingspremies
2.000
1.000
500
2020
600
2019
500 400 300 200 100 0
0 16/3
23/3
30/3
6/4
13/4
20/4
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
16/3
23/3
30/3
6/4
13/4
20/4
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
Leeflonen nemen wellicht toe De vraag naar een leefloon is slechts beperkt toegenomen, vooral dan van alleenstaande ouders en studenten265. Er lijken nog geen actuele statistieken beschikbaar over de impact van de coronacrisis op het aantal toegekende leeflonen e.d.266. In januari 2020 waren er in Vlaanderen 36.458 mensen die genoten van een leefloon, dat is 5,53 per duizend van de bevolking267. Vooral in de steden is het aandeel toegekende leeflonen hoger (Figuur 105). In België is dat 146.236 (12,79 op duizend). De OCMW’s verwachten dat er met vertraging nog een grote toevloed komt aan leefloonaanvragen. Ook bij de crisis in 2008 kwam de toename pas later268. Ook het federaal planbureau verwacht voor België meer toegekende leeflonen in 2020 en 2021 (Figuur 104).
264 265 266
267 268
Totaal aanvragen aanmoedigingspremies, excl. openbare sector. Bijlage 3, WSE barometer, tem week 24. De Standaard, (8/5/2020). Duurdere voeding, hogere schulden en meer eenzaamheid. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200507_04950085 https://www.mi-is.be/nl/studies-publicaties-statistieken/overzicht-van-het-aantal-begunstigden-van-hetleefloon; cijfers tot januari 2020. Leefloon: de erkende vluchtelingen ; de subsidiair beschermden ; de jongeren jonger dan 25 jaar en de andere begunstigden (25 jaar en ouder, noch erkende vluchtelingen, noch onder sociale bescherming). Geconsulteerd op 19/05/2020 https://stat.mi-is.be/nl/dashboard/ris_entities?menu=drilldown Marjolijn De Wilde, UAntwerpen, in De Standaard (8/5/2020). Duurdere voeding, hogere schulden en meer eenzaamheid. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200507_04950085
103
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 104: Leeflonen zouden toenemen in 2020 en 2021269 200 180
160
143
120
106
111 110 111 114 113 111 109
1999
140
2000
Leefloon (of equivalent), in duizenden
180
100
106 103
111
120 123 122 122 121
152 156
158
165
133
80 60 40 20
2021
2019
2020
2017
2018
2015
2016
2013
2014
2011
2012
2009
2010
2007
2008
2005
2006
2003
2004
2001
2002
0
Figuur 105: Het aandeel toegekende leeflonen is relatief hoog in Wallonië en de steden270
De aanvraagwijze voor leeflonen veranderde. Slechts een vijfde van de OCMW’s doet, in geval van nood, nog huisbezoeken. De huisbezoeken, die verplicht zijn bij een leefloonaanvraag, werden dan ook vervangen door een mail of telefoongesprek. Er wordt overigens een personeelskrapte verwacht bij OCMW’s om steunaanvragen op te vangen271. Het is onduidelijk hoe dat personeelstekort zal worden aangepakt en of ambtenaren van gemeentelijke diensten kunnen bijspringen.
1 mld € overbruggingsrecht voor enkele honderdduizenden zelfstandigen Voor de zelfstandigen in hoofdberoep van wie de activiteit onderbroken of beperkt is in het kader van de absoluut noodzakelijke sanitaire maatregelen genomen door de Nationale Veiligheidsraad om de verspreiding van het virus tegen te gaan, kunnen genieten van een vervangingsinkomen voor maart, april en mei van 1.291,69 € (of 1.614,10 € met gezinslast)272.
269 270 271 272
Verwachting België, Federaal Planbureau, data geconsulteerd op 9/6/2020. https://stat.mi-is.be/nl/dashboard/ris_cities?menu=map Marjolijn De Wilde, UAntwerpen, in De Standaard (8/5/2020). Duurdere voeding, hogere schulden en meer eenzaamheid. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200507_04950085 Meer info over de regeling: https://www.vlaio.be/nl/subsidiesfinanciering/subsidiedatabank/overbruggingsrecht-voor-zelfstandigen-coronavirus
104
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De zelfstandigen in bijberoep met een inkomen tussen 6.996,89 en 13.993,78 euro, en de actieve gepensioneerden van wie het inkomen hoger is dan 6.996,89 euro, kunnen genieten van een gedeeltelijk vervangingsinkomen van 645,84 euro (807,05 euro/maand met gezinslast) met een maximumplafond voor de vervangingsinkomens ten belope van 1.614,10 euro. In de maanden maart en april werden respectievelijk 338.407 en 345.255 betalingen overbruggingsrecht uitgevoerd door de sociale verzekeringsfondsen, goed voor 1,012 mld €273. Er is echter geen informatie beschikbaar over de verdeling van zelfstandigen met overbruggingsrecht naar sector274.
4.4
Schulden en reserves
16% van gezinnen heeft hoge schuldenlast De hoge schuldenlast van sommige gezinnen versterkt hun financiële kwetsbaarheid. De lage rente zette de afgelopen jaren veel gezinnen ertoe aan meer te lenen om een woning te kopen275, waardoor ze financieel kwetsbaarder werden voor een crisis. Gezinnen met schulden worden namelijk zwaarder geraakt door een mogelijk verlies van inkomsten door (tijdelijke) werkloosheid of ziekte. Zij zullen overigens in een crisissituatie eerder hun consumptie sterk verminderen, hetgeen op zijn beurt aanzienlijke economische gevolgen kan hebben (cf. infra)276. De schulden van de Belgische gezinnen zijn de afgelopen jaren gestegen. Bij de Vlaamse gezinnen steeg het jaarlijks opgenomen kredietbedrag en het gemiddeld bedrag per opgenomen krediet (van gemiddeld 50 k€ per krediet in 2018 naar 59 k€ in 2019). Sedert de coronacrisis namen gezinnen wel minder kredieten op (Figuur 106). Figuur 106: Vlaamse gezinnen namen afgelopen jaren hogere kredieten op277
273
274
275 276 277
Gemiddeld bedrag per opgenomen krediet
8 000 000 €
90 €
7 000 000 €
80 € 70 €
5 000 000 € 4 000 000 €
3 000 000 €
60 € 50 € 40 € 30 €
2 000 000 €
20 €
1 000 000 €
10 €
0€
0€
2007-01 2007-07 2008-01 2008-07 2009-01 2009-07 2010-01 2010-07 2011-01 2011-07 2012-01 2012-07 2013-01 2013-07 2014-01 2014-07 2015-01 2015-07 2016-01 2016-07 2017-01 2017-07 2018-01 2018-07 2019-01 2019-07 2020-01
bedrag in duiz. €/krediet
6 000 000 €
2007-01 2007-07 2008-01 2008-07 2009-01 2009-07 2010-01 2010-07 2011-01 2011-07 2012-01 2012-07 2013-01 2013-07 2014-01 2014-07 2015-01 2015-07 2016-01 2016-07 2017-01 2017-07 2018-01 2018-07 2019-01 2019-07 2020-01
nieuw kredietbedrag per maand duiz. €
Opgenomen kredietbedrag
COVID19 : Al meer dan 1 miljard euro betaald aan de zelfstandigen die het vervangingsinkomen ontvangen “De meeste betalingen werden al uitgevoerd”, benadrukt Denis DUCARME, 13/5/2020. https://ducarme.belgium.be/fr/covid19-al-meer-dan-1-miljard-euro-betaald-aan-de-zelfstandigen-die-hetvervangingsinkomen-ontvangen Decoster, e.a., https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf, verwijzend naar cijfers van het RSVZ op 6 mei 2020 Cijfers voor 2017. NBB, in De Tijd (11/5/2020). Driejaarlijkse enquête bij 2329 gezinnen afgenomen in 2017. https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/economie/vermogensongelijkheid-stijgt-in-belgie/10226239.html SER (26/5/2020). Denktank: 10 bouwstenen voor herstel na coronacrisis. https://www.ser.nl/nl/Publicaties/bouwstenen-voor-herstel Data tot april 2020. NBB, Nationale Bank van België / Centrale voor Kredieten aan Particulieren, 04-05-2020
105
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De schulden kunnen een probleem zijn, vooral als ze groot zijn in verhouding tot het inkomen, omdat gezinnen bij inkomensverlies dan riskeren hun schulden niet meer goed te kunnen beheren278. Voor 16% van de Belgische gezinnen is de schuld groter dan driemaal het bruto jaarinkomen. Vooral lagere inkomensgroepen moeten een groter deel van hun bruto inkomen besteden aan aflossingen (Figuur 107). In het bijzonder blijken eenoudergezinnen en gezinnen van zelfstandigen kwetsbaar: 20% van de zelfstandigen en 7% van de eenoudergezinnen met een hypotheeklening moeten maandelijks meer dan 30% van hun bruto inkomen afbetalen, terwijl dit gemiddeld slechts 3% is (Figuur 108). Gezinnen leenden ook een groter deel van de waarde van hun activa, met name 26% in 2017 t.o.v. 19% in 2014. Wellicht konden ze leningen krijgen bij een kleiner spaarvolume of versoepelde kredietstandaarden als gevolg van de lage rente en de sterke concurrentie tussen banken. Dat maakt gezinnen kwetsbaarder voor schokken, zoals inkomensverliezen, maar ook plotse waardeverliezen van activa waardoor verkoop van activa niet volstaat om schulden af te lossen279. Zo’n plotse waardeverliezen kunnen bv. optreden als plots veel woningen verkocht worden. Figuur 107: Schuldaflossing groter deel van het bruto-inkomen bij lagere inkomensgroepen280
278 279 280
In 2014 was dat 14%. NBB, de Solo Perea (2020), mei 2020, First results of the third wave of Belgium’s Household Finance and Consumption Survey. NBB. (Juni 2020). First results of the third wave of Belgium’s Household Finance and Consumption Survey. https://www.nbb.be/doc/ts/publications/economicreview/2020/ecorevi2020_h3.pdf NBB (5/2020). Aflossing van de hypothecaire schuld ten opzichte van het bruto-inkomen per inkomenskwintiel. HFCS I, II en III verwijst naar de enquêtes van 2010, 2014 en 2017. Eerste resultaten van de derde golf van de enquête naar de financiën en de consumptie van de gezinnen in België https://www.nbb.be/nl/artikels/eerste-resultaten-van-de-derde-golf-van-de-enquete-naar-de-financien-en-deconsumptie-van
106
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 108: Vooral zelfstandigen en eenoudergezinnen betalen relatief veel hypotheek af281
281
DSTI: Debt service to income. HFCS I: enquête 2010; HFCS II: enquête 2014; HFCS III: enquête 2017. NBB. (Juni 2020). First results of the third wave of Belgium’s Household Finance and Consumption Survey. https://www.nbb.be/doc/ts/publications/economicreview/2020/ecorevi2020_h3.pdf
107
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
60% van huishoudens heeft weinig financiële reserve Vooral lagere inkomensgroepen (Q1 en Q2) hebben weinig financiële reserve en hoge schulden (Q2) (Figuur 109) en dat maakt hen financieel kwetsbaarder. Figuur 109: Laagste quintielen hebben een zeer beperkt financieel vermogen (B-2014)282
Figuur 110: Werkenden in zwaar getroffen sectoren hebben relatief weinig vermogen 283
80 60
bruto financieel vermogen schulden
-2 -25
-40
-5 -10
-18
-42 -45
-60
-34 -37
-40 -68
-80
283
Fin. Act., verzek.
Zorg
Handel
Onderwijs
Vervoer en opslag
Bouw
Kunst, recreatie
overige
Horeca
-100
282
-73 -86
Vr. beroepen, adm
-20
5
Industrie
0
20 22
64
9
Openbaar bestuur
20
36 38 31 35
ICT
in duizenden €
40
49 54 43 45
In duizenden euro’s per huishouden. NBB. Gemiddelden per quintiel (groep van 20%). De resultaten van de 2017 lijken nog niet beschikbaar. De vermogensverdeling in België : eerste resultaten van de tweede golf van de Household Finance and Consumption Survey (HFCS). Ph. Du Caju. https://www.nbb.be/doc/ts/publications/economicreview/2016/ecotijdii2016_h2.pdf Jeroen Horemans, e.a., juni 2020
108
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
31% van de Belgen had in mei onvoldoende financiële reserves om 3 maanden in het levensonderhoud te kunnen voorzien. Bij lagere inkomensgroepen (<2500 €) is dat 8 op tien. Lagere inkomensgroepen hebben dus minder financiële reserves. Dat geldt ook voor jobstudenten en zelfstandigen (Figuur 111). Figuur 111: 1 op 3 Belgen heeft onvoldoende reserve voor 3 maanden levensonderhoud 284 loontr. tijd. werkloos
11
20
jobstudent
53
32
zelfstandig
37
20
>4000€
Inkomen
16
33
9
2500-4000€
17
25
47
32
18
43
<1000€
11 0%
10%
20%
11
37
20
<1 maand
24
36
46
Belgen
26
19
26
1000-2500€
22
16 30%
1-3 maanden
15
10
10
8
53
40%
50%
60%
4-6 maanden
70%
80%
90%
100%
>6 maanden
Data- en onderzoeksvragen 19 •
Hoeveel evolueerden de verstrekte tegemoetkomingen in aantal en bedrag? Wat is het effect van tegemoetkomingen op financiële kwetsbaarheid? Hoe evolueerden de schulden en de reserves?
•
Hoeveel keer werd beroep gedaan op het overbruggingsrecht voor zelfstandigen in mei? Wat is de verdeling over de sectoren? Hoe evolueerde de verdeling over de sectoren tussen maart en juni? Hoeveel tegemoetkomingen werden toegekend?
•
Hoe evolueerden het aantal leefloonaanvragen? Was er een toename van het aantal aanvragen bij de OCMW’s?
•
Wat is impact van hinderpremies / coronapremies op armoedevermijding?
•
Wat is de impact van corona op diverse inkomsten van diverse types gezinnen?
•
Zijn er gezinnen met meer inkomen door de crisis? Bv. door verhoogde activiteit? Zijn er perverse effecten van bepaalde tegemoetkomingen?
•
Wat is de impact van corona op inkomen uit arbeid? Wat is de impact op de lonen (op korte en langere termijn)?
•
Hoeveel vergoeding voor tijdelijke werkloosheid werd aan Vlamingen toegekend? Aan wie?
•
284
In welke mate hebben gezinnen last van financiële stress? Hoe verschilt die tussen verschillende doelgroepen?
https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële. bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Mei 2020, NBB, https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/pne.pdf, Zeer lichte heropleving van het consumentenvertrouwen in mei en NBB, juni 2020, https://www.nbb.be/doc/ts/enterprise/press/2020/cp200617nl.pdf, De coronacrisis heeft een aanzienlijke negatieve impact op de inkomens van bepaalde gezinnen met grotere verliezen voor die met het laagste inkomen
109
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
4.5
Verschillen tussen groepen
De coronacrisis raakt ook op financieel vlak verschillende bevolkingsgroepen anders.
Werkende armen en financieel kwetsbare werkenden zijn meest getroffen Verschillende data wijzen erop dat vooral groepen met een zwak sociaal-economisch profiel relatief zwaarder worden getroffen door de coronacrisis. Dat komt vooral omdat sectoren die met werknemers met een zwak sociaal-economisch profiel te werk stellen vooral worden getroffen door de coronamaatregelen285. Het armoederisico (<60% van gestandaardiseerd mediaan inkomen) en de financiële kwetsbaarheid (60-80% van gestandaardiseerd mediaan inkomen) waren al groot in heel wat van deze sectoren (Figuur 112 en Figuur 113). Figuur 112: Werkenden in horeca hadden al een hoog armoederisico en fin. kwetsbaarheid286
aandeel van werkenden %
40
30 19
20 13 10
12
11
10
7
7
7
7
0
Armoederisico
285
286
7
16 8
11 4
7
6
6
4
2
2
2
4
2 1
Financieel kwetsbaar
Leuvense Economische Standpunten, 2020/177. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf Armoederisico: <60% gestandaardiseerd mediaan inkomen. Financiële kwetsbaarheid: 60-80% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen. Jeroen Horemans, e.d. juni 2020, De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële bestaanszekerheid bij werkende Belgen. https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view
110
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 113: Werknemers in getroffen sectoren waren al kwetsbaar287
Jongeren worden relatief zwaarder getroffen Jongeren worden in de coronacrisis op de arbeidsmarkt relatief zwaar getroffen omdat ze oververtegenwoordigd zijn in sectoren die zwaar door de crisis zijn getroffen (cf. Figuur 247). Zo zijn 16% van de werknemers in zwaar getroffen sectoren -25-jarigen, terwijl -25-jarigen gemiddeld slechts 8% van de werknemers vertegenwoordigen. In licht getroffen sectoren werken eerder 45-plussers (Figuur 114). De Vlaamse jeugdwerkloosheid (-25-jarigen) is in mei 2020 18% hoger dan in mei 2019, terwijl het Vlaams gemiddelde met 14% steeg (Figuur 115). Ook doorbrak de crisis het patroon waarbij de jeugdwerkloosheid tot juli daalt en stopte de crisis ook de jarenlange algemeen dalende trend (Figuur 116). Overigens is de Vlaamse jeugdwerkloosheid (13%) aanzienlijk hoger dan de
287
Armoederisico: <60% gestandaardiseerd mediaan inkomen. FinanciĂŤle kwetsbaarheid: 60-80% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen. Jeroen Horemans, e.d. juni 2020, De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiĂŤle bestaanszekerheid bij werkende Belgen. https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view
111
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Vlaamse gemiddelde werkloosheid 6%. Ook de Belgische jeugdwerkloosheid (bij 15-24 jarigen) is substantieel hoger (14,5%) dan werkloosheid bij ouderen (+25-jarigen)(4,5%)288. Figuur 114: In zwaar getroffen sectoren werken veel jongeren289 100% 90% 80%
12
12
24
25
13
15
27
29
70% 60% 21
50%
28
26
25
40%
30%
56+ 46 tot 55 36 tot 45 26 tot 35 16 tot 25
27
27
20%
10%
16
0% zwaar getroffen
26
25
9
6
8
middelzwaar getroffen
licht getroffen
alle
Figuur 115: Werkloosheid steeg sterker bij -40-jarigen290
wijziging niet-werkende werkzoekenden Vlaanderen
25% april 2020 tot april 2019
20%
20% 18% 15%
mei 2020 tot mei 2019
17%
14%
14%
13%
12%
11%
10%
5%
5%
4%
0% < 25 jaar
288
289
290
25 t/m 39 jaar 40 t/m 54 jaar
>= 55 jaar
Vlaanderen
ILO, Unemployment rate by sex and age, data tot maart 2020, Beschikbaar op https://www.ilo.org/shinyapps/bulkexplorer30/?lang=en&segment=ref_area&id=BEL_M, geconsulteerd op 3/6/2020 Leuvense Economische Standpunten, 2020/177. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf Op basis van Arvastat-databank VDAB, geconsulteerd op 3/6/2020, data tot mei 2020, beschikbaar op https://arvastat.vdab.be/arvastat_detailtabellen_werkloosheid.html.
112
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
25% Figuur 116: Jeugdwerkloosheid is hoger dan gemiddelde werkloosheid291 20%
< 25 jaar
15%
13%
10%
5%
>= 55 jaar
8%
Vlaanderen
6% 6%
25 t/m 39 jaar 40 t/m 54 jaar
4%
jan/16 mrt/16 mei/16 jul/16 sep/16 nov/16 jan/17 mrt/17 mei/17 jul/17 sep/17 nov/17 jan/18 mrt/18 mei/18 jul/18 sep/18 nov/18 jan/19 mrt/19 mei/19 jul/19 sep/19 nov/19 jan/20 mrt/20 mei/20
0%
Bovendien is het voor afstuderende jongeren niet evident om in een crisissituatie de arbeidsmarkt te betreden, gezien de stijgende werkloosheid en de vacaturestops292. Ook daalde het aantal openstaande vacatures vooral fors bij vacatures waarbij geen of slechts enige ervaring vereist is (Figuur 117). Figuur 117: Openstaande vacatures daalde sterker bij vacatures zonder of enige ervaring293
wijz. openst. vacatures (4/2020 tov 2/2020) Vlaanderen
-30%
Met ervaring
Enige ervaring
Geen ervaring
-40%
-23%
-34%
-33%
-35%
-30%
-25%
-20%
-15%
-10%
-5%
0%
Data- en onderzoeksvragen 20 •
Gingen er meer oudere werknemers vervroegd met pensioen tijdens de crisis? Hoe oud waren deze werknemers in vergelijking met de periode voor de crisis?
291 292
293
Op basis van Arvastat, VDAB, tot mei 2020. Werkzoekendengraden. Geconsulteerd op 3/6/2020. Beschikbaar op: https://arvastat.vdab.be/arvastat_detailtabellen_werkloosheid.html De Tijd, 'Ruim een op de zes jongeren heeft geen werk meer door coronacrisis' (27/5/2020). https://www.tijd.be/dossiers/coronavirus/ruim-een-op-de-zes-jongeren-heeft-geen-werk-meer-doorcoronacrisis/10229515.html Op basis van Arvastat, VDAB, tot april 2020. Geconsulteerd op 4/6/2020. Beschikbaar op: https://arvastat.vdab.be/arvastat_detailtabellen_vacatures.html
113
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Kortgeschoolden Kortgeschoolden worden op de arbeidsmarkt relatief zwaar getroffen omdat ze relatief vaker werken in zwaar door de coronacrisis getroffen sectoren (Figuur 118). Bovendien waren ze ook voor de crisis al financieel kwetsbaarder (Figuur 119). Figuur 118: Kortgeschoolden werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren294 100% 90%
26 39
80%
51
70%
65
60% 45
50% 40%
hoog geschoold midden geschoold kort geschoold
44 36
30% 27
20%
30
10%
17
0%
13
9
zwaar getroffen middelzwaar licht getroffen getroffen
alle
Figuur 119: Kortgeschoolden meer kans op een armoederisico en fin. kwetsbaarheid 35 30 25
aandeel %
19 20 Financieel kwetsbaar Armoederisico
15 11
10 14 5
5 6 2
0 laaggeschoold
294
middengeschoold
hooggeschoold
Leuvense Economische Standpunten, 2020/177. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf
114
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Tijdelijke contracten en zelfstandigen Zelfstandigen leiden het vaakst inkomensverlies door de coronacrisis. 64% van de zelfstandigen meldt in mei een inkomensverlies van groter dan 10%; bij loontrekkenden is dat 31%, bij gepensioneerden 10% (Figuur 120). Figuur 120: 2 op 3 zelfstandigen leidt inkomensverlies >10%, bij loontrekkenden 1 op 3 295 100%
75%
13
12
14
13
73
74
50%
12
45
15 10
19
19
90 69
25%
3 7
75
verlies >30% verlies 10-30% geen verlies of verlies <10%
36 0%
Tijdelijke contracten en zelfstandigen zijn relatief oververtegenwoordigd in de zwaar getroffen sectoren (Figuur 122) (Figuur 121). Figuur 121: Zwaar getroffen, middelzwaar getroffen en licht getroffen sectoren296 Zwaar getroffen sectoren • Kunst, amusement en recreatie • Horeca • Handel – detailhandel non-food Middelzwaar getroffen • Vervoer en opslag sectoren • Handel - groothandel • Bouw • Industrie • Immo, vrije beroepen, wetenschappelijke en administratieve ondersteuning Licht getroffen sectoren • Informatie en communicatie • Landbouw • Fin. act. en verzekeringen • Handel – detailhandel food • Onderwijs • Openbaar bestuur • Zorg
Tijdelijke contracten of deeltijds werkenden en zelfstandigen hadden al voor de coronacrisis een groter armoederisico (minder dan 60% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen) en een grotere financiële kwetsbaarheid (tussen 60 en 80% van het gestandaardiseerd mediaan inkomen) dan andere werkenden (Figuur 123). Zij hebben ook een kleiner financieel vermogen. 295 296
NBB, 20/5/2020, Zeer lichte heropleving van het consumentenvertrouwen in mei. https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/pne.pdf Leuvense Economische Standpunten, 2020/177. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf
115
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 122: Tijdelijken en zelfstandigen werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren 297
100% 90% 39
80%
56
60
70%
57
60%
50%
23
40% 6 7
30%
17 6 3
20%
25
10%
5 4
5 3 7
12
licht getroffen
alle
15
0% zwaar getroffen middelzwaar getroffen
23
29
vast, voltijds vast, deeltijds tijdelijk, voltijds tijdelijk, deeltijds zelfstandig
Figuur 123: 12% werkenden met een deeltijds contract heeft een armoederisico298
aandeel van de werkenden %
30
10
0
297
298
17
20
10
14
13 9
4
8 3
12
15
7 3
15
Financieel kwetsbaar Armoederisico
6
Leuvense Economische Standpunten, 2020/177. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf Jeroen Horemans, e.a. juni 2020, https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiĂŤle bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Covivat, Corona Onderzoeksconsortium voor Inkomensverdeling en Sociale effecten. Covivat Beleidsnota 4.
116
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
37
36
30 17
2 -8
Bruto financieel vermogen Schulden
-6 -25
-43
voltijds
geen contract of ander akkoord
deeltijds
-47
bepaalde duur
50 40 30 20 10 0 -10 -20 -30 -40 -50 -60
onbepaalde duur
in duizenden â‚Ź
Figuur 124: Tijdelijke contracten en deeltijds werkenden hebben een kleiner fin. vermogen299
Alleenstaanden Alleenstaanden zijn relatief oververtegenwoordigd in de zwaar getroffen sectoren (Figuur 125). Figuur 125: Alleenstaanden werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren297
100% 90%
29
80%
40
40
39
70% 60%
26
50%
23
21
22
19
20
15
14
5
4
40%
30%
22 22
koppel met kinderen koppel zonder kinderen anderen alleenstaande alleenstaande met kinderen
20%
10% 0%
16 13 7 zwaar getroffen
299
3
middelzwaar licht getroffen getroffen
alle
Bruto financieel vermogen. Schulden als negatieve waarden weergegeven. Jeroen Horemans, e.a. juni 2020, https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiĂŤle bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Covivat, Corona Onderzoeksconsortium voor Inkomensverdeling en Sociale effecten. Covivat Beleidsnota 4.
117
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Alleenstaanden en alleenstaande ouders komen ook sneller in problemen als ze moeten terugvallen op een leefloon, werkloosheidsuitkering of tijdelijke werkloosheid. Alleenstaande ouders in de tijdelijke werkloosheid hebben namelijk geen marge om later noodzakelijke maar ‘lockdowngevoelige uitgaven’ in te halen, voor zover ze niet kunnen terugvallen op vermogens. De laagste werkloosheidsuitkeringen en de leeflonen voor eenoudergezinnen volstaan enkel om de ‘niet uit te stellen uitgaven’ te dekken. Voor alleenstaanden is het leefloon zelfs ontoereikend voor ‘niet uit te stellen uitgaven’ voor voeding, wonen en persoonlijke verzorging (Figuur 126). Figuur 126: Voor alleenstaanden, vnl. met kinderen, zijn tegemoetk. vlugger ontoereikend300
Alleenstaanden en alleenstaande ouders met kind(eren) hebben minder reserves. 4 op 10 alleenstaande ouders kan geen onverwachte uitgave van 1000 euro aan (Figuur 127).
300
Huishoudbudgetten en sociale minima in lockdown. Bea Cantillon, e.a. 8/5/2020. https://drive.google.com/file/d/1xMjBFtTgVAFwkEnrKRrwW_RkufPwUXYZ/view
118
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 127: 38% alleenstaande ouders kan geen onvoorziene uitgave van 1000€ doen301 aandeel van gezinnen dat geen onverwachte uitgave van 1000 € kan doen
40
38
35
30 25
23
20 15
koppel met kind(eren)
andere
15 10
18
16
8
5 0 alleenstaand
alleenstaand met kind(eren)
koppel
andere met kind(eren)
Lage lonen en lage inkomens 16,7% van de werkenden kunnen geen onverwachte uitgave van €1.000 bekostigen. In de zwaarst getroffen sector is dat 23,4%, in de middelzwaar getroffen sectoren is dat 17,9% en in de licht getroffen sectoren is dat 14,2%297. In de zwaarst getroffen sectoren worden relatief lage lonen genoteerd en arme en kwetsbare gezinnen werken ook relatief vaak in deze zwaar getroffen sectoren (Figuur 128 en Figuur 129). Figuur 128: Zwaar getroffen sectoren hebben relatief laagste lonen302 100% 90% 80%
7 9 15
70% 60%
17
22
16 24
24
20
19
40% 22
30%
10%
20
21
50%
20%
20
18
44 24
20
16
20
licht getroffen
alle
hoogste lonen hoge lonen gem. lonen lage lonen laagste lonen
0% zwaar getroffen middelzwaar getroffen
301
302
Jeroen Horemans, e.a. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Juni 2020. https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view Leuvense Economische Standpunten, 2020/177. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf; https://drive.google.com/file/d/1t2RvNgB087ENGD8xvGB4BJQy-KhwXb3m/view
119
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 129: Arme/kwetsbare gezinnen werken relatief vaak in zwaar getroffen sectoren 302
100%
3
7
5
6
41
47
43
90% 80%
29
70% 60%
50%
rijk hogere middenklasse middenklasse kwetsbaar arm
35
40% 36
30% 20%
10%
35
35
19
14
0% zwaar getroffen
10
9
8 4
6
6
middelzwaar licht getroffen getroffen
alle
Het is onduidelijk hoe de diverse inkomensgroepen hun consumptiegedrag hebben aangepast en in welke mate zij voor- en nadeel hadden bij de stijgende prijzen voor bv. voeding (cf. supra) (in het rood en grijs) en de dalende prijzen voor bv. energie (in het groen) (Figuur 130). Figuur 130: Hogere inkomensgroepen spenderen bijna dubbel zoveel tov lage303 60.000
50.000 Woning, water, energie Transport Communicatie Kleding/schoenen
40.000
Gezondheid Horeca
30.000
Opleiding Persoonlijke verzorging, diensten Cultuur en vrije tijd Meubelen, huishoudtoestellen
20.000
Alcohol Voeding
10.000
0
K1
303
K2
K3
K4
Vlaanderen
Vlaanderen, 2018, GezinsbudgetenquĂŞte per kwartiel.
120
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Huurders Doorgaans wonen huurders in minder kwalitatieve woningen, hebben ze een lager inkomen en minder financieel vermogen waardoor ze kwetsbaarder zijn in coronatijden (cf. 20.3)304. Bovendien werken ze vaker in zwaar getroffen sectoren (Figuur 131). Ook zijn de tegemoetkomingen van de overheid in bepaalde gevallen niet voldoende om de noodzakelijke gevallen te dekken (Figuur 132). Figuur 131: Huurders werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren305 100% 90% 80%
70%
57 76
60%
80
77 eigenaar private huurder sociale huurder
50% 40%
30%
33
20%
10% 0%
18 11
5
zwaar getroffen middelzwaar getroffen
15
18
5
5
licht getroffen
alle
Figuur 132: Private huurders zijn bijzonder kwetsbaar voor (tijdelijke) werkloosheid306
304 305
306
Kuypers S. en Ive Marx I. in De Standaard (26/05/2020). Vermogensongelijkheid neemt toe. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200525_04971286 Leuvense Economische Standpunten, 2020/177. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf GEES, https://news.belgium.be/sites/default/files/news-items/attachments/2020-06/GEES_20200603%20.pdf,
121
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Deel II: Maatschappij / Non profit Dit deel bekijkt de impact van het virus op de maatschappij / non profit. Volgende aspecten komen aan bod: • • •
Zorg (deel 5) Andere instellingen en maatschappelijke organisaties (deel 6) Veiligheid, openbare orde, sociale rust (deel 7)
Zorg Met het ‘sociaal kapitaal’ worden organisaties, instellingen en initiatieven bedoeld die bijdragen tot maatschappelijke dienstverlening. Sommige van deze organisaties speelden een cruciale rol in de aanpak van de crisis, zoals de zorg. Andere ondervonden specifieke uitdagingen omdat er bv. veel mensen samenkomen of samenwonen (bv. opvangvoorzieningen, etc.). Hierna wordt de impact van de coronacrisis op dit meso-niveau beschreven. • • • • • •
Deel 5.1: Ziekenhuizen Deel 5.2: Woonzorgcentra Deel 5.3: Gezins- en thuiszorg en mantelzorg Deel 5.4: Jeugdhulp en gehandicaptenzorg Deel 5.5: Kinderopvang Deel 5.6: Financiering en organisatie
122
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
5.1
Ziekenhuizen
Ziekenhuiscapaciteit werd dankzij grote inspanningen niet overschreden Ziekenhuizen deden aan het begin van de coronacrisis inspanningen om ziekenhuiscapaciteit vrij te maken en uit te breiden voor COVID-patiënten. De uitgebreide capaciteit intensieve zorgen volstond tot nu toe, al werden er wel patiënten overgebracht tussen ziekenhuizen (Figuur 133). Op het hoogtepunt van de crisis begin april waren bijna 6000 patiënten tegelijk opgenomen (gewoon en intensieve zorgen) in Belgische ziekenhuizen (Figuur 134), waarvan 3000 in Vlaanderen. Figuur 133: Uitgebreide capaciteit intensieve zorgen werd in België niet overschreden 307 2500
2000
1500 capaciteit covid bezetting IZ covid
1000
500
15/mrt 19/mrt 23/mrt 27/mrt 31/mrt 4/apr 8/apr 12/apr 16/apr 20/apr 24/apr 28/apr 2/mei 6/mei 10/mei 14/mei 18/mei 22/mei 26/mei 30/mei 3/jun 7/jun
0
Figuur 134: Begin april namen COVID-patiënten bijna 6000 ziekenhuis bedden in308
307
308
Er circuleren diverse cijfers over de beschikbare capaciteit bij intensieve zorgen. Het is niet altijd eenvoudig een onderscheid te maken tussen IZ-capaciteit en specifieke IZ-capaciteit voor COVID. Er werd uitgegaan van een verhoging van 1900 naar 2200. De Tijd (11/6/2020). 71 nieuwe besmettingen, situatie in ziekenhuizen stabiel. https://www.tijd.be/dossiers/coronavirus/druk-op-ziekenhuizen-neemt-verder-af-nog-573-ingenomenbedden/10217952.html Sciensano, https://covid-19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID19_Daily%20report_Annex_NL.pdf, geconsulteerd op 9/6/2020.
123
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 21 •
Hoe en wanneer werd waar welke ziekenhuiscapaciteit waarvoor vrijgemaakt? Welke capaciteit was en is er voor COVID-19 (er circuleren hieromtrent verschillende cijfers in de pers)? Welke voor COVID-intensieve zorgen? Waar werd vooral capaciteit bij gecreëerd? In welke mate wordt er nu nog aan ziekenhuiscapaciteit gewerkt met het oog op een mogelijke tweede golf? Welke verbouwingen gebeuren er? Hoeveel kost dat? Wat betekent dat voor de ziekenhuizen?
•
Hoe was de bezetting van de capaciteit over de diverse ziekenhuizen? Hoeveel kampten wel met tekorten? Gewoon en bij intensieve zorgen?
•
Hoe was het met de beschikbaarheid en bezetting van beademingsapparatuur? In welke mate werd de hoeveelheid beademingsapparatuur uitgebreid? Welke plannen zijn er hieromtrent naar de toekomst?
•
Hoeveel patiënten werden overgebracht tussen ziekenhuizen om capaciteit vrij te maken? Waar schoot de capaciteit tekort?
•
•
Hoeveel patiënten uit woonzorgcentra werden opgenomen? Welke afspraken rond internationale bijstand ter zake?
Voldoende zorgpersoneel en werkbaarheid zijn aandachtspunten Voldoende zorgpersoneel was al voor de crisis een aandachtspunt in ziekenhuizen en wint in coronatijden aan belang voor de beheersing van de mortaliteit en het garanderen van het welzijn van de patiënt én van het zorgpersoneel zelf. De personeelsbezetting in Belgische ziekenhuizen per 100.000 inwoners is weliswaar gemiddeld (Figuur 135), maar het aantal patiënten per verpleegkundige is in Vlaanderen en België hoog (9,4 in België ten opzichte van het Europees gemiddelde 8,3, Figuur 136)309. Er zou nood zijn aan 1.692 extra VTE’s op korte termijn om gevaarlijke situaties weg te werken en 5.500 extra VTE’s om de norm van 8 patiënten per verpleegkundige te halen. Dat zou resp. 118 mio € en 400 mio € kosten310. De aangekondigde versterking van 400 mio € van het zorgpersoneel via het federaal zorgpersoneelsfonds loopt vertraging op311.
309
310
311
Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg. Synthese Verpleegkundige bestaffing voor een veilige(re) zorg in acute ziekenhuizen. https://kce.fgov.be/sites/default/files/atoms/files/KCE_325A_Verpleegkundige_bestaffing_synthese_2nd_editio n.pdf De Tijd (30/1/2020). 5.500 verpleegkundigen tekort voor veilige zorg in ziekenhuizen. https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/algemeen/5-500-verpleegkundigen-tekort-voor-veilige-zorg-inziekenhuizen/10203791.html. Verwijzend naar studie van Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) Zorgnet Icuro, (19/5/2020). Zorgpersoneelsfonds: parlementaire beslissing nodig om beschikbare middelen te kunnen inzetten. https://www.zorgneticuro.be/nieuws/zorgpersoneelsfonds-parlementaire-beslissing-nodigom-beschikbare-middelen-te-kunnen-inzetten
124
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 135: Personeelsbezetting per 100.000 inw in Bel. ziekenhuizen is eerder gemiddeld312 1.934 1.911
1.860 1.855 1.746
1.603 1.599
1.505 1.338 1.315 1.200 1.166
1.139 1.014
Zwi Noo Mal Den Fra
Lit
Oos
Ijs
Tsj
972
887
844
763
Bel Dui Ned Ier Hon Est Ser Roe Slo
Figuur 136: In 80% VL-ziekenhuizen meer patiënten per verpleegkundige dan EU-gem313
14 VL
BE gem
EU gem
aantal patiënten per verpleegkundige
12
10 8 6
4 2 0
Ziekenhuizen zouden 5 tot 7 mld € verliezen De coronacrisis duwt ziekenhuizen dieper in het rood en de verliezen zouden oplopen tot 5 à 7 mld €314. De financiële situatie van de ziekenhuizen was al voor de coronacrisis zorgwekkend. 312 313
314
Eurostat, 2016 (geen cijfers voor België voor 2017). Hospital Employment. Full time equivalent per hundred thousand inhabitants. Op basis van Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg. Synthese Verpleegkundige bestaffing voor een veilige(re) zorg in acute ziekenhuizen. https://kce.fgov.be/sites/default/files/atoms/files/KCE_325A_Verpleegkundige_bestaffing_synthese_2nd_editio n.pdf, cijfers voor 2019 Bruzz (26/5/2020). Corona duwt Brusselse ziekenhuizen diep in de rode cijfers. https://www.bruzz.be/economie/corona-duwt-brusselse-ziekenhuizen-diep-de-rode-cijfers-2020-05-26.
125
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
32% van de ziekenhuizen was in 2018 verlieslatend, in 2017 ging zelfs 44% in het rood315. Door de coronacrisis werken de ziekenhuizen maar aan 60% van de normale activiteit, missen ze inkomsten terwijl ze wel extra kosten hebben316. Voor een gemiddeld ziekenhuis zou het gaan over 150.000 euro per dag317. Zonder steun zouden de rekeningen dan ook wellicht dieprood kleuren. De federale overheid voorzag o.a. 1 miljard euro voorschot om de ziekenhuizen bij te springen318 en een werkgroep bekijkt nog reële financiële impact van corona op de ziekenhuizen319. Uitdaging voor de toekomst voor de ziekenhuizen blijven ondertussen ondermeer “de vergrijzende bevolking, steeds meer polypathologieën en chronische ziekten, veranderende verwachtingen van de patiënt, steeds kortere maar wel acutere ziekenhuisverblijven, hoogtechnologische medische innovatie, … Hervormingen in de financiering zijn broodnodig om de financiële gezondheid van de ziekenhuizen te verbeteren. De netwerkvorming is een van de bouwstenen van het zorglandschap van de toekomst, maar is geen wonderoplossing. De sector heeft de komende jaren nood aan budgettaire voorspelbaarheid, om zich binnen een stabiel kader te hervormen, en aan gerichte investeringen in projecten met een hoge impact op kwalitatieve en efficiënte zorg”320. Data- en onderzoeksvragen 22 •
Wat is de impact van de coronacrisis op de gezondheidszorg en de kosten van de gezondheidszorg? Op de
•
Wat zijn de huidige en toekomstige noden inzake personeel?
financiële situatie van de ziekenhuizen?
5.2
Woonzorgcentra
Rust- en verzorgingshuizen zijn zwaar getroffen Woonzorgcentra werden zwaar getroffen door de coronacrisis. 54% tot 57% van alle Vlaamse coronadoden werden geregistreerd in de woonzorgcentra321. 315
316 317
318 319 320 321
Ze haalden in 2018 een bedrijfsresultaat van 230 miljoen bij een omzet van 15,543 miljard, met slechts 31 miljoen courant resultaat (0,2%). De investeringscapaciteit stond onder druk. 18% kampt met onvoldoende cashflow en bij 2% is die negatief. Met 23% eigen vermogen en 6,5 miljard LT-leningen, en 125 mio KT schulden op een balanstotaal van 20,7 miljard werd de financiële balanssituatie wel gezond genoemd, al zijn er grote verschillen tussen de ziekenhuizen. De omzet steeg door stijgende farmaceutische producten (+10%), onder meer voor innovatieve behandelingen in de oncologie en immunotherapie en hogere honoraria van de artsen (+5,3%, 6,4 miljard). De personeelskosten (aantal VTE inclusief hun kost) stijgen minder snel dan de omzet (+3% tov 5%). MAHA-analyse 2018. Belfius. https://www.zorgneticuro.be/sites/default/files/general/191009%20Perstekst%20MAHA%20-%20Belfius.pdf Bruzz (26/5/2020). Corona duwt Brusselse ziekenhuizen diep in de rode cijfers. https://www.bruzz.be/economie/corona-duwt-brusselse-ziekenhuizen-diep-de-rode-cijfers-2020-05-26. Ziekenhuis Geel (7/4/2020). Opinie: politici, samenwerken in zorgsector is mogelijk, keer niet meer terug naar conflictmodel van vroeger. https://www.ziekenhuisgeel.be/artikels/opinie-politici-samenwerken-in-zorgsectoris-mogelijk-keer-niet-meer-terug-naar Medi-sfeer (20/3/2020). Coronavirus - Overheid steunt ziekenhuizen met 1 miljard euro. https://www.medisfeer.be/nl/nieuws/le-gouvernement-federal-octroie-une-avance-d-un-milliard-d-euros-aux-hopitaux.html De Standaard (20/5/2020). Ziekenhuizen vrezen donkerrode cijfers zonder financiële steun. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200519_04966026 MAHA-analyse 2018. Belfius. https://www.zorgneticuro.be/sites/default/files/general/191009%20Perstekst%20MAHA%20-%20Belfius.pdf 2.768 doden in Vlaamse woonzorgcentra (excl. Ziekenhuis) volgens: https://www.zorg-engezondheid.be/cijfers-covid-19, , geconsulteerd op 20/6/2020. 4866 Vlaamse coronadoden op basis van data Sciensano, geconsulteerd op 21/6/2020. 2.651 doden in Vlaamse woonzorgcentra volgens Sciensano. https://epistat.wiv-isp.be/covid/.
126
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Verschillende factoren speelden daarin mogelijk een rol: •
• • • • • •
De bewoners van woonzorgcentra behoren tot de risicogroepen voor het coronavirus. De gemiddelde leeftijd van WZC-bewoners is 87 jaar. 81% van de bewoners van woonzorgcentra hebben een zwaar zorgprofiel322. Het nauw contact tussen bewoners en tussen bewoners en verzorgers bevordert de verspreiding van het virus. Er werd weinig getest door een enge gevalsdefinitie (cf. supra). Er waren onvoldoende beschermingsmiddelen: mondmaskers die pas 23 maart geleverd werden, beschermingsschorten die ‘geconfisqueerd’ werden door de ziekenhuizen, … 323. Het personeel zou onvoldoende opgeleid zijn voor dit soort situaties323. Richtlijnen stelden in april dat zorgverleners die “milde luchtwegklachten zonder koorts hebben, moeten komen werken”324. 58% van de artsen die (denken) besmet (te) zijn, bleven doorwerken325.
64% van de corona-doden uit woonzorgcentra 50% van de Belgische coronadoden vielen in de woonzorgcentra. Worden de doden in ziekenhuizen die overgebracht waren uit woonzorgcentra meegeteld, dan zou het gaan over 64% van de Belgische doden. Voor Vlaanderen is 63% tot 65% van de coronadoden een woonzorgcentrumbewoner (geweest). In Vlaanderen is 13% van de getroffen rusthuisbewoners in het ziekenhuis overleden, in Wallonië 28% en in Brussel 36% (België: 22%)326. 4% van de bewoners in Vlaamse residentiële zorgvoorzieningen zou aan COVID-19 zijn gestorven: met name 3.174 op 79.558 bewoners327. In Limburgse woonzorgcentra overleed 7% van de bewoners (Figuur 137). Van de 2.768 sterftegevallen in Vlaamse woonzorgcentra waren 634 bevestigd door een test328.
322 323 324
325 326
327
328
https://www.statistiekvlaanderen.be/nl/zorg-en-ondersteuning-voor-ouderen De Standaard (6/6/2020). ‘Het was oorlog. Maar we hadden geen kogels’. https://m.standaard.be/cnt/dmf20200604_04981568 Sciensano, blz. 10 van 21, zie ook https://onderwijs.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/Cursus%20COVID19%20voor%20zorgverleners.pdf (versie april 2020) Artsenkrant over enquête, Meer dan honderd artsen besmet met corona. 30/4/2020, Beschikbaar op https://www.artsenkrant.com/actueel/meer-dan-honderd-artsen-besmet-met-corona/article-normal-46801.html Sciensano, COVID-19 – Wekelijks epidemiologisch bulletin van 19/6/2020. https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Weekly%20report_20200619%20-%20NL.pdf; Cijfers voor Vlaanderen wel nog niet volledig. https://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers-covid-19, , geconsulteerd op 3/6/2020. Opvallend is dat deze cijfers hoger zijn dan de cijfers bij Sciensano op dezelfde datum (2.602 gevallen). Op 67.377 bewoners: 4,1%. Op 20/6: 79.558 bewoners (sterk gestegen tov 3/6), 2768 overlijdens in woonzorgcentrum, 406 in het ziekenhuis: 4,0%. https://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers-covid-19, , geconsulteerd op 20/6/2020. Opvallend is dat deze cijfers hoger zijn dan de cijfers bij Sciensano op dezelfde datum.
127
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 137: 4% van de bewoners van woonzorgcentra overleed; in Limburg 7%329
Sterfte bij bewoners (%)
7,1%
5,0%
4,1%
3,7%
3,2%
Antwerpen
Limburg
3,2%
OostVlaanderen
VlaamsBrabant
WestVlaanderen
Vlaanderen
Aanvankelijk werd er weinig getest in woonzorgcentra. Nadien werd er meer systematisch getest. Bij 3 à 4% (2.673) van de bewoners werd effectief de COVID-19-besmetting vastgesteld en 2% van de personeelsleden werd besmet330. Dat is 8 resp. 5 keer meer dan bij de totale Vlaamse populatie (waar evenwel veel minder systematisch getest werd) (Figuur 138). Er werden voor deze instellingen 136.021 tests uitgevoerd331, dat is meer dan 100% van de bewoners en personeelsbezetting; bij de Belgische bevolking werden 709.153 tests uitgevoerd (6,2%)332. De spreiding van de besmettingen van bewoners van woonzorgcentra over de provincies loopt gelijk met de spreiding van de besmettingen in de totale populatie. Daarbij is Limburg de zwaarst getroffen provincie met 6% van de bewoners die positief testten (Figuur 138). aandeel bevestigde positieve gevallen
7% 138: 4% bewoners woonzorgcentra testte positief tov 0,5% in Vlaamse populatie333 Figuur 5,8%
6% 5% 4%
4,5%
3% 2% 1%
4,0%
3,8%
3,5% 2,5%
3,4%
2,7%
2,4%
2,4%
2,3%
1,9% 0,4%
0,7%
0,4%
0,5%
0,5%
0,5%
0%
% WZC-bewoners
329 330
331 332 333
% WZC-personeel
% populatie
Op basis van cijfers Agentschap Zorg en Gezondheid, COVID-19 in WZC: Zelfrapportage en testresultaten, geconsulteerd op 3/6/2020. https://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers-covid-19, geconsulteerd op 3/6/2020. (1.507 van de 64.710) voor personeel Geconsulteerd op 20/6: 2.720 op 79.558 bewoners (3%) en 1.527 op 78.660 personeel (2%) https://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers-covid-19, geconsulteerd op 20/6/2020. Op basis van ruwe data Sciensano: 709.153, geconsulteerd op 3/6/2020. Dat wil niet noodzakelijk zeggen dat 6% van de bevolking getest werd, sommige personen kunnen meer dan één keer getest geweest zijn. Cijfers besmettingen per provincie uit raw data Sciensano, geconsulteerd op 3/6/2020 en aantal inwoners per
128
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Over de spreiding over de ruim 800 woonzorgcentra is weinig informatie beschikbaar. Er is anekdotische informatie die wijst op grotere besmettingsgraden in bepaalde woonzorgcentra334. Begin april was er sprake van “grotere corona-uitbraken” in een 20-tal woonzorgcentra335. 9% van de Vlaamse woonzorgcentra had geen enkel corona-geval336. Ook over de ervaringen van bewoners, personeel en familie lijkt weinig informatie beschikbaar. Voor de woonzorgcentra werden tijdens de coronacrisis heel wat maatregelen afgekondigd, o.a. een algemeen bezoekersverbod, de stopzetting van evenementen en activiteiten met derden, een gedeeltelijke opnamestop, beschermingsmaatregelen en in bepaalde gevallen cohortezorg, waarbij (mogelijke) COVID-patiënten apart worden verzorgd van niet(-mogelijke) COVIDpatiënten337. Er werd onder bepaalde voorwaarden ook een subsidie van 1000 €/dag gedurende max. 10 dagen (maximaal verlengbaar tot 20 dagen) voorzien voor woonzorgcentra die als gevolg van de coronacrisis een beroep willen doen op een crisismanager338. Figuur 139: 5% van de Vlaamse 65-plussers woont in een woonzorgcentrum339
aandeel bevolking dat in woonzorgcentrum woont (%)
30 26,7 25 20 15
13,7
10 5
7,6
5,3
6,1
5,0
2,9 0,7
0,7
0 VL 65+
334 335 336 337
338 339
BHG 65+
WA 65+
65-74 jaar
75-84 jaar
man VL
vrouw VL
85+
provincie (status 1/1/2020, statbel). Cijfers voor woonzorgcentra op basis van Agentschap Zorg en Gezondheid, Bv. 20% in een woonzorgcentrum in Herentals. Getuigenis Sociaal.net, geconsulteerd op 3/6/2020 VRT (5/4/2020). 20-tal woonzorgcentra getroffen door grotere corona-uitbraak. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/04/05/20-tal-woonzorgcentra-getroffen-door-grotere-corona-uitbraak/ COVID-19 – WEKELIJKS EPIDEMIOLOGISCH BULLETIN VAN 19 JUNI 2020. Geconsulteerd op 2021/06/2020. https://www.zorg-en-gezondheid.be/sites/default/files/atoms/files/Covid-19%20maatregelen%20WZC_10-042020_DEF.pdf, Dit document was een update van 10/4/2020, maar werd op 3/6/2020 geconsulteerd via Agentschap Zorg en Gezondheid, FAQ COVID-19 voor zorgprofessionelen. Agentschap Zorg en Gezondheid. Managementondersteuning voor woonzorgcentra, geconsulteerd op 3/6/2020. https://www.zorg-en-gezondheid.be/managementondersteuning-voor-woonzorgcentra Data voor 2018, beschikbaar op https://www.statistiekvlaanderen.be/nl/zorg-en-ondersteuning-voor-ouderen
129
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 140: Er zijn honderden voorzieningen voor ouderenzorg340 Aantal voorzieningen
Aantal woongelegenheden
WZC
819
WZC (RVT)
WZC
81.743
730 WZC (RVT)
Centra voor kortverblijf
46.950
470 Groepen assistentiewoningen
Dagverzorgingscentra
26.793
307
Groepen assistentiewoningen
Centra voor kortverblijf
761
Centra voor herstelverblijf
9
0
2.384
Centra voor herstelverblijf
100
200
300
400
500
600
700
800
552
900 0
20.000
40.000
60.000
80.000
Ook elders in Europa werden zorginstellingen voor ouderen zwaar getroffen, bv. in Italië, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Spanje en zou ongeveer de helft van het aantal doden daar gerapporteerd zijn341.
Personeelstekorten door reeds bestaande tekorten, ziekte en grote werklast Tijdens de coronacrisis stond het personeel van de woonzorgcentra onder grote druk. •
• •
Er waren reeds jaren grote personeelstekorten. In 2017 meldt bijna 9 op 10 personeelsleden in woonzorgcentra dat ze te weinig tijd hebben om de bewoners de nodige zorg te geven (Figuur 142). Er zouden op dit moment 3.000 oningevulde vacatures zijn in de Vlaamse woonzorgcentra (Figuur 141). De hoge werkdruk door personeelstekorten (Figuur 143) riskeert de aantrekkelijkheid van het beroep te verlagen. Ook de Vlaamse werkbaarheidsmonitor toonde in 2019 voor de gezondheids- en welzijnssectoren rode scores o.a. voor werkdruk en psychische vermoeidheid. 51% van het zorgpersoneel vond toen dat er sprake was van werkbaar werk; in 2010 was dat nog 60 %342. Een aanzienlijk deel van het personeel viel uit door ziekte en quarantaine (en angst). Er was een veel grotere werklast door het groot aantal besmettingen bij bewoners en doordat deze bewoners ook veelal in het woonzorgcentrum bleven. De medewerkers van ziekenhuizen en thuiszorgdiensten zijn de woonzorgcentra bijgesprongen343.
De Vlaamse regering maakte recent 20,5 mio € vrij voor 340 extra zorgpersoneel (0,5%) voor bewoners met een zwaar zorgprofiel in een ruimer plan om op termijn tot 2000 extra
340 341 342
343
https://www.zorg-en-gezondheid.be/overzicht-aanbod-ouderenzorg; in Vlaanderen en Brussel Euronews (14/5/2020). The deadly impact of COVID-19 on Europe's care homes. https://www.euronews.com/2020/05/08/the-deadly-impact-of-covid-19-on-europe-s-care-home Stichting Innovatie & Arbeid. Rapport. Vlaamse werkbaarheidsmonitor 2019 – werknemers. November 2019. Bourdeaud’hui, R. e.a. https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/StIA_20191130_WerkbaarheidsmonitorWerknemers2019_ RAP.pdf Sociaal.net (2/6/2020). Hoe solidair zijn we met de ouderenzorg? ’Na het gratis applaus is er vier miljard euro nodig’. Beschikbaar op https://sociaal.net/opinie/hoe-solidair-zijn-we-met-de-ouderenzorg/
130
100.000
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
zorgpersoneel te voorzien344 (Figuur 141). Deze vacatures invullen is mogelijk niet eenvoudig gezien het een knelpuntberoep betreft (cf. deel 9.5).
Personeel woonzorgcentra VL
Figuur 141: Er wordt extra zorgpersoneel in woonzorgcentra aangekondigd
3.000
340
1.660
vacatures
versterking 2020
versterking over enkele jaren
64.710
Nu
Figuur 142: Merendeel WZC-personeel meldt dagelijks en wekelijks tijdstekort voor zorg 345
te weinig tijd voor de nodige zorg? (aandeel personeel %)
100%
8
7
8
12
75% 31
34
nooit maandelijks wekelijks dagelijks
50%
25%
53
47
0% openbaar
344 345
privĂŠ
340 extra zorgverleners in woonzorgcentra. https://www.zorg-en-gezondheid.be/340-extra-zorgverleners-inwoonzorgcentra, 8/6/2020. Onderzoek ACV, LBC, Woonzorgcentra onderzocht. 2017, https://www.hetacv.be/docs/default-source/acv-
131
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 143: Werkdruk in WZC stijgt vnl. door gestegen zorgzwaarte en personeelstekort346
Woonzorgcentra in de toekomst Er zijn heel wat vragen over de toekomst in de woonzorgcentra. • • •
• •
346
347 348 349
350 351
Welke maatregelen zijn gepland om een nieuwe opflakkering in woonzorgcentra te vermijden? Wat betekent de crisis voor de toekomstige financiering van de woonzorgcentra? Doet de oversterfte de subsidies dalen?347348 (cf. infra). In welke mate zal de coronacrisis leiden tot meer interesse voor ouderenzorg in de thuisomgeving349. 5% van de Vlaamse 65-plussers woont in een woonzorgcentrum, 14% van de mannelijke 85-plussers en 27% van de vrouwelijke 85-plussers350. In Wallonië woont 6% van de 65-plussers in een woonzorgcentrum en in Brussel 8%. 80% van de woningen in Vlaanderen zou matig tot zwaar onaangepast zijn aan de opschuivende leeftijd351. Is er nood aan schaalverkleining in rust- en verzorgingscentra? Wat wordt er gedaan om personeelstekorten door de crisis, maar ook als gevolg van vergrijzing en pensionering van zorgpersoneel op te vangen? Hoe wordt de zorg dan best csc-docsitemap/6000-centrales/6440-acv-openbare-diensten-csc-services-publics/6540-sectoren-(overzichtmet-links)-secteurs-(aper%C3%A7u-avec-liens)/openbare-zorg/brochure-zorgenqu%C3%AAtelv.pdf?sfvrsn=afb40c5b_4 Onderzoek ACV, LBC, Woonzorgcentra onderzocht. 2017,2.081 respondenten uit privé-WZC en 1.141 uit openbare WZC. https://www.hetacv.be/docs/default-source/acv-csc-docsitemap/6000-centrales/6440-acvopenbare-diensten-csc-services-publics/6540-sectoren-(overzicht-met-links)-secteurs-(aper%C3%A7u-avecliens)/openbare-zorg/brochure-zorgenqu%C3%AAte-lv.pdf?sfvrsn=afb40c5b_4 VRT (27/4/2020). Vakbonden voelen zich “koud gepakt” door Beke over aanpak personeelstekort in woonzorgcentra. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/04/27/bonden-wzc/ Sociaal.net (2/6/2020). Hoe solidair zijn we met de ouderenzorg? ’Na het gratis applaus is er vier miljard euro nodig’. Beschikbaar op https://sociaal.net/opinie/hoe-solidair-zijn-we-met-de-ouderenzorg/ Sociaal.net (27/4/2020). ‘Er is de indruk gewekt dat er eerste-, tweede- en derderangs zorg is. Dat moet anders’. https://sociaal.net/opinie/indruk-eerste-tweede-derderangs-zorg/. De Vlaamse ouderenraad lanceerde een enquête over ouderenzorg in tijden van corona (15/5/2020). Gegevens leken op 5/6/2020 nog niet beschikbaar. Cf. https://www.vlaamseouderenraad.be/actualiteit/oproep/enquete-ouderenzorg-tijden-van-corona Data voor 2018, beschikbaar op https://www.statistiekvlaanderen.be/nl/zorg-en-ondersteuning-voor-ouderen, geconsulteerd op 5/6/2020. Sociaal.net. Waar is het goed wonen voor ouderen? (22/5/2020). https://sociaal.net/opinie/waar-is-het-goedwonen-voor-ouderen/
132
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
georganiseerd? In welke mate gaat men beroep doen op tijdelijke/zelfstandige arbeidskrachten? Figuur 144: 53% WZC-bedden in vzw-WZC, 32% in openbare WZC, 15% in commerciële352
commercieel 15%
vzw 53%
openbaar 32%
Data- en onderzoeksvragen 23 •
Welk aandeel van de rust- en verzorgingshuizen werden zwaar getroffen? Welke waren dat vooral? Hoe was de spreiding over de 819 woonzorgcentra353?
•
Hoeveel mensen werden wanneer van woonzorgcentra naar ziekenhuizen overgebracht? 354
•
In hoeveel centra werd overgegaan tot cohort-zorg?
•
Was er een verschil tussen private zorginstellingen en andere?
•
Was er een verschil tussen woonzorgcentra in steden en elders? Was er een verschil tussen kleine en grote woonzorgcentra (in aantal woongelegenheden)?
•
Was er een verband met de ventilatievoorzieningen in de betreffende woonzorgcentra? Wat voor soort ventilatie wordt er in woonzorgcentra gebruikt? Hoe is het meer algemeen gesteld met de luchtkwaliteit in woonzorgcentra, temeer daar ouderen extra gevoelig zijn voor de kwaliteit van de lucht 355? Er lijkt hierover weinig informatie beschikbaar.
•
Wat betekent de coronacrisis voor de financiële situatie van woonzorgcentra? Wat is de financiële en personeelssituatie van zorginstellingen? In welke mate raken de leegstaande bedden door overlijdens en door tijdelijke opnamestop ingevuld? Moet men bedden vrijhouden om bij een tweede golf vlot te kunnen overschakelen naar cohortzorg?
•
Hoeveel crisismanagers waren actief?
•
Hoe hebben de bewoners de coronacrisis ervaren? Hoe heeft de familie van bewoners de coronacrisis ervaren? Hoe werd de behandeling van palliatieve gevallen ervaren? Waren er verschillen in aanpak tussen diverse woonzorgcentra?
•
352
353 354 355
Leidt de coronacrisis tot meer interesse voor ouderenzorg in de thuisomgeving?
Onderzoek ACV, LBC, Woonzorgcentra onderzocht. 2017, https://www.hetacv.be/docs/default-source/acvcsc-docsitemap/6000-centrales/6440-acv-openbare-diensten-csc-services-publics/6540-sectoren-(overzichtmet-links)-secteurs-(aper%C3%A7u-avec-liens)/openbare-zorg/brochure-zorgenqu%C3%AAtelv.pdf?sfvrsn=afb40c5b_4 Agentschap Zorg en Gezondheid. https://www.zorg-en-gezondheid.be/overzicht-aanbod-ouderenzorg geraadpleegd op 3/6/2020. Het epidemiologisch rapport bevat hierover pas informatie vanaf eind april. https://covid19.sciensano.be/sites/default/files/Covid19/COVID-19_Weekly%20report_20200605%20-%20NL.pdf https://www.weliswaar.be/gezondheid/focus-op-luchtkwaliteit-de-zorg
133
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
5.3
Gezins- en thuiszorg, mantelzorg
Impact op mantelzorgers en gezins- en thuiszorg Er is nog weinig informatie over de impact van de coronacrisis op de 600.000 mantelzorgers356 357 358 en op de gezins- en thuiszorg. De coronacrisis stelde de gezins- en thuiszorg voor uitdagingen met bijzondere preventiemaatregelen359. 5,1% van de 65-plussers in België geniet van thuisverpleging360 en ruim 2% doet beroep op gezinszorg. Terwijl thuisverpleging eerder kort en medisch gericht aanwezig is, zijn de verzorgenden uit de gezinszorg meer algemeen en langduriger aanwezig. Selectieve cijfers en echo’s uit het veld tonen voor de gezinszorg een daling van de activiteit en een geringere beschikbaarheid van het personeel. Zo berekende Ferm Thuiszorg dat zij in de eerste vijf maanden van 2020 5,55% minder uren presteerde dan in dezelfde periode vorig jaar. Omgekeerd nam het ziekteverzuim in vergelijking met vorig jaar toe met 2,39%. Data- en onderzoeksvragen 24 •
Welke bijzondere moeilijkheden ondervonden de mantelzorgers en hoe veranderde de coronacrisis eventueel de samenwerking met de professionele zorgverleners en de residentiële sector?
•
Welke alternatieven werden opgezet voor het bezoek aan residentiële instellingen? Hoe werden deze ervaren en welke waren succesvol?
•
Welke specifieke informatie was er voor de mantelzorgers, de gezinszorg en de thuisverpleging, en hoe verliep de informatiedoorstroming? Welke rol speelden de mantelzorgorganisaties, thuiszorgorganisaties en de ziekenhuizen?
•
Hoe verliep de ondersteuning en de samenwerking tussen de thuiszorgsector en de ziekenhuizen en residentiële instellingen?
•
Was er voldoende beschermingsmateriaal voor het personeel van de thuisverpleeg- en thuiszorgdiensten? Hoe was het met de werkdruk? Was er veel personeelsuitval? Welke problemen werden gemeld?
•
Hoeveel cliënten van de thuiszorgdiensten werden besmet, werden opgenomen in een ziekenhuis, en stierven? Hoe verhouden deze cijfers zich t.a.v. de woonzorgcentra en de algemene populatie / doelgroep?
•
Hoe hebben de cliënten van de thuiszorgdiensten en hun familie de coronacrisis en de hulpverlening ervaren?
•
Wat is de impact op de financiële situatie van de gezins- en thuiszorgorganisaties?
5.4
Jeugdhulp en gehandicaptenzorg
Belasting door geen bezoek of 100% thuiszorg In de jeugdhulp en gehandicapten lijkt vooral de emotionele en ook praktische belasting zwaar te zijn geweest. Tijdens de lockdown konden ouders van kinderen met een beperking hun kind 356 357 358 359 360
Er werd hierover wel een enquête gelanceerd. Die loopt tot 24/5. Hogeschool Gent en Steunpunt Mantelzorg, https://www.steunpuntmantelzorg.be/blog/onderzoek-over-de-impact-van-corona-op-mantelzorgers/ Apache, 23/4/2020, Mantelzorgers, ook helden in de zorg. https://www.apache.be/gastbijdragen/2020/04/23/mantelzorgers-ook-helden-in-de-zorg/ Sociaal.net (2/6/2020). Hoe solidair zijn we met de ouderenzorg? ’Na het gratis applaus is er vier miljard euro nodig’. https://sociaal.net/opinie/hoe-solidair-zijn-we-met-de-ouderenzorg/ Agentschap Zorg en Gezondheid. Corona: richtlijnen voor zorgprofessionals. https://www.zorg-engezondheid.be/corona-richtlijnen-voor-zorgprofessionals https://www.gezondbelgie.be/nl/performantie-van-het-belgische-gezondheidssysteem/specifiekezorgdomeinen/zorg-voor-ouderen
134
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
wekenlang niet bezoeken ofwel moesten ze de zorg thuis helemaal overnemen. Dagcentra werden gesloten en ambulante zorg of thuiszorg verminderde sterk. Dat was een zware emotionele belasting voor ouders, kinderen en jongeren. Ook sloeg verveling toe bij jongeren in de jeugdhulp na het wegvallen van school en vrijetijdsactiviteiten361. De – veelal reeds kwetsbaardere - jongeren die in groep leven (instelling, jeugdhulpvoorziening, asielcentrum, internaat) kwamen de crisis duidelijk minder goed door dan de gemiddelde Vlaamse jongeren (Figuur 145); ze kwamen minder buiten, hebben minder een plek voor zichzelf en ervaren meer geweld en boze reacties over het niet naleving van regels (bv. als leefgroep gaat wandelen en daarmee samenscholingsregels zou overtreden). Figuur 145: Jongeren die in groep leven ervaren corona in minder gunstige omstandigheden 362 17
indien geweld, dan vaker
39
17
geen plek voor zichzelf
27
13
bijna nooit buiten
26
9
boze reacties wegens regelnaleving
21 -
5
10 Vl
15 20 25 30 Aandeel respondenten %
35
40
45
in groep
16.000 extra krachten zouden nodig zijn voor 20.000 op wachtlijsten De komende tien jaar zouden in de jeugdhulp en gehandicaptenzorg 16.000 extra krachten nodig zijn363, o.a. als antwoord op wachtlijsten van 20.000, waarvan 5.000 jongeren.
Nood aan laptops, tablets, … en digitale vaardigheden Er zijn in de jeugdhulp en gehandicaptenzorg 8.000 laptops, 7.200 tablets en 4.860 smartphones nodig, voor schoolwerk, voor communicatie tijdens het hulpverleningstraject (bv. via beeldbellen) en voor contacten met familie en vrienden. Toegang tot het (gratis) internet is volgens 65% een
361
362
363
Over 750 voorzieningen uit de kinderopvang, jeugdhulp en gehandicaptenzorg (het Vlaams Welzijnsverbond). De Morgen (8/6/2020). ‘Er staan 20.000 mensen op een wachtlijst. Daar heeft corona niks aan veranderd’. https://www.demorgen.be/nieuws/er-staan-20-000-mensen-op-een-wachtlijst-daar-heeft-corona-niks-aanveranderd~b0a94b4d/ 432 jongeren in instellingen, jeugdhulpvoorzieningen, asielscentra, internaten. Op basis van cijfers in https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf De Morgen (8/6/2020). Er staan 20.000 mensen op een wachtlijst. Daar heeft corona niks aan veranderd’ https://www.demorgen.be/nieuws/er-staan-20-000-mensen-op-een-wachtlijst-daar-heeft-corona-niks-aanveranderd~b0a94b4d/
135
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
probleem364. Ook digitale vaardigheden bij sociale professionals en hun klanten zijn een probleem. Er is op korte termijn in geïnvesteerd maar er zouden nog nodig zijn aan middelen en aan ondersteuning365. Data- en onderzoeksvragen 25 •
Hoe evolueerden de bezetting en personeelsbezetting in de diverse voorzieningen?
•
Waren er (cluster)besmettingen?366
•
Wat was de impact op de werknemers?
•
Wat is de impact op de financiële situatie van de voorzieningen?
5.5
Kinderopvang
Kinderopvangvoorzieningen verminderden hun activiteiten Het is niet bekend hoeveel locaties voor gezinsopvang, groepsopvang en buitenschoolse kinderopvang (tijdelijk) hun deuren sloten als gevolg van de coronacrisis. Cijfers van Ferm Kinderopvang tonen wel al dat het aantal kinderen in de kinderopvang sterk verminderde (met 85%) ten opzichte van dezelfde periode van vorig jaar (Figuur 146). Buitenschoolse kinderopvang ving in de tweede helft van maart bij het begin van de coronacrisis maar 6% van het aantal kinderen op (tov een jaar geleden). Bij kinderdagverblijven was dat 21% en bij onthaalouders 28%. Geleidelijk steeg het aantal opgevangen kinderen wel, maar toch blijft de activiteit nog steeds zeer laag, resp. 15%, 47% en 48% en in totaal nog steeds 71% lager dan in dezelfde periode vorig jaar (Figuur 147). Figuur 146:Buitenschoolse kinderopvang ving maar 6 tot 15% van kinderen op
Wijziging aantal opgevangen kinderen tov jaar geleden %
maart (2de helft)
365
366
mei
-20%
-40% -53%-52%
-60%
-80%
-100%
-72% -79% -85% -88% -94%
Buitenschoolse kinderopvang Dienst voor Onthaalouders
364
april
0%
-67% -74% -78% -83% -87% -90%
Lokale diensten Totaal
-71%
-85%
Kinderdagverblijven
Sociaal.net (15/5/2020). Een lockdown biedt unieke kansen voor digitale inclusie. https://sociaal.net/achtergrond/lockdown-biedt-kansen-voor-digitale-inclusie/ De Morgen (8/6/2020). Er staan 20.000 mensen op een wachtlijst. Daar heeft corona niks aan veranderd’ https://www.demorgen.be/nieuws/er-staan-20-000-mensen-op-een-wachtlijst-daar-heeft-corona-niks-aanveranderd~b0a94b4d/ VAPH, https://www.vaph.be/maatregelen-coronavirus/cijfers
136
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 147: Aantal aanwezig kinderen in kinderopvang liep sterk terug367 periode 16/03 - 31/03 periode 01/04 – 30/04 Periode 01/05 – 31/05 Voorziening368 2019 2020 Verschil 2019 2020 Verschil 2019 2020 Verschil BKO 111901 7081 -94% 158196 15310 -90% 227429 34314 -85% DVO 79612 22352 -72% 144745 37431 -74% 159517 77165 -52% KDV 3831 790 -79% 5820 1283 -78% 7859 3678 -53% LD 780 97 -88% 1292 171 -87% 1431 468 -67% TOTAAL 196124 30320 -85% 310053 54195 -83% 396236 115625 -71% Data- en onderzoeksvragen 26 •
Hoe was en evolueerde de bezetting van de capaciteit over de diverse diensten en regio’s?
•
Hoe verliep de opvang van kinderen tijdens de coronacrisis? Hoe ervaren de ouders en de kinderen deze periode?
•
Hoeveel leerlingen kunnen nu terug naar school en hoeveel tijd: volledig, een dag, halve dagen...?
9% tot 16% maakt (soms) gebruik van noodopvang in scholen 16% van de gezinnen die het financieel niet gemakkelijk hebben, maakt (soms) gebruik van noodopvang, die tijdens de coronacrisis in scholen werd georganiseerd. Bij gezinnen die het financieel gemakkelijk hebben is dat maar 9%. Figuur 148: Fin. kwetsbare groepen maken meer gebruik van noodopvang in scholen369
100%
6
8
9
9
85
81
76
74
9
11
15
17
zeer gemakkelijk
gemakkelijk
90%
13
80% 70% 60% 50%
71
40%
geen idee geen noodopvang noodopvang
30% 20% 10% 0%
eerder eerder moeilijk gemakkelijk
16
moeilijk
Data- en onderzoeksvragen 27 •
Welk aandeel van de locaties voor gezinsopvang, groepsopvang en buitenschoolse kinderopvang sloten hun deuren (tijdelijk)? Hoe evolueerde dat doorheen de crisis? Wat was de reden voor de sluiting?
•
Hoe was en evolueerde de bezetting van de capaciteit over de diverse diensten en regio’s?
•
Hoe verliep de opvang van kinderen tijdens de coronacrisis? Hoe ervaren de ouders en de kinderen deze periode?
367 368 369
Gegevens ontvangen van Ferm Kinderopvang BKO = Buitenschoolse Kinderopvang, DVO = Diensten voor Onthaalouders, KDV = Kinderdagverblijven en LD = Lokale Diensten https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/, 12/5/2020, Enquête Antwerpen
137
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
5.6
Financiering en organisatie
Implicaties voor de ziekteverzekering en financiering? Het is onduidelijk wat de implicaties zijn van de coronacrisis voor de ziekteverzekering en de financiering van de gezondheidszorg. Die financiering van de gezondheidszorg is van belang voor de begroting. Ook heeft de gezondheidszorg een aandeel van 10% in het bbp. Figuur 149: Gezondheidszorg in België betreft 45 miljard per jaar, of 10% van bbp370
28
29
31
35
36
40
41
42
44
45
mld € gezondheidszorg B
26
27
33
38
42
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
Data- en onderzoeksvragen 28
•
Wat zijn de implicaties van de coronacrisis voor de ziekteverzekering en voor de financiering van de gezondheidszorg? Wat zijn de implicaties voor het bbp via eventuele wijzigingen in de gezondheidszorg?
Geen extra corona-gezondheidskosten Inspanningen gebeurden om te vermijden dat de patiënten meer zouden moeten betalen als gevolg van deze crisis. Er zijn bv. geen coronasupplementen. De artsen mogen geen geld vragen voor het extra materiaal dat nodig is om de mensen te beschermen371. De ziekteverzekering dekt raadplegingen, ziekenhuisopnames, ... Ziekenhuizen en labo’s sturen normaal gezien geen facturen. FOD Volksgezondheid betaalt voor testen. Ziekte-uitkering, tijdelijke werkloosheid door overmacht of vervangingsinkomen bij gedwongen onderbreking gelden bij ziekte of quarantaine372. Data- en onderzoeksvragen 29
•
Hoeveel extra kosten veroorzaakte corona voor testen, ziekenhuisopnames, ziekte-uitkeringen?
Bevoegdheden niet homogeen verdeeld In België zijn er 8 ministers en één staatssecretaris bevoegd voor gezondheidszorg373. 370 371 372 373
Eurostat, volgens definitie Eurostat. Sociaal.net (26/5/2020). Lieven Annemans: ‘Als je mensen gemotiveerd wil houden, moet je ze betrekken’ https://sociaal.net/achtergrond/lieven-annemans-over-coronacrisis/ Christelijke Mutualiteit. https://www.cm.be/diensten-en-voordelen/ziekte-en-behandeling/terugbetalingenbehandelingen/coronavirus/ziekte-uitkering Overzicht op VRT, https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/26/kafka-in-de-gezondheidszorg-wie-zijn-de-9ministers-en-waarvoor/ 26/5/2020, Kafka in de zorg: wie zijn onze 9 ministers van Gezondheid en waarvoor zijn ze precies bevoegd?.
138
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Vlaanderen is bevoegd voor het beleid rond de zorgverstrekking binnen en buiten de zorginstellingen (met uitzondering van datgene wat uitdrukkelijk is voorbehouden aan de federale overheid), de preventieve gezondheidszorg en de erkenning van gezondheidszorgberoepen374. Gezinszorg is een Vlaamse bevoegdheid. Vlaanderen is op het vlak van welzijn ook bevoegd voor kinderopvang, personen met handicap, jeugdzorg, enz. Federale bevoegdheden zijn onder andere de financiering van de ziekenhuizen, het gezondheidszorgbeleid, de coördinatie van de dringende medische hulpverlening. Thuisverpleegkundigen worden federaal gefinancierd. Tijdens de crisis werd bijstand verleend over bevoegdheidsgrenzen heen: ‘In de crisis gingen mensen van de Vlaamse thuiszorgdiensten plots ook werken in de federaal gefinancierde ziekenhuizen. Omgekeerd kwamen verpleegkundigen van de ziekenhuizen de Vlaamse woonzorgcentra te hulp’375.
Andere instellingen en maatschappelijke organisaties 6.1
Gevangenissen, asielcentra, etc.
Gevangenissen konden grote corona-uitbraken vermijden De gevreesde golf van besmettingen in gevangenissen bleef uit, terwijl elders (bv. in Verenigde Staten) gevangenissen coronabroeihaarden waren376. In België hebben maar gevangenen en 68 personeelsleden positief getest op het virus377. Dat is 0,2% van gevangenispopulatie (ten opzichte van 0,5% in de Belgische populatie)378. Er vielen in gevangenissen geen coronadoden.
de 19 de de
In de 35 Belgische (waarvan 17 Vlaamse) gevangenissen werden een hele reeks coronamaatregelen genomen. Om social distancing in de overbevolkte gevangenissen beter te kunnen garanderen – er waren net voor de coronacrisis 10.853 gevangenen voor 9.500 beschikbare plaatsen – werd 11% van de gevangen naar huis gestuurd (Figuur 150)379. Een deel kreeg strafonderbreking met de bedoeling later die straf nog uit te zitten. Er werden minder mensen in voorhechtenis genomen en degenen met nog minder dan 6 maanden resterende straf kregen gratie. Hulp- en dienstverlening van buitenaf en bezoek werden (tijdelijk) afgeschaft en veel gevangenen werden 23 uur per dag in hun cel gehouden.
374 375 376
377
378 379
Agentschap Zorg en Gezondheid. https://www.zorg-en-gezondheid.be/beleid Sociaal.net. Hoe solidair zijn we met de ouderenzorg? ’Na het gratis applaus is er vier miljard euro nodig’, 2/6/2020. Beschikbaar op https://sociaal.net/opinie/hoe-solidair-zijn-we-met-de-ouderenzorg/ Knack (9/5/2020). Hoe gevangenissen in de VS de grootste brandhaarden van het coronavirus werden. https://www.knack.be/nieuws/wereld/hoe-gevangenissen-in-de-vs-de-grootste-brandhaarden-van-hetcoronavirus-werden/article-longread-1596857.html De Morgen (27/5/2020). Hoe corona het leven in de gevangenis compleet veranderde: ‘Ik heb de jongens hier nog nooit zo depressief gezien’. https://www.demorgen.be/nieuws/hoe-corona-het-leven-in-de-gevangeniscompleet-veranderde-ik-heb-de-jongens-hier-nog-nooit-zo-depressief-gezien~bda1d9f1/ Op 9.642 gevangenen in co-coronatijd. Terwijl 55 000 besmettingen op 11 miljoen in België: 0,5%. Het is onduidelijk of er in gevangenissen vaker dan gemiddeld getest werd. Nieuwsblad (9/4/2020). Duizend gevangenen minder door corona. https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200409_04917907
139
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 30
•
Wordt er een specifieke opvolging voorzien van de gevangenen die vervroegd vrijgelaten werden? Welk effect had dit op hun gedrag, hun integratie in vergelijking met analoge situaties in het pre-coronatijdperk?
Figuur 150: 1 op 10 gevangenen werd (tijdelijk) naar huis gestuurd380 180 624 407
10.853
9.642
9.500
capaciteit
pre corona
gratie op einde straf minder in voorhechtenis strafonderbreking in gevangenis
co corona
Het leven en de sfeer in de gevangenissen veranderden door de coronacrisis compleet. Er heerste meer depressiviteit door minder bezoek en daardoor ook minder (of andere) drugs. Er was angst voor cipiers die het virus konden binnen brengen. Het was er stiller door afgeschafte activiteiten. In verschillende gevangenissen waren er wel rellen of protesten tegen maatregelen. Verschillende initiatieven werden genomen om gevangenen tegemoet te komen en verveling en isolatie tegen te gaan zoals extra toegang tot belkrediet, televisie of tabak381.
Asielcentra kenden enkele uitbraken Er zouden enkele corona-gevallen zijn geweest in enkele asielcentra. Fedasil stelt dat het aantal besmette personen in de centra ‘maximaal beperkt is gebleven’382. In de 78 Belgische opvangcentra voor verzoekers om internationale bescherming, goed voor 3/4 van de capaciteit van het totale opvangnetwerk, werden diverse voorzorgsmaatregelen genomen. Fedasil stelt dat er 25.204 mensen opgevangen werden op een capaciteit van 28.090383. De andere plaatsen zijn individuele opvangplaatsen, georganiseerd door OCMW's en ngo's384.
380
381
382
383 384
De Morgen (27/5/2020). Hoe corona het leven in de gevangenis compleet veranderde: ‘Ik heb de jongens hier nog nooit zo depressief gezien’. https://www.demorgen.be/nieuws/hoe-corona-het-leven-in-de-gevangeniscompleet-veranderde-ik-heb-de-jongens-hier-nog-nooit-zo-depressief-gezien~bda1d9f1/ De Morgen (27/5/2020). Hoe corona het leven in de gevangenis compleet veranderde: ‘Ik heb de jongens hier nog nooit zo depressief gezien’. https://www.demorgen.be/nieuws/hoe-corona-het-leven-in-de-gevangeniscompleet-veranderde-ik-heb-de-jongens-hier-nog-nooit-zo-depressief-gezien~bda1d9f1/ Er lijken geen precieze cijfers over het aantal besmettingen voorhanden. Fedasil (28/5/2020). Covid-19: huidige maatregelen in de opvangcentra. https://www.fedasil.be/nl/nieuws/opvang-asielzoekers/covid-19huidige-maatregelen-de-opvangcentra Stand van zaken op 25/5/2020 Fedasil (29/5/2020). Opvangcentra. https://www.fedasil.be/nl/opvangcentra
140
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
6.2
Andere
Sport- en socioculturele verenigingen en andere De coronacrisis raakt sporters en deelnemers aan socio-culturele activiteiten. Specifiek onderzoek385 naar de impact op de ‘eventsporter’ toont aan dat 74% het samen sporten met anderen mist. Triatleten missen voor de competitie (83%), terwijl het samen met anderen iets drinken na het sporten vooral door fietssporters wordt gemist. 30% van de eventsporters heeft sinds de coronamaatregelen deelgenomen aan een virtueel sportevenement, vooral lopers en jongvolwassenen. Voor 18% van de eventsporters is besmettingsangst de reden om niet meer deel te nemen aan grote sportevenementen. 20% is minder geneigd om deel te nemen als organisatoren hun aanbod niet (kunnen) aanpassen aan social distancingregels. Vechtsporters zijn erg bezorgd om de toekomst van hun sport (Figuur 151). Figuur 151: De helft van de vechtsporters zijn bezorgd over de toekomst van hun sport386 Duursporter
17
15
68
Slagsporter
20
16
Ploegsporter
22
12
Andere
27
64
67
15
Vechtsporter
58
50 0%
10%
20%
17 30%
40%
bezorgd
neutraal
50%
60%
33 70%
80%
90%
100%
niet bezorgd
Data- en onderzoeksvragen 31 •
Wat is de impact van de coronacrisis op socio-culturele verenigingen? En op sportverenigingen en de sportsector? En de jeugdverenigingen? Welke economische schade ze de afgelopen maanden? Hoeveel en welke organisaties kwamen hierdoor in de problemen? Wat zijn de perspectieven voor de komende maanden
•
en jaren? Heeft dat een impact op de toegekende subsidies? Wat is impact op erediensten?
Solidariteit, creativiteit en netwerken Naast het georganiseerde, structurele sociaal kapitaal, zoals in de zorg en het onderwijs, initieerde of intensifieerde de coronacrisis ook minder structurele vormen van sociaal kapitaal, zoals diverse initiatieven rond solidariteit, creativiteit (bv. om oplossingen te bedenken voor 385
386
Jeroen Scheerder, e.a. Sportevenementen in tijden van corona, KULeuven Ugent, VUB. https://kics.sport.vlaanderen/wetenschappelijkonderzoek/Documents/200511_Onderzoek_Coronasport_Spo rtevenementen.pdf Jeroen Scheerder, e.a. Sportevenementen in tijden van corona, KULeuven Ugent, VUB. https://kics.sport.vlaanderen/wetenschappelijkonderzoek/Documents/200511_Onderzoek_Coronasport_Spo rtevenementen.pdf
141
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
uitdagingen die de coronacrisis veroorzaakt), samenhorigheid, coproductie, …. Ook ontstonden diverse netwerken, partnerschappen, denktanks, etc. die mee nadenken over de aanpak van de crisis en de relance. Data- en onderzoeksvragen 32
•
Wat betekenden deze initiatieven? In welke mate zullen ze stand houden?387
Veiligheid – openbare orde – sociale rust Er zijn nog geen statistieken over criminaliteit in de coronaperiode beschikbaar (data tot december 2019)388. Elders in Europa en de wereld waren er protesten tegen coronamaatregelen389. Er zijn wel tal van krantenartikels verschenen dat tijdens de lockdown minder inbraken en minder zakkenrollers waren390, naar verluidt omdat meer mensen thuis waren en er meer politie op straat was. Of er een toename was in andere vormen van criminaliteit, is nog niet met zekerheid bekend, al zou er sprake zijn van een toename van de internetoplichting. Als gevolg van toegenomen online aankopen door de coronacrisis zouden er ook meer meldingen zijn van oneerlijke, misleidende en frauduleuze online verkoopspraktijken, zoals valse claims inzake de behandeling of de preventie van het virus, etc391. Het is onduidelijk in welke mate er meer internetfraude tijdens of als gevolg van de coronacrisis gemeld werd bij het meldpunt hiervoor392. Data- en onderzoeksvragen 33 •
In welke mate beïnvloedt de crisis de veiligheid en het veiligheidsgevoel?
•
Is er meer of minder criminaliteit als mensen meer thuis zijn? Hoe verandert het profiel van eventuele incidenten?
•
Wat zijn risico’s voor openbare orde?
•
Wat is de impact op en risico’s rond cyberveiligheid (bv. als er meer thuis gewerkt wordt)?
•
Wat is de impact op digitale fraude?
•
387 388 389
390
391
392
Wat zijn risico’s op sociale onrust, onvrede?
Zie hierover Trui Steen, Co-production during and after the Covid-19 pandemic: will it last? https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/puar.13258 http://www.stat.policefederale.be/criminaliteitsstatistieken/interactief/tabel-per-politiezone/ O.a. in Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Polen en Zwitserland. VRT, (17/05/2020). Van Stuttgart over Londen tot Warschau: duizenden mensen op straat tegen de coronamaatregelen https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/17/protest-tegen-corona-maatregelen-in-verschillende-europese-stede/. Buiten Europa: o.a. in de VS en Brazilië O.a. De Tijd (24/3/2020). Criminaliteit zakt met 30 procent onder coronamaatregelen .https://www.tijd.be/dossiers/coronavirus/criminaliteit-zakt-met-30-procent-ondercoronamaatregelen/10216257.html ; Het Nieuwsblad (10/5/2020). Politie maakt rapport van 7 weken lockdown: Meer criminaliteit online, minder op straat https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200510_04953264 OECD (28/4/2020) Protecting online consumers during the COVID-19 crisis. http://www.oecd.org/coronavirus/policy-responses/protecting-online-consumers-during-the-covid-19-crisis2ce7353c/ Meldpunt. https://meldpunt.belgie.be/meldpunt/nl/welkom
142
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Deel III: Onderwijs en arbeidsmarkt Dit deel bekijkt de impact van het virus en crisis op het onderwijs en de arbeidsmarkt. Volgende aspecten komen aan bod: •
•
Onderwijs, opleidingen en vaardigheden (deel 8), en met name het onderwijsaanbod, e-leren, impact op leerlingen en studenten, impact op leerkrachten, directie en scholen, vaardigheden, kennis en creativiteit. Arbeidsmarkt (deel 9), met daarin werkgelegenheid, arbeidsorganisatie, arbeidsomstandigheden, ziekte en werkattitude, arbeidskrachten (in cruciale beroepen) en sociale economie.
Onderwijs, opleiding en vaardigheden 8.1
Onderwijsaanbod
Onderwijs schort klassikaal aanbod 9 tot 15 weken op Tijdens de crisis gold vanaf 16 maart 2020 een opschorting van het klassikaal aanbod, dat vervangen werd door afstandsleren, al dan niet ondersteund door een online lesaanbod. De Nationale Veiligheidsraad besliste dat vanaf maandag 18 mei de lessen op school konden herstarten voor enkele prioritaire groepen van leerlingen, die dan gedeeltelijk op school les kregen393. Vlaamse scholen konden kiezen voor een pilootdag op vrijdag 15 mei. Vanaf 2 juni 393
Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming. Heropstart van de lessen op school. https://onderwijs.vlaanderen.be/nl/heropstart-van-de-lessen-op-school Voor meer duiding over welke leerjaren terug starten, zie https://onderwijs.vlaanderen.be/nl/heropstart-lessen-op-school-wie-waarom-hoe
143
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
gebeurde een verdere uitbreiding van leerlingen die terug naar school kunnen. Er zijn ook groepen leerlingen waarvoor het klassikaal aanbod gedurende het schooljaar 2019-2020 niet meer opstart; zij zullen 15 weken klassikale lessen missen (Figuur 152). Het volwassenenonderwijs herstartte beperkt en gefaseerd met het fysiek aanbod vanaf 18 mei, maar afstandsonderwijs blijft de norm.394 In de Centra Basiseducatie startten cursussen slechts gedeeltelijk weer op. Tijdens de crisis zet de basiseducatie o.a. in op het vertalen van de maatregelen van de overheid op maat van laaggeletterden.395 Het lesaanbod hoger onderwijs verliep quasi volledig via afstandsleren. Examens worden zowel online als in grote locaties afgenomen. Figuur 152: De klassikale lessen worden 9 tot 15 weken opgeschort396
weken opschorting klassikale lessen
15
10
5
0
K1
K2
K3
L1
L2
L3
L4
L5
L6
M1 M2 M3 M4 M5 M6 M7
Zomerscholen voor 7000 leerlingen In ruil voor 25â‚Ź/per leerling per dag zijn 144 scholen en steden en gemeenten bereid 734 zomerklassen aan te bieden voor telkens een tiental leerlingen om leerachterstand te verkleinen. 55% zou zich richten op het basisonderwijs, 24% op secundair onderwijs en 20% op beiden. Er zou nog een bijkomende oproep voor zomerscholen gehouden worden397.
8.2
E-leren: ICT en platformen
Belgische leerkrachten hebben groeimarge voor hun digitale vaardigheden Het afstandsonderwijs tijdens de coronacrisis stelde de digitale vaardigheden van leerkrachten op de proef. BelgiĂŤ scoorde volgens het PISA-onderzoek uit 2018 op dat vlak verrassend slecht, 394
395 396 397
Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming. Heropstart van de lessen - informatie voor volwassenenonderwijs. https://onderwijs.vlaanderen.be/nl/heropstart-van-de-lessen-informatie-voorvolwassenenonderwijs Verschillende leerjaren van de K = kleuterscholen; L = lagere scholen; M = middelbare scholen. Wablieft. Info over corona in eenvoudige taal. https://www.wablieft.be/nl/corona-in-eenvoudige-taal Weken werden afgerond en tellen als maximumscenario. Scholen kunnen zelf andere beslissingen terzake nemen. De Standaard (9/6/2020). 144 zomerscholen, voor 734 zomerklassen. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200603_04979664
144
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
met name op de 63ste plaats (op een lijst van 78 landen)398. Nauwelijks 55% van de leerkrachten (in het lager secundair onderwijs) zouden hier volgens de directies klaar voor zijn, en in ‘kansarme scholen’ ligt het aandeel nog lager (47%). Een groot aantal leerkrachten schatten het ICT-beleid op school niet positief in of waren onvoldoende op de hoogte van de inhoud. Het gaat hier om leerkrachten uit het (buitengewoon) lager onderwijs, (buitengewoon) secundair onderwijs en basiseducatie399, ondanks de relatieve tevredenheid van directieleden met het ICT-beleid op school. Data- en onderzoeksvragen 34 •
Wat is de impact van de coronacrisis op de digitale vaardigheden van leerkrachten en leerlingen?
Leerlingen en leerkrachten gebruiken fors meer platformen De coronacrisis leidde tot een sterke toename in het gebruik van platformen zowel door leerlingen als door leerkrachten. •
•
•
398 399
Smartschool bereikte op 27 maart 2020 bijna 100% van de secundaire scholen en 40% van scholen in het basisonderwijs. Het totale gebruik van Smartschool is ongeveer vertienvoudigd; leerkrachten gebruikten het drie keer zo veel om opdrachten door te geven, leerlingen dienden acht keer zoveel taken in (tot 200.000 op een halve dag). Smartschool Live werd geïntroduceerd op 13 maart 2020. Via dit gratis platform werden al 120.000 online lessen gegeven aan meer dan 1.000.000 deelnemers en dat op 6,5 lesdagen. Smartschool Analytics zit standaard in het pakket, dit is een tool om de data die in Smartschool zit via een dashboard inzichtelijk te krijgen via onderzoeksvragen. N.a.v. corona werd de tool twee databronnen waardoor scholen o.a. kunnen weten welke leerlingen (en ouders) zich aanmelden, welke leerlingen geen Live-sessies volgen, … . Scholen gaan achteraf zelfs kunnen meten of leerlingen die live-sessies gevolgd hebben (pre-teaching) betere resultaten hebben dan zij die dit niet gevolgd hebben. Het Departement Onderwijs en Vorming stelde op 16 maart samen met de producent de ZoozAcademy, die online studiehulp biedt in het secundair onderwijs, volledig open voor iedereen in het Vlaamse Onderwijs. Ook hier is het gebruik gestegen: het aanbod van ongeveer 2.000 lesvideo’s die 400.000 keren werden uitgekeken door 165.000 gebruikers (stand van zaken op 20 april 2020). KlasCement is een educatieve portaalsite van het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming. Op de website delen leerkrachten lesmateriaal en leermiddelen. Naar aanleiding van de coronacrisis steeg het aantal nieuwe leden met ongeveer 10.000 (cijfers 9 april 2020, Figuur 153). In maart steeg het aantal unieke dagelijks aanmeldingen met 15% (Figuur 154). Het aantal toegevoegde leermiddelen in maart bedroeg 70% meer dan een gemiddelde maand (Figuur 155).
Vaardigheden van leerkrachten om digitale middelen te integreren in hun lessen in PISA-onderzoek van 2018, in https://www.beweging.net/images/NAT/docs/degids/GMG_MEI2020_integraleversie_Nicaise.pdf Uit de MICTIVO-enquête (Monitor ICT-Integratie in het Vlaamse Onderwijs) van 2017-2018 http://www.mictivo.be/ Een volgende MICTIVO-enquête zou ook de drempels en oorzaken onderzoeken bij de uitrol en verdere integratie van ICT in het Vlaamse onderwijs.
145
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 153: Aantal nieuwe leden KlasCement
Figuur 154: Het aantal (unieke) aanmeldingen van KlasCement steeg sterk in maart.
Figuur 155: De toegevoegde leermiddelen van Klascement steeg sterk in maart.
•
Op één week tijd kende de pagina op de Vlaamse onderwijswebsite ‘Preteaching van nieuwe leerstof’ 9.063 unieke bezoekers (cijfers op 9 april 2020). In de corona-context richt preteaching zich op de hele klasgroep en dient het om essentiële leerstof bij te brengen
146
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
•
•
•
vanop afstand, rekening houdend met de individuele leernoden. De pagina ‘Alternatieve vormen van leren’ is een aanbod van uitgeverijen voor leerkrachten hoe ze afstandsleren kunnen aanpakken400. Het staat sinds 20 maart online en wordt continu geactualiseerd. Op 9 april 2020 kende de pagina 32.374 unieke bezoekers. Op 13 maart 2020 maakte Meemoo (Vlaams Instituut voor het Archief) mogelijk dat leerkrachten secundair onderwijs tijdelijke toegang voor leerlingen kunnen aanvragen voor het platform ‘Het Archief voor Onderwijs’. Dat biedt een selectie aan audiovisueel materiaal aan van landelijke en regionale omroepen en van diverse cultuur- en erfgoedinstellingen op maat van het onderwijs. Op 23 april 2020 besliste Meemoo om de leerlingentoegang voor secundair onderwijs toe te laten tot het einde van het schooljaar. Op dat moment waren er al aanvragen voor meer dan 35.000 leerlingen. Om door de bomen het bos nog te kunnen zien wilden Imec en KU Leuven vanuit hun expertise in smart education een handje toesteken door de website onderwijsgaatviraal.be aan te bieden waarop leerkrachten, ouders en leerlingen een overzicht kunnen vinden van (al dan niet tijdelijk) gratis beschikbare e-learning tools. De lijst wordt dagelijks aangepast. Op 9 april 2020 kende de website in totaal 70.419 paginaweergaven. Mediawijs is een website die tools aanbiedt om leerstof te digitaliseren en afstandsonderwijs mogelijk te maken401. De themasite wordt regelmatig aangevuld en kreeg ondertussen 2.578 paginaweergaven. De paginaweergave steeg met 180% (in de periode maart tot april 2020 ten opzichte van dezelfde periode in 2019). Daarnaast biedt Mediawijs ook een website aan voor ouders over mediaopvoeding402. Het bezoek aan die website is met een ruime 200% gestegen (in de periode januari tot april 2020 ten opzichte van de periode januari tot april). De website e-inclusie.be waar onderzoek, goede praktijkvoorbeelden en tools rond het thema e-inclusie te vinden zijn alsook een kaart met een overzicht van de openbare computerruimtes in Vlaanderen, kende ook een verzevenvoudiging van het aantal paginaweergaves sinds maart (in de periode maart tot april 2020 ten opzichte van dezelfde periode in 2019).
Forse toename van CLB Ch@t Het aantal gesprekken op clbchat.be steeg sterk sinds de opschorting van de lessen. Omwille van die opschorting van de lessen werd de CLBch@t versterkt door de inzet van ongeveer 30% méér chatmedewerkers die tegelijk online zijn en werden de openingsuren van CLBch@t verruimd. Gepland wordt om deze openingsuren te blijven hanteren tot alle leerlingen terug naar school kunnen. Sindsdien worden tijdens elke openingsdag gemiddeld 50 tot 100 chatgesprekken gevoerd, waar dit in normale omstandigheden ongeveer 25 à 50 gesprekken per dag zijn. De exponentiële stijging van het aantal chatgesprekken verhoogt de complexiteit van de chatwerking (nieuwe soorten vragen, extra organisatie en bekendmaking). Chatmedewerkers doen bijgevolg vaker een beroep op het ondersteunende team. Ook het aantal verontrustende chats waarvoor ondersteuning nodig is, stijgt. De extra ondersteuning is noodzakelijk gezien de ernst van de gesprekken. Naast de ‘anonieme chat’ (CLBch@t) kent de ‘blended chat’ (niet anoniem chatten met leerlingen op afspraak) sinds 16 maart 2020 een exponentiële groei. Er werden al meer dan 1.100 blended chatgesprekken gevoerd. 400 401 402
Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming. Afstandsleren. https://onderwijs.vlaanderen.be/nl/afstandsleren Mediawijs - Kenniscentrum Mediawijsheid. http://opafstand.mediawijs.be Medianest. https://www.medianest.be/corona
147
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 156: het aantal chatgesprekken op CLBch@t piekte in maart 2020.
Ruim 12.000 laptops werden verspreid, maar dat is nog niet voldoende Afstandsonderwijs volgen, dat veel frequenter plaats vond tijdens de coronacrisis, is moeilijk wanneer kinderen thuis onvoldoende middelen (laptop, tablet, printer, internetaansluiting) ter beschikking hebben. 3% van de via een online-enquête ondervraagde lagereschoolkinderen gaven aan, niet al het nodige materiaal voor hun schoolwerk te hebben; bij jongeren was dat 10%. Dat is bovendien wellicht een onderschatting omdat het een online-enquête betrof403. 11% van de basisscholen toont de bezorgdheid over laptops voor leerlingen404. Om aan die noden tegemoet te komen werd een verdeling van 10.000 oude laptops in het vooruitzicht gesteld. DigitalforYouth.be nam de organisatie hiervan op zich, een vzw die sinds 2019 refurbished IT materiaal ter beschikking stelt aan kinderen en jongeren die dit het hardst nodig hebben. Op 13 mei 2020 werden 14.674 laptops ingezameld, waarvan ongeveer 80% gebruiksklaar kon gemaakt worden. Inmiddels zijn 12.146 laptops overgemaakt aan de scholen in het secundair onderwijs405. Het lijkt er evenwel op dat dit niet voldoende is om de noden te lenigen. Zo vroegen de middelbare scholen van het Katholiek Onderwijs Vlaanderen alleen al 10.175 laptops aan en het GO! 6.500406. De verdeling van laptops wordt verder gezet. Er zijn aanzienlijke inspanningen geleverd maar als de stap richting afstandsleren blijvend is, zal een grotere en structurele inspanning nodig zijn om er voor te zorgen dat alle leerlingen over een (eigen) pc, een stabiele internetverbinding, toegang tot een printer, … beschikken. Ook hier zijn informatiestromen en data cruciaal, want de voorbije periode bleek dat niet alle scholen een duidelijk zicht hebben op hun eigen doelgroepleerlingen om de pc’s te verspreiden. Data- en onderzoeksvragen 35 •
403
404
405 406
Welke noden zijn er nog rond pc’s, laptops en tablets, printers, etc. met het oog op komend schooljaar?
Kinderrechtencommissariaat (25/5/2020). https://www.kinderrechtencommissariaat.be/sites/default/files/bestanden/20200525_rapport_jongeren_over_c orona.pdf Vlaamse Onderwijsinspectie, Tussentijdse resultaten belronde, Gewoon basisonderwijs. 30 APRIL 2020 belronde Basisonderwijs, https://www.onderwijsinspectie.be/sites/default/files/atoms/files/200430%20RAPPORT%20BELRONDE%20G BAO.pdf DigitalForYouth.be. https://www.digitalforyouth.be/ Het Nieuwsblad (16/4/2020). https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200416_04924171
148
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Gratis wifi-aanbod De grote telecombedrijven bieden sinds de coronaperiode gratis wifi aan voor onderwijsinstellingen, OCMW’s en erkende jeugdorganisaties. Intussen zijn er een 35.000 vouchers/codes uitgereikt in Vlaanderen407.
Risico’s van afstandsonderwijs voor (kwetsbare) kinderen Het afstandsleren heeft van ouders grote inspanningen gevraagd. Voor gezinnen met kinderen met een ontwikkelingsstoornis was de impact nog groter. Meer afstandsonderwijs vraagt meer begeleiding thuis. Kinderen uit een gezin met een lagere sociaal-economische status worden thuis vaak minder begeleid en minder goed gesuperviseerd bij hun internetgebruik. Dat kan cyberpesten in de hand werken en de kans op seksuele uitbuiting vergroten408(Fout! Ongeldige bladwijzerverwijzing.). Figuur 157: Ondersteuning thuisleren moeilijker bij kinderen met ontwikkelingsstoornis409
Opleidingen Algemeen gold er ook een opschorting van het klassikaal opleidingsaanbod. De Vlaamse Regering trekt vier miljoen euro uit om een platform voor online opleidingen uit te bouwen waarop alle opleidingsverstrekkers hun aanbod online kunnen zetten. VDAB is promotor van dit project.
Aantal unieke cursisten bij online VDAB-opleidingen verdubbelt De corona crisis heeft er voor gezorgd dat burgers massaal gebruik maken van het online leren aanbod. Bij VDAB410 valt meer dan een verdubbeling te noteren van het aantal unieke cursisten t.o.v. dezelfde periode 2019: 407 408 409 410
Deze informatie werd ter beschikking gesteld door het Departement Onderwijs en Vorming. OESO (4/5/2020). Combatting COVID-19's effect on children. http://www.oecd.org/coronavirus/policyresponses/combatting-covid-19-s-effect-on-children-2e1f3b2f/ UGent (19/4/2020). Thuisleren extra zwaar voor kinderen met ontwikkelingsstoornis en hun ouders. https://www.ugent.be/nl/actueel/thuis-onderwijs-covid19.htm VDAB beschikt over een uitgebreid digitaal aanbod dat toegankelijk is voor werkzoekenden, maar ook voor de
149
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
• •
meer dan 24.000 aangevraagde opleidingen door meer dan 9.000 cursisten in maart 2020 en bijna 39.000 aangevraagde opleidingen door meer dan 13.500 cursisten in april 2020.
Er is een principieel akkoord dat de SYNTRA-vzw’s via hun Moodle-platform gebruik kunnen maken van de online leermodules van VDAB om alternatieve lesactiviteiten op te zetten. De volgende afspraken zijn gemaakt: • er dient een duidelijke bronvermelding te zijn naar VDAB; • de online leerinhouden dienen in de lijn te liggen van de bestaande opleidingen die de SYNTRA nu aanbieden.
SYNTRA-opleidingen411 Ook bij de SYNTRA-vzw’s was en is er een opschorting van het klassikaal lesaanbod bij de ondernemerschapstrajecten en zijn er initiatieven genomen om het cursusaanbod verder te laten lopen met behulp van digitale alternatieven. Die initiatieven worden zo veel als de systemen van de diverse SYNTRA-vzw’s het toelaten, gemonitord en gestroomlijnd door gebruik te maken van de SYNTRA Cloud (Moodle). De SYNTRA-vzw’s hebben een regionale focus, maar kennis wordt onderling maximaal gedeeld. Nadat een aantal technische en operationele drempels zijn weggewerkt, zal dit in de nabije toekomst de basis vormen voor het verder opzetten van gezamenlijke digitale activiteiten voor de cursisten. Uit een enquête bij de cursisten, afgenomen tijdens de coronacrisis (zie grafiek), blijkt: 21% van de cursisten wenst geen afstandsleren bij een volgende opleiding, 30% wenst ook in de toekomst een beperkt deel (5% à 35%) van het traject op afstand te volgen, 26% opteert voor de helft van het traject (40% à 60%) via afstandsleren en 23% wil in hoofdzaak (≥65% van het traject) digitaal leren. Om hier een antwoord op te bieden, bekijkt het Agentschap SYNTRA Vlaanderen hoe de samenwerking met VDAB kan worden geïntensifieerd.
411
vier miljoen burgers in Vlaanderen. Dit aanbod wordt kenbaar gemaakt via de opleidingengids van VDAB, waarin ook de centrumopleidingen zijn opgenomen. Het aanbod bestaat uit arbeidsmarktgerichte opleidingen in eigen beheer en verstrekt door partners. Door VDAB erkende opleidingen worden geoormerkt en ook of je een diploma of certificaat kan verkrijgen wordt aangegeven. Vlaams Partnerschap Duaal Leren, Corona Monitoring SYNTRA Vlaanderen 2020.
150
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 158. Meerderheid SYNTRA-cursisten staat open voor afstandsleren412.
Minder gestarte overeenkomsten en minder erkenningsaanvragen alternerende opleidingen413 Ook de component werkplekleren in het Duaal Leren had erg te lijden onder de coronacrisis. Alle lopende overeenkomsten voor niet-essentiële opleidingen en voor essentiële opleidingen in nietessentiële diensten (83%) werden in eerste instantie geschorst tot 4 mei. Ondertussen is 90% van de overeenkomsten kunnen heropstarten (zonder de horeca). Vanaf maart zijn er 74% minder nieuwe overeenkomsten opgestart in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar; in mei ging het maar liefst om een daling met 94% i.v.m. mei vorig jaar. De overeenkomsten die wel nog werden opgestart, situeerden zich in de essentiële opleidingen voor essentiële diensten voornamelijk in de zorgsector, kinderbegeleiding en in de verkoop. De coronacrisis heeft ook een duidelijke impact op het aantal erkenningsaanvragen door ondernemingen; sinds de lockdown zijn er slechts 183 aanvragen ingediend wat een daling is van 87% tegenover dezelfde periode vorig jaar. Tussen maart en juni 2020 zijn er geen uitzonderlijke trends met betrekking tot inschrijvingen in alternerende opleidingen i.v.m. vorig schooljaar. Er werden wel minder uitschrijvingen geregistreerd dan vorig jaar (wat logisch genoemd kan worden gezien de sluiting van de scholen en de schorsingen van de overeenkomsten).
Opleidingscheques Data- en onderzoeksvragen 36 •
Wat betekent de crisis voor de opleidingscheques? Wie maakt er waarvoor gebruik van?
•
Wat is de impact op het gebruik van de KMO-portefeuille?
412 413
SYNTRA-enquête omtrent afstandsleren bij cursisten, uit Vlaams Partnerschap Duaal Leren, Corona Monitoring SYNTRA Vlaanderen 2020. Vlaams Partnerschap Duaal Leren, Corona Monitoring SYNTRA Vlaanderen 2020.
151
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
8.3
Impact op leerlingen en studenten
Onderwijsbereik en leerachterstand Het afstandsonderwijs zorgt wellicht voor leerachterstand bij kwetsbare leerlingen die thuis minder omkadering genieten414. Data- en onderzoeksvragen 37 •
In welke mate bereikte het afstandsonderwijs de leerlingen? Welke leerlingen werden wel of niet bereikt? Wat
•
Hoeveel leerlingen zijn bij de heropening van de scholen afwezig? Welke leerlingen zijn dat?
•
Waren er ook scholen die alternatieven voor online-lessen hebben gebruikt om leerlingen te bereiken bij het
waren deelnames aan online-lessen? Hoe evolueert dat in de loop van de crisis?
afstandsonderwijs? Welke alternatieven waren dat? •
Hoe zijn de verschillende scholen heropgestart? Hoeveel (en welke) scholen kregen wanneer te maken met besmettingen en hoe werd hierop gereageerd?
•
Wat is de evaluatie van het pc-project? Werden alle leerlingen die moesten bereikt worden met het pc-project ook effectief bereikt? Wat is nodig aan informatie voor de scholen om dit effectief te laten verlopen? Wat kunnen we uit het project leren over e-inclusie?
•
In welke mate leidt corona tot leerachterstand? Wordt dat opgevolgd bij de terugkeer naar school? Waar worden grote problemen vastgesteld? Wat zijn mogelijke lange-termijn-effecten?
•
Wat zijn de effecten in opleidingen met een groot aandeel werkplekleren?
•
Wat zijn de meest aangewezen didactische principes en methodieken om die leerachterstand om te buigen?
•
Welke inspanningen zijn nodig om te garanderen dat alle huidige leraren en leraren in opleiding over de nodige kennis en vaardigheden beschikken om een kwalitatieve omslag naar afstandsleren te maken?
• Hoeveel leerlingen zullen deze zomer participeren aan een zomerschool?
Studiebegeleiding, studiekeuzes en studievoortgang Data- en onderzoeksvragen 38 •
Hoe beïnvloedt de crisis de studiebegeleiding?
•
Wat gebeurde met leerlingen die studiekeuzes moesten maken?
•
Zorgde de crisis voor meer leerlingen met studievertraging en meer vroegtijdig schoolverlaten?
•
Wat is het effect op de studietrajecten van studenten hoger onderwijs en van cursisten in het volwassenenonderwijs?
8.4
Impact op leerkrachten, directie en scholen
Data- en onderzoeksvragen 39 •
Hoe hebben leerkrachten en de directie de crisis ervaren? Hoe was het met de werkbaarheid? Wat zijn hun bezorgdheden, sterktes en zwakten?
•
Hoe werd omgegaan met risicopatiënten? In welke mate was er afwezigheid bij leerkrachten?
•
Wat betekent de crisis voor de financiën van scholen? Wat waren extra kosten? Wat waren minderinkomsten (bv. afgelaste schoolfeesten)?
•
414
Wat leert de coronacrisis over het (verschil in) beleidsvoerend vermogen van scholen?
Radio 1 (17/4/2020). “We moeten voor elke leerling een individueel traject uittekenen” https://radio1.be/wemoeten-voor-elke-leerling-een-individueel-traject-uittekenen
152
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
8.5
Vaardigheden, kennis en creativiteit
(Digitale) vaardigheden namen toe? De vraag is in welke mate de vaardigheden van de Belgen en Vlamingen toenamen door de coronacrisis. Door de coronacrisis is het belang van digitale vaardigheden toegenomen. Thuiswerk is de norm geworden en opleidingen schakelen zoveel mogelijk over op online leervormen. Voor de COVID-19 pandemie uitbrak, beschikte ruim een kwart van de Belgische bevolking over beperkte digitale vaardigheden en minder dan één op drie had meer dan enkel de digitale basisvaardigheden (Eurostat, digital economy and society, ICT-users). Mogelijk heeft de crisis de bestaande kwetsbaarheden van personen die weinig of beperkte digitale vaardigheden hebben versterkt. Data- en onderzoeksvragen 40 •
Hoe evolueerden de digitale vaardigheden van Belgen en Vlamingen?
•
Zijn er daarin verschillen tussen bepaalde groepen? Tussen leeftijdscategorieën (wat met onlineleren, thuiswerken, videobellen in thuiszorg, videobellende ouderen, …)? Werd de digitale kloof kleiner of groter? Was er voldoende begeleiding?
•
Wat was de impact op andere vaardigheden?
•
Er werd veel online geleerd? Wat was de aard van de gevolgde opleidingen? In welke mate werden opleiding afgerond, geattesteerd, … ?
Kennisniveau en attitude – Zelfbescherming Data- en onderzoeksvragen 41 •
Is er een evolutie merkbaar in het kennisniveau over de pandemie onder de bevolking?
•
Welke attitudes worden vastgesteld t.o.v. de maatregelen?
•
Welke kanalen hadden groot bereik?
•
Wie wordt niet bereikt? Evolutie?
•
Wie heeft kennis, middelen en mogelijkheden om zich te beschermen?
153
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Arbeidsmarkt De coronacrisis brengt heel wat jobs in gevaar (deel 9.1), heeft implicaties voor de arbeidsorganisatie (deel 9.2), de arbeidsomstandigheden (deel 9.3) en op afwezigheden van personeel (deel 9.4) en maakt arbeidskrachten in cruciale beroepen extra zichtbaar (deel 9.5). Figuur 159: Enkele kernindicatoren inzake arbeidsmarkt
Werkloosheid tov jaar geleden Instroom werkzoekenden tov jaar geleden Uitstroom naar werk tov jaar geleden Ontvangen vacatures tov jaar geleden Uitzendarbeid Tijdelijke werkloosheid aantal personen Tijdelijke werkloosheid aantal dagen werkloos Door herstructurering getroffen personen Werkzaamheidsgraad Tewerkstelling (tov vorig jaar)
9.1
Jan 2020
Feb 2020
Maa 2020
Apr 2020
Mei 2020
-4,4% -6,1% -3,9% +13,4% -9,7%
-3,4% -2,6% -5,8% -6,9% -3,7% 34 75,0 +1,1%
+11,9% +16% -62,3% -48,9% -44,1% 563.809 58,8% 20 75,0 -0,8%
+13,9% -17,7% -24,5% -40,8%
32 74,7
+1,3% +18,8% -25,0% -31,3% -26,1% 561.150 61,9% 0 76,2 0,9%
1.336
Werkgelegenheid
De coronacrisis beïnvloedt de werkgelegenheid. Er zijn veel tijdelijk werklozen; een deel verliest ook zijn job. Er zijn minder vacatures en minder uitzendarbeid.
In april was 1 op 3 tijdelijk werkloos; in mei 1 op 5 In maart en april hebben in Vlaanderen 617.945 resp. 730.743 loontrekkenden beroep gedaan op tijdelijke werkloosheid (Figuur 160). Dat is 26% resp. 31% van het totaal (exclusief ambtenaren). In België schommelden de cijfers rond 1 miljoen loontrekkenden, 35%. Opmerkelijk is de vertraging op de verwerking van de dossiers door de toevloed aan dossiers, zodat niet alle dossiers tijdig behandeld konden worden en zodat het tot eind mei duurde tot er een goed beeld was van de tijdelijke werkloosheid in maart. Zo rapporteerde de RVA aanvankelijk voor maart 340.754 werknemers in het Vlaams gewest onder het systeem van tijdelijke werkloosheid (14,2% van de werknemers). Daarnaast is het opmerkelijk dat de cijfers verschillen naargelang de bron op de RVA-website. Publicaties geven andere cijfers weer dan de officiële Excellijsten. Half juni werden door de RVA 563.809 werknemers in het Vlaams gewest onder het systeem van tijdelijke werkloosheid voor april gerapporteerd415, een derde van de private tewerkstelling in Vlaanderen. Het aantal tijdelijk werklozen bleef stabiel ten opzichte van maart, toen ging het om 561.150 tijdelijk werklozen416.
415 416
Coronabarometer van 9 juni 2020, editie 12 en RVA statistieken, https://www.rva.be/nl/documentatie/statistieken/tijdelijke-werkloosheid-wegens-coronavirus-covid-19/cijfers Coronabarometer van 9 juni 2020, editie 12 en RVA statistieken, https://www.rva.be/nl/documentatie/statistieken/tijdelijke-werkloosheid-wegens-coronavirus-covid-19/cijfers
154
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 160: 35% van de werknemers was in België in april tijdelijk werkloos417 VL B aantal aantal % tov totaal aantal tov totale personen werkgevers werknemers personen werknemers (excl. ambten.) maart 617.945 73.950 26% 1.030.547 30% april 730.743 76.970 31% 1.221.412 35%
aantal werkgevers 130.022 136.971
Deze gegevens sluiten goed aan bij de resultaten van een ondernemersbevraging418. Die leerde dat in België in april ongeveer 30% van de werknemers tijdelijk werkloos was. Volgens deze cijfers zou dat in mei, met de versoepelingsmaatregelen dalen naar 18% (Figuur 161). De cijfers van de RVA voor mei lijken nog niet beschikbaar. De tijdelijke werkloosheid zou in België in 2020 een equivalent van 228.000 VTE’s op jaarbasis betekenen419. Dat is historisch hoog (Figuur 162). Figuur 161: Bijna een vijfde is tijdelijk werkloos420
100
3 3
2 3
2 3
2 2
26
30
33
34
2 2
1 2
1 2
90 80
aandeel personeel %
70
46
0 5
60 50
39
37
40
6
51
9 12
30
27
14 29
17
23
30
19
verlof ziek op werk gemengd telewerk tijdelijk werkloos
14
20 31 10
30
29
24
22
18
14
12/mei
26/mei
9/jun
0 13/apr
417 418 419 420
20/apr
27/apr
5/mei
RVA, geconsulteerd op 10/6/2020; https://www.rva.be/en/status/be-published?page=403. Tijdelijke werkloosheid in cijfers (persbericht van de minister van Werk) ERMG, Enquête, NBB, Beco, e.a. https://www.nbb.be/nl/artikels/de-omzet-van-de-ondernemingen-begintzich-te-herstellen-maar-de-vooruitzichten-voor-de. Volgens het Federaal Planbureau. Prognoses FPB, https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODEMPYBIS&DB=MOD&lang=nl&XT= ERMG, Enquête, NBB, Beco, e.a. Bevraging bij ondernemingen. https://www.nbb.be/nl/artikels/de-omzet-vande-ondernemingen-begint-zich-te-herstellen-maar-de-vooruitzichten-voor-de; laatste enquête voor 26/5/2020, geconsulteerd op 11/6/2020. % van de werknemers
155
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 162: Tijdelijke werkloosheid stijgt ongezien in 2020 (B)421 250
tijdelijke werkloosheid (in duizenden, budgettaire eenheden)
228 200
150
100
50
50
61 44 41 40
39 39 34 34 32 30 32 30 35
50
43 36 41 31 28 26 21 19 19
41
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
0
Werkgevers geven aan dat 20% van de tijdelijke werklozen wellicht ontslaan zullen worden. In april was dat 19%422.
… vooral in bouw en horeca In maart maakten vooral de sectoren die verplicht moesten sluiten (horeca, handel, eventsector, …) en sectoren die de social distancing maatregelen niet konden garanderen op de werkvloer (industrie en bouw) gebruik van het systeem van tijdelijke werkloosheid. De sectoren met hoge absolute of relatieve aantallen personen in tijdelijke werkloosheid zijn • • • • • •
de industrie met 75.760 tijdelijke werklozen (24% van de werknemers in die sector), de groot- en detailhandel met 67.405 tijdelijke werklozen (21%) en de bouw met 52.171 tijdelijke werklozen (40%). de horeca met 22.543 tijdelijk werkloze werknemers (32%). Deze sector heeft met gemiddeld 12,9 dagen (of 92%) ook het hoogste tijdelijk werkloosheidpercentage423. in de kunst, amusement en recreatie was in maart 14% van de werknemers minstens één dag technisch werkloos met een gemiddelde van 11,4 dagen per technisch werkloze. In de menselijke gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening werden 21.184 tijdelijk werklozen geteld, (6%)
Gemiddeld waren de tijdelijk werklozen 9 dagen werkloos in maart. Na de aankondiging van de nationale veiligheidsraad op 14 maart restten er nog 14 werkdagen in lockdown gedurende de maand maart. Het bedraagt dus een gemiddeld tijdelijk werkloosheidspercentage van 64,4%. 421
422 423
Prognoses FPB, https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODEMPYBIS&DB=MOD&lang=nl&XT=, juni 2020. Budgettaire eenheden (soort uitdrukking van VTE) https://www.rva.be/nl/documentatie/statistieken/methodologie/betaalstatistiekenfederaal/eenheden#:~:text=Budgettaire%20eenheden,In%20sommige%20statistieken&text=Zo%20bv.,recht%20heeft%20op%2026%20dagen. NBB, ERMG, 27/4 en 12/5, enquête bij ondernemers; Return of temporary unemployed. De sector openbaar bestuur en defensie; verplichte sociale verzekeringen wordt hier buiten beschouwing gelaten omdat dit slechts over 11 personen gaat.
156
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 163: Aantal tijdelijke werklozen per sector424 Aantal personen in Sector (Nijverheidstakken RVA) tijdelijke werkloosheid Administratieve en ondersteunende diensten 53.060 Bouwnijverheid 52.171 Distributie van water; afvalen 1.331 afvalwaterbeheer en sanering Exploitatie van en handel in onroerend goed 1.728 FinanciĂŤle activiteiten en verzekeringen 2.304 Groot- en detailhandel; reparatie van auto's en 67.405 motorfietsen Huishoudens als werkgever; niet48 gedifferentieerde productie van goederen en diensten door huishoudens voor eigen gebruik Industrie 75.760 Informatie en communicatie 2.998 Kunst, amusement en recreatie 4.029 Landbouw, bosbouw en visserij 631 Menselijke gezondheidszorg en 21.184 maatschappelijke dienstverlening Onbekend 2.614 Onderwijs 1.410 Openbaar bestuur en defensie; verplichte 11 sociale verzekeringen Overige diensten 6.658 Productie en distributie van elektriciteit, gas, 52 stoom en gekoelde lucht Verschaffen van accommodatie en maaltijden 22.543 Vervoer en opslag 15.596 Vrije beroepen en wetenschappelijke en 9.203 technische activiteiten Winning van delfstoffen 18
Aandeel totaal aantal werknemers sector in 2017 (VAR, WSE sectoren)425
426
40% 26 26
5% 21%
Gemiddeld aantal dagen in tijdelijke werkloosheid 8,3 10,3 6,8 8,9 6,8 9,0
26
7,9
24% 6% 14%
8,1 6,7 11,4 8,5 9,1
26
6% 26
1% 0% 26 26
6,8 8,8 12,9 10,2 9,1
32% 13%
12,6 7,7 7,4
26
6,8
26
Voor april rapporteerde de coronabarometer deze tabel niet, maar in de laatste editie 12 van 9 juni 2020 bekijkt WSE per sector de intensiteit van de tijdelijke werkloosheid, met name voor welk aandeel van de werkdagen tijdelijke werkloosheid werd ingeroepen. De hoogste intensiteit wordt genoteerd in de horeca en de cultuursector. In grote sectoren zoals de industrie en de bouw zijn tijdelijk werklozen gemiddeld de helft van de maand thuis. Vooral in de dienstensectoren zien we in april een lichte verhoging van de intensiteit van tijdelijke werkloosheid (rode cijfers), deze sectoren voelden de impact de crisis iets later.
424 425
426
Bron: Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening uit Coronabarometer van 11 mei 2020, editie 8 Dit is een benadering aan de hand van VAR cijfers over tewerkstelling in sectoren in het Vlaams gewest. De RVA gebruikt een verouderde onderverdeling van sectoren waarvoor de tewerkstelling per sector niet beschikbaar is. Hierdoor kunnen er verschillen optreden tussen het deze tabel en het werkelijk aantal tijdelijke werklozen per sector. https://www.steunpuntwerk.be/node/2813 De omzetting is niet altijd mogelijk. De dienstensector is anders gecategoriseerd.
157
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 164: Intensiteit van tijdelijke werkloosheid in sectoren (Vlaams Gewest)427 Nijverheidstak
Maart
April
Landbouw, bosbouw en visserij
56,8%
Industrie
55,2%
Distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en gekoelde lucht Bouwnijverheid
47,3%
Groot- en detailhandel; motorfietsen Vervoer en opslag
63,8%
reparatie
van
auto's
en
60,6% 67,2%
53,1%
46,2% 49,8% 41,0% 62,4% 51,0% 65,9% 51,9%
Verschaffen van accommodatie en maaltijden
88,8%
Informatie en communicatie
47,6%
48,0%
FinanciĂŤle activiteiten en verzekeringen
48,1%
49,4%
Exploitatie van en handel in onroerend goed
63,9%
71,0%
Administratieve en ondersteunende diensten
56,2%
62,8%
Overige diensten
71,5%
69,6%
Kunst, amusement en recreatie
80,2%
76,0%
Vrije beroepen en wetenschappelijke en technische activiteiten
51,6%
51,4%
Menselijke gezondheidszorg dienstverlening
62,7%
60,2%
61,9%
58,8%
en
maatschappelijke
Eindtotaal
427
81,4%
Coronabarometer van 9 juni 2020, editie 12
158
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 165: 42% van de tijdelijk werklozen was actief in de industrie of de handel428 Industrie
75.760
Groot- en detailhandel; reparatie van auto's en motorfietsen
67.405
Administratieve en ondersteunende diensten
53.060
Bouwnijverheid
52.171
Verschaffen van accommodatie en maaltijden
22.543
Menselijke gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening
21.184
Vervoer en opslag
15.596
Vrije beroepen en wetenschappelijke en technische activiteiten
9.203
Overige diensten
6.658
Kunst, amusement en recreatie
4.029
Informatie en communicatie
2.998
Onbekend
2.614
FinanciĂŤle activiteiten en verzekeringen
2.304
Exploitatie van en handel in onroerend goed
1.728
Onderwijs
1.410
Distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering
1.331
Landbouw, bosbouw en visserij
631
Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en gekoelde lucht
52
Huishoudens als werkgever; niet-gedifferentieerde productie van goederen en‌ 48 Winning van delfstoffen
18
Openbaar bestuur en defensie; verplichte sociale verzekeringen
11 0
10.000
20.000
30.000
40.000
50.000
60.000
70.000
80.000
Figuur 166: Aandeel tijdelijk werklozen is vooral hoog in bouwsector en horeca429
40%
40%
aandeel technisch werklozen
32% 30% 24% 21% 20% 14% 10%
13% 6%
6%
5%
1% 0%
428 429
Bron: Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening Bron: Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening
159
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Het merendeel van de tijdelijk werklozen in april in België was werkzaam in de handel, industrie, administratie, bouw en horeca (Figuur 167). Figuur 167: 3/4e tijdelijk werklozen werkte in handel, industrie, adm, bouw en horeca430 Tijdelijk werkloos aandeel Handel; reparatie van motorvoertuigen en 243.339 motorfietsen 49% Verwerkende industrie 216 185 Administratieve en ondersteunende activiteiten 210 106 Bouw 135 955 Accommodatie en catering 90.231 77% Menselijke gezondheid en sociale actie 74.710 Transport en opslag 65.039 Gespecialiseerde, wetenschappelijke en 53.477 technische activiteiten Andere serviceactiviteiten 26.140 Informatie en communicatie 23.311 Kunst, amusement en recreatieve activiteiten 20.134 52% Constructie en montage van motorvoertuigen, 26.007 aanhangwagens, opleggers 82% Reisbureau, touroperator, reserveringsservice 5.217 en aanverwante activiteiten 73%
Tijdelijke werkloosheid trof half april in 7 sectoren meer dan de helft van de loontrekkenden. Eind mei waren dat nog 3 sectoren (horeca, eventing en textielindustrie). De niet-voedingdetailhandel zag het effect van de lockdownversoepeling en daalde van 76% tijdelijke werkloosheid in april naar 18% eind mei. Het wegtransport voor personen kende in plaats van 84% tijdelijke werkloosheid in april nog 21% einde mei. Ook vervaardiging van transportmiddelen en textielindustrie behoren tot de grote dalers (Figuur 168). De bouwsector daalde van 41% naar 11%. Figuur 168: In eventing en horeca was gemiddeld meer dan 80% tijdelijk werkloos431 13/apr 20/apr 27/apr 5/mei 12/mei 26/mei 9/jun gem. Evenementen en recreatie 72 76 86 85 84 78 80 80 Horeca 94 90 80 67 91 89 48 80 Luchtvaart 35 74 54 3 77 78 44 52 Textielindustrie, kleding en schoeisel 54 57 36 58 48 51 34 48 Ingenieursdiensten 22 34 35 35 23 19 32 29 Groothandel 36 40 34 28 29 19 24 30 Human Resources 16 26 41 32 27 11 18 24 Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen 34 29 28 22 17 17 18 23 Logistiek 15 11 10 23 5 8 17 13 Metallurgie 18 18 26 27 15 23 14 20 Detailhandel – niet-voeding 71 76 76 60 22 18 13 48 Wegtransport (personen) 84 74 48 85 52 21 11 54 Detailhandel – voeding 10 6 8 12 23 4 9 10 Communicatie, IT, software 13 12 9 13 14 12 9 12 Agrarische en voedingsindustrie 10 10 8 13 8 9 8 10 Meubelindustrie 71 63 48 27 24 31 8 39 Machinebouw en elektrische apparatuur 25 25 18 13 20 16 7 18 Vervaardiging van kunststof- en nietmetaalhoudende producten 23 11 14 10 11 8 7 12 Bedrijfsadvies 14 11 8 9 12 7 5 9
430 431
Cijfers voor april voor België, RVA, https://www.rva.be/en/status/be-published?page=403 Op basis van de NBB, e.a. ondernemersenquête, tot en met 9/6/2020. Geconsulteerd op 19/6/2020. Maximum cijfer in april vergelijken met minimumcijfer in laatste twee enquêtes (tweede helft mei om effect van versoepingsmaatregelen te kunnen bekijken).
160
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Bouw Chemische en farmaceutische industrie Elektronische, optische en informaticaproducten Vervaardiging van transportmiddelen Vrije beroepen Immobiliën Bank- en verzekeringswezen Landbouw en visserij België
41 14
33 8
28 8
19 6
17 3
11 6
4 3
22 7
14 56 11 41 3 9 31
32 61 11 26 3 0 30
21 39 26 20 3 2 29
9 27 8 21 1 1 24
23 35 5 1 0 9 22
13 4 5 17 5 8 18
3 3 2 2 1 0 14
16 32 10 18 2 4 24
Nog hoog
Forse daling April max
België
Groothandel Ingenieursdiensten Houtindustrie, papier en papierwaren,… Metallurgie Machinebouw en elektrische apparatuur Bedrijfsadvies Communicatie, IT, software Agrarische en voedingsindustrie Landbouw en visserij
Wegtransport (personen) Detailhandel – niet-voeding Meubelindustrie Vervaardiging van transportmiddelen Bouw Human Resources Immobiliën Elektronische, optische en… Vrije beroepen Vervaardiging van kunststof- en niet-… Logistiek Chemische en farmaceutische industrie Detailhandel – voeding Bank- en verzekeringswezen
100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 -
Horeca Eventing Luchtvaart Textielindustrie, kleding en schoeisel
aandeel tijdelijk werkloos
Figuur 169: Tijdelijke werkloosheid zakt in enkele sectoren zeer fors432
Gemiddelde daling Eind mei
Relatief gezien hebben West-Vlaanderen en Limburg het meeste tijdelijk werklozen: 37% resp. 35% van de loontrekkenden in die provincies waren in april tijdelijk werkloos (Figuur 170). Dat is meer dan het Vlaams gemiddeld van 31%. Vlaams-Brabant lijkt het minst getroffen door tijdelijke werkloosheid, waarschijnlijk omdat de Vlaams-Brabantse economie vooral gekenmerkt is door diensten waarbij op grote schaal telewerk kon ingevoerd worden, veel pendelaars werken in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en veel diensten/ambtenarij dat zich leent tot telewerk.
432
Op basis van de NBB, e.a. ondernemersenquête, tot en met 26/5/2020. Geconsulteerd op 11/6/2020.
161
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 170: West-Vl. en Limburg tellen hoogst aandeel tijdelijk werklozen (37%; 35%)433 Provincie
Antwerpen Limburg OostVlaanderen Vlaams Brabant WestVlaanderen Vlaanderen
Aantal personen in tijdelijke werkloosheid
Aandeel van totaal aantal werknemers
maart voorlopig 94.713 50.349 69.957
180.148 93.407 142.507
214.000 106.060 143.078
maart voorlopig 13% 17% 13%
42.411
80.223
103.757
83.324
121.660
340.754
617.945
maart
aantal werknemers
Gemiddeld aantal dagen in tijdelijke werkloosheid Maart voorlopig 9 9,2 9,2
25% 31% 27%
29% 35% 27%
Maart voorlopig 728.562 299.696 525.992
11%
20%
26%
392.694
8,9
163.551
19%
27%
37%
443.213
8,8
730.446
14%
26%
31%
2.390.158
april
maart
april
Figuur 171: Tijdelijke werkloosheid is het laagst in-Vlaams Brabant434
aandeel tijdelijk werklozen in totaal loontrekkend
37%
35%
31%
29%
27%
31%
27%27%
26%
25% 19%
26%
20%
17% 13%
14%
13% 11%
WestVlaanderen
Limburg
Antwerpen
OostVlaanderen
maart voorlopig
maart
Vlaams Brabant
Vlaanderen
april
In maart waren er meer mannen dan vrouwen in tijdelijke werkloosheid en als ze tijdelijk werkloos waren, ging dat gemiddeld ook over meer dagen. Dit kunnen we verklaren aan de hand van de sectoren die het meest gebruik maakten van het systeem van tijdelijke werkloosheid, namelijk de industrie en de bouw, waarin meer mannen dan vrouwen tewerkgesteld zijn. Uit de eerste cijfers voor maart lijkt de categorie 20 tot 25 jarigen iets harder getroffen dan andere leeftijdscategorieĂŤn, met 16,3% van de werknemers in tijdelijke werkloosheid. De werknemers onder 25 jaar waren gemiddeld ook het hoogst aantal dagen technisch werkloos. De meeste werknemers zijn tussen 25 en 55 jaar oud. De leeftijdscategorieĂŤn die hierbij horen, lijken in maart min of meer gelijk getroffen door tijdelijke werkloosheid.
433
434
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening. Verdeling van provincies op basis van locatie van de werkgever. Maart 2020 voorlopig. Maart en april (def?) op basis van https://www.rva.be/en/status/be-published?page=403, geconsulteerd op 11/6/2020 Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening. Verdeling van provincies op basis van locatie van de werkgever. Maart 2020 voorlopig. Maart en april (def?) op basis van https://www.rva.be/en/status/be-published?page=403, geconsulteerd op 11/6/2020
162
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 172: Jongeren zijn harder getroffen435 Demografische Aantal Aandeel kenmerken personen in van totaal tijdelijke aantal werkloosheid werknemers Geslacht Mannen 206388 16,6% Vrouwen 134366 11,7% Leeftijd < 20 jaar 2035 9,6% 20 - < 25 jaar 27590 16,3% 25 - < 30 jaar 44539 14,5% 30 - < 35 jaar 43874 14,8% 35 - < 40 jaar 43674 14,5% 40 - < 45 jaar 41669 14,6% 45 - < 50 jaar 43102 14,6% 50 - < 55 jaar 44375 14,6% 55 - < 60 jaar 38277 13,7% 60 - < 65 jaar 11287 9,8% 65 jaar en meer 332 1,4%
Gemiddeld aantal dagen in tijdelijke werkloosheid 9,2 8,7 9,8 9,5 9,3 9,1 9,1 8,9 9,0 8,8 8,6 8,4 7,0
… vooral bij lage inkomensgroepen Gezinnen met lage inkomens zijn vaker en intensiever (meer dagen) tijdelijk werkloos dan gezinnen met hogere inkomens (Figuur 173). Figuur 173: 92% van gezinnen met laagste inkomens is tijdelijk werkloos436
Aandeel van gezinnen in diverse inkomensklassen %
100 90
92 83
82
77
80 70
67
62
60 50 37
40 30
18
20 10 0 <1000€
1000-2500€ tijdelijk werkloos
435 436
2500-4000€
>4000€
intensiteit tijdelijk werkloos
Bron: Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening NBB, Zeer lichte heropleving van het consumentenvertrouwen in mei, 20/5/2020. https://www.nbb.be/doc/ts/enterprise/press/2020/cp200617nl.pdf
163
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Werkloosheid stijgt vooralsnog in beperkte mate … Er zijn op 11/6 197.009 niet-werkende werkzoekenden437. Tot nu toe zijn de werkloosheidscijfers in Vlaanderen hoger dan voor de coronacrisis en dan dezelfde periode vorig jaar, maar zijn ze nog beperkt in een meerjarenperspectief. Het afgelopen decennium waren er immers periodes met hogere werkloosheidscijfers. De crisis maakt wel een einde aan een vijfjarige periode met overwegend dalende werkloosheidscijfers (Figuur 174). In maart 2020 steeg de Vlaamse werkloosheid met maar 1,3% ten opzichte van maart 2019, terwijl dit in april 2020 steeg met bijna 12% ten opzichte van april 2019 en in mei 2020 met 14% t.o.v. mei 2019438. De tijdelijk werklozen worden hier niet meegeteld (zie hieronder). Ten opzichte van april 2019 waren er in april 2020 16% meer inschrijvingen van werkzoekenden. Ten opzichte van mei 2019 waren er in mei 2020 17,7% minder inschrijvingen. De instroom van nieuwe werkzoekenden was wel beperkter dan in maart. Bovendien lag het aantal werkzoekenden die in april 2020 aan het werk gingen, meer dan 62% lager dan in april 2019, waardoor de werkloosheid verder toenam. Het aantal werkzoekenden die in mei 2020 aan het werk gingen, lag bijna 25% lager dan in mei 2019. Dit is al een stuk minder dramatisch dan de cijfers van april439. Het aantal nwwz steeg in april 2020 met 12% t.o.v. april 2019. In mei 2020 steeg het aantal nwwz met 14% t.o.v. mei 2019 (Figuur 174). De groei van het aantal nwwz in mei ’20 t.o.v. maart ‘20 stijgt voor alle categorieën en achtergrondkenmerken, met de minst sterke stijging bij 55-plussers en bij langdurig werkzoekenden (Figuur 179).
•
•
• •
Figuur 174: Aantal nwwz stijgt maar is tov afgelopen jaren (nog) beperkt440
Aantal niet-werkende werkzoekenden
300.000
< 25 jaar
25 t/m 39 jaar
40 t/m 54 jaar
>= 55 jaar
Vlaanderen
250.000
mei/20 198.283
200.000 150.000
100.000 50.000
437 438 439 440
jan/20
jan/19
jan/18
jan/17
jan/16
jan/15
jan/14
jan/13
jan/12
jan/11
jan/10
jan/09
jan/08
jan/07
jan/06
jan/05
jan/04
jan/03
jan/02
jan/01
0
VDAB, Covid-19 Barometer, 16/6/2020. Coronabarometer van 11 mei en VDAB en Coronabarometer van 9 juni, cijfers VDAB Coronabarometer van 11 mei en VDAB en Coronabarometer van 9 juni, cijfers VDAB Op basis van Arvastat, VDAB, cijfers tot mei 2020, geconsulteerd op 4/6/2020. Beschikbaar op: https://arvastat.vdab.be/arvastat_detailtabellen_werkloosheid.html
164
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 175: Aantal nwwz stijgt in maart en april en daalt licht in mei441 VL
apr/19
mei/19
jun/19
jul/19
aug/19
sep/19
okt/19
nov/19
dec/19
jan/20
feb/20
mrt/20
apr/20
mei/20
180 345
174 036
175 068
195 615
196 433
190 819
183 999
177 856
178 963
184 003
182 441
186 265
201 757
198 283
471 900
478 100
499 400
490 000
B
Figuur 176: Aantal nwwz stijgt fors in Vlaanderen442
Figuur 177: Aantal nwwz stijgt bij alle categorieën ongeacht achtergrondkenmerken443 12
10
+9,9
8 6 4 2 0
+6,5
+6,9
+9,4 +8,0
+7,9 +7,5
+5,9
+7,4
+6,4 +6,5
+5,0
+4,0
+6,7 +5,3
+3,4 +1,6
De Belgische werkloosheid steeg van 5,2% in februari in maart (naar 5,3%) en april (naar 5,6%), maar daalde licht in mei (Figuur 175)444. Ook in de rest van Europa steeg de werkloosheid in de coronacrisis (Figuur 178) 441 442 443 444
Vlaanderen: Bron: VDAB / NBB.Stat (bewerking Steunpunt Werk) België: Planbureau, Unemployment, https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_lm_ue-unemployment Bron: VDAB / NBB.Stat (bewerking Steunpunt Werk) Groei op jaarbasis (%). Mei ’20 t.o.v. maart ‘20 in %. Vlaanderen, Bron: VDAB / NBB.Stat (bewerking Steunpunt Werk) Planbureau, Unemployment, https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_lm_ue-unemployment
165
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 178: Ook in rest van Europa steeg werkloosheid445 februari maart april België 5,2 5,3 5,6 Duitsland 3,4 3,5 3,5 Frankrijk 7,6 7,6 8,7 Nederland 2,9 2,9 3,4 Euro-gebied 7,2 7,1 7,3
… maar zou in 2020 en 2021 fors toenemen Hoewel de werkloosheidscijfers vooralsnog beperkt zijn (cf. supra) en er vooralsnog vooral stijgingen bij tijdelijke werkloosheid worden vastgesteld, verwachten experts forse toenames in 2020 en in 2020 en is er hierrond ook een grote bezorgdheid bij ondernemingen en werknemers. De inschattingen over de werkloosheidsgraad voor België in 2020 lopen wel uiteen van 6,0% tot 7,3% en voor 2021 van 6,6% tot 8,3% (Figuur 179). Figuur 179: Belgische werkloosheidsgraad zou in 2020 en 2021 stevig toenemen446 16 14,5 14,4
14
13,8
13,9 13,2
12,6 12,5
13,2
14,2 14,0
13,7
Werkloosheidsgraad %
12,4 12,5
12,4 11,7
12
11,9 12,0
12,4 12,3
11,8
11,6
11,1
10,3
10
9,6
9,5
9,2 9,3 8,5 8,3 8,2 8,4
8,4
8
6,9
7,5
6,6
7,5
7,9 7,0
8,4 8,5 8,5
8,3
7,1
7,5
10,0 8,9
7,9
7,1 6,0
6
8,3 7,3 7,0 7,0 6,6
5,4 6,0
4 2
concept FPB NBB FPB - Eurostatstandaard Europese Commissie - Eurostatstandaard
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
0
Bijgevolg lopen ook de inschattingen over de werkgelegenheid en werklozen uiteen. • •
445 446
447
De Nationale Bank verwacht 186.000 extra werklozen in België tussen het eerste en het vierde kwartaal van 2020. Het Federaal Planbureau verwacht 143.000 extra werklozen sedert het begin van de coronaperiode, maar door de stijging van de werkgelegenheid in het begin van 2020 zou het jaarcijfer maar met 34.000 zakken. In 2021 zou de werkgelegenheid verder met 77.000 zakken447. Planbureau, https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_lm_ue-unemployment, geharmoniseerde werkloosheidsgraad (Eurostat). België, Federaal Planbureau, historische data en prognoses voor 2020 en 2021. Economische begroting 2021 / juni 2020 - Statistische bijlage, Data beschikbaar op https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODEMP&DB=MOD&lang=nl&XT=, geconsulteerd op 9/6/2020. Europese Commissie. European Economic Forecast, spring 2020 (mei 2020). https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip125_en.pdf Federaal Planbureau - Instituut voor de Nationale Rekeningen (5/6/2020). De Belgische economie zou in 2020
166
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
werkloosheid in duizenden (België)
448
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
3.000
1.000
800
700
600
500
300
200
704 715 3.879 706 711 3.905 705 719 3.974 705 731 4.029 702 735 4.110 696 742 4.166 689 757 4.176 689 766 4.172 692 778 4.213 695 796 4.273 699 804 4.321 706 812 4.393 716 822 4.472 722 844 4.464 727 850 4.493 735 854 4.553 743 854 4.572 750 855 4.559 756 870 4.577 766 870 4.617 778 872 4.675 790 881 4.751 803 885 4.817 819 890 4.894 811 894 4.860 797 895 4.783
4.000
2.459 2.489 2.550 2.593 2.673 2.728 2.729 2.717 2.743 2.782 2.818 2.875 2.934 2.899 2.915 2.964 2.975 2.954 2.951 2.981 3.025 3.081 3.129 3.184 3.155 3.091
5.000
100 671 116 669 649 124 624 133 600 141 605 148 644 152 685 146 710 137 710 126 116 695 108 634 101 601 95 646 89 654 83 628 77 636 71 655 58 656 49 628 43 596 31 557 20 516 10 488 4 549 1 637
6.000
571 553 524 491 459 457 492 538 573 584 579 526 500 551 565 545 559 584 598 579 554 526 496 478 545 636
Binnenlandse werkgelegenheid in duizendtallen België
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 180: Werkgelegenheid in België zou zakken
overheidsadministratie zelfstandigen loon- en weddetrekkenden
2.000
0
Figuur 181: Werkloosheid zou opnieuw stijgen tot niveau van 2015448
Prognose FPB
400
100
-
niet-werkende werkzoekenden
oudere niet-werkzoekende UVW's
krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %. https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf België, Planbureau, op basis van data https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODEMP&DB=MOD&lang=nl&XT=, geconsulteerd op 6/6/2020, Economische begroting 2021 / juni 2020 - Statistische bijlage.
167
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ook gezinnen verwachten meer werkloosheid (Figuur 182). Werknemers vrezen voor een negatieve carrière-impact. Meer dan één op vijf werknemers vreest zijn of haar baan te verliezen door de coronacrisis. Deze vrees is veelal hoger bij kwetsbare groepen zoals personen met een migratieachtergrond en bij personen die nu tijdelijk werkloos zijn. Meer dan de helft van de tijdelijk werklozen vreest financieel in de problemen te komen. Eén op drie respondenten die nog niet tijdelijk werkloos zijn, vrezen dat alsnog te worden.449 Figuur 182: Gezinnen verwachten meer werkloosheid450
1995
2000
2005
2010
2015
2020
Het percentage zelfstandigen of bedrijfsleiders die een faillissement ‘waarschijnlijk’ of ‘zeer waarschijnlijk’ acht, bedraagt 8% (cf. infra). In de non-food detailhandel zorgt het activiteitsherstel voor enig optimisme: het percentage ondernemingen die een faillissement vermoedelijk of zeer vermoedelijk acht, is 6% (11% bij de vorige enquête). Bij de bevraagde ondernemingen uit de sectoren kunst/amusement/recreatie en horeca is er een erg groot en zelfs toenemend faillissementsrisico ten opzichte van de voorgaande weken. In deze sectoren acht respectievelijk 39% (tegen gemiddeld 26% tijdens de voorgaande weken) en 24% (tegen gemiddeld 19% tijdens de voorgaande weken) van de respondenten een faillissement waarschijnlijk tot zeer waarschijnlijk. De door de ondernemingen gerapporteerde mate van ongerustheid, gemeten op een schaal van 0 tot 10, bedraagt 6,7. De mate van ongerustheid neemt af voor de tweede week op rij af (namelijk enquête 5: 7,1 en enquête 6: 6,9). 451 Ook in de rest van de EU is de verwachting dat de werkloosheid zal stijgen in 2020, gemiddeld van 6,7% in 2019 naar 9,0% in 2020 (Figuur 183).
449 450 451
UGent (3/4/2020). Wat denken Vlaamse werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière? https://users.ugent.be/~sbaert/CARRIERE_NA_CORONA_Cijfers_en_reflecties.pdf NBB, cijfers tot april 2020, consumentenenquêtes: vooruitzichten werkloosheid komende 12 maanden Op verzoek van de Economic Risk Management Group (ERMG) wordt door diverse federaties (BECI, NSZ, UNIZO, UWE en VOKA) wekelijks een enquête gehouden bij ondernemingen en zelfstandigen. Dit, door de NBB en het VBO gecoördineerde, initiatief is bedoeld om na te gaan welke impact de coronacrisis heeft op de economische activiteit in België én op de financiële gezondheid en de beslissingen van de Belgische ondernemingen, en dit van week tot week. De cijfers die hier worden gerapporteerd komen uit de zevende enquête (persbericht van 18 mei). Zie: https://www.nbb.be/nl/artikels/de-impact-van-de-crisis-op-de-omzetvan-de-ondernemingen-blijft-groot-revalidatie-van
168
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
20,0
19,9 18,9
Figuur 183: Werkloosheid in EU zou stijgen van 6,7% in 2019 naar 9% in 2020452
11,8 10,0
5,0
10,2 10,1 9,7 9,7 9,7 9,2 9,0 8,8 8,6 8,6 8,3 7,5 7,4 5,4 7,0 6,6 7,0 7,0 7,0 6,7 6,5 6,4 6,4 5,9 5,9 5,8 5,0 4,0
werkloosheidsgraad %
15,0
Grie Spa Ita Kro Fra Lit Port Zwe Est EU Slk Cyp Let Fin Pol Ier Bel Sln Bul Hon UK Roe Lux Den Mal Ned Oost Tsj Dui
0,0 2019
2020
2021
Experts verwachten dat tot 26% van de Europese jobs, bijna 60 mio, bedreigd worden omdat er tijdelijk minder of niet gewerkt kan worden of omdat er permanent werkverlies optreedt. De crisis kan bepaalde operationele inefficiĂŤnties aan het licht brengen en kan structurele aanpassingen en disrupties die al aan de gang waren versnellen453.
Herstructureringen raken al ruim 1000 werknemers, vooral in de luchtvaartsector In mei 2020 werd alvast voor 1.189 werknemers gemeld dat ze hun job kwijt raken door een herstructurering. 950 hiervan werden genoteerd bij Brussels Airlines454.
Er staan minder vacatures open en tewerkstellingsprognoses zijn negatief VDAB heeft in april 2020 12.099 vacatures ontvangen (Figuur 184, Figuur 185), 30% minder dan in maart 2020 en 49% minder dan in april 2019. Het is van de crisissen in 2009 en 2014 geleden dat er zo weinig vacatures ontvangen zijn. VDAB telde 34.843 openstaande vacatures in april 2020. Dit is een daling van 18% t.o.v. maart 2020 en een daling van 26% t.o.v. april 2019. Deze dalende trend doet zich voor in alle vacatures naar circuit (vast en tijdelijk), naar ervaring (zowel bij mensen met geen ervaring als ervaring) en naar scholing (kort-, midden- en hooggeschoold) (Figuur 186). De spanningsratio (nl. het aantal nwwz per openstaande vacature) stijgt in 2020 terug naar niveaus van 2018 (Figuur 187).
452 453
454
Europese Commissie. European Economic Forecast, spring 2020 (mei 2020). https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip125_en.pdf McKinsey & Company, Safeguarding Europe’s livelihoods: Mitigating the employment impact of COVID-19, April 19, 2020. Beschikbaar op https://www.mckinsey.com/industries/public-sector/our-insights/safeguardingeuropes-livelihoods-mitigating-the-employment-impact-of-covid-19?cid=other-pso-twi-mps-mps-tsp-2005i10a&sid=5eb5b15ab57ccf5940f20bcc&linkId=88488171 WSE Barometer, editie 10, 25/5/2020, Cijfers FOD WASO
169
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 184: Het aantal ontvangen vacatures bij VDAB is fors gezakt455
30.000
aantal ontvangen vacatures VDAB
25.000
20.000
15.000 apr/20; 12.099
10.000
5.000
0
Figuur 185: Het aantal ontvangen en openstaande VDAB-vacatures daalde sterk456 apr/ 19
apr/ 19
mei/1 9
jun/ 19
jul/ 19
aug/1 9
sep/ 19
okt/ 19
nov/ 19
dec/ 19
jan/ 20
feb/ 20
mrt/ 20
apr/ 20
Ontvangen
23661
23661
27357
21414
24338
23009
27427
27489
22411
18989
28234
24179
17361
12099
Openstaand
46957
46957
49395
49427
50108
50014
50750
50532
48551
46195
48674
50073
42621
34843
Figuur 186: Dalende trend zichtbaar in alle vacatures naar circuit, ervaring en scholing457
25 15 5 -5 -15 -25
455 456 457
−13,1 −18,0
−19,8
−16,6
−19,2
−18,6
−16,1
−18,5
−19,5
Op basis van Arvastat, VDAB, tot april 2020, geconsulteerd op 4/6/2020, beschikbaar op https://arvastat.vdab.be/arvastat_detailtabellen_vacatures.html (NECzU, rechtsreeks aan VDAB gemeld) in Vlaanderen, april ’19 tot april ’20. Bron: VDAB (bewerking Steunpunt Werk) NECzU, rechtsreeks aan VDAB gemeld; in Vlaanderen naar circuit, gevraagde ervaring en gevraagd studieniveau, 2019-2020 (periode januari t.e.m. april, gemiddeld), groei op jaarbasis (%); Tijdelijk = exclusief uitzendopdrachten en studentenjobs/ Geen ervaring = minder dan 6 maand ervaring; enige ervaring = 6 maand tot 2 jaar ervaring; met ervaring = meer dan 2 jaar ervaring; VDAB (bewerking Steunpunt Werk)
170
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 187: Spanningsratio stijgt terug naar niveaus van 2018 en 2008458 10
9,3 8,8
9 8
7,4
7,6
7,1
7
6,4
6 5
8,7
5,5 4,4
4,4
5,1
5,6
5,2
4,8
4,4 3,6
4
4,3 3,8
3,1
3,0 3
4,1
3,7
2,6
2,4
2,2
2,4
2 1 0
2008
2009
2010
2011
2012
2013 Totaal
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
Hooggeschoold
Er staan in april 2020 30% minder vacatures open dan in februari 2020 (voor de coronacrisis), maar in sommige sectoren is het aantal openstaande vacatures zelfs bijna 50% of meer gezakt ten opzichte van voor de coronacrisis. Dat is o.a. het geval in de uitzendarbeid/arbeidsbemiddeling, ontspanning/cultuur/sport, overige dienstverlening, openbare besturen, horeca/toerisme en onderwijs (Figuur 188). Alleen in de chemie en de primaire sector waren er meer openstaande vacatures dan voor de crisis. Werkgevers hebben negatieve tewerkstellingsprognoses voor het komende kwartaal (Q32020), die zelfs de zwakste en eerste negatieve prognoses zouden zijn sinds de introductie van de ManpowerGroup Barometer voor de Tewerkstellingsvooruitzichten in België in 2003. Wel zou 7 op 10 Belgische werkgevers binnen 12 maanden verwachten terug te keren naar hun aanwervingsritme van vóór de Covid-19-crisis459. Prognoses zouden voor Vlaanderen opmerkelijk slechter zijn dan voor Brussel en Wallonië (Figuur 189).
458 459
Aantal nwwz per openstaande VDAB-vacature) in Vlaanderen, jaargemiddelde 2008 tot 2020 (periode januari t.e.m. april; VDAB (bewerking Steunpunt Werk) 9/6/2020, https://www.manpowergroup.be/nl/2020/06/09/wervingsintenties-zakken-tot-laagste-niveau-in-17jaar-in-belgie-in-het-derde-kwartaal-van-2020/
171
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 188: Minder open vacatures open behalve in chemie en primaire sector460 wijz. openstaande vacatures (4/2020 tov 2/2020) Totaal
-30%
Uitzendbureaus en arbeidsbemiddeling -67% Ontspanning, cultuur en sport
-55%
Overige dienstverlening
-50%
Openbare besturen
-50%
Horeca en toerisme
-49%
Onderwijs
-48%
Transport, logistiek en post
-37%
Zakelijke dienstverlening
-35%
Groot- en kleinhandel
-33%
Grafische nijverheid, papier en karton
-32%
Hout- en meubelindustrie
-32%
Vervaardiging van machines en toestellen
-31%
Maatschappelijke dienstverlening
-29%
Overige industrie
-26%
Metaal
-25%
Bouw
-24%
Financiële diensten
-24%
Gezondheidszorg
-23%
Informatica, media en telecom
-22%
Vervaardiging van bouwmaterialen
-22%
Textiel, kleding en schoeisel
-20%
Diensten aan personen
-17%
Dranken, voeding en tabak
-17%
Vervaardiging van transportmiddelen Energie, water en afvalverwerking
Onbepaald
-14% -9% -3%
Chemie, rubber en kunststof
4%
Primaire sector -80% -60% -40% -20%
19% 0%
20%
40%
Werkgevers hebben negatieve tewerkstellingsprognoses voor het komende kwartaal (Q32020), die zelfs de zwakste en eerste negatieve prognoses zouden zijn sinds de introductie van de ManpowerGroup Barometer voor de Tewerkstellingsvooruitzichten in België in 2003. Wel zou 7 op 10 Belgische werkgevers binnen 12 maanden verwachten terug te keren naar hun aanwervingsritme van vóór de Covid-19-crisis461. Prognoses zouden voor Vlaanderen opmerkelijk slechter zijn dan voor Brussel en Wallonië (Figuur 189).
460 461
Op basis van Arvastat, VDAB, NECzU rechtstreeks aan VDAB gemeld, geconsulteerd op 3/6/2020, data tot april 2020. Beschikbaar op https://arvastat.vdab.be/arvastat_detailtabellen_vacatures.html 9/6/2020, https://www.manpowergroup.be/nl/2020/06/09/wervingsintenties-zakken-tot-laagste-niveau-in-17jaar-in-belgie-in-het-derde-kwartaal-van-2020/
172
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 189: Tewerkstellingsprognoses negatiever in Vlaanderen dan in andere gewesten462
Tewerkstellingsprognoses Manpower Barometer
20 15
15 12
15
14
13
12 12
11
12
12
13
9
10 6
7 7
7
5
3
0 -1 -5
-5 -7
-10 19Q3
19Q4
20Q1 VL
WA
BR
20Q2
20Q3
BE
Figuur 190: Wervingsintenties België Q3 2020 negatief, net zoals voor veel andere landen463
Uitzendarbeid vermindert fors In maart 2020 daalde het aantal uitzendkrachten met 21% t.o.v. maart 2019. In april ging het om een daling van 44% t.o.v. april 2020. Intussen zou er al een halvering zijn van het aantal uitzendprestaties. Zo'n 35.000 Vlaamse uitzendkrachten zouden getroffen zijn464.
462
463
464
Manpower (9/6/2020). Wervingsintenties zakken tot laagste niveau in 17 jaar in België in het derde kwartaal van 2020. https://www.manpowergroup.be/nl/2020/06/09/wervingsintenties-zakken-tot-laagste-niveau-in-17jaar-in-belgie-in-het-derde-kwartaal-van-2020/ De ManpowerGroup Barometer voor de tewerkstellingsvooruitzichten (ManpowerGroup Employment Outlook Survey – MEOS) voor het 3e kwartaal van 2020 is tussen 13 en 28 april 2020 uitgevoerd bij een representatieve steekproef van meer dan 34.600 werkgevers (waarvan 461 in België) uit de openbare sector en de privésector in 43 landen en gebieden. https://www.manpowergroup.be/nl/2020/06/09/wervingsintentieszakken-tot-laagste-niveau-in-17-jaar-in-belgie-in-het-derde-kwartaal-van-2020/ coronabarometer DWSE, 25/05/2020. Cijfers Federgon. En Coronabarometer DWSE, 9/06/2020.
173
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 42 •
Wat zijn de cijfers over tijdelijke werkloosheid in mei? En voor tijdelijke werkloosheid per leeftijd en geslacht voor maart, april en mei?
•
Wat verklaart de verschillen tussen de provincies?
•
Wat zijn de verschillen tussen arbeiders en bedienden naar inkomensniveau? Wat zijn de verschillen tussen arbeiders en bedienden naar opleidingsniveau? Hoeveel dagen werd er gemiddeld tijdelijke werkloosheid gemeld?
•
Hoeveel werd er in Vlaanderen uitbetaald?
•
Wat zijn de tijdelijke werkloosheidsaandelen en aantallen in de verschillende sectoren? Is er een link met sectoren waar een grote werkloosheid verwacht wordt?
•
Wat is de gemiddelde termijn van de dossierbehandeling inmiddels?
•
Wat zijn de prognoses voor Vlaanderen wat betreft de verschillende soorten werkloosheid voor de komende maanden en voor 2020 en 2021?
•
Hoe evolueerde economische migratie? Wat gebeurde er met de buitenlandse arbeidskrachten in Vlaanderen/België? Wie bleef er? Wie vertrok? Waar veroorzaakte dat eventueel tekorten? Wat zijn de perspectieven naar de toekomst? Wat leren sectorale analyses (bv. bouw, landbouw, …)?
•
Wat zijn de cijfers voor uitzendarbeid in april en mei?
•
In welke mate werd er beroep gedaan op overbruggingsrecht (door wie en op welk moment)?
•
Wat zijn de cijfers voor de ter beschikking stellingen?
Vlaamse krappe arbeidsmarkt uit pre-coronatijdperk zal wellicht veranderen Uit voorspellingen blijkt dus dat het aantal werkzoekenden zal stijgen. Vlaanderen komt uit een periode van krapte met veel vacatures en weinig werkzoekenden, in die mate dat het beleid zich wilde richten op het activeren van de potentiële arbeidsreserve. Daar komt nu wellicht (tijdelijk?) een einde aan, met de terugkeer naar een situatie van meer werkzoekenden en minder vacatures (zie hierboven), al zal de arbeidskrapte in bepaalde sectoren blijven spelen door de vergrijzing (hoge vervangingsvraag) en/of de toenemende vraag naar producten/diensten (uitbreidingsvraag), de competentiemismatch, de lage participatie aan levenslang leren, de minder goede positie van de kansengroepen op de arbeidsmarkt, de ongekwalificeerde uitstroom, de nood aan een meer inclusieve arbeidsmarkt (en de rol die de sociale economie hier kan spelen) en de lage werkbaarheidsgraad. De kans is reëel dat de toekomstige arbeidsmarkt én veel werkzoekenden én veel knelpuntjobs telt. Data- en onderzoeksvragen 43 •
Is er een invloed van de stijgende werkloosheid op het gebruik van het stelsel van werkloosheid met bedrijfstoeslag (SWT/brugpensioen)?
•
Welke invloeden zijn er op deeltijds werken/arbeidsduurvermindering?
•
Welke invloed is er op de werking en het beleid van de VDAB?
9.2
Arbeidsorganisatie
Telewerk boomt, maar daalt sedert begin crisis Er zijn sedert de coronacrisis veel meer telewerkers (Figuur 191) en ze doen ook meer dagen aan telewerk (Figuur 192). De helft van de werkende bevolking werkt begin april volledig van thuis uit. Ter vergelijking: slechts 10% van de respondenten is van mening dat hij of zij zijn of haar
174
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
werk volledig via telewerk zou kunnen uitvoeren. 35% doet niet aan telewerk; 30% van de respondenten vindt zijn werk ook compleet niet uitvoerbaar via telewerk465. Figuur 191: Telewerk neemt fel toe466 100%
35 75%
Aandeel werkenden
62
nooit telewerk telewerk
50%
65 25% 38
0% pre-corona
co-corona
Figuur 192: Aandeel telewerkers en intensiteit van telewerken nam met crisis fors toe 466 Voor corona Corona (3/4/2020) Telewerk 38% 65% Nooit telewerk 62% 35% Altijd telewerk 10/10 1/10 1/5 1/2
2% 15% 10% 7%
46%
Sedert het begin van de coronacrisis is het aandeel telewerkers onder de werkenden terug gedaald467 (Figuur 193, andere bron dan Figuur 194 en Figuur 195) en wordt telewerk gaandeweg meer gecombineerd met werken op het werk. Waar half april 3 op 5 werkenden van thuis uit werkt, is dat einde mei nog 2 op 5. Einde mei werkt nog 1 op 4 uitsluitend van thuis uit, begin juni minder dan 1 op 5 (Figuur 194).
465 466
467
UGent (3/4/2020). Wat denken Vlaamse werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière? https://users.ugent.be/~sbaert/CARRIERE_NA_CORONA_Cijfers_en_reflecties.pdf Telewerk minstens 10% van de werkdagen. Ugent bevraging van Vlaamse werknemers (tussen de 18 en 65 jaar), naar pre-corona- en coronaperiode, er wordt gepeild naar telewerken en digitaal vergaderen, naar de toekomst, met een focus op het economische en de arbeidsmarkt: verwachte impact van telewerk op de carrière, hoop en verwachting rond telewerk en digitaal vergaderen in de toekomst, evaluatie/drempels van/bij telewerk en digitaal vergaderen momenteel. UGent (3/4/2020). Wat denken Vlaamse werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière? https://users.ugent.be/~sbaert/CARRIERE_NA_CORONA_Cijfers_en_reflecties.pdf De UAntwerpen houdt in samenwerking met UHasselt en KU Leuven wekelijks een corona-enquête die peilt naar gedragsveranderingen als gevolg van de Coronacrisis. De universiteiten peilden naar de: verspreiding van COVID-19 symptomen, de navolging van social distancing maatregelen en de socio-economische impact. https://www.uantwerpen.be/nl/projecten/corona-studie/impact-coronamaatregelen/resultaten-derde-enquete/ ; https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/
175
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 193: Aandeel telewerkers daalde van bijna 70% naar bijna 60%468 100%
90% 31
35
80%
37
39
38
35
36
39
42
70% 60% op werk
50%
thuiswerk 40% 69 30%
65
63
61
62
65
64
61
58
31/mrt
7/apr
14/apr
21/apr
28/apr
5/mei
12/mei
19/mei
20% 10% 0% 24/mrt
Figuur 194: Telewerk neemt af; meer combinatie met werken op het werk469
100% 90% 80%
41%
46%
70% 60%
50%
47%
58%
62%
0%
50%
8%
9%
op werk gemengd telewerk 100%
13%
40% 30%
53%
16% 18%
59% 46%
20%
21% 41%
40%
31%
10%
24%
17%
0% 13/apr
468 469
20/apr
27/apr
5/mei
12/mei
26/mei
9/jun
https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/, bevraging werknemers, Vlaanderen Ten opzichte van nog werkende populatie. Ondernemersbevraging, uitgedrukt in percentage van de staf, België. ERMG, Enquête, NBB, Beco, e.a. Data beschikbaar op https://www.nbb.be/nl/artikels/de-omzet-vande-ondernemingen-begint-zich-te-herstellen-maar-de-vooruitzichten-voor-de, geconsulteerd op 4/6/2020 en data van enquête van 9/6. https://www.nbb.be/nl/artikels/de-indicatoren-van-de-ermg-enquete-bij-deondernemingen-wijzen-op-een-aanhoudend-maar-traag
176
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Vooral in de sector van bedrijfsadvies, bank- en verzekeringswezen, communicatie, IT en ingenieursdiensten wordt er veel telewerk gedaan (Figuur 195). Figuur 195: In sommige sectoren werkt bijna 80% thuis, in andere nauwelijks telewerk470 tijdelijk werkloos telewerk gemengd op werk ziek Luchtvaart NA² NA² NA² NA² NA² Wegtransport (personen) NA² NA² NA² NA² NA² Bedrijfsadvies 9 78 4 7 Bank- en verzekeringswezen 1 73 7 12 Communicatie, IT, software 13 71 7 7 Ingenieursdiensten 35 44 5 10 Elektronische, optische en informaticaproducten 9 33 18 33 Vrije beroepen 8 33 21 35 Human Resources 32 32 16 17 Logistiek 23 23 5 44 Chemische en farmaceutische industrie 6 23 10 55 Machinebouw en elektrische apparatuur 13 21 9 51 Textielindustrie, kleding en schoeisel 58 17 10 13 Bouw 19 15 8 54 Agrarische en voedingsindustrie 13 13 8 61 Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen 22 13 8 51 Groothandel 28 13 16 38 Vervaardiging van transportmiddelen 27 10 3 51 Immobiliën 21 10 57 11 Metallurgie 27 9 4 56 Eventing 85 9 2 3 Meubelindustrie 27 6 2 62 Vervaardiging van kunststof- en nietmetaalhoudende producten 10 5 7 67 Detailhandel – niet-voeding 60 5 3 31 Horeca 67 3 3 23 Landbouw en visserij 1 2 6 84 Detailhandel – voeding 12 0 0 82 België 24 29 9 34
0 5 1 3
verlof NA² NA²
1 2 1 3
4 2 1 4 3 4 1 3 5
3 1 3 1 4 2 0 1 1
3 2 7 1 4 1 2
2 3 2 1 0 0 1
7 0 4 4 2 2
2 1 0 4 3 2
Positieve ervaring met telewerken Verhoogde telewerk tijdens de coronacrisis wordt door de meerderheid positief geëvalueerd. •
470 471
66% van de Vlaamse werknemers stelt dat een (eerder of zeker)471 positief effect heeft op de jobtevredenheid. Aan telewerk worden positieve eigenschappen toegekend: beter evenwicht tussen werk en privé (65%), efficiënter werken (56%), hogere concentratie (51%) en lagere kans op burn-out (48%). Maar ook mogelijke negatieve effecten worden onderlijnd: op promotiekansen (27%), verzwakkende band met de collega’s (58%) en met de werkgever (47%).
ERMG, Enquête, NBB, Beco, e.a. Bevraging bij ondernemingen. 5/5/2020. Via de enquête werd ook onderzocht hoe men aankijkt tegen telewerk. De bijbehorende vragen werden enkel voorgelegd aan Vlaamse werknemers die aangaven dat volgens hen minstens 10% van hun werk via telewerk zou kunnen worden uitgevoerd. In hetgeen volgt worden telkens de antwoordcategorieën ‘eerder positief/negatief’ en ‘zeker positief/negatief’ samengenomen. UGent (3/4/2020). Wat denken Vlaamse werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière? https://users.ugent.be/~sbaert/CARRIERE_NA_CORONA_Cijfers_en_reflecties.pdf Via de enquête werd ook onderzocht hoe men aankijkt tegen telewerk. April 2020. Er is een vervolgonderzoek (half mei 2020), maar de resultaten hiervan lijken nog niet beschikbaar. (Telewerken door corona een geslaagd experiment? Beschikbaar op http://ftp.iza.org/dp13229.pdf. UGent.
177
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Van de Vlaamse ambtenaren die thuiswerkten tijdens de coronacrisis stelt 74% goed te kunnen werken; 85% stelt het goed en 71% kan werk en privé goed op elkaar afstemmen472.
•
Figuur 196: 66% Vlaamse werknemers is vrij tevreden over corona-telewerk473
positieve beoordeling
66%
beter evenwicht werk/privé
65%
efficiënter werken
56%
hogere concentratie
51%
minder burnout
48%
minder contact collega's
58%
minder contact werkgever
47%
minder promotiekansen
27% 0%
10%
20% 30% 40% 50% aandeel Vlaamse werknemers
60%
70%
Vlaamse werknemers hopen in de toekomst meer aan telewerk te kunnen doen (63%) en dat meer van hun professionele vergaderingen digitaal zullen gebeuren (49%)471. Een overgrote meerderheid denkt dat er door de huidige coronacrisis ook in de toekomst veel meer aan telewerk (85%) en digitaal vergaderen (81%) zal worden gedaan in ons land.
… behalve voor wie combineert op opvang en onderwijs kinderen Ruim de helft van de respondenten van de UAntwerpen-enqûete (week van 11 mei 2020) met (kleine) kinderen ondervindt grote moeite om thuiswerk te combineren met de zorg en het onderwijs voor de kinderen. In vergelijking met de week voordien (week van 4 mei) voelen meer mensen zich wat minder goed in hun vel. Dit was vooral bij hooggeschoolden het geval, nu ook bij lager geschoolden. In vergelijking met de week voordien (week van 4 mei) maken de deelnemers wat meer melding van spanningen binnen het gezin en de relatie. Dat is vooral het geval wat de verhouding met opgroeiende tieners (12 tot 18 jaar) betreft: in week van 4 mei rapporteerde 15% spanningen, in de week van 11 mei 27%. Opvallende vaststelling uit de UGent-enquête (die hier bij aansluit) is dat wie kinderen in huis heeft, minder tevreden is met het verhoogde telewerk en 1 op 3 wordt gestoord door huisgenoten. Meer dan 1 op 5 ervaart meer conflicten met deze huisgenoten.
472
473
De Tijd (8/6/2020). verwijzend naar onderzoek bij 7.000 thuiswerkende Vlaamse ambtenaren, Thuiswerken norm voor ambtenaren. https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/vlaanderen/thuiswerken-norm-voorambtenaren/10231622.html Baert, S. e.a. (2020) The COVID-19 Crisis and Telework: A Research Survey on Experiences, Expectations and Hopes. Beschikbaar op http://ftp.iza.org/dp13229.pdf
178
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Meer digitaal vergaderen Voor de coronacrisis was digitaal vergaderen nog relatief weinig ingeburgerd471. 34% van de respondenten vergaderde al eens digitaal voor de coronacrisis. Bij 12% ging het om 10% van de vergaderingen. Bij 1% van de respondenten verliepen al alle professionele vergaderingen digitaal. Tijdens de coronacrisis kende digitaal vergaderen een enorme boost: bij 65% van de respondenten die nog aan de slag zijn, gebeurt minstens een deel van de professionele vergaderingen digitaal en bij 48% gaat het zelfs om alle professionele vergaderingen.
9.3
Arbeidsomstandigheden
Werkdruk neemt soms toe (bv. door meer afwezigen), soms af De impact van corona op de werkdruk verschilt, sommigen ervaren meer werkdruk, anderen minder (Figuur 197). Figuur 197: Werkdruk neemt bij een derde toe474
werkdruk
meer; 31
idem; 25
minder; 40
O.a. extra afwezigheden zorgen voor extra werkdruk. 70% van de bevraagde werkgevers merkt een stijging van het aantal werknemers in ziekteverlof sinds de uitbraak van corona. Bijna de helft van de ondervraagde bedrijven geeft aan dat die bijkomende afwezigheden de zaken nog extra bemoeilijken475.
51% denkt besmetting te hebben opgelopen op het werk Van de mensen die besmet zijn met het coronavirus en een vermoeden hebben over de bron van hun besmetting, denkt 51% dat zij deze besmetting opliepen op het werk. In de zorgsector werden relatief veel besmettingen gemeld, waarbij bijna 80% van de werknemers vermoedt dat de besmetting op het werk werd opgelopen. Ook bij gemeenschapsvoorzieningen en in de handel wordt het aandeel op het werk opgelopen besmettingen relatief belangrijk ingeschat (Figuur 198). Andere belangrijke vermoede bronnen van besmettingen zijn thuis (24%), bij vrienden (9%) en in voedingswinkels (7%). Van het gezondheidswerkers in Belgische ziekenhuizen bleek begin mei 2020 8,4% besmet met het coronavirus, ten opzichte van ongeveer 6% gemiddeld bij de Belgische bevolking476. In
474 475 476
HRmagazine (18/5/2020). onderzoek bij werkenden (dus niet tijdelijk werklozen). Laat u geen burnout aanpraten. https://hrmagazine.be/nl/posts/laat-u-geen-burnout-aanpraten Onderzoek van HR-expert Hudson bij 144 Belgische organisaties. Jobat (27/4/2020). Corona heeft impact op je loon. https://www.jobat.be/nl/art/corona-heeft-impact-op-je-loon De Standaard (26/05/2020). Nog geen tien procent van gezondheidswerkers heeft antistoffen tegen sars-CoV2. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200526_04972011 . Onderzoek bloedstalen 785 gezondheidswerkers in diverse afdelingen. Covid-19 studie: 8,4% van de Belgische gezondheidswerkers heeft antistoffen tegen SARS-COV-2. De studie werd uitgevoerd door Sciensano en het ITG. https://www.itg.be/N/Artikel/covid-19studie-8.4-van-de-belgische-gezondheidswerkers-heeft-antistoffen-tegen-sars-cov-2
179
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Vlaamse woonzorgcentra kreeg 2,3% van het personeel een positieve coronatest, al is het niet duidelijk of hier ook bloedonderzoeken gebeurden. Figuur 198: Zorgsector meldt vermoedelijke besmettingen op werk477
80
70 60
50 40 30 20 10 0 zorg thuis vrienden andere winkel voedingswinkel patiënt openbaar vervoer werk
8 2 1 3 2 0 59
gemeen onderwij ziekenschapvo handel transport industrie horeca andere s verlof orz. 11 6 4 3 3 2 1 9 4 2 0 1 2 0 3 3 0 1 1 1 0 0 0 1 3 1 1 0 2 0 1 3 1 0 0 0 2 0 0 2 2 0 0 0 1 0 0 1 4 11 5 6 0 7 2 4
14% werkt onbeschermd; in de dienstenchequesector 84% Van de buitenshuis werkenden meldt 14% dat zij in coronatijd onbeschermd werken478. In de dienstenchequesector zijn er indicaties dat de veiligheid (in april) beter zou kunnen479, bv. omdat klanten geregeld in dezelfde ruimte als de huishoudhulp komen (bij 65% van de ondervraagden) of de 1,5m afstand niet respecteren (bij 35%). De helft van de huishoudhulpen durft niet te stoppen met werken indien de klant ‘social distancing’ niet naleeft of eventueel besmet is met corona. 84% beschikt niet over de nodige beschermingsmaterialen, zoals een mondmasker, desinfecterende gel, handschoenen en papieren zakdoekjes. De verplichte opleiding rond veiligheidsmaatregelen zou slechts 2,5% van de werkgevers organiseren. De Vlaamse regering voorziet een verhoogde subsidie voor dienstenchequeprestaties om de bijkomende kosten van dienstenchequebedrijven o.a. voor de veiligheid te vergoeden480.
Werknemers soms nog bang om te komen werken In april gaf 62% van de bedrijven aan dat veel van hun werknemers die nog op het werk moeten verschijnen bang zijn om te komen werken481.
477 478 479
480 481
https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/, 192 respondenten die besmet zijn en die een vermoeden hebben van waar ze besmet zijn. https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/; 58% thuiswerk, 36% beschermd buitenshuis en 6% onbeschermd buitenshuis. Wekelijkse bevraging. Data van 19/5/2020. Enquête ABVV. Nieuwsblad (23/04/2020). Terug aan het werk als poetshulp, maar veiligheid niet gegarandeerd: “Klanten respecteren social distance niet”. https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200423_04932047 https://www.vvsg.be/kennisitem/vvsg/dienstencheques-2 Onderzoek van HR-expert Hudson bij 144 Belgische organisaties. Jobat (27/4/2020). Corona heeft impact op je loon. https://www.jobat.be/nl/art/corona-heeft-impact-op-je-loon
180
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Zorgpersoneel: 1 op 7 denkt vaak aan stoppen De Zorgsamen Barometer geeft aan dat medewerkers in de zorg en welzijnssector door de coronacrisis fel onder druk kwamen. Dubbel zoveel medewerkers geeft aan onder druk te staan en vermoeid te zijn. Er wordt meer getwijfeld aan het eigen kunnen en angst en concentratiestoornissen nemen toe. 15% zou er vaak aan denken te stoppen (tov 6% voorheen) (Figuur 199).
aandeel medewerkers zorg en welzijn %
Figuur 199: Personeel in zorg en welzijnssector staat onder druk482 60 voor corona
corona
50 40 30 20 10 0
Contactberoepen Beroepen waar een nauw contact met klanten optreedt impliceren, hebben een verhoogd risico op besmetting. Sommigen maakten zich daar zorgen over, ook bij de versoepeling van de lockdown voor deze contactberoepen vanaf 18 mei483.
Impact op platformwerken onduidelijk Door de coronacrisis hebben sommige platformwerkers meer werk (bv. maaltijdbezorgers), andere minder (bv. fietskoeriers)484. De impact op het inkomen van deze platformwerkers verschilt dan ook sterk. Voor sommige platformwerkers wordt er (uitzonderlijk omwille van corona) een tussenkomst voorzien bij ziekte, bij andere niet. Platformwerkers moeten doorgaans zelf beschermingsmiddelen voorzien omdat zelfstandige of ‘onafhankelijke freelancers’ zelf verantwoordelijk zijn voor veiligheid en gezondheid en de kosten die daarmee gepaard gaan485. Het is onduidelijk of aan welke gezondheidsrisico’s platformwerkers blootgesteld werden of zichzelf bloot stelden486. 482
483 484
485 486
15/5/2020; Resultaten tweede ZorgSamen Barometer: impact crisis op psychisch welzijn van medewerkers in zorg en welzijn blijft groot en één op drie voelt zich schuldig.https://www.dezorgsamen.be/wpcontent/uploads/2020/05/200513-PB-Tweede-Barometer-def.pdf. Barometerresultaten staan op https://www.dezorgsamen.be/barometer/. Zogenaamde fase 2. Platformwerk is een nieuwe vorm van werk die door digitale technologieën mogelijk wordt gemaakt, waarbij een online platform de vraag naar en het aanbod van diensten op elkaar afstemt. Situatie in Nederland: https://www.flexnieuws.nl/nieuws/platformwerk-in-tijden-van-corona/ Knack (2020), ‘De reden dat fietskoeriers blijven leveren is simpel: ze hebben net als vele andere werknemers geen vangnet’, 1 April 2020, opiniestuk van Herman Loos. https://www.knack.be/nieuws/belgie/de-reden-datfietskoeriers-blijven-leveren-is-simpel-ze-hebben-net-als-vele-andere-werknemers-geen-vangnet/articleopinion-1583383.html https://hiva.kuleuven.be/nl/nieuws/nieuwsitems/covid-19-en-de-platformeconomie-fietskoeriers-werken-door https://hiva.kuleuven.be/nl/nieuws/nieuwsitems/covid-19-en-de-platformeconomie-fietskoeriers-werken-door
181
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 44 •
Wat betekent de crisis voor de werkdruk en de werkbaarheid in de verschillende beroepen?
•
Wanneer is testen op de werkvloer nuttig en zinvol? Welke rol kunnen preventiediensten spelen op dat vlak?
•
Wat betekent de crisis in het bijzonder voor de contactberoepen? Wie is er terug aan de slag gegaan/kunnen gaan, en hoe snel? Wie opent er? Wie niet? Zijn er voldoende beschermingsmaterialen?
•
9.4
Wat betekent de crisis voor de platformeconomie en de platformwerkers in Vlaanderen?
Ziekte en werkattitude
Meer absenteïsme Qua absenteïsme, piekte het kort ziekteverzuim in België in maart 2020 tot 5,8%, 70% meer dan in dezelfde periode vorig jaar. Vooral arbeiders en grote ondernemingen lieten de meeste korte afwezigheden noteren. Ook in de zorgsector ligt het cijfer van 10% opvallend hoog487. Volgens een ondernemersbevraging daalde het aandeel zieken van 3% in april en 2% in mei, naar 1% in juni (Figuur 200). Er zijn ook verschillen in gemeld ziekteverlof in de verschillende sectoren. Figuur 200: Aandeel werknemers op ziekteverlof verschilt tussen sectoren488 13/apr 20/apr 27/apr 5/mei 12/mei 26/mei Vervaardiging van transportmiddelen 11 5 13 7 7 2 Vervaardiging van kunststof- en nietmetaalhoudende producten 6 10 8 7 4 3 Agrarische en voedingsindustrie 7 6 7 5 5 3 Metallurgie 7 5 4 4 5 4 Logistiek 6 5 4 4 4 2 Chemische en farmaceutische industrie 6 6 4 3 2 4 Machinebouw en elektrische apparatuur 3 4 3 4 2 4 Detailhandel – voeding 2 5 4 2 3 4 Bouw 5 3 3 3 3 2 Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen 5 3 3 3 3 3 Bank- en verzekeringswezen 2 3 3 5 2 0 Textielindustrie, kleding en schoeisel 4 2 6 1 1 3 Landbouw en visserij 1 2 2 4 3 3 Ingenieursdiensten 2 5 0 3 2 2 Groothandel 2 3 3 2 2 1 Horeca 1 3 1 4 1 2 Wegtransport (personen) 0 0 3 0 2 5 Elektronische, optische en informaticaproducten 1 3 0 4 2 2 Human Resources 2 3 2 1 2 1 Meubelindustrie 3 2 2 2 0 1 Communicatie, IT, software 3 1 1 1 3 1 Vrije beroepen 1 1 2 2 1 1 Immobiliën 1 1 6 1 0 0 Detailhandel – niet-voeding 1 1 1 0 1 0 Evenementen en recreatie 0 1 2 1 0 0 Bedrijfsadvies 1 1 0 0 0 1 Luchtvaart 0 1 0 0 0 0 België 3 3 3 2 2 2
487
488
9/jun 1
gem. 7
2 5 4 4 4 2 3 3
6 5 5 4 4 3 3 3
2 4 1 2 0 1 2 3
3 3 2 2 2 2 2 2
1 1 2 1 1 1 1 1 1 0 2
2 2 2 2 1 1 1 1 0 0 2
Analyse van de gegevens van meer dan 32.000 werkgevers uit de privésector door hr-dienstenbedrijf Acerta. (29/4/2020). https://www.acerta.be/nl/over-acerta/in-de-pers/corona-zorgt-voor-ongekende-piek-in-kortstondigziekteverzuim Enquête ondernemers. Op basis van data beschikbaar op https://www.nbb.be/nl/artikels/de-omzet-van-deondernemingen-begint-zich-te-herstellen-maar-de-vooruitzichten-voor-de; geconsulteerd op 4/6/2020.
182
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ook absenteïsmecijfers bij ambtenaren laten duidelijk de corona-epidemie zien (Figuur 201). Deze gegevens van Medex worden ook gebruikt als vroege indicator voor eventuele heropflakkeringen van het virus: deze cijfers situeren de piek dan ook eind maart, terwijl bevestigde gevallen en opnames pas half april de piek zien. Figuur 201: Ziekteverzuim bij ambtenaren is indicator voor de evolutie van het virus489
Impact op werkattitude Het is nog onduidelijk wat de corona- en de ‘lockdownperiode’ doet met de werkattitude. Data- en onderzoeksvragen 45 •
Wat is de impact van de coronacrisis op de werkattitude? Maakt die sommigen vlijtiger en creatiever490, of net niet? Biedt die de nodige rust of net niet?
489 490
Aantal zieke overheidsfunctionarissen. Federale ambtenaren, Medex. Sciensano epidemiologisch bulletin 19/6/2020 Time (28/8/2018). Why Being Lazy Is Actually Good for You. https://time.com/5379422/why-being-lazy-isactually-good-for-you/
183
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
9.5
Arbeidskrachten (in cruciale beroepen)
Sommige cruciale coronaberoepen zijn knelpuntberoepen, onaantrekkelijk en erg geraakt De coronacrisis liet het belang van enkele cruciale beroepen meer in het daglicht komen. Zo werd er vaak verwezen naar het belang van mensen in de zorg, het onderwijs, voedingswinkels, buschauffeurs, afvalophaling, ‌ Hun dienstverlening was cruciaal en zij moesten vaak in moeilijke omstandigheden werken (cf. supra). De voorziening van voldoende arbeidskrachten in deze cruciale beroepen wordt daarom hieronder bekeken. De meest genoemde cruciale beroepen zoals verpleegkundigen, zorgkundigen en zorgenden, leraars, voedingswinkelpersoneel behoren ook tot de knelpuntberoepen491. Heel wat cruciaal gebleken beroepen zijn minder aantrekkelijk (Figuur 205). Vooral bejaardenverzorgers, winkelbedienden en buschauffeurs scoren slecht. De zorg en welzijnssector, de voedingsindustrie en het onderwijs hadden al voor de coronacrisis de meest verontrustende cijfers inzake werkbaarheid van de jobs492. De Vlaamse regering heeft het gebruik van de werkbaarheidscheques tijdelijk uitgebreid om verbeteracties mogelijk te maken in de vorm van advies, begeleiding en opleiding, waarbij telkens aandacht moet zijn voor het psychosociaal welbevinden van de medewerkers493. Er zijn nog geen gegevens over het succes van deze bijkomende maatregel.
ontvangen vacatures afgelopen jaar
491 492 493 494
1.743 426
896
335
1.089 36
483
2.094 204
614
1.462
4.905
5.005
7.252
9.998
11.767
Figuur 202: Enkele cruciale beroepen zijn knelpuntberoepen494
openstaand april 2020
VDAB, 2020. Er zijn in februari 2020 188 knelpuntberoepen. https://www.vdab.be/sites/web/files/doc/trends/Knelpuntberoepen%202020.pdf SERV, werkbaarheidsmonitor 2019. https://www.serv.be/stichting/publicatie/werkbaarheidsmonitor-2019werknemers Agentschap Innoveren en Ondernemen (7/5/2020). Werkbaarheidscheque. https://www.vlaio.be/nl/subsidiesfinanciering/subsidiedatabank/werkbaarheidscheque Op basis van VDAB, beroepen in cijfers, geconsulteerd op 29/5/2020, cijfers voor april 2020
184
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Mensen in elementaire beroepen (bv. huishoud- en poetshulpen, ongeschoolde arbeiders, kortgeschoold horecapersoneel,...) hebben gemiddeld een hoger armoederisico, hogere financiële kwetsbaarheid en een lagere financiële vermogens (Figuur 203). Figuur 203: Mensen in elementaire beroepen hebben gem. 8.000 € fin. vermogen495 80
66
60
20
22
14
8
46
44
37
28
Bruto financieel vermogen Schulden
0
-40
-19
-18
-28
-60
Intellectuele, wet., artistiek
Dienstverlenend/verkopers
Bedieners machines, ea
Ambachtslieden
Elementaire beroepen
-57 -70
Technici e.a.
-64
-80
-73
Managers
-7
-20
Administratief
in duizenden €
40
Figuur 204: 1 op 3 in elementair beroep heeft armoederisico of is fin. kwetsbaar496
40 35
aandeel %
30
25
15
15
5 0
496
24
20
10
495
14
13
14
9
7
Financieel kwetsbaar Armoederisico
20 13
10
5
5
4
3
4 2
6 2
Op basis van cijfers in Jeroen Horemans, e.a. juni 2020, https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Jeroen Horemans, e.a. juni 2020, https://drive.google.com/file/d/1yLOcXiDmDy0j6btm38rzhFL1lGvrEF5K/view. De kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële bestaanszekerheid bij werkende Belgen. Covivat, Corona Onderzoeksconsortium voor Inkomensverdeling en Sociale effecten. Covivat Beleidsnota 4.
185
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 205: Enkele cruciaal gebleken beroepen worden niet aantrekkelijk beschouwd 497 dokter
verpleger onderwijzer
leraar
bejaardenverzorger
winkel bediende buschauffeur
0%
497
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Randstad, de aantrekkelijkheid van beroepen in BelgiĂŤ; % van respondenten die beroep als aantrekkelijk beoordeelt, (lage score: onaantrekkelijk; hoge score aantrekkelijk); 3750 respondenten, januari 2019. https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/s3-be-prd-prd-randstad-static/marketing/RR-aantrekkelijkheid-vanberoepen-in-belgie.pdf In het rood enkele in de media cruciaal bestempelde beroepen. Louter illustratief. Geen objectieve beoordeling van het cruciaal karakter van een beroep.
186
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 46 •
Werden deze cruciale beroepen harder geraakt (naar besmettingen, ernst van symptomen en doden)?
•
Wat met winkelpersoneel? Wat is het profiel van winkelpersoneel? Hoe werden zij geraakt door corona (fysiek: besmettingen, ernst symptomen, doden)? Hoe ervaren zij de crisis (angst, ervaring met klanten, naleving
veiligheidsvoorschriften,
beschikbaarheid
beschermingsmateriaal,
werken
met
beschermingsmateriaal, …) •
Wat met dokters/verplegers/bejaardenverzorgers? Hoe werden zij geraakt door corona? Welk aandeel raakte besmet? Hoeveel patiënten werden door hen besmet? Hoe hebben zij de crisis beleefd? Wat met posttraumatische stress? Welke maatregelen worden genomen?
•
Waren er genoeg arbeidskrachten in cruciale beroepen? Zullen er de komende maanden genoeg arbeidskrachten zijn? Wie heeft er plannen uit te treden uit een (cruciaal) beroep? Wat betekent de crisis voor de intrede in diverse beroepen en de opleidingskeuzes (bv. verpleegkundigen)?
•
Zijn die beroepen ook naar de toekomst toe voldoende aantrekkelijk om voldoende arbeidskrachten te houden? Hoe kunnen die beroepen aantrekkelijker worden gemaakt?
Landbouwsector had grote tekorten aan arbeidskrachten De coronacrisis zorgde voor een groot tekort aan arbeidskrachten in de land- en tuinbouwsector. De diverse maatregelen op maat hebben deze tekorten voorlopig zo goed als mogelijk kunnen verhelpen498. Zo’n 22% van de land- en tuinbouwbedrijven heeft een of meerdere werknemers in dienst en 23% maakt gebruik van seizoenarbeid. Van het vast personeel is 9 op 10 aan het werk gebleven, 7% is tijdelijk werkloos. Zelfs in de groente-, fruit- en sierteeltsector met een relatief belangrijke personeelsinzet duidt slechts zo’n 10% ‘een mogelijk personeelstekort’ aan als een van de reden voor de omzetdaling. Toch blijft het – met oog op de grotere arbeidspieken in de zomermaanden – opletten voor nieuwe tekorten499. De onrust is met 61% het grootst bij de fruittelers. Onder de groentetelers verwacht 39% een tekort, tegenover 20% bij de siertelers. Ruim twee op drie bedrijven wijst naar de geringe beschikbaarheid van buitenlandse arbeidskrachten. Volgens een op vijf zijn er tevens minder binnenlandse seizoenarbeiders beschikbaar500. Data- en onderzoeksvragen 47
•
Hoeveel % van de tijdelijke werklozen is in de landbouw aan de slag gegaan?
Tekorten in bouwsector worden verscherpt Voor de coronacrisis waren er reeds tekorten aan arbeidskrachten in de bouwsector. Door coronamaatregelen daalde de beschikbaarheid van buitenlandse arbeidskrachten in de bouwsector. Indien bij de relance geïnvesteerd wordt in infrastructuurwerken, is de beschikbaarheid van voldoende arbeidskrachten in de bouwsector van belang.
Buitenlandse arbeidskrachten verminderen, maar hernemen Het aantal aangevraagde arbeidskaarten, die buitenlandse werknemers nodig hebben om hier te kunnen werken, daalde in maart en april, maar herneemt in mei en juni (Figuur 206). De
498 499
500
O.a. VDAB, https://www.vdab.be/seizoenarbeid/kandidaat, geconsulteerd op 16/6/2020. Boerenbond, 19/3/2020. Arbeidskrapte door corona in land- en tuinbouw. Solidariteitsacties van bedrijfsleiders. https://www.boerenbond.be/pers/persbericht/arbeidskrapte-door-corona-land-en-tuinbouwsolidariteitsacties-van-bedrijfsleiders Resultaten Boerenbondenquête, Boer en Tuinder, 4 en 11 juni 2020,
187
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
aangevraagde single permits om langdurig hier te kunnen werken, daalde in de coronacrisis verder501. Figuur 206: Het aantal aangevraagde arbeidskaarten daalt eerst, maar stijgt weer502 120 2020
2019
Aantal aangevraagde arbeidskaarten
100 80 60 40 20 0 16/3
23/3
30/3
6/4
13/4
20/4
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
Figuur 207: Het aantal aangevraagde single permits daalt verder503
1.200
aantal aangevraagde single permits
1.000
800
600
400
200
501 502 503
mei/20
apr/20
mrt/20
feb/20
jan/20
dec/19
nov/19
okt/19
sep/19
aug/19
jul/19
jun/19
mei/19
0
https://www.vlaanderen.be/gecombineerde-vergunning-van-bepaalde-duur/gecombineerde-vergunningcategorieen-en-procedure Bijlage 3, WSE barometer, aantal aangevraagd (nieuw en verlenging), voorlopige cijfers, kan aangepast worden. WSE barometer, bijlage 3, cijfers tot mei, update week 24.
188
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ook het aantal buitenlandse ondernemers dat hier een beroepskaart aanvraagt, daalt is en lager dan een jaar geleden (Figuur 208). Figuur 208: Het aantal aangevraagde beroepskaarten daalt504 30
aantal aangevraagde beroepskaarten
2020
2019
25 20 15 10 5 0 16/3
23/3
30/3
6/4
13/4
20/4
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
Premieaanvragen o.a. voor tewerkstelling en aanwerving hernemen Het aantal aangevraagde Vlaamse ondersteuningspremies505 (voor wie werknemer met erkende arbeidshandicap tewerkstelt) en de Vlaamse transitiepremie506 (voor wie als niet-werkende werkzoekende een eigen zaak wil opstarten) zijn lager dan vorig jaar, al lijken beiden te hernemen (Figuur 209 en Figuur 210). Het aantal aangevraagde AWI (aanwervingsincentives voor langdurig werkzoekenden) heeft een grillig verloop en ligt iets lager dan vorig jaar (Figuur 211). Cijfers over start- en stagebonus worden niet opgenomen omdat die vooral relevant zijn in de komende maanden (traditionele zomerpiek). Figuur 209: Aantal aangevraagde transitiepremie is in begin lager, maar herneemt507 25
aantal aangevraagde transitiepremies
2020
2019
20
15
10
5
0 16/3
504 505 506 507
23/3
30/3
6/4
13/4
20/4
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
WSE-Barometer, bijlage 3, stand van zaken tem week 24. https://www.vlaanderen.be/vlaamse-ondersteuningspremie https://www.vlaanderen.be/transitiepremie WSE-Barometer, bijlage 3, stand van zaken tem week 24.
189
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 210: Minder aanvragen ondersteuningspremies dan in 2019, maar herneemt508 350
aantal aangevraagde ondersteuningspremies
2020
2019
300 250
200 150 100 50 0 16/3
23/3
30/3
6/4
13/4
20/4
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
Figuur 211: Aantal aangevraagde aanwervingsincentives schommelt op iets lager niveau509 120
aantal aangevraagde AWI
100 80 60 40 20 0 16/3
23/3
30/3
6/4
13/4
20/4 2020
9.6
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
2019
Sociale economie
Ook ondernemingen in de sociale economie werden tijdens de lockdown deels stil gelegd. Data- en onderzoeksvragen 48 •
Wat betekent de coronacrisis voor de sociale economie en de werknemers die er werken?
•
Hoe hebben zij de crisis ervaren? Hoe evolueerde de situatie?
508
Bijlage 3, WSE-barometer, stand van zaken tem week 24. Bijlage 3, WSE-barometer, stand van zaken tem week 24
509
190
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Deel IV: Economie Dit deel beschrijft de impact van het virus en de crisis op • • • • • •
De bedrijven (deel 10) Consumptie (deel 11) Productie en toegevoegde waarde (deel 12) Investeringen (deel 13) Handel (deel 14) Financiële markten (deel 15).
De SERV publiceerde op 15 juni 2020 ook het rapport ‘Economische impact COVID-19. Bijlage bij het advies ‘Krijtlijnen voor een Vlaams economisch relancebeleid’ Stand van zaken eind mei 2020’, met talrijke economische indicatoren.
191
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 212: Corona beïnvloedt vraag en aanbod op diverse markten Markten Arbeidsmarkt - Effect op stromen - Op Lonen
Vraag -
-
Werkloosheid door gedwongen sluiting Werkloosheid door verminderde vraag naar goederen en diensten Toename voor specifieke activiteiten
-
-
Productieverstoring Verstoring leveringsketen
•
Liquïditeit
Goederen- en dienstenmarkt - Effect op omvang en type handelsstromen - -> Verminderde handel (import/export) door impact op vraag, aanbod en handelsbelemmeringen - Voedelprijzen stijgen, energieprijzen dalen, inflatie 0
-
-
Minder consumptie bij toerisme, kleinhandel, horeca Meer vraag bij ziekenhuizen, persoonlijke beschermingsmiddelen, PBM e-commerce, huisinrichting Minder investeringen?
Financiële markten • Verliezen • Veranderde stromen • Rente
•
Liquïditeit
-
Aanbod
-
Afwezigheid door ziekte/overlijden Afwezigheid internationale arbeidskrachten door reisbeperkingen
Bedrijven 10.1
Gezondheid bedrijven
Een moratorium op faillissementen, 6% verwacht faillissement De Federale Regering besliste om tot 17 juni een moratorium op faillissementen in te stellen. Het moratorium zorgt ervoor dat de faillissementsprocedure niet gestart wordt voor de ondernemingen die zwaar getroffen zijn door de crisis. Dit houdt concreet in dat de ondernemingen beschermd worden tegen inbeslagnemingen en ze niet failliet verklaard kunnen worden op vraag van hun schuldeisers. 6% van de ondernemingen geeft echter aan dat een faillissement de komende weken of maanden waarschijnlijk of zeer waarschijnlijk is. In de sector eventing is dat 24 %, in het wegtransport van personen 22% en in de horeca 23% (Figuur 213). 4% kan onder de huidige omstandigheden (dus zonder bijkomende maatregelen) zelfs geen 4 weken meer operationeel blijven. 23% kan dat geen 3 maanden meer, al lijken de perspectieven de jongste weken wel iets te verbeteren (Figuur 214). In de luchtvaartsector is er het faillissement van Swissport België (1.400 jobs)510. 510
De Tijd (8/6/2020). Swissport België vraagt faillissement aan, 1.500 banen op de tocht.
192
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 213: 6% ondernemingen schat dat faillissement (zeer) waarschijnlijk is511 30/mrt 6/apr 13/apr 20/apr 27/apr 5/mei 12/mei 26/mei 9/jun gem. Evenementen en recreatie 22 25 29 20 31 28 39 24 24 27 Wegtransport (personen) 13 24 11 16 29 25 30 38 22 23 Horeca 14 20 19 20 24 19 24 20 23 20 Luchtvaart 10 8 18 23 25 0 25 50 0 18 Vervaardiging van transportmiddelen 10 16 13 9 0 11 25 17 20 13 Textielindustrie, kleding en schoeisel 16 16 16 20 11 10 5 13 7 13 Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen 9 11 11 9 15 16 13 5 8 11 Detailhandel – niet-voeding 10 12 9 14 11 11 6 9 9 10 Human Resources 5 7 9 9 18 8 10 7 10 9 Ingenieursdiensten 9 7 6 9 14 6 11 6 15 9 Metallurgie 14 6 7 11 16 10 5 8 5 9 Communicatie, IT, software 6 6 5 11 9 8 10 9 9 8 Bedrijfsadvies 7 10 8 6 7 9 10 9 5 8 Agrarische en voedingsindustrie 4 5 9 7 10 6 8 11 8 7 Detailhandel – voeding 8 8 7 4 10 5 9 5 5 7 Meubelindustrie 9 9 4 9 9 11 0 8 0 7 Groothandel 7 7 6 5 11 4 5 6 6 6 Machinebouw en elektrische apparatuur 3 4 4 5 10 8 8 10 5 6 Vervaardiging van kunststof- en nietmetaalhoudende producten 5 6 11 0 9 5 4 9 0 5 Immobiliën 9 9 6 3 4 5 12 0 0 5 Elektronische, optische en informaticaproducten 3 5 6 9 11 5 7 0 0 5 Vrije beroepen 4 8 4 2 7 1 4 3 6 4 Bouw 5 7 6 5 5 2 3 3 1 4 Chemische en farmaceutische industrie 2 3 3 1 6 3 9 5 4 4 Landbouw en visserij 9 7 8 0 4 4 0 0 0 4 Logistiek 1 6 2 4 2 4 4 0 0 3 Bank- en verzekeringswezen 1 1 3 1 1 0 0 3 0 1 België 6 8 7 7 9 7 8 8 6 7 Figuur 214: 23% kan geen 3 maanden meer volhouden, 4% geen 4 weken meer512 niet langer dan 4 weken 30/mrt 6/apr 13/apr 20/apr 27/apr 5/mei 12/mei 26/mei 9/jun gem. Wegtransport (personen) 8 12 24 16 19 23 30 19 38 21 Horeca 9 23 19 13 17 22 16 25 20 18 Meubelindustrie 16 17 21 6 20 11 13 16 5 14 Evenementen en recreatie 19 12 13 7 15 15 13 15 15 14 Textielindustrie, kleding en schoeisel 18 20 18 20 9 13 9 11 4 13 Detailhandel – niet-voeding 12 17 14 18 17 18 5 7 2 12 Luchtvaart 10 7 0 7 8 0 25 14 20 10 Bouw 14 13 13 11 11 6 3 7 4 9 Groothandel 11 13 11 9 12 6 5 8 5 9 Metallurgie 7 10 13 11 8 8 8 13 2 9 Ingenieursdiensten 8 8 14 13 14 6 7 2 0 8 Vervaardiging van transportmiddelen 17 5 17 0 0 0 11 0 17 7 Detailhandel – voeding 7 15 6 5 10 0 6 10 1 7 Agrarische en voedingsindustrie 10 5 9 8 6 3 3 7 7 6 Immobiliën 7 7 5 9 4 9 11 6 0 6 Bedrijfsadvies 8 10 7 7 5 2 5 8 4 6
511
512
https://www.tijd.be/ondernemen/luchtvaart/swissport-belgie-vraagt-faillissement-aan-1-500-banen-op-detocht/10231633.html Enquête bij tussen 2.285 en 6.906 ondernemingen, periodiek vanaf 30/3, door BECI, Boerenbond, UNIZO, UWE en VOKA, door Nationale Bank van België (11/5/2020). https://www.nbb.be/nl/artikels/het-herstel-vande-belgische-economie-komt-heel-moeizaam-op-gang-en-tot-180-000-tijdelijk; laatste versie 9/6. Onder de huidige omstandigheden, zonder bijkomende maatregelen; op basis van cijfers van NBB, Beschikbaar op https://www.nbb.be/nl/artikels/de-omzet-van-de-ondernemingen-begint-zich-te-herstellenmaar-de-vooruitzichten-voor-de
193
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Machinebouw en elektrische apparatuur Human Resources Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen Vrije beroepen Logistiek Communicatie, IT, software Vervaardiging van kunststof- en nietmetaalhoudende producten Landbouw en visserij Elektronische, optische en informaticaproducten Chemische en farmaceutische industrie Bank- en verzekeringswezen België niet langer dan 3 maanden Horeca Evenementen en recreatie Luchtvaart Wegtransport (personen) Human Resources Vervaardiging van transportmiddelen Groothandel Ingenieursdiensten Metallurgie Textielindustrie, kleding en schoeisel Meubelindustrie Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen Communicatie, IT, software Bedrijfsadvies Machinebouw en elektrische apparatuur Detailhandel – niet-voeding Bouw Immobiliën Detailhandel – voeding Vervaardiging van kunststof- en nietmetaalhoudende producten Logistiek Vrije beroepen Elektronische, optische en informaticaproducten Agrarische en voedingsindustrie Chemische en farmaceutische industrie Bank- en verzekeringswezen Landbouw en visserij België
8 7
6 7
8 10
5 9
6 2
8 3
8 2
5 12
3 3
6 6
8 8 8 5
9 10 6 7
8 7 8 6
9 6 11 8
14 8 6 4
0 3 9 5
0 6 4 5
4 2 0 6
2 2 0 6
6 6 6 6
5 16
0 8
10 4
7 7
18 8
5 2
0 0
4 0
0 0
5 5
13
0
6
0
4
0
0
5
6
4
1 2 9
5 5 10
1 2 10
4 1 9
0 0 9
0 0 6
0 0 5
2 2 7
2 0 4
2 1 8
30/mrt 6/apr 13/apr 20/apr 27/apr 5/mei 12/mei 26/mei 9/jun gem. 49 59 53 47 57 58 53 58 46 53 52 46 57 61 48 53 54 57 51 53 40 50 25 64 58 50 63 57 60 52 58 54 62 47 50 62 40 56 50 53 34 43 51 39 36 36 38 47 39 40 52 29 56 27 31 22 56 43 17 37 45 51 44 39 40 30 25 36 28 38 49 51 46 49 47 35 35 33 24 41 38 41 43 30 27 21 26 33 36 33 45 54 58 54 43 60 40 32 34 47 63 53 55 43 55 33 35 32 42 46 41 34 40
41 42 35
54 37 36
47 39 38
41 29 33
33 28 24
30 31 22
32 30 29
37 27 19
39 33 31
39 48 47 38 22
49 53 49 46 39
41 48 44 36 29
38 51 40 37 18
37 45 40 26 30
32 47 28 26 24
25 26 23 28 25
29 28 25 24 24
27 19 19 17 16
35 41 35 31 25
32 39 37
42 36 40
34 30 38
24 35 31
36 43 30
14 26 21
12 24 24
22 20 19
21 25 21
27 31 29
44 33
44 23
33 25
37 23
19 27
14 24
20 22
18 17
17 26
27 24
21 15 32 38
22 16 25 41
25 10 12 38
18 10 7 35
22 12 21 35
16 3 17 29
14 2 0 25
14 8 0 27
15 2 13 23
19 9 14 32
Data- en onderzoeksvragen 49 •
Wat zijn (verwachte) faillissementscijfers?
•
Welke bedrijven in welke sectoren zijn het kwetsbaarst?
•
Welk aandeel van de bedrijven meldt betalingsproblemen?513
513
5,2% problematische betalingen bij KMO’s? https://www.unizo.be/nieuws-pers/kmo-barometer-unizo-noteertslechtste-tevredenheidsscore-sinds-eerste-metingen-1987, 21/4/2020, KMO-Barometer UNIZO noteert slechtste tevredenheidsscore sinds eerste metingen in 1987.
194
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Betalingsuitstel helpt al 116.000 keer Met banken werd afgesproken dat ze onder bepaalde voorwaarden betalingsuitstel tot 6 maanden zouden geven bij kredieten514. Een kwart van de kmo's met bankleningen heeft daar een beroep op gedaan en 75 procent van de aanvragers (dus 18,75% van de kmo’s met bankleningen) heeft dat uitstel ook gekregen515. Er werd 116.000 keer betalingsuitstel in april verleend516,517. Het gaat over een onderliggend kredietvolume van 8 miljard euro of gemiddeld 153.000 per krediet. Meer dan 80% van het aantal betalingsuitstellen wordt toegekend aan kmo’s en zelfstandigen515.
Waarborgregelingen ondersteunen liquiditeit bedrijven De federale overheid heeft in samenwerking met de NBB en FEBELFIN bij de start van de crisis een garantieregeling uitgewerkt voor een totaal bedrag van 50 miljard euro op nieuwe overbruggingskredieten. Alle nieuwe kredieten en kredietlijnen met een maximale looptijd van 12 maanden die banken verstrekken aan levensvatbare niet-financiële bedrijven en zelfstandigen tot en met 30 september 2020 vallen onder de regeling. Nadat de garantieregeling is afgelopen, zal worden bekeken hoeveel verliezen er op de kredieten binnen de garantieregeling werden geboekt. De lastenverdeling tussen de financiële sector en de overheid is als volgt: • • • •
De eerste 3% aan verliezen zal volledig door de financiële sector worden gedragen. Voor de verliezen tussen 3% en 5% zal 50% van de verliezen gedragen worden door de financiële sector en 50% door de overheid. Voor de verliezen hoger dan 5% zal 80% van de verliezen gedragen worden door de overheid en 20% door de financiële sector. Banken hebben de mogelijkheid om 15% van de nieuwe kredieten buiten de waarborgregeling te plaatsen. Op deze manier wordt vermeden dat bedrijven die niet getroffen zijn door de coronacrisis de vergoeding voor de waarborgregeling moeten betalen.
Op 5 juni heeft Febelfin met de federale regering een akkoord bereikt om de bankgaranties te verlengen tot 31 december 2020 (onder dezelfde voorwaarden). Naast een verlenging, worden de garanties uitgebreid naar leningen met een looptijd tot maximaal drie jaar (in plaats van 1 jaar) en worden de voorwaarden op de bankgaranties versoepeld. In de nieuwe regeling werd ook de risicoverdeling aangepast: banken dragen 20 procent van alle verliezen (de overheid dus 80 procent) vanaf de eerste euro. De Vlaamse maatregelen met o.a. de Gigarant-waarborg van de Vlaamse overheidsholding PMV hebben langere looptijden van 3 tot 6 jaar. De Vlaamse waarborg dekt 75% van elke lening515. Er zouden in april 20.000 kredieten met een looptijd van maximaal een jaar aan bedrijven zijn toegekend515,517, meer dan vorig jaar, goed voor 4,5 mld €. 17.879 kredieten werden verleend aan kmo’s (inclusief zelfstandigen) en 2.898 kredieten aan grote ondernemingen. De Nationale
514 515 516 517
Afgesproken in een charter, Febelfin. https://www.febelfin.be/nl/consumenten/artikel/charter-betalingsuitstelhypothecair-krediet Enquête Unizo, De Tijd (7/5/2020). Bazooka schiet voor heel wat bedrijven tekort. https://www.tijd.be/ondernemen/banken/bazooka-schiet-voor-heel-wat-bedrijven-tekort/10225817 De Tijd (30/4/2020). Banken verstrekten al voor 4 miljard coronakredieten. https://www.tijd.be/ondernemen/banken/banken-verstrekten-al-voor-4-miljard-coronakredieten/10224148.html Febelfin, (8/5/2020). Ook dit is corona: Belg past betaalgedrag aan en krijgt meer dan 100.000 keer betalingsuitstel voor hypothecair krediet https://www.febelfin.be/nl/journalisten/artikel/ook-dit-corona-belg-pastbetaalgedrag-aan-en-krijgt-meer-dan-100000-keer
195
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Bank en de Thesaurie volgen op hoeveel gewaarborgde kredieten worden verstrekt, hoeveel aanvragen werden gedaan en hoeveel werden geweigerd. Data- en onderzoeksvragen 50 •
In welke mate en hoe wordt wanneer gebruik gemaakt van de garantieregelingen? Hoeveel aanvragen werden goedgekeurd (42%)515? Waarom wordt de regeling al dan niet gebruikt? Worden er hierdoor meer kredieten verleend? Wat is het effect van de aanpassing van de regelingen?
•
Worden de noden inzake liquiditeit, bankfinanciering, etc. voldoende aangepakt?
10.2
Concurrentiepositie
Buitenlandse investeringen zullen wellicht dalen Directe buitenlandse investeringen zouden door de coronacrisis wereldwijd tot 30% tot 40% dalen in 2020-2021 en het laagste niveau in 20 jaar bereiken518. De crisis versterkt daarmee de dalende trend die zich reeds pre corona aftekende in de buitenlandse investeringen. Figuur 215: Buitenlandse investeringen zullen wellicht fors dalen (wereld)519
Voor Europa is de impact van corona op de aantrekkelijkheid van Europa voor buitenlandse investeringen onduidelijk. Sommigen stellen dat de aantrekkelijkheid zal verminderen en dat er niet echt sprake zal zijn van reshoring520. Langs de andere kant zou dit effect beperkt kunnen blijven tot de korte termijn.
518
519
520
30% volgens OESO. Foreign direct investment flows in the time of COVID-19. https://read.oecdilibrary.org/view/?ref=132_132646-g8as4msdp9&title=Foreign-direct-investment-flows-in-the-time-of-COVID19; 40% volgens UNCTAD, Global Investment Trends Monitor of UNCTAD. https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/diaepcbinf2020d3_en.pdf OESO, wereldwijd. 4/5/2020. Foreign direct investment flows in the time of COVID-19. https://read.oecdilibrary.org/view/?ref=132_132646-g8as4msdp9&title=Foreign-direct-investment-flows-in-the-time-of-COVID19 Buck R., Vastgoedmarkt.nl (6/5/2020). https://www.vastgoedmarkt.nl/financieel/blog/2020/05/corona-effect-opnieuwe-buitenlandse-vestigingen-groot-101153747
196
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ook is de impact van screening op de omvang van buitenlandse investeringen onduidelijk. Sommigen argumenteren dat buitenlandse investeringen door screening kunnen verminderen521. Anderzijds zou ex ante screening rechtszekerheid kunnen verhogen (of toch constant kunnen houden). Dat laatste geldt wel niet voor de ex post screening die nu bv. in het Vlaamse bestuursdecreet is opgenomen maar die ex post screening is enkel mogelijk in specifieke domeinen, nl. wanneer er impact is op nationale veiligheid, openbare orde (volksgezondheid). België scoort inzake beperkingen op buitenlandse investeringen eerder gemiddeld. 2019 was voor Vlaanderen een topjaar met 5,2 miljard € buitenlandse investeringen, vooral Amerikaanse, Nederlandse en Britse projecten522. Figuur 216: België scoort gemiddeld op de FDI Regulatory Restrictiveness Index523 0,180 0,160 0,140
0,120 0,100 0,080 0,060 0,040 0,020
Lux Por Slv Tjs Ned Est Fin Lit Let Spa Dui Hon Grie Den Bel UK Ier Fra Slk Ita Zwe Tur OESO Pol Zwi Noo Oos Ijs
0,000
Duitsland geeft relatief veel steun Nu de Europese staatssteunregels versoepeld zijn tijdens de coronacrisis524, bestaat de kans op concurrentieverstoring als EU-lidstaten hun bedrijven meer (kunnen) ondersteunen dan andere. Er werden de afgelopen maanden ruim 120 beslissingen voor meer dan 160 maatregelen aan de Europese Commissie voorgelegd specifiek in het kader van COVID-19525. 51% van de voorlopig ingeschatte budgetten is voor Duitsland (ter waarde van ongeveer 1.000 miljard €); dat is meer dan dubbel zoveel als hun aandeel in het EU28-bbp (Figuur 217). Italië en Frankrijk voorzien voor ruim 300 miljard € staatssteundossiers. België neemt de 5de plaats in de inschattingen, na het UK, met ongeveer 60 miljard €. 521
522
523 524 525
The Conversation (5/5/2020). How coronavirus is changing the rules on foreign investment in essential areas. https://theconversation.com/how-coronavirus-is-changing-the-rules-on-foreign-investment-in-essential-areas135660. Flanders Investment and Trade (22/1/2020). Foreign investment in Flanders hits record high in 2019. https://www.flandersinvestmentandtrade.com/invest/en/news/foreign-investment-in-flanders-hits-record-highin-2019 OESO, 2018. OECD FDI Regulatory Restrictiveness Index. https://stats.oecd.org/Index.aspx?datasetcode=FDIINDEX 0 staat voor zeer open. 1 voor zeer gesloten. Europese Commissie. Overzicht van aangepaste EU-regelgeving https://ec.europa.eu/competition/state_aid/what_is_new/covid_19.html Europese Commissie. Overzicht van cases op https://ec.europa.eu/competition/elojade/isef/index.cfm?fuseaction=dsp_sa_by_date
197
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 217: Duitsland geeft in verhouding tot aandeel EU-bbp veel corona-staatssteun526 60% Aandeel Corona-staatssteun
51%
Aandeel EU-BBP
50%
40%
30% 21%
20%
17%
15%
16%
15% 11%
10%
4%
3%
3%
3%
3%
0% Duitsland
Frankrijk
Italië
UK
België
Polen
Data- en onderzoeksvragen 51 •
Wat is de impact van de coronacrisis op de concurrentiepositie van Vlaanderen?
•
Hoe groot zijn deadweight effecten bij de toegekende steunmaatregelen?
10.3
Strategische productie
De coronacrisis kan op verschillende manieren belangrijke productie-activiteiten beïnvloeden. • Door de crisis kunnen verschillende toeleveringsketens onderbroken geraken (bv. Figuur 218). • Ook kunnen door de crisis verzwakte bedrijven het risico lopen overgenomen te worden door buitenlandse spelers. Daarvoor werden wel screenings- en beschermingsmechanismen voorzien527. Figuur 218: Voorbeeld onderbroken toeleveringsketen batterijen De Europese Unie is kwetsbaar en sterk afhankelijk van derde landen (in het bijzonder van China) voor wat de toelevering van batterijen betreft. De coronacrisis heeft ertoe geleid dat de activiteit van Europese (elektrische en conventionele) autoproducenten afgeremd werd nog voor het virus Europa bereikte. Batterijen zullen steeds belangrijker worden in diverse nieuwe, strategische toepassingen (bv. elektrische mobiliteit, energienetwerken, IT,…). Daarom bevestigt de Europese investeringsbank, in het kader van het relancebeleid en van de European Battery Alliance, de toekenning van 1 miljard euro aan diverse projecten over de volledige waardeketen van batterijen, nl.: onderzoek & ontwikkeling, extractie en verwerking van grondstoffen, batterijproductie, laadinfrastructuur en recyclage528. De bedoeling is om de uitbouw van een Europese batterij-industrie te realiseren die een significante rol kan spelen in een markt waarvan de omzet wereldwijd 250 miljard euro per jaar zou bedragen tegen 2025. Data- en onderzoeksvragen 52 •
Wat zijn strategische productie-activiteiten voor Vlaanderen en hoe worden ze door de crisis beïnvloed? Welke activiteiten vergen bijzondere aandacht?
526
527
528
Brussels Times, Germany tops in state aid during the crisis. 18/5/2020. Beschikbaar op https://www.brusselstimes.com/all-news/eu-affairs/112317/germany-tops-in-state-aid-during-the-crisis/. Cijfers bbp op basis van Eurostat 2019. Zie hierover het SERV-rapport en advies ‘screening buitenlandse directe investeringen’ https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20200507_Screening_BDI_RAP.pdf en https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20200507_screening_BDI_ADV.pdf EIB (19/5/2020). https://www.eib.org/en/press/all/2020-121-eib-reaffirms-commitment-to-a-european-batteryindustry-to-boost-green-recovery
198
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Consumptie 11.1
Private en publieke consumptie
Private consumptie daalt, publieke consumptie stijgt Belgische gezinnen zullen naar verwachting door de coronacrisis in 2020 8,9% minder consumeren (Figuur 219), ondanks het feit dat het inkomen gemiddeld redelijk op peil zou blijven (deel 4.2)529. Eerdere inschattingen gingen nog uit van een reductie van 7% ten opzichte van 2019530. Publieke consumptie zou met 2,8% tot 3,1% toenemen, vooral als gevolg van een forse toename van de netto-aankoop van goederen en diensten (o.m. door de aanschaf van materiaal ter bestrijding van de pandemie)531. Voor 2021 zou de particuliere consumptie met 6,5 tot 7,5% groeien door een hersteld aanbod; deze groei overstijgt de stijging van het reëel beschikbaar inkomen (2,9%)532. Verschillende indicaties doen ook een langdurige consumptieschok vermoeden. Figuur 219: Private consumptie zou dalen met 8,9%, publieke stijgen met 3% (B)533 miljard € % privaat publiek Totaal privaat publiek totaal 2016 229,6 104,8 334,4 1,9% 0,4% 2017 233,7 105,2 338,8 1,8% 0,3% 1,3% 2018 237,2 106,1 343,3 1,5% 0,9% 1,3% 2019 239,8 107,8 347,6 1,1% 1,6% 1,3% 2020 218,5 115,9 334,3 -6,9 tot -8,90% 2,8 tot 3,1% -3,81 tot -3,9% 2021 225,2 115,9 341,1 6,5 tot 7,5% 0,0 tot 0,3% 2,03 tot 4,4%
De lagere consumptie van gezinnen zou verklaard (kunnen) worden door: •
• •
529
530 531
532
533
het sterk aangetaste consumentenvertrouwen (cf. infra) dat leidt tot ‘recessiegedrag’ waarbij gezinnen aankopen verminderen en meer sparen, bv. omdat ze minder inkomsten (vrezen te) hebben door (tijdelijke) werkloosheid of omdat ze vrezen hun job te verliezen. het lagere aanbod, bv. door de tijdelijke sluiting van bepaalde winkels, activiteiten en diensten, waarbij deze lagere consumptie later niet ingehaald kan worden. de lagere vraag door de gewijzigde behoeften, bv. minder behoefte aan kleding als gevolg van de annulatie van evenementen, sociale bijeenkomsten en feesten (trouwfeesten, communiefeesten,…).
Instituut voor de Nationale Rekeningen - Federaal Planbureau (5/6/2020) De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %. https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf Europese Commissie (2020). European Economic Forecast – Spring 2020 2,8%: voorspelling van de Europese Commissie.https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economyfinance/ip125_en.pdf. Europese Commissie (2020). European Economic Forecast – Spring 2020; 3,1% voorspelling Federaal Planbureau, 5/6/2020, Communiqué, Beschikbaar op https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf Instituut voor de Nationale Rekeningen - Federaal Planbureau (5/6/2020) De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %. https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf Volgens de voorspelling van Federaal Planbureau (2020) De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %, Economische Begroting, Brussel, FPB, 5 juni 2020. . Berekend op basis van https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economyfinance/ip125_en.pdf door groeipercentages toe te passen op cijfer voor 2018. En Europese Commissie (2020). European Economic Forecast – Spring 2020.
199
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
• •
corona-angst, waardoor mensen uit vrees voor besmetting mensen (nog) niet van bepaalde diensten gebruik durven maken. In die zin bepaalt het virus en de perceptie over de mate waarin het virus onder controle is of niet, mee het consumptiegedrag534. geen fun-shopping, bv. door beperkende maatregelen535 het inkomensverlies bij een deel van de bevolking (deel 4.2).
Een significant aantal gezinnen kan daardoor ook meer sparen (cf. deel 15.2).
Consumptieschokken o.a. door hamstergedrag Tijdens de lockdown lag de consumptie (exclusief vaste uitgaven) van Belgische gezinnen met momenten 31% lager liggen dan normaal536. Ook wordt ondanks de versoepeling van de lockdown nog altijd 10% minder bestedingen verwacht. Dat is veel minder dan bv. tijdens de crisis in 2008 toen er nauwelijks een procent minder geconsumeerd werd. De verhoogde mobiliteit bij de opening van de tuincentra (zichtbaar via google data) vertaalde zich bijvoorbeeld niet in stijgende consumptie537. Opvallend bij het begin van de coronacrisis was ook het hamstergedrag, waarbij bepaalde producten zoals WC-papier en voedingsproducten massaal ingeslagen werden. Dat leidde bij momenten tot lege winkelrekken en een hoge druk op het winkelpersoneel. Hoewel bepaalde bevoorradingsketens stokten, leek over het algemeen de voedselvoorziening niet in het gedrang te zijn gekomen. Figuur 220: Hamstergedrag leidt tot verhoogde winkelverplaatsingen538
534 535 536
537
538
Zie hierover ook Tomas, Pueyo, Coronavirus: Should We Aim for Herd Immunity Like Sweden? 9/6/2020, https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-should-we-aim-for-herd-immunity-like-sweden-b1de3348e88b De Tijd (8/6/2020). Wunsch: 'Extra relanceplan heeft geen zin'. https://www.tijd.be/politiekeconomie/belgie/economie/wunsch-extra-relanceplan-heeft-geen-zin/10231704.html Onderzoek ING Bank op basis van de analyse van bankverrichtingen van haar klanten. Referentie naar dit onderzoek werd enkel terug gevonden in: Het Laatste Nieuws (15/5/2020). Koop lokaal? Toch niet online: buitenlandse webshops exploderen. https://www.hln.be/de-krant/koop-lokaal-toch-niet-online-buitenlandsewebshops-exploderen~ab1aaea6/ Onderzoek ING Bank op basis van de analyse van bankverrichtingen van haar klanten. Referentie naar dit onderzoek werd enkel terug gevonden in: Het Laatste Nieuws (15/5/2020). Koop lokaal? Toch niet online: buitenlandse webshops exploderen. https://www.hln.be/de-krant/koop-lokaal-toch-niet-online-buitenlandsewebshops-exploderen~ab1aaea6/ Op basis van Google Community Report, op VRT, Gaan we minder naar het park of naar de supermarkt?
200
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 53 •
Welke problemen waren er met de voedselbevoorrading? Hoe deed ons land het ten opzichte van andere landen in de wereld? Wat waren eventuele kritische punten?
•
Waren er meer algemeen strategische producten waarvan de bevoorrading door de coronacrisis in het gedrang kwam?
•
Wat is de impact van het hamstergedrag geweest op de verspreiding van het virus?
Consumptiepatroon verandert Tijdens de coronacrisis is het consumptiepatroon veranderd. Er worden stijgende gezinsuitgaven genoteerd in supermarkten en webshops, minder voor andere uitgaven (Figuur 221). Actuele gegevens van gezinsbudgetenquêtes zijn nog niet beschikbaar539. Figuur 221: Gezinsuitgaven stijgen voor supermarkt en webshops, maar dalen voor rest 540
Supermarkt-webshop
Vakantie
-60%
Persoonlijk vervoer
-49%
Openbaar vervoer-luchtvaart
-81%
Bar-resto
-33%
Kledij-beauty
-61%
-100%
-80%
24%
-60%
-40%
-20%
0%
20%
40%
Vooral lagere inkomensgroepen verwachten na lockdown meer consumptie Vooral lagere inkomensgroepen verwachten dat hun consumptie-uitgaven na de lockdown veel hoger zullen liggen. ‘Dat zou er kunnen op wijzen dat ze tijdens de crisis geconfronteerd werden met grotere liquiditeitsbeperkingen, wat strookt met het feit dat de financiële gevolgen van de COVID-19-pandemie relatief zwaarder zijn geweest voor deze categorie van gezinnen.’541
539 540
541
Google gooit locatie-data in de strijd tegen corona. Beschikbaar op https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/04/03/google-gooit-zijn-data-in-de-strijd-tegen-corona/, 3/4/2020. Laatste gegevens van 2018, https://statbel.fgov.be/nl/themas/huishoudens/huishoudbudget#documents Onderzoek ING Bank op basis van de analyse van bankverrichtingen van haar klanten. Referentie naar deze studie werd enkel terug gevonden op: Het Laatste Nieuws (15/5/2020). Koop lokaal? Toch niet online: buitenlandse webshops exploderen. https://www.hln.be/de-krant/koop-lokaal-toch-niet-online-buitenlandsewebshops-exploderen~ab1aaea6/ NBB, juni 2020, https://www.nbb.be/doc/ts/enterprise/press/2020/cp200617nl.pdf, De coronacrisis heeft een aanzienlijke negatieve impact op de inkomens van bepaalde gezinnen met grotere verliezen voor die met het laagste inkomen. 17/06/2020. Online bevraging bij 5688 personen.
201
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 222: Meer dan helft lagere inkomensgroepen verwacht meer uitgaven na lockdown542
100%
75%
14
13
9
13
16
21
19
18
10
25
22 27
50% 23
29 32
25%
28 31
24
16
11
0% <1000€ veel meer
1000-2500€ meer
geen verschil
2500-4000€ minder
>4000€ veel minder
Data- en onderzoeksvragen 54 Welke verschuivingen in de gezinsuitgaven stelt men vast in de gezinsbudgetenquêtes? Hoe verschillen
•
bestedingen tussen inkomensgroepen? Kunnen resultaten sneller dan gebruikelijk beschikbaar komen?
•
Is de consumptie nu duurzamer of niet?
11.2
Consumentenvertrouwen
In heel Europa zijn consumentenverwachtingen omtrent de economische situatie negatief en historisch laag. Ten opzichte van andere Europeanen zijn de verwachtingen van Belgische consumenten omtrent de economische situatie eerder gemiddeld (Figuur 223). In mei hadden de Zweden en Denen de meest optimistische verwachtingen.
542
NBB, juni 2020, https://www.nbb.be/doc/ts/enterprise/press/2020/cp200617nl.pdf, De coronacrisis heeft een aanzienlijke negatieve impact op de inkomens van bepaalde gezinnen met grotere verliezen voor die met het laagste inkomen. 17/06/2020. Online bevraging bij 5688 personen.
202
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 223: Consumentenverwachting zijn sterk gedaald, maar Europees gemiddeld543 30
Sln Ned Fra Pol Por Slk Spa Ier Dui Grie Hon Lux Let Fin Bel Lit Oos Ita Zwe Tsj Est Den 0,00
20 10
-10,00
0 -10
-20,00
-20
-30,00
-30
-40
-40,00 -50 -60
-50,00 Bel
Consumentenvertrouwen België Vlaanderen
EU19
-60,00
feb -4 2
maa -9 1
apr -26 -20
mei -23 -15
jun -19
Figuur 224: Componenten van het consumentenvertrouwen duikelen diep544 Indicator consumentenvertrouwen Vooruitzichten economische situatie in België (volgende 12 maanden) Vooruitzichten werkloosheid in België (volgende 12 maanden) Vooruitzichten financiële situatie van de gezinnen (volgende 12 maanden) Vooruitzichten spaarvermogen van de gezinnen (volgende 12 maanden) Beoordeling economische situatie in België (laatste 12 maanden) Ontwikkeling van de consumptieprijzen in België (laatste 12 maanden) Vooruitzichten consumptieprijzen in België (volgende 12 maanden) Beoordeling of huidig tijdstip al dan niet gunstig is met het oog op belangrijke aankopen Vooruitzichten mbt belangrijke aankopen van gezinnen in volgende twaalf maanden Verloop van de financiële situatie van de gezinnen (laatste 12 maanden) Beoordeling van de huidige financiële situtatie van de gezinnen Beoordeling of huidig tijdstip al dan niet gunstig is tot sparen
2020M3 2020M4 2020M5 -9 -26 -23 -28 -47 -28 16 60 70 1 -6 -2 8 9 7 -20 24 19 -1 -19 -4 20 -44
-39 22 31 -36 -27 -5 22 -38
-61 39 26 -29 -20 -8 21 -40
Productie en toegevoegde waarde Dit deel bekijkt het bbp (deel 12.1Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.), het o ndernemersvertrouwen (deel 12.2), de omzet (deel 12.3), de verstoring van productie en levering (deel 12.4) en de sectorale impact (deel 12.5).
12.1
Bbp
Het bbp is de indicator van economische productie. Groei in het bbp is onder meer nodig om de overheidsfinanciën gezond te kunnen houden en de welvaartsstaat te kunnen betalen.
543
544
OESO, mei 2020. Consumer opinions, future tendency, economic situation, historische data tem mei 2020. https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=MEI_BTS_COS NBB statistieken, Consumentenvertrouwen, geconsulteerd op 20/6/2020. https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=BUSSURVM&lang=nl NBB, consumentenvertrouwen, componenten, België, cijfers tot mei 2020, geconsulteerd op 16/6/2020. Consumentenenquête, maandelijks, https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=CONSN
203
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Belgisch bbp krimpt fors in 2020 De impact van de coronacrisis op het bbp is nog erg onzeker. Veel zal afhangen van het verloop van de pandemie, internationale evoluties, de impact van het beleid, etc. De inschattingen voor 2020 en daarna lopen dan ook sterk uiteen. Een overzicht van de inschattingen is opgenomen op de website van het Planbureau545. Toch is het duidelijk dat de crisis een recessie brengt. Het bbp zou in 2020 krimpen met 7% tot 11% (Figuur 225). Reële cijfers voor het eerste kwartaal van 2020 duiden alvast op een daling van 3,9%, ook al liet de coronacrisis zich pas vanaf maart voelen546. Voor het tweede kwartaal zouden een daling met -20% genoteerd worden en om in het derde kwartaal met 17% te stijgen547. Figuur 225: Bbp krimpt met 7 tot 11% in 2020548 15
10
5
0
-5
-10
-15 hist BAU mild medium zwaar IMF EC NBB NBBbis VOKA FPB
545 546 547
548
95
96 97 98 99 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 -0,1 1,4 3,6 4,9 5,8 3,1 3,4 2,9 5,6 4,5 4,9 5,7 2,4 -1,5 4,8 3,5 2,7 1,7 2,6 3,4 3,2 3,7 3,0 2,9 2,9 2,9 2,9 2,9 2,9 2,9 2,9 2,9 2,9 2,9
20 2,5 -6,4 -7,3 -10,7 -6,9 -7,2 -8,0 -9,0 -9,0 -10,6
21
22
23
2,1 2,9 2,9 10,5 5,6 6,2 5,9 4,8 5,4 3,5 4,6 6,7 8,6 6,4 8,2
https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-forecasts_bel-belgium. Nationale Bank van België (Perscommuniqué 29/4/2020). Covid-19 doet de economie in het eerste kwartaal van 2020 krimpen met 3,9 %. https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/histo/nnfe20i.pdf Instituut voor de Nationale Rekeningen - Federaal Planbureau (5/6/2020) De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %. https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdff Historische data op basis van eurostat, in mio euro (marktprijzen), waarop groeiprognoses van de EC, IMF, NBB, VOKA, Federaal Planbureau, voor 2020 en 2021 werden toegepast. (2,9% voor 2019; in Planbureau: 1,4%: https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_gdp-gross+domestic+product; volume) De scenario’s mild, medium en zwaar verwijzen naar SERV-berekeningen op basis van gegevens van de NBB. BAU zijn de aanvankelijke prognoses van NBB. VOKA (13/5/2020): Economische schade loopt op tot 50 miljard in 2020, https://www.voka.be/nieuws/economische-schade-loopt-op-tot-50-miljard-2020. NBBbis: https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie-economie/Wunsch-Extra-relanceplan-heeft-geenzin/10231704?utm_campaign=BREAKING_NEWS&utm_medium=email&utm_source=SIM. FPB: Federaal Planbureau, Communiqué, De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %. 5/6/2020, Beschikbaar op
204
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 226: Bbp zou 7 à 11% dalen in 2020 en herstel duurt wellicht jaren549
600.000
BBP in mio € (marktprijzen)
500.000 400.000
300.000 200.000 100.000 0 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019 2021 2023
hist BAU
549
EC mild
IMF medium
NBB zwaar
FPB VOKA
https://www.plan.be/press/communique-1995-nlde+belgische+economie+zou+in+2020+krimpen+met+10+6+en+zich+in+2021+gedeeltelijk+herstellen+met+e en+groei+van+8+2 en https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf. Historische data op basis van eurostat, in mio euro (marktprijzen), waarop groeiprognoses van de EC, IMF, NBB, VOKA, Federaal Planbureau, voor 2020 en 2021 werden toegepast. De scenario’s mild, medium en zwaar verwijzen naar SERV-berekeningen op basis van gegevens van de NBB. BAU zijn de aanvankelijke prognoses van NBB. VOKA (13/5/2020): Economische schade loopt op tot 50 miljard in 2020, https://www.voka.be/nieuws/economische-schade-loopt-op-tot-50-miljard-2020. NBBbis: https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie-economie/Wunsch-Extra-relanceplan-heeft-geenzin/10231704?utm_campaign=BREAKING_NEWS&utm_medium=email&utm_source=SIM. FPB: Federaal Planbureau, Communiqué, De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %. 5/6/2020, Beschikbaar op https://www.plan.be/press/communique-1995-nlde+belgische+economie+zou+in+2020+krimpen+met+10+6+en+zich+in+2021+gedeeltelijk+herstellen+met+e en+groei+van+8+2 en https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf.
205
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 227: Diverse prognoses BBP laten daling zien (in mio €) hist EC IMF NBB FPB VOKA 1995 220.252 1996 219.965 1997 223.033 1998 231.016 1999 242.308 2000 256.376 2001 264.335 2002 273.256 2003 281.200 2004 296.820 2005 310.038 2006 325.152 2007 343.619 2008 351.743 2009 346.473 2010 363.140 2011 375.968 2012 386.175 2013 392.880 2014 403.003 2015 416.701 2016 430.231 2017 445.957 2018 459.532 2019 473.085 473.085 473.085 473.085 473.085 473.085 2020 439.023 440.442 435.238 422.938 430.506 2021 468.438 460.703 472.669 457.619 2022 2023
BAU
473.084 484.984 495.031 509.296 524.289
mild
473.084 442.626 489.016
medium
473.084 438.636 463.074 491.890 520.904
zwaar
473.084 422.675 442.772 466.772 482.933
Post-2020: V-herstel, U-herstel of L-herstel? Of en hoe snel het bbp na 2020 zou herstellen, is eveneens onduidelijk en ook hiervoor lopen de inschattingen uiteen. Het SERV-secretariaat maakte berekeningen op basis van drie scenario’s: een minimale (‘milde’ of V-scenario), gemiddelde (medium of U-scenario) en maximale (‘zware’ of L-scenario) impact van de coronacrisis op de economie en de overheidsfinanciën. De drie verschillende scenario’s gaan uit van een bijna gelijkaardige impact tijdens het piekmoment van de crisis (april 2020), en ook alle drie scenario’s bouwen op slechts enkele maanden (tweede kwartaal) bijna de helft van de lockdown-impact af. Dit is in lijn met de ontwikkelingen zoals die vandaag in België en Vlaanderen geregistreerd worden. Vanaf het najaar van 2020 ontstaan aanzienlijke verschillen tussen de scenario’s: • •
•
Het milde scenario heeft tegen het einde van 2020 de Corona-impact tot 10% van de lockdownperiode afgebouwd en tegen het midden van 2021 is de impact volledig verdwenen. In het tweede scenario (medium) is de impact tot en met september 2020 van ongeveer dezelfde grootteorde als in het milde scenario, maar verloopt de verdere afbouw veel trager. Einde 2021 ondergaat de economie nog steeds 17,5% van de maximale impact tijdens de volledige lockdown, en de trage evolutie richting het terug integraal functioneren wordt ook in 2022 verdergezet. Het derde scenario (zwaar) gaat ervan uit dat de heropstart van de economie in het derde kwartaal van 2020 aanzienlijk trager verloopt dan in beide andere scenario’s en dat de verdere afbouw ook niet versnelt tegenover het tweede scenario. Het resultaat is dat einde 2021 nog 30% van de economische capaciteit niet benut wordt, en dat einde 2022 dit cijfer slechts tot 25% daalt.
206
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 228: Drie economische scenario’s tonen mogelijke economische impact Mild (scenario V)
Lockdown
Economische impact
Kort, beëindigd in mei 2020
Zeer grote impact in 1ste helft 2020, aanzienlijk herstel in 2de helft 2020
Snelle en (zo goed als) integrale relance
Medium (scenario U)
Kort, beëindigd in mei/juni 2020 Relance naar pre-crisisniveau van economie verloopt over meerdere jaren
Zwaar (scenario L)
Langer, beëindigd in juni 2020 Relance verloopt traag, grote delen economie ondergaan blijvende corona-impact
Vanaf 2021: trajecten van output en bbp globaal terug op precrisisniveau Zeer grote impact in 1ste helft 2020, geleidelijk herstel in 2de helft 2020 en verder in 2021 Vanaf 2022: trajecten van output en bbp blijven globaal op lager niveau dan pre-crisis Zeer grote impact in 1ste helft 2020, zeer geleidelijk herstel in 2de helft 2020 en volgende jaren Vanaf 2022: trajecten van output en bbp blijven op structureel lager niveau dan pre-crisis
Het ziet ernaar uit dat een mild scenario dat door veel economen aanvankelijk naar voren werd geschoven, ondertussen weinig realistisch is geworden en we eerder naar een medium tot zwaar scenario evolueren. Figuur 229 visualiseert de groeicijfers van het bbp voor 2020 en 2021, die door verschillende instellingen sinds het begin van de coronacrisis geraamd zijn. Punten linksboven de diagonale lijn wijzen op ramingen waarin de groei in 2021 hoger is dan de groei in 2020, een V-herstel. Punten rechtsonder de diagonale lijn wijzen op een beperkter herstel; des te verder het punt verwijderd is van de diagonale lijn, des te trager het herstel. Bij het begin van de crisis ging het Federaal Planbureau en de Nationale Bank (8 april) nog uit van een integraal herstel van de economie einde 2021 (-8% groei in 2020, +8,6% groei in 2021). Alle prognoses werden nadien veel negatiever, zowel in termen van het verlies van economische output in 2020, als over de snelheid van het herstel in 2021 en later. De recentste inschatting van het Federaal Planbureau sluit voor 2020 bij dat medium tot zwaar scenario aan (-10,6% in 2020 en +8,2 in 2021). Ook de prognoses van de NBB werden pessimistischer voor zowel 2020 als 2021. Zelfs bij forse groeicijfers voor 2021 (+6,4%) en een beperkte groei voor 2022 (+2,3%), zou het tot 2023 duren voordat de economie hersteld zou zijn.
207
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 229: Groeiprognoses voor BelgiĂŤ sinds de start van de coronacrisis 14 12
KBC (15 mei)
FPB/NBB (8 april)
NBB (8 juni, ernstig)
10
Groei BPP 2021
8
FPB (5 juni)
EC (6 mei)
6 4 NBB (8 juni, baseline)
2
0
0
-2
-4
-6
-8
BNP Paribas Fortis (14 mei) -10
-12
-14
Groei BBP 2020
Ook Europese en mondiale economie krimpen Voor de open Belgische economie is de evolutie van de internationale economie van bijzonder belang. Volgens de inschattingen van het IMF zullen ook de Europese en de wereldeconomie krimpen (Figuur 230). Ook in Zweden dat niet in lockdown ging, zou de economie fors krimpen: de verspreiding van het virus laat blijkbaar mensen hun activiteiten ook zonder lockdown verminderen (cf. infra)550. Figuur 230: Impact op het bbp551 Wijz. bbp BelgiĂŤ % IMF NBB EC 2020 -6,9 -8 -7,2 2021 +4,6 +8,6 6,7
550
551
VOKA -9%
EC -7,4 6,1
Europa IMF -7,5 +4,7
IMF-Basis -3 +5,8
Mondiaal IMF-Pessimistisch -6 -8
Pueyo T. (9/6/2020). Coronavirus: Should We Aim for Herd Immunity Like Sweden? And What Can Countries like the US or Netherlands Learn from It? https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-should-we-aim-forherd-immunity-like-sweden-b1de3348e88b VOKA (13/05/2020). Economische schade loopt op tot 50 miljard in 2020. https://www.voka.be/nieuws/economische-schade-loopt-op-tot-50-miljard-2020
208
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 231: Alle EU-landen verwachten krimp in 2020552
2019
2020
2021 7,8 4,9 5,2
6,1 6 6,1
2,7 2,3 2,9
1,0
0,7
1,5 1,4
1,3
2
1,9 0,3
2
2,9
4
1,2
3,9
6
7,4 6,3 3,2 6,1 1,4 6,7 3,1 6 2,2 6,4 2,4 6,7 4,9 6 4,3 5,9 1,8 5 2,2 5,8 2,3 6,6 0,6 5,9 1 3,7 2,6 5 1,2 4,3 4,1 4,2 2,4 5,1 4,4 6 1,6 5 2,3 5,7 4,7 4,1
5,5 6,1
7,5 7,4
6,5 7
8
7,9
10
0 -2
-10
-3,5 -5,0
-6,5
-8
-7,4 -8,3
-6
-9,7 -9,5 -9,4 -9,1 -8,2 -7,9 -7,9 -7,7 -7,4 -7,2 -7,2 -7,0 -7,0 -7,0 -6,9 -6,8 -6,8 -6,7 -6,5 -6,3 -6,2 -6,1 -6,0 -5,9 -5,8 -5,5 -5,4 -4,3
-4
EU UK Chin Jap US Wer
Gri Ita Spa Kro Fra Ier Lit Euro Cyp Bel Bul Let Sln Hon Est Ned Port Slk Dui Fin Tsj Zwe Rom Den Mal Oos Lux Pol
-12
Getroffen sectoren hebben ook grote bijdrage aan het bbp De handel, horeca en vervoerssector, die zwaar getroffen zijn door de coronacrisis (cf. deel 12.3), dragen samen bij tot 17% van het bbp (Figuur 234). Figuur 232 en Figuur 233 geven aan hoeveel bbp-verliespunten het verlies aan bruto toegevoegde waarde in de diverse bedrijfstakken veroorzaakt. Bv. indien de handel, horeca en vervoerssector 30% van hun toegevoegde waarde op jaarbasis verliezen, zakt het bbp met 5%. Als daarenboven alle andere takken op jaarbasis 10% verlies in toegevoegde waarde noteren, zakt het bbp bijkomend met 8%, dus met 13%. Ter vergelijking: er worden nu omzetverliezen van 26% genoteerd (cf. deel 12.3) en omzetverliezen van 20% verwacht tot in 2020.
552
Europese Commissie (6/5/2020). European Economic Forecast - spring 2020, https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip125_en.pdf
209
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 232: Sommige sectoren hebben grotere impact op bbp553
18
Handel, vervoer en horeca
16
Nijverheid en energie Zakelijke dienstverlening Overheid en onderwijs
12
Productgebonden belastingen min subsidies
10
Verhuur en handel van onroerend goed
8
2
Cultuur, recreatie, overige diensten
0
Landbouw, bosbouw en visserij
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
Verlies in Bruto Toegevoegde Waarde per tak
100%
4
Gezondheids- en welzijnszorg FinanciĂŤle dienstverlening Bouwnijverheid Informatie en communicatie
6
0%
Verlies in BBP-punten
14
Figuur 233: Verlies bbp in verhouding tot verlies in bruto TW per tak553 Verlies in Bruto toegevoegde waarde per tak 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% Handel, vervoer en horeca 0,0 1,7 3,4 5,1 6,8 8,5 10,2 11,9 13,6 Nijverheid en energie 0,0 1,4 2,8 4,3 5,7 7,1 8,5 10,0 11,4 Zakelijke dienstverlening 0,0 1,4 2,7 4,1 5,5 6,9 8,2 9,6 11,0 Overheid en onderwijs 0,0 1,3 2,6 3,8 5,1 6,4 7,7 9,0 10,3 Productgebonden belastingen 0,0 1,1 2,2 3,2 4,3 5,4 6,5 7,6 8,6 min subsidies Verhuur en handel van 0,0 0,8 1,7 2,5 3,3 4,2 5,0 5,8 6,7 onroerend goed Gezondheids- en welzijnszorg 0,0 0,6 1,2 1,9 2,5 3,1 3,7 4,4 5,0 FinanciĂŤle dienstverlening 0,0 0,6 1,2 1,8 2,3 2,9 3,5 4,1 4,7 Bouwnijverheid 0,0 0,5 1,0 1,4 1,9 2,4 2,9 3,4 3,8 Informatie en communicatie 0,0 0,4 0,8 1,2 1,5 1,9 2,3 2,7 3,1 Cultuur, recreatie, overige 0,0 0,2 0,4 0,6 0,7 0,9 1,1 1,3 1,5 diensten Landbouw, bosbouw en visserij 0,0 0,0 0,1 0,1 0,2 0,2 0,3 0,3 0,3 Totaal 0 10 20 30 40 50 60 70 80
553
90% 15,3 12,8 12,4 11,5 9,7
100% 17,0 14,2 13,7 12,8 10,8
7,5
8,3
5,6 5,3 4,3 3,5 1,7
6,2 5,9 4,8 3,8 1,9
0,4 90
0,4 100
Op basis van voorlopige cijfers bbp 2019 tegen lopende prijzen, naar aandelen van bedrijfstakken, Beschikbaar op https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/histo/nnda19.pdf
210
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 234: Dienstensector is verantwoordelijk voor ongeveer 50% van bbp554
Landbouw, bosbouw en visserij 0%
Cultuur, recreatie, overige diensten 2% Gezondheidsen welzijnszorg 6%
Productgebonden belastingen min Nijverheid en energie subsidies 14% 11%
Overheid en onderwijs 13%
Bouwnijverheid 5%
Handel, vervoer en horeca 17%
Zakelijke dienstverlening 14% Verhuur en handel van onroerend goed 8%
Informatie en communicatie Financiële 4% dienstverlening 6%
Open economie stelt voor bijzondere uitdagingen De openheid van de Belgische economie maakt België kwetsbaar voor economische ontwikkelingen in het buitenland. 6,2% van de Belgische toegevoegde waarde is afhankelijk van de Franse finale vraag, 5,6% van de Duitse vraag, 4,0% van de Nederlandse vraag, 2,4% van de Italiaanse vraag en 1,9% van de Chinese vraag555.
12.2
Ondernemersvertrouwen
Het ondernemersvertrouwen wordt gemeten via enquêtering. Hieronder komen cijfergegevens aan bod voor België en Vlaanderen van de NBB en voor de eurozone en de wereld van het internationale IHS Markit.
Ondernemersvertrouwen zakt historisch laag Sedert 1980 stond het ondernemersvertrouwen dat de NBB voor België en ook Vlaanderen meet nog nooit zo laag als in april en mei 2020 (Figuur 235). De situatie in de dienstensector verbetert een beetje in mei 2020 (Figuur 236), maar blijft in alle sectoren laag. De bouwsector heeft de minst negatieve cijfers. De cijfers in Vlaanderen en Wallonië evolueren vrij gelijklopend (Figuur 238).
554
555
Bbp 2019 tegen lopende prijzen. In totaal 473.085 mio € bbp. NBB, Nationale rekeningen. Instituut voor de nationale rekeningen. Eerste raming van de jaarlijkse rekeningen 2019. April 2020 Beschikbaar op https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/histo/nnda19.pdf FOD Economie, analyse 27/5/2020, geconsulteerd op 2/6/2020. https://economie.fgov.be/nl/themas/ondernemingen/coronavirus/economische-impact-van-het
211
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 235: Het ondernemersvertrouwen is historisch laag556
10 0 -10 -20 -30 -40 1980
1985
1990
1995
2000
2005
2010
2015
2020
Figuur 236: Ondernemersvertrouwen verbetert in mei voor dienstensector557
20 10 0 -10 -20 -30 -40 -50 -60
Bouwnijverheid Gezamenlijke verwerkende nijverheid
Handel Dienstverlening aan bedrijven
-70
556 557
Op basis van NBB, conjunctuurenquête, tot mei 2020, cijfers voor België. Data geconsulteerd op 16/6/2020, seizoensgezuiverd. https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=COMEXT&lang=nl# Ondernemersvertrouwen, conjunctuurenquête tot mei 2020, NBB, cijfers voor België, Data geconsulteerd op 16/6/2020, seizoensgezuiverd. Synthetische curven per sector. https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=COMEXT&lang=nl#
212
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
20 10 0 -10 -20 -30 -40 -50 -60 -70 -80
2020M3
2020M4
Handel in voedingsmiddelen
Chemische nijverheid
Voedingsnijverheid
Vervoer en aanverwante activiteiten
Gebruiksgoederen
Productie van bouwmaterialen en vlakglas
Papier- en kartonnijverheid
Overige zakelijke dienstverlening
Investeringsgoederen
Technologische nijverheid
Halffabrikaten
Informatica-activiteiten
Gezamenlijke textielnijverheid
Kunststofverwerkende en rubbernijverheid
Handel in meubelen
Houtverwerkende nijverheid, incl.…
Vervaardiging van ferro- en non-…
Distributie van personenwagens
Handel in elektrische en elektronische…
Handel in textielartikelen
Handel in schoenen
Verhuurdiensten
Grafische nijverheid
Figuur 237: Subsectoren in handel en diensten noteren minste ondernemersvertrouwen558
2020M5
Figuur 238: Ondernemersvertrouwen evolueert vrij gelijklopend in Vlaanderen en Wallonië559
0
Ondernemersvertrouwen
-10 -20 -30 -40
Wallonië Vlaanderen BHG
-50 -60
558
559
Resultaten voor in mei. Ondernemersvertrouwen, conjunctuurenquête tot mei 2020, NBB, cijfers voor België, Data geconsulteerd op 16/6/2020, seizoensgezuiverd. Synthetische curven per sector. https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=COMEXT&lang=nl# NBB, Ondernemersvertrouwen, regionale resultaten, cijfers tot mei 2020. Data geconsulteerd op 16/6/2020, seizoensgezuiverd. https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=COMEXT&lang=nl#
213
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Purchasing Managers Index voor EU stond zeer laag, herneemt maar blijft laag De Purchasing Managers Index (PMI), een index van aankoopmanagers van IHS Markit die een indicatie geeft van de totale economische activiteit en het ondernemersvertrouwen in de eurozone en in de wereld, zakte in april historisch laag, maar toont vanaf mei de bedrijfshervatting, ook in de industrie- en dienstensector (Figuur 239)560. Toch blijft de score historisch laag, hetgeen wijst op een daling van economische activiteit (Figuur 240). Figuur 239: Aankoopdirecteurs in Eurozone melden krimp van economische activiteit 561 wereld EU industrie diensten totaal maart 29,7 april 26,2 13,6 33,4 12,0 mei 36,3 31,9 39,4 30,5 Figuur 240: PMI Eurozone staat historisch laag562 Eurozone
Wereld
KMO-barometer vertoont gelijkaardige tendens Ook de specifieke conjunctuurbarometer bij KMO’s vertoont een historisch forse dip in het eerste kwartaal van 2020 (Figuur 241) en toont de slechtste cijfers bij de kleinhandel, dienstensector en industrie en in mindere mate bij de bouwsector (Figuur 242).
560 561 562
FOD Economie, https://economie.fgov.be/nl/themas/ondernemingen/coronavirus/economische-impact-vanhet, Economische impact van het coronavirus FOD Economie, https://economie.fgov.be/nl/themas/ondernemingen/coronavirus/economische-impact-vanhet, Economische impact van het coronavirus IHS Markit (6/5/2020). Eurozone PMI at all-time low as economy locks down to fight COVID-19, https://ihsmarkit.com/research-analysis/eurozone-pmi-at-all-time-low-as-economy-locks-down-to-fight-covid19.html,. Wereld:HIS Markit (15/6/2020). Global economic downturn moderates in May, led by renewed growth in China, https://ihsmarkit.com/research-analysis/global-economic-downturn-moderates-in-may-Jun20.html
214
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
20
105
10
100
0
95
-10
90
-20
85
-30
80
-40
KMO-barometerindicator vanaf 2014
110
1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
KMO-barometer tot 2014
Figuur 241: KMO’s zijn pessimistisch over de conjunctuur563
Figuur 242: KMO-tevredenheid ligt laagst in kleinhandel, industrie en dienstensector564 Kleinhandel
Industrie
Diensten
Bouw
Vrije beroepen
KMO
aandeel tevreden KMO's (%) - aandeel ontevreden KMO's (%)
0
-10
-20
-27
-30 -32 -40
-38 -45
-38
-44
-50
Data- en onderzoeksvragen 55 •
Wat tonen langere tijdsreeksen over de conjunctuurinschattingen bij KMO’s (cijfers over de KMO-barometer vanaf 1987)?
563
564
Opgelet: breuklijn in metingen in 2014; UNIZO (21/4/2020)., KMO-Barometer UNIZO noteert slechtste tevredenheidsscore sinds eerste metingen in 1987. https://www.unizo.be/nieuws-pers/kmo-barometer-unizonoteert-slechtste-tevredenheidsscore-sinds-eerste-metingen-1987; Historische reeks opgevraagd bij UNIZO. Cijfers vertonen een breuklijn in 2014. Daarom werden assen aangepast (100 in de reeks tot 2014 werd gelijkgesteld aan 0 in de reeks vanaf 2014 en de indeling werd aangepast om de curves zoveel mogelijk op elkaar te laten aansluiten). Op basis van UNIZO, KMO-barometer, cijfers Q1-2020, enquête april 2020, https://www.unizo.be/nieuwspers/kmo-barometer-unizo-noteert-slechtste-tevredenheidsscore-sinds-eerste-metingen-1987, 21/4/2020, KMO-Barometer UNIZO noteert slechtste tevredenheidsscore sinds eerste metingen in 1987.
215
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
12.3
Omzet
Omzet daalt gemiddeld 32% in coronaperiode, al beteren perspectieven licht Gemiddeld meldden ondernemingen tot nu toe tijdens de coronaperiode 31% minder omzet, maar in sommige sectoren zoals horeca en eventing gaat het over 80% of meer omzetdaling (Figuur 243)565. Gemiddeld gezien noteerde ook de niet-voeding-detailhandel een sterke omzetdaling (66%). De situatie verbeterde systematisch vanaf het dieptepunt eind maart toen een gemiddelde omzetdaling van 36% werd genoteerd (Figuur 245). Recent werd na de versoepelde coronamaatregelen vooral in de niet-voedingdetailhandel de omzetdaling minder groot en ook in de bouwsector is die evolutie opmerkelijk (Figuur 243). Toch werd begin juni nog een gemiddelde omzetdaling van 23% gemeld. Figuur 243: Gemiddeld wordt er nu 26% minder omzet genoteerd566 30/mrt 6/apr 13/apr 20/apr 27/apr 5/mei Horeca -93 -83 -88 -95 -84 -87 Evenementen en recreatie -74 -92 -84 -88 -88 -84 Luchtvaart -20 -40 -77 -63 -53 -61 Detailhandel – niet-voeding -86 -85 -78 -70 -82 -70 Wegtransport (personen) -28 -45 -71 -67 -67 -84 Textielindustrie, kleding en schoeisel -48 -57 -70 -70 -57 -62 Meubelindustrie -61 -63 -80 -58 -67 -36 Vervaardiging van transportmiddelen -32 -63 -74 -29 -75 -59 Groothandel -50 -48 -59 -47 -44 -34 Bouw -47 -46 -43 -46 -44 -29 Human Resources -40 -46 -20 -36 -33 -37 Immobiliën -36 -44 -43 -31 -28 -60 Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen -52 -20 -26 -49 -32 -26 Machinebouw en elektrische apparatuur -25 -29 -29 -30 -32 -30 Metallurgie -21 -12 -34 -18 -33 -31 Communicatie, IT, software -15 -21 -18 -23 -21 -29 Ingenieursdiensten -34 -62 -13 -30 -27 -20 Elektronische, optische en informaticaproducten -43 -9 -17 -37 -34 -14 Logistiek -29 -26 -23 -15 -16 -24 Vrije beroepen -25 -21 -15 -28 -27 -22 Vervaardiging van kunststof- en niet-metaalhoudende producten -24 -14 -20 -15 -23 -21 Agrarische en voedingsindustrie -14 -17 -24 -20 -15 -21 Bedrijfsadvies -8 -16 -15 -28 -20 -23 Chemische en farmaceutische industrie -14 -20 -24 -11 -11 -23 Landbouw en visserij -34 -23 -11 1 -3 -33
565
566
12/mei -93 -89 -87 -25 -69
26/mei 9/jun gem. -85 -75 -87 -92 -63 -84 -88 -57 -61 -29 -12 -60 -34 -61 -58
-50 -60
-50 -30
-29 -21
-55 -53
-47 -43 -34 -36 -38
-36 -17 -14 -35 0
-16 -36 -20 -33 -9
-48 -42 -36 -35 -32
-23
-30
-30
-32
-24 -25 -43 -16
-35 -36 -27 -14
-20 -27 -30 -10
-28 -26 -25 -25
-27 -10 -27
-27 -39 -12
-9 -25 -11
-24 -23 -21
-17
-22
-22
-20
-17 -25
-22 -20
-21 -12
-19 -18
-18 0
-21 -17
-19 -4
-18 -14
Periodieke enquête: BECI, Boerenbond, FEB, SNI, UNIZO, UWE, VOKA, NBB. https://www.nbb.be/nl/artikels/het-herstel-van-de-belgische-economie-komt-heel-moeizaam-op-gang-en-tot180-000-tijdelijk Periodieke enquête: BECI, Boerenbond, FEB, SNI, UNIZO, UWE, VOKA, NBB. https://www.nbb.be/nl/artikels/het-herstel-van-de-belgische-economie-komt-heel-moeizaam-op-gang-en-tot180-000-tijdelijk ; ‘Ervaart u een omzetdaling ten gevolge de coronacrisis?’ met meerdere antwoordmogelijkheden als indicatie van de omvang van de omzetdaling. Data tot enquête 26/5/2020, geconsulteerd op 4/6/2020. Beschikbaar op: https://www.nbb.be/nl/artikels/de-omzet-van-de-ondernemingenbegint-zich-te-herstellen-maar-de-vooruitzichten-voor-de
216
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Bank- en verzekeringswezen Detailhandel – voeding België
-20 -3 -33
-9 -4 -36
-8 -8 -33
-17 0 -34
-10 -5 -32
-10 -8 -29
-17 -16 -31
-11 1 -26
-10 -9 -23
-12 -6 -31
De reden van omzetverlies verschilt van sector en er kunnen ook meerdere redenen spelen: gevolgen van verbodsbepaling, social distancing vereisten, onvoldoende vraag, storingen in de toeleveringsketen. Figuur 244: Reden van omzet verlies verschilt van sector tot sector567 Luchtvaart Houtindustrie, papier en papierwaren, drukkerijen Bank- en verzekeringswezen Groothandel Vervaardiging van kunststof- en niet-metaalhoudende producten Meubelindustrie Metallurgie Elektronische, optische en informaticaproducten Ingenieursdiensten Chemische en farmaceutische industrie Communicatie, IT, software Machinebouw en elektrische apparatuur Logistiek Human Resources Textielindustrie, kleding en schoeisel Agrarische en voedingsindustrie Vervaardiging van transportmiddelen Detailhandel – voeding Wegtransport (personen) Detailhandel – niet-voeding Bedrijfsadvies Immobiliën Bouw Vrije beroepen Landbouw en visserij Eventing Horeca
Social Distancing NA²
Verboden NA²
Arbeidskracht- Toeleverings- Onvoldoende Onduidelijke tekort problemen vraag regels Andere NA² NA² NA² NA² NA²
4 5 1
16 0 32
2 0 1
11 1 9
77 75 72
4 4 4
2 7 6
5 23 12
5 34 8
5 2 12
23 36 22
68 66 65
0 11 2
5 9 18
4 12
22 6
0 4
19 10
63 61
0 6
7 20
1 4
3 13
4 2
14 5
61 59
3 4
4 15
12 14 9
5 0 16
7 0 0
34 16 2
59 58 57
1 6 2
15 20 32
7 4
52 21
0 4
16 4
57 55
2 4
1 7
6 4 13 7 12 2 45 23 0 8 4 12
38 27 39 71 12 70 18 21 26 91 79 26
19 1 0 0 1 0 7 2 4 0 0 2
19 2 6 6 4 0 29 2 13 3 1 10
50 50 48 45 44 43 35 22 22 22 18 50
0 6 10 3 1 4 15 7 4 6 1 5
0 12 16 2 23 13 13 23 13 2 3 12
Ondanks de versoepeling van de lockdownmaatregelen ligt de omzet nog steeds ongeveer 30% lager dan voor de crisis. Dat zou vooral komen door de lage vraag en “doet vermoeden dat de economie nog steeds op een zeer laag toerental draait en de volledige revalidatie veel tijd zal vergen”568. Ook voor 2021 worden omzetverliezen van bijna 20% verwacht569.
Regionale verschillen De bedrijven in de diverse gewesten meldden gelijkaardige omzetdalingen, behalve die van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest die over het algemeen gunstiger waren. 567 568 569
27/04/2020; Enquête NBB. Deze vraag werd in de enquêtes in mei niet meer gesteld. FOD Economie (26/5/2020). Economische impact van het coronavirus. https://economie.fgov.be/nl/themas/ondernemingen/coronavirus/economische-impact-van-het Bevraging bij 700 ondernemingen door VOKA, Vlaams solvabiliteitsplan geeft zuurstof aan heel wat bedrijven. 1/6/2020 Beschikbaar op https://www.voka.be/nieuws/vlaams-solvabiliteitsplan-geeft-zuurstof-aan-heel-watbedrijven
217
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 245: Omzetdalingen zijn gelijkaardig in gewesten, wel iets positievere in BHG570
0 -5
omzetdaling in %
-10 -15 -20 -25 -30 -35 -40 VL BR WA BE
30/mrt -33 -29 -34 -33
6/apr -37 -31 -37 -36
13/apr -34 -26 -34 -33
20/apr -34 -31 -34 -34
27/apr -33 -28 -33 -32
5/mei -29 -26 -30 -29
12/mei -31 -31 -30 -31
26/mei -26 -24 -26 -26
Activiteitsniveaus kunnen verschillend evolueren naargelang de regio. Regio’s of provincies met meer toerisme kunnen bv. zwaarder getroffen worden571. Hierover lijkt weinig informatie beschikbaar, tenzij de tijdelijke werkloosheid als indicator gebruikt wordt (cf. deel 9). Data- en onderzoeksvragen 56 •
•
Zijn er reële gegevens over omzetevoluties? Zijn er gegevens over regionale verschillen in omzetevoluties?
12.4
Verstoring productie en leveranciersketens
Door de coronacrisis kunnen productieketens verstoord raken en is er daling van de bezettingsgraad van het productievermogen (Figuur 246).
570
571
Nationale Bank van België (2/6/2020). De omzet van de ondernemingen begint zich te herstellen, maar de vooruitzichten voor de Belgische economie blijven slecht. https://www.nbb.be/nl/artikels/de-omzet-van-deondernemingen-begint-zich-te-herstellen-maar-de-vooruitzichten-voor-de OESO (27/4/2020). Coronavirus (COVID-19)From pandemic to recovery: Local employment and economic development. http://www.oecd.org/coronavirus/policy-responses/from-pandemic-to-recovery-localemployment-and-economic-development-879d2913/
218
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 246: De bezettingsgraad van het productievermogen daalde572
90
Bezettingsgraad van het geĂŻnstalleerd productievermogen %
80 70 60 50 40 30
20 10
1980M4 1981M10 1983M4 1984M10 1986M4 1987M10 1989M4 1990M10 1992M4 1993M10 1995M4 1996M10 1998M4 1999M10 2001M4 2002M10 2004M4 2005M10 2007M4 2008M10 2010M4 2011M10 2013M4 2014M10 2016M4 2017M10 2019M4
0
12.5
Sectorale impact
Horeca, handel, kunst/amusement/recreatie: zwaarst getroffen De zwaarst getroffen sectoren zijn de horeca, detailhandel en kunst/amusement/recreatie. Zij kennen de grootste omzetdaling, het grootste aandeel tijdelijke werkloosheid en het meeste risico op faillissementen (Figuur 247). Ook Figuur 243 gaf hierboven al aan dat de grootste omzetdaling wordt genoteerd in deze sectoren. Voor de detailhandel kunnen de perspectieven licht verbeteren omdat de lockdownmaatregelen deels opgeheven zijn, maar voor de horeca en zeker voor kunst/amusement/recreatie is dat nog niet het geval. Ook in Europa situeert de grootste impact zich in de handel, transport, accommodatie, voeding en horeca, met een geraamde daling van de activiteit (toegevoegde waarde) met 60%; voor de industrie, energie en bouwsector gaat het om een daling met 40%; voor de zakelijke dienstverlening evenals de kunsten, recreatie en andere diensten gaat het om een daling met 30%573. Deze cijfers zijn een gewogen gemiddelde van de impact in de vijf grootste Eurozonelanden.
572
573
NBB, Driemaandelijkse enquĂŞte productievermogen, https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=COMEXT&lang=nl#, cijfers tot april, geconsulteerd op 17/6/2020. ECB. april 2020
219
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 247: Crisis treft vooral horeca, non-foodhandel en vrijetijdssector574 risico op omzetverlies faillissement tijd. werkloosheid Zwaar getroffen Kunst/amusement/recreatie -85 26 80 Horeca -88 19 83 Handel - non-food -79 11 71 Middelzwaar getroffen Vervoer en opslag -48 15 49 Groothandel -47 7 35 Bouw -42 5 30 Industrie -28 8 21 Immo, vrije beroepen, wet. & admin. onderst. -24 8 21 Licht getroffen ICT -21 8 12 Landbouw 575 -17 5 3 Fin. & verzekeringen -12 1 3 Handel - food -4 7 9 Onderwijs, openbaar bestuur, zorg
Horeca: mogelijk verlies van 9 mld € omzet in foodservice De lockdownmaatregelen tot mei zouden een verloren omzet van 4,3 mld € betekenen voor de Belgische foodservicemarkt, dat is 19% van de totale jaaromzet576. Die verloren omzet kan oplopen tot 9 mld € (42% van jaaromzet) als gevolg van de blijvende maatregelen bv. als gevolg van de 1,5 m regel bij de opheffing van de lockdown. Hotels kunnen alleen nog gebruikt worden voor essentiële reizen. 7 op 10 hotels was eind maart gesloten, minder dan 10% van de hotelkamers zou nog beschikbaar zijn577.
Toerisme: verlies van 24 mld € omzet Met uitzondering van een bezoek aan een museum of de dierentuin dat eerder reeds mogelijk was, was toerisme in eigen land verboden tot 8 juni. Niet-essentiële reizen naar het buitenland waren verboden tot en met 7 juni 2020. Ook buitenlandse toeristen konden tot dan niet naar België reizen. Sinds 15 juni zijn de Belgische grenzen weer open voor niet-essentiële reizen van en naar de andere landen van de EU en van de Schengen-zone. Reizen naar die landen kan dus, op voorwaarde dat het ontvangende land de grenzen eveneens geopend heeft voor Belgen. Het is nog onduidelijk wanneer reizen naar de rest van het buitenland (buiten Europa) weer zal kunnen (cf. deel 22)578.
574
575 576 577
578
Leuvense economische standpunten (2020/177). Sociaaleconomische kenmerken van werknemers en zelfstandigen in sectoren getroffen door de lockdown. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20177%20Decoster%20et%20al%20Profiel%20sector en%20lockdown.pdf Rekening houdend met de voor landbouw en visserij meer betrouwbare cijfers uit de ERMG-NBB bevragingen van 6/4 en 5/5 moet de impact op land- en tuinbouw eerder als ‘middelzwaar getroffen’ worden beschouwd. Foodservice Alliance (21/4/2020). Het coronavirus & de impact op de Belgische horeca – UPDATE. https://www.foodservicealliance.be/insight/het-coronavirus-de-impact-op-de-belgische-horeca-update Data voor Antwerpen, maart. VRT (19/3/2020). Coronamaatregelen hebben enorme impact op Antwerpse hotelsector: “De bezettingsgraad daalt onder 10%” https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/03/19/coronamaatregelen-hebben-enorme-impact-op-antwerpsehotelsector/ VRT (3/6/2020). Bubbel tot 10 mensen en horeca open op 8 juni, grenzen open op 15 juni, maar op een bankje zitten mag nog altijd niet. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/06/03/liveblog-3-juni-2020/ ; FOD Buitenlandse Zaken, geraadpleegd op 8/6/2020. https://diplomatie.belgium.be/nl/Diensten/Op_reis_in_het_buitenland
220
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De logiesbarometer toont de bijzonder sterke daling van de activiteit vanaf maart. Figuur 248: De hotelbezetting daalt fors579
Toerisme Vlaanderen schat dat door COVID-19 24 mld € omzet verloren werd in de toeristische sector in Vlaanderen (€1,3 miljard omzet verloren per maand). Figuur 249: Potentiële impact COVID-19 op toeristische sector (miljard euro)580 Toegevoegde waarde Omzet Ingeschat verlies/maand omzet Vlaams Gewest 8,9 24 1,3 Brussels Hoofdstedelijk Gewest 3,7 8 0,4 Totaal 12,6 32 1,7
De Belgen hebben hun vakantieplannen aangepast door de coronacrisis. Ze plannen meer vakanties in eigen land, minder met het vliegtuig, minder naar het strand en minder citytrips en meer naar de buurlanden Frankrijk, Nederland en Duitsland581. Hoe jonger de mensen zijn hoe meer ze naar het buitenland trekken582.
579 580 581
582
https://www.toerismevlaanderen.be/logiesbarometer#logiesbarometer, geconsulteerd op 16/6/2020. Uit SERV, rapport 15 juni 2020, Rapport Economische impact COVID-19, Bijlage bij het advies ‘Krijtlijnen voor een Vlaams economisch relancebeleid’, Stand van zaken eind mei 2020 Onderzoek bij 4300 Belgen, door Indiville in opdracht van Touring, https://www.touring.be/nl/pers/vakantiebarometer-2020-touring-63-belgen-niet-zinnens-geplande-reisannuleren, Vakantiebarometer. Vakantiebarometer 2020: Touring 63% van de Belgen niet zinnens om geplande reis te annuleren, 15 juni 2020 https://www.uantwerpen.be/nl/projecten/corona-studie/resultaten/resultaten-twaalfde-enquete/, Bevraging bij 60500 mensen, 2/6/2020. Grote Coronastudie UAntwerpen, Geen doorsnee zomer, maar we trekken nog steeds bij voorkeur met de auto naar Frankrijk
221
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 250: Belgen plannen meer vakantie in eigen land583
100%
75%
onbeslist/thuis BelgiĂŤ buitenland
50%
25%
0% pre-corona
co-corona
Figuur 251: Buurlanden worden meer populair als vakantiebestemming584
100%
75% ItaliĂŤ Spanje Duitsland Nederland Frankrijk
50%
25%
0% pre-corona
583 584
co-corona
Op basis van Touring, Vakantiebarometer 2020, https://www.touring.be/nl/pers/vakantiebarometer-2020touring-63-belgen-niet-zinnens-geplande-reis-annuleren. 15/6/2020 Op basis van Touring, Vakantiebarometer 2020, https://www.touring.be/nl/pers/vakantiebarometer-2020touring-63-belgen-niet-zinnens-geplande-reis-annuleren. 15/6/2020; De opgegeven percentages telden niet op tot 100%. Voor deze 5 landen werden de opgegeven percentages gebruikt en tav 100% gerelateerd. Bestemmingen daarbuiten werden buiten beschouwing gehouden.
222
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 252: Citytrips en strandvakanties werden door corona minder populair585 100%
75%
natuur streek city trip strand
50%
25%
0% pre-corona
co-corona
Events, festivals, …: verlies van 5 mld € omzet Omdat de meeste events tot 1 september niet kunnen doorgaan, wordt deze sector zwaar getroffen. De meeste tickets voor festivals, concerten, e.d. zouden gebruikt kunnen worden in 2021. Kopers zouden ook een terugbetaling kunnen vragen, maar sommige organisatoren geven aan dat slechts een zeer kleine fractie dat zou doen586, hetgeen een goede zaak is voor de organisatoren. De evenementensector zou bij organisatoren door de coronacrisis een omzetverlies van 1,3 mld euro hebben (-52%) en bij de toeleveranciers een omzetverlies van 3,6 mld euro (-55%) (Figuur 253). Figuur 253: Evenementensector zou 4,9 mld € omzet verliezen587 Organisatoren
Toeleveranciers
0
verloren omzet in mld €
-1 -1,3 -2
-3
-3,6 -4
585
586
587
Op basis van Touring, Vakantiebarometer 2020, https://www.touring.be/nl/pers/vakantiebarometer-2020touring-63-belgen-niet-zinnens-geplande-reis-annuleren. 15/6/2020; De opgegeven percentages telden niet op tot 100%. Voor deze bestemmingen werden de opgegeven percentages gebruikt en tav 100% gerelateerd. Gazet van Antwerpen (25/5/2020). Hoop voor festivals in provincie Antwerpen dankzij solidaire fans: “Minder dan 3% vraagt geld terug”. https://www.gva.be/cnt/dmf20200525_04970470/hoop-voor-festivals-in-provincieantwerpen-dankzij-solidaire-fans-minder-dan-3pct-vraagt-geld-terug Onderzoek bij 1119 organisaties door Publieke Impact van Karel de Grote Hogeschool op initiatief van Experience Magazine en federaties ACC Belgium, BESA, BECAS, Febelux en met ondersteuning van
223
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Bouw: forse daling De bouwbarometer die een inschatting geeft van de conjunctuur voor de bouwsector daalt fors in het eerste kwartaal van 2020 (Figuur 241). Figuur 254: Bouwbarometer keldert (2008-2020)588
Dienstcheques: gekelderd maar weer -hersteld De coronacrisis deed het aantal dienstencheque-activiteiten fors dalen (Figuur 255), maar half juni ligt het activiteitsniveau ongeveer terug op precoronaniveau (Figuur 256 en Figuur 257). Slechts 8% van de dienstenchequebedrijven is niet minstens tijdelijk gestopt met de activiteiten. Meer dan een derde van de bevraagde huishoudhulpen ging eind april terug werken, omdat de werkgever dat vraagt en uit angst haar/zijn job te verliezen. 46% procent gaat werken omdat ze anders niet rondkomen589. Er werken ongeveer 140.000 mensen in de Belgische dienstenchequesector, bij ongeveer 1 mio gezinnen590. Figuur 255: Het aantal terugbetaalde dienstencheques kelderde591 9.000.000
aantal terugbetaalde dienstencheques
8.000.000 7.000.000
6.000.000 5.000.000 4.000.000 3.000.000 2.000.000 1.000.000
apr/18 mei/18 jun/18 jul/18 aug/18 sep/18 okt/18 nov/18 dec/18 jan/19 feb/19 mrt/19 apr/19 mei/19 jun/19 jul/19 aug/19 sep/19 okt/19 nov/19 dec/19 jan/20 feb/20 mrt/20 apr/20 mei/20
0
588 589
590
591
toerisme Vlaanderen en EventFlanders. https://www.publiekeimpact.be/post/eventsector-verwachtmiljardenverlies-door-coronacrisis. Eventsector verwacht miljardenverlies door coronacrisis. Bouwbarometer, Bouwunie, enquête 2 tot 16 april 2020, https://www.bouwunie.be/nl/theme/Bouwsector-incijfers/Bouwbarometer/bouwbarometer-2020-Q1, Bouwbarometer keldert, 18/5/2020 Enquête ABVV (23/04/2020). Terug aan het werk om rond te komen, maar veiligheid niet gegarandeerd voor de huishoudhulpen. https://www.accg.be/nl/actualiteit/20200423-terug-aan-het-werk-om-rond-te-komen-maarveiligheid-niet-gegarandeerd-voor-de-huishoudhulpen?s=6 Federgon. IDEA Consult: "De dienstencheques 360° doorgelicht", https://federgon.be/publicaties/?tx_news_pi1%5BoverwriteDemand%5D%5Bcategories%5D=16&cHash=5e21 a878eb1152493d088e5066efe371 Bijlage 3, WSE Barometer. Stand van zaken tot mei 2020
224
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 256: Aantal terugbetaalde dienstencheques ligt terug op precoronaniveau592 2.500.000
aantal terugbetaalde dienstencheques per week
2020
2019
2.000.000
1.500.000
1.000.000
500.000
0 16/3 23/3 30/3
6/4
13/4 20/4 27/4
4/5
11/5 18/5 25/5
1/6
8/6
Figuur 257: Aantal online ingegeven prestaties kelderde maar herstelde compleet593
350.000
2020
aantal ingegeven prestaties online
300.000 250.000
200.000 150.000 100.000 50.000 0 23/3
30/3
6/4
13/4
20/4
27/4
4/5
11/5
18/5
25/5
1/6
8/6
Data- en onderzoeksvragen 57 •
Wat leren specifieke sectorale analyses over de impact van corona?
•
Bouw? Industrie? Diensten? …
592 593
Bijlage 3, WSE barometer, Stand van zaken tot en met week 24 (8/6). Bijlage 3, WSE barometer, Stand van zaken tot en met week 24 (8/6).
225
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Landbouw: productie op peil, maar ‘financiële knauw’ De landbouwproductie bleef overeind ondanks tekorten aan buitenlands seizoenspersoneel. Wel signaleren de landbouwers substantiële verliezen, door een lagere prijs voor hun verkochte landbouwproducten (73% van de ondervraagde landbouwers), door duurdere grondstoffen zoals zaaigoed, veevoer en medicijnen (52% van de landbouwers) en lagere verkochte hoeveelheden (37%). Ook voor 37% van de landbouwers wordt het moeilijker om leningen en facturen te betalen. Drie kwart is pessimistisch en vreest een negatief cijfer binnen dit en een jaar. Investeringsplannen worden door 35% van de landbouwers voorlopig opgeborgen en 52% moet reserves aanspreken. 64% maakt zich zorgen over de toekomst, 4 op 10 voelt zich mentaal uitgeput, somberder en meer prikkelbaar. Hoewel er relevante verschillen zijn tussen bedrijven die alles via de groothandel verkopen en zij die een deel via korte keten-kanalen handelen, wordt de hypothese dat de korte keten de boeren behoedt voor omzetverlies slechts ten dele bevestigd594. Figuur 258: Veel landbouwers kregen het financieel moeilijk595
Data- en onderzoeksvragen 58 •
Hoe evolueert de landbouwconjunctuurbarometer en de melkveebarometer vanaf april?596
•
Hoe evolueerden de prijzen aan de producenten van de diverse landbouwproducten? Welke producenten daalden fors in prijs? Wat is de verhouding ten opzichte van andere jaren? Wat zijn verklarende factoren? 597
594
595
596
597
Enquête door ILVO bij 674 boeren, tussen 27/4 en 18/5, resultaten gepubliceerd op 30/5/2020. ILVO, persmededeling, Meerderheid boeren krijgt financiële knauw door coronacrisis. ILVO-enquête wijst op dalende investeringsbereidheid, lagere inkomsten, somberder toekomstbeeld, meer mentale druk.https://www.ilvo.vlaanderen.be/Portals/68/documents/Mediatheek/PB/Enquete_landbouwers_coronacrisi s.pdf ILVO, persmededeling, Meerderheid boeren krijgt financiële knauw door coronacrisis. ILVO-enquête wijst op dalende investeringsbereidheid, lagere inkomsten, somberder toekomstbeeld, meer mentale druk.https://www.ilvo.vlaanderen.be/Portals/68/documents/Mediatheek/PB/Enquete_landbouwers_coronacrisi s.pdf https://lv.vlaanderen.be/nl/voorlichting-info/publicaties/studies/sectoren/de-vlaamselandbouwconjunctuurindex-resultaten, De laatste conjunctuurbarometer voor de landbouw dateert van april 2020 (met resultaten tot 22/3), waardoor het effect van de coronacrisis nog niet echt zichtbaar is. De Vlaamse melkveebarometer toont ook maar resultaten tot het eerste kwartaal van 2020. https://lv.vlaanderen.be/sites/default/files/attachments/melkveebarometer_2020_q1.pdf; https://lv.vlaanderen.be/nl/voorlichting-info/publicaties-cijfers/studies/sectoren/de-vlaamse-melkveebarometer Bv. actuele prijs- en marktinfo, Departement Landbouw en Visserij, https://lv.vlaanderen.be/nl/voorlichtinginfo/actuele-prijs-en-marktinfo.
226
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Investeringen 13.1
(Bedrijfs)investeringen
Investeringen dalen fors met 15 tot 18%, vooral bedrijfsinvesteringen De investeringen in België zullen door onzekerheden als gevolg van de crisis met 15% tot 18% (17 tot 21 mld €) dalen. Voor de EU wordt -13% verwacht. Voor Duitsland wordt maar een terugval in de investeringen van 6% verwacht (Figuur 259). Voor bedrijfsinvesteringen zouden fors terugvallen, met 21%.
Lit Dui Cyp Mal Kro Pol Por Est Oos Den Fin Ned Let Lux Sln EU Fra Euro Ita Zwe UK Tjs Slk Roe Bel Bul Hon Spa Grie Ier
Figuur 259: Investering zouden in België relatief fors dalen, zeker tov Duitsland598
-10
-5 -6 -6 -7 -8 -8 -9 -9 -10 -10 -10 -11 -12 -12 -13 -13 -13 -13 -14 -14 -14 -15 -15 -15 -15
-20
599
-30
-30
-42
-40
Figuur-50 260: Investeringen vallen met 15% terug599 % 2016 2017 2018 B – EC 3,8 1,3 4,0 B – FPB Bedrijfsinvestering Overheidsinvestering Woningbouwinvestering EU 3,3 3,7 2,9
598
-18 -19 -21
Verwachte daling van de totale investeringen in % in 2020 tov 2019
0
2019 3,1
5,9
2020 -15,3 -18,2 -21,4 -5,9 -14,3 -13,2
2021 15,9 18,7 20,5 17,4 13,9 9,7
European Economic Forecast. Spring. 2020. Mei 2020; https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economyfinance/ip125_en.pdf European Economic Forecast. Spring. 2020. Mei 2020. https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economyfinance/ip125_en.pdf. Federaal Planbureau, Economische begroting 2021 / juni 2020 - Statistische bijlage https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODRESV&DB=MOD&lang=nl&XT=
227
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 261: Vooral bedrijfsinvesteringen zouden in 2020 fors terugvallen600
120
investeringen België in mld € (FPB)
100
Woningbouwinvestering Overheidsinvesteringen Bedrijfsinvesteringen
110
80
80
60
40
20
54
58 59 57 58
64
69 16
73 20 18
85 21 7
87 89 87
79 80 19 19
19 20 19
92 20
10 9 10 9
96 20
10
100 21
114
111
103 21
10 11
22 12
24
93 23
12 21 14 12
13 7 8 8 12 11 12 12 6 45 12 6 6 12 11 6 6 6 6 11 78 74 5 6 71 75 5 69 65 4 61 60 59 61 54 57 52 53 59 49 46 40 42 40 40 45 36 34 30 32 49 51
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
0
Een vijfde minder bedrijfsinvesteringen Bedrijven zouden door de coronacrisis in 2020 ongeveer een vijfde minder investeren. Het Federaal Planbureau voorspelt een krimp van 21,2%, de Nationale Bank van België voorziet een krimp van 20%601. Deze forse daling van de bedrijfsinvesteringen hangt samen met de forse krimp van de economische activiteit, de sterke daling van de industriële capaciteitsbezettingsgraad, en de voorlopig bijzonder onzekere vraagvooruitzichten. Volgens een enquête (7 juni 2020) van de Economic Risk Management Group (ERMG) zou één op de twee bedrijfsleiders investeringsplannen uitstellen (Figuur 262). Dit is minder dan in april, toen 66% van bedrijfsleiders aangaven investeringen uit te stellen602. De verhouding van de respondenten die het hebben over een uitstel tot een niet nader bepaalde datum, is over dezelfde periode overigens gedaald van 34 % tot 20 %.
600 601
Federaal Planbureau, Economische begroting 2021 / juni 2020 - Statistische bijlage https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODRESV&DB=MOD&lang=nl&XT= Planbureau (2020a), De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %, Economische Begroting, Brussel, FPB, 5 juni 2020. Nationale Bank van België (2020g), Economische projecties, voorjaar 2020. Brussel, NBB, Economisch Tijdschrift, 8 juni 2020. Zie strategic foresight briefing 2. ERMG (April 2020); De zware impact van de coronacrisis op de Belgische ondernemingen leidt tot grootschalig uitstel van investeringen. https://www.nbb.be/nl/artikels/de-zware-impactvan-de-coronacrisis-op-de-belgische-ondernemingen-leidt-tot-grootschalig
228
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 262: Helft ondernemers stellen bedrijfsinvesteringen uit603
100%
% van bevraagde ondernemingen
21 75%
25
13 22
50%
31
32
geen gepland geen uitstel uitstel naar 2020/2021 uitstel niet nader bepaald
25% 35 20
0% 17/apr
15/jun
Op het geaggregeerde niveau wordt door bedrijven met investeringsplannen een daling van de investeringen met 32 % gerapporteerd ten opzichte van de situatie vóór de crisis (Figuur 263). De impact van de coronacrisis op de bedrijfsinvesteringen is voor alle sectoren negatief, maar vooral bij de sector van de kunst, amusement en recreatie en de horeca blijft de situatie kritiek.
603
Nationale Bank van België. De indicatoren van de ERMG-enquête bij de ondernemingen wijzen op een aanhoudend, maar traag herstel van de Belgische economie. https://www.nbb.be/nl/artikels/de-indicatorenvan-de-ermg-enquete-bij-de-ondernemingen-wijzen-op-een-aanhoudend-maar-traag ; cijfers van 15/6 en van 17/4. NBB: https://www.nbb.be/nl/artikels/de-zware-impact-van-de-coronacrisis-opde-belgische-ondernemingen-leidt-tot-grootschalig; De zware impact van de coronacrisis op de Belgische ondernemingen leidt tot grootschalig uitstel van investeringen
229
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 263: Gekwantificeerde impact coronacrisis op bedrijfsinvesteringen604
Volgens het Federaal Planbureau zouden in 2021 de bedrijfsinvesteringen 19% hernemen als gevolg van betere afzetperspectieven en een gunstige ontwikkeling van de rendabiliteit605. De Nationale Bank is echter pessimistischer over de herneming van de bedrijfsinvesteringen in 2021: de verwachte groei in investeringen in 2021 ligt met 9,2% veel lager dan de raming van het Federaal Planbureau. Data- en onderzoeksvragen 59 •
In welke mate worden er meer of minder vergunningen aangevraagd?
•
In welke mate zijn er meer of minder kredietaanvragen?
•
Hoe verhoudt de evolutie in Vlaanderen zich met de situatie elders?
604
605
Nationale Bank van België. De indicatoren van de ERMG-enquête bij de ondernemingen wijzen op een aanhoudend, maar traag herstel van de Belgische economie. https://www.nbb.be/nl/artikels/de-indicatorenvan-de-ermg-enquete-bij-de-ondernemingen-wijzen-op-een-aanhoudend-maar-traag Instituut voor Nationale Rekeningen - Federaal Planbureau (5/6/2020). De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %. https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf
230
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
13.2
Overheidsinvesteringen
Overheidsinvesteringen dalen met 5,3% De overheid zou na het tijdelijk terugschroeven van haar investeringen in de eerste helft van 2020 nadien terug een normaal investeringsritme aannemen, waardoor de terugval in overheidsinvesteringen beperkt zou blijven tot 5,3 %. In 2021 zou er dan een groeiversnelling zijn tot 16,3 %.606
1% bbp extra overheidsinvesteringen = 0,4% tot 1,4% extra bbp Overheidsinvesteringen kunnen economische groei op langere termijn stimuleren, bv. in het kader van de relance na de coronacrisis. Dat geldt in het bijzonder voor infrastructuurinvesteringen (cf. deel 13.3). Volgens het IMF doet een toename van overheidsinvesteringen met 1% van het bbp na 1 jaar het bbp stijgen met 0,4%. Na 4 jaar loopt die impact op tot 1,5%. Het moet dan wel gaan over productieve investeringen die het groeipotentieel opkrikken én die met schuld tegen een lage rente gefinancierd worden607. Onder die omstandigheden betalen tijdelijke productieve investeringen zichzelf op termijn terug en hoeven ze geen probleem te zijn voor de overheidsfinanciën. Vandaag staat de rente alvast gunstig omdat de overheid kan lenen tegen lage rentes, met name 0,7% op 30 jaar. Bovendien is de verwachting dat de ECB deze rente nog lang laag zal houden. Of de groei van het bbp snel en voldoende zal hernemen, blijft nog een vraagteken (cf. deel 12.1).
Publieke investeringen waren voor de coronacrisis laag De publieke investeringen in België en Vlaanderen zijn de afgelopen jaren net voldoende of te laag geweest om het netto publieke kapitaal voor depreciatie te behoeden. De bruto investeringen in vaste activa vielen terug tot rond de 2% van het bbp. Sinds 1983 zijn de netto publieke investeringen in België, d.w.z. de bruto investeringen in vaste activa (P.51g) min het verbruik (P.51n), nooit boven de 1% van het bbp gestegen. Sinds 1988 blijven de netto-investeringen rond het nulpeil, wat betekent dat deze net (on)voldoende zijn om de opgebouwde publieke kapitaalstock voor depreciatie te behoeden608. Dat zorgt nu reeds voor een zekere achterstand in het onderhoud of de renovatie van een aantal kunstwerken609. De publieke investeringen in België en Vlaanderen zijn bovendien laag ten opzichte van internationale benchmarks (Figuur 264). In België en Vlaanderen zijn er significant minder publieke investeringen dan in andere economieën, in verhouding tot hun bbp. Zo zijn de Belgische publieke investeringen in bruto activa 1 tot 2% van het bbp lager dan in andere ontwikkelde industrielanden. Die investeringskloof van België met die andere mature economieën komt neer op een jaarlijks verschil van 4,9 tot 8,8 miljard euro. Vergeleken met
606
607
608 609
Federaal Planbureau (5/6/2020). De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %.https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf IMF (2014). Is it time for an infrastructure push? The macroeconomic effects of public investment. https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagshipissues/external/pubs/ft/weo/2014/02/pdf/_c3pdf.ashx Nationale Bank van België (2017). “Rapport: Publieke investeringen in België” https://www.nbb.be/doc/ts/publications/other/Report_public_investments_nl.pdf VRT (6/5/2020). Één op de vijf gewestbruggen in Vlaanderen en Brussel in slechte tot zeer slechte staat: renovatie blijft vaak uit. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/05/onderzoek-bruggen/
231
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
groeilanden610 bedraagt de jaarlijkse investeringskloof zelfs meer dan 2% voornamelijk door de Chinese publieke investeringen, die steeds verder in belang toenemen (Figuur 264)611. Vergeleken met buurlanden en een referentiegroep vergelijkbare EU-landen is de kloof enigszins beperkter612, maar bedraagt zij nog steeds gemiddeld bijna 0,5% of bijna € 2,5 mld. De kloof wordt gemilderd door de lage Duitse publieke investeringen en de voorsprong in de jaren tussen 2011 en 2013, waar de Belgische overheden langzamer begrotingsmaatregelen namen dan de vergeleken landen. Recente projecties tonen dat terwijl een positieve bijdrage van de publieke investeringsuitgaven tot de bbp-groei in 2018 wordt opgetekend, de relatieve groei van de overheidsinvesteringen sterk mildert in 2019 en 2020. De Vlaamse publieke investeringen namen de laatste jaren toe (Figuur 265). In België worden nu ongeveer de helft van de publieke investeringen door de gemeenschappen en gewesten uitgevoerd. De lokale overheden zijn verantwoordelijk voor ongeveer een derde, terwijl 10% door de federale overheid wordt aangevat. Recente analyses leren dat de investeringsintensiteit van de Vlaamse overheid licht positief afwijkt van de andere regio’s613.
610 611 612 613
SERV, Ibid., 38-50. Om een zinvolle vergelijking mogelijk te maken in de context van de bevoegdheidsverdeling in de federale staat, is het immers weinig zinvol enkel het Vlaamse investeringsniveau als referentiepunt te gebruiken. Wegens de beschikbaarheid van de data wordt in deze vergelijking ook rekening gehouden met investeringsondersteuning (D.92) Zie Ibidem; SERV, “Advies Begroting 2020”, 09.07.2019, 42. https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20190709_Begroting_2020_ADV_Raad.pdf
232
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 264: De Belgische overheden investeren relatief weinig in vaste activa614 T.o.v. andere mature economieĂŤn
T.o.v. opkomende economieĂŤn
T.o.v. buurlanden en internationale vergelijkingsgroep615
614 615
bruto investeringen in vaste activa (general government), 2001 tot 2017, data: OECD, in % bbp bruto investeringen in vaste activa (P.51) en investeringsondersteuning (D.92), 2001 tot 2017, bron: Eurostat en berekeningen SERV, % bbp
233
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 265: De investeringsintensiteit Vlaamse overheid neemt recent toe
616
Begrotingsmultiplicator Overheidsuitgaven kunnen in crisistijden een effect hebben op het bbp. Hoe groot dat effect is hangt af van de mate waarin de overheidsuitgaven de private uitgaven kunnen aanwakkeren (= multiplicator). Hoe groter de multiplicator, hoe meer terugverdieneffecten voor de begroting. Als de multiplicator groter is dan 1 zorgen overheidsuitgaven voor een meer dan evenredige groei van het bbp. Figuur 266 geeft een overzicht van begrotingsmultiplicators en budgettaire terugverdieneffecten op de korte (1 jaar) en middellange (4 jaar) termijn van verschillende typen van beleidsmaatregelen. Van alle typen van beleidsmaatregelen hebben overheidsinvesteringen de grootste impact op de economische activiteit; op middellange termijn ligt de begrotingsmultiplicator op 0,72. In deze cijfers zijn enkel bestedingseffecten opgenomen en werd er geen rekening gehouden met productiviteitsverhogingen die overheidsinvesteringen met zich mee kunnen brengen. Investeringen die de productiviteit van werknemers en bedrijven verhogen (bv investeringen in infrastructuur, mobiliteit, opleiding van werknemers, wetenschappelijk onderzoek en innovatie) hebben een hoger multiplicatoreffect. Ook bijkomende overheidsconsumptie heeft een sterke impact op het bbp, al zijn de terugverdieneffecten beperkter dan de terugverdieneffecten van bijkomende overheidsinvesteringen. Voor de andere type maatregelen is de begrotingsmultiplicator beperkter. Een verlaging van de btw, een algemene verlaging van de werkgeversbijdragen, een verlaging van de werkgeversbijdragen op de laagste lonen en een verlaging van de werknemersbijdragen hebben wel hogere terugverdieneffecten op middellange termijn dan die van overheidsinvesteringen.
616
(P.51 + D92) over alle overheidsniveaus, 2001 tot 2017: data: Eurostat, berekeningen SERV
234
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 266: Begrotingsmultiplicatoren en terugverdieneffecten van beleidsmaatregelen 617 Begrotingsmultiplicator Terugverdieneffecten Korte Middellange Korte Middellange Beleidsmaatregel termijn termijn termijn termijn Stijging overheidsconsumptie 0,64 0,7 34% 27% Stijging overheidsinvesteringen Btw-verlaging Algemene verlaging werkgeversbijdragen Verlaging werkgeversbijdragen op lage lonen Verlaging werknemersbijdragen
0,58 0,24
0,72 0,34
35% 33%
30% 64%
0,22
0,26
38%
52%
0,26 0,11
0,32 0,34
36% 38%
50% 40%
Verhoging sociale uitkeringen Verlaging personenbelasting
0,13 0,16
0,32 0,46
25% 8%
30% 10%
De geschatte begrotingsmultiplicators en terugverdieneffecten gaan uit van een reguliere economische omgeving. Er zijn echter aanwijzingen dat overheidsuitgaven tijdens recessies (en tijdens de coronacrisis in het bijzonder) een hoger multiplicatoreffect hebben en dan doorgaans groter is dan 1. Het multiplicatoreffect zou volgens sommige studies in crisistijden 2,5 bedragen en zou zelfs tot 4 kunnen oplopen als de privésector zelf last heeft van schulden- en liquiditeitsproblemen618,619. Multiplicatoreffecten zouden ook hoger zijn als de werkloosheid aan het toenemen is620 en zouden ook sterk van het type maatregel afhangen618. Een aandachtspunt bij multiplicatoreffecten zijn dat open economieën, zoals België doorgaans een deel van de consumptie en investeringen importeren en dus ook een deel van de geldstromen naar het buitenland vloeit (en er dus een kleiner multiplicatoreffect is). Anderzijds is de relance van de Vlaamse/Belgische economie ook afhankelijk van de stimulansen bij onze (vnl. Europese) handelspartners en zouden België en Vlaanderen dus ook kunnen meesurfen op miljarden die buurlanden investeren621. Data- en onderzoeksvragen 60 •
Welke overheidsinvesteringen kunnen in het kader van de relance de meeste multiplicatoreffecten realiseren (cf. infra)?
•
•
Welke overheidsinvesteringen staan op stapel? Welke rol kunnen overheidsopdrachten spelen in het realiseren van toekomstgerichte uitdagingen (digitalisering, klimaat, innovatie, …)? Hoeveel publieke investeringen in O&O gebeuren er en zullen/kunnen er
•
gebeuren? Hoeveel kapitaal wordt er nu verschaft aan ondernemingen? Wat wordt daar nu aan toegevoegd? Hoeveel gebeurt via welke kanalen? Wat is daarin de rol van PMV?
617
618
619 620 621
Bassilière, D., Dobbelaere, L., Vanhorebeek, F. (2018). De werking van het HERMES-model - Een beschrijving aan de hand van varianten. https://www.plan.be/publications/publication-1822-nlde+werking+van+het+hermes+model+een+beschrijving+aan+de+hand+van+varianten Peersman G. (De Tijd – 23/5/2020). 'Moment om in te zetten op gerichte overheidsinvesteringen' https://www.tijd.be/opinie/algemeen/het-is-het-moment-om-in-te-zetten-op-gerichteoverheidsinvesteringen/10228711.html ESB (8/5/2020). Tijdens de coronacrisis hebben overheidsuitgaven veel effect op het bbp. https://esb.nu/esb/20059804/tijdens-de-coronacrisis-hebben-overheidsuitgaven-veel-effect-op-het-bbp Berge, T., M. de Ridder en D. Pfajfar (2020) When is the fiscal multiplier high? A comparison of four business cycle phases. Federal Reserve Working Paper, 2020-026. Humo, ‘Deze crisis treft de zwaksten veel harder dan de sterksten. En toch krijgen de sterksten nog cadeautjes’. Economen Ive Marx, Stijn Baert en Peter De Keyzer? 15/06/2020.
235
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
13.3
Infrastructuurinvesteringen
Klimaat- en energiegerelateerde investeringen kunnen rol spelen in relance ‘Klimaat- en energiegerelateerde’ investeringen kunnen een rol spelen in de relance. Naast de multiplicatoreffecten die in 13.2 besproken werden kunnen ze Vlaanderen namelijk ook dichter bij haar energie- en klimaatdoelen voor 2030 brengen. Om deze te halen zouden deze investeringen met 6 tot 13 miljard euro per jaar moeten toenemen; een verdubbeling tot verdriedubbeling van de huidige overheidsinvesteringen. (Figuur 267). Het gaat om private en publieke investeringen, vooral in de renovatie van woningen, scholen en andere gebouwen, in transport (fietsinfrastructuur, openbaar vervoer, …), innovatie, groen-blauwe infrastructuur (waterbeheer, natuur en bos, …), energie-infrastructuur (laadinfrastructuur, energienetten, productie-infrastructuur, energie-opslag, …), …. De impact op de Vlaamse begroting zou oplopen van 1,7 tot 10,4 miljard euro per jaar (Figuur 268). Vooral de ondersteuning van renovatie van woningen van kwetsbare groepen zou veel publieke middelen vergen omdat deze groepen onvoldoende middelen hebben om deze investeringen zelf te doen en omdat deze investeringen zich veelal niet terugverdienen waardoor private financieringsconstructies dit onvoldoende kunnen aanpakken622. Figuur 267: Investeringen met realisatie van energie- en klimaatdoelen 2030 (Vlaanderen)623 Investeringen (Mld €/jaar) Nu
Minimum
Versnelling investeringsritme (factor tov nu) Maximum
Minimum
Maximum
Huishoudens
2,5
4,5
7,5
1,8
3,0
Tertiair
0,3
1,4
1,9
4,7
6,3
Industrie
0,5
0,6
0,6
1,2
1,2
Transport
1,1
1,9
2,6
1,7
2,4
Energie
1,1
2,3
3,0
2,1
2,7
Sociale woningen Groen/blauwe infrastructuur
0,9
1,3
2,4
1,4
2,7
0,4
0,5
1,0
1,3
2,5
6,8
12,5
19,0
1,8
2,8
Totaal
622 623
SERV, Elementen voor een gesublimeerd klimaat- en energiebeleid 2019-2024, 24 juni 2019. Het SERV-secretariaat maakt in 2019 deze ‘bierviltjesberekening’. SERV-rapport. Klimaat- en energiebeleid 2019-2024. Van alfa tot omega.
236
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 268: Mogelijke impact op Vlaamse begroting624
Min
Max
Renovatie kwetsbare groepen
1,4
6,0
Sociale woningen
0,1
0,5
Scholen
0,6
1,4
De Lijn
0,5
1,0
Fiets
0,2
0,4
Energie
Warmtenet
0,2
0,4
Industrie
Investeringssteun HE
0,0
0,1
0,1
0,6
1,7
10,4
Extra uitgaven Mld €/jaar Gebouwen Tertiair Transport
Groen-blauwe Totaal Data- en onderzoeksvragen 61 •
Wat betekent de coronacrisis voor de renovatieactiviteiten? Wat met nieuwbouwactiviteiten? Wat betekent de crisis voor de intentie tot renoveren bij particulieren? Wat betekent het voor de renovatiebudgetten van particulieren, ook eventueel in combinatie met impact van toenemende spaarbuffers en dalende woningprijzen?
•
Wat betekent de coronacrisis voor investeringen in sociale woningen?
•
Wat betekent de coronacrisis voor investeringen in publieke gebouwen?
•
Waren er verschillen tussen woningbouw en utiliteitsbouw? Wat zijn de prognoses?
•
In welke mate zullen infrastructuurinvesteringen eventueel een extra boost krijgen door relancemaatregelen, ook in Europees verband?
•
Wat doen andere landen hieromtrent? Welke Europese middelen kunnen in Vlaanderen aangewend worden?
•
Wat betekent de coronacrisis voor de energie-gerelateerde investeringen (energieproductiecapaciteit, energienetten, energie-opslag, …)? In welke mate vertraagden ze? In welke mate zullen ze eventueel een extra boost krijgen door relancemaatregelen, ook in Europees verband?
Weginfrastructuur? Investeringen in wegeninfrastructuur behoren tot de potentiële infrastructuurinvesteringen in het kader van de relance. Het recente rapport van het Rekenhof625 duidt aan dat nog missing links niet gerealiseerd zijn. De investeringskosten om de nog ontbrekende missing links in de legislatuur 2019-2024 te realiseren (inclusief ondersteunende maatregelen) worden door het Rekenhof geraamd op € 9,1 mld. Ook de € 1,65 mld extra investeringen waartoe de Vlaamse Regering zich in het huidige regeerakkoord engageerde (en waarvan in 2020 € 100 mln gerealiseerd wordt), verhogen het totaal aan geplande Vlaamse investeringen.
Infrastructuur als drijvende kracht voor innovatie Naast de effecten op economische groei, tewerkstelling, energie en broeikasgasemissies op relatief korte termijn kunnen investeringen in het kader van de relance na de coronacrisis ook andere positieve impulsen of multiplicatoreffecten inhouden omdat ze Vlaanderen voorbereiden op de toekomstige ontwikkelingen. Gerichte infrastructuurinvesteringen kunnen er mee voor zorgen dat Vlaamse organisaties expertise uitbouwen en beter gewapend zijn om de internationale concurrentie aan te gaan in de sectoren van de toekomst, bv. op het vlak van bv.
624 625
Op basis van berekening in het SERV-rapport: Klimaat- en energiebeleid 2019-2024. Van alfa tot omega. Rekenhof (2020), Realisatie van de missing links in de wegeninfrastructuur, Brussel, Rekenhof – Vlaamse Kamer, april 2020.
237
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
artificiële intelligentie, supersnel internet, 5G, energietechnologieën en -netwerken, innovatieve vormen van landbouw en voeding (aquaponics, alternatieve eiwitten …).
Beloftevolle projecten Uit de talrijke potentiële infrastructuurinvesteringen in het kader van de relance kunnen een aantal projecten als beloftevol bestempeld worden omdat ze naast de economische relance bijdragen aan bepaalde Vlaamse maatschappelijke ambities (cf. supra). Een aantal andere criteria kunnen echter ook nog een rol spelen bij de selectie van de te (co-)financieren projecten, bv. de omvang van een project626, de maturiteit van een project, de mogelijkheid om (bv. Europese) cofinanciering te verkrijgen… In haar voorstel van herstelplan (“Next Generation EU”) voorziet de EU Commissie 750 miljard euro (vnl. voor de periode 2020-2024) bovenop het vernieuwde meerjarig financieel kader van meer dan 1000 miljard euro (voor de periode 2021-2027). De subsidies en leningen uit het belangrijkste financieringsinstrument627 van Next Generation EU zullen ingebed worden in het Europees Semester en dus rekening houden met onder meer de groene en digitale transities, gezondheid alsook de weerbaarheid van nationale economieën. Figuur 269: Commissievoorstel “Next Generation EU” legt het accent op investeringen 628.
626
627 628
De Vlaamse Regering rapporteert bv. jaarlijks een concrete lijst met de zgn. “grote projecten” (werken met waarde van >100 miljoen euro) en “grote programma’s” (met investeringswaarde >200 miljoen euro). https://beslissingenvlaamseregering.vlaanderen.be/document-view/5ECCDFCBFE23BF000800024C Het European Recovery and Resilience Facility zou 310 miljard euro aan subsidies en 250 miljard aan gunstige leningen bevatten voor investeringen in de lidstaten. Europese Commissie op webinar VLEVA “MFK, nieuwe voorstellen en EU-werkprogramma” (2/6/2020) https://www.vleva.eu/nl/eu-algemeen/coronacrisis/events/webinar-vleva-update-mfk-nieuwe-voorstellen-eneu-werkprogramma
238
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Handel 14.1
Handelsstromen – Import en export
De Belgische in- en uitvoerstromen daalden sterk door de coronacrisis. In maart 2020 met respectievelijk 12,3% en 10,1%629 ten opzichte van maart 2019. Tot eind maart lijkt de invoer sterker te dalen dan de uitvoer. Het lijkt echter nog voorbarig om op basis van deze gegevens conclusies te trekken over de evolutie van de handelsbalans over heel het jaar 2020. België is een open economie en Vlaanderen zorgde in 2019 voor meer dan 81,8% van de exportvolumes630. Figuur 270: Impact coronacrisis op Belgische in- en uitvoer is in Q1-2020 al zichtbaar.
De Vlaamse importwaarde bedroeg in 2019 312,6 miljard euro, de export had een waarde van 325 miljard euro. Onze buurlanden zijn, zowel voor import als voor export de belangrijkste handelspartners (Figuur 271). Samen vertegenwoordigden Nederland, Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk in 2019 51% van de Vlaamse exportwaarde en 43% van de Vlaamse importwaarde631. 629
630
631
Nationale Bank van België en Instituut voor de nationale rekeningen. https://www.nbb.be/nl/statistieken/buitenlandse-handel/publicaties-en-cijfers. Perscommuniqué 15/5/2020: April 2020: Ongeziene daling van de invoer (-28,8%) en uitvoer(-24,0%) van goederen door de Covid-19 crisis. https://www.nbb.be/doc/dq/n/dq3/enp.pdf Flanders investment and trade (2020). Vlaamse buitenlandse handel in 2019. https://www.flandersinvestmentandtrade.com/export/sites/trade/files/attachments/20200330%20%20Vlaamse%20buitenlandse%20handel%202019.pdf Flanders investment and trade (2020). Vlaamse buitenlandse handel in 2019. https://www.flandersinvestmentandtrade.com/export/sites/trade/files/attachments/20200330%20%20Vlaamse%20buitenlandse%20handel%202019.pdf
239
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 271: Buurlanden zijn belangrijkste Vlaamse handelspartners632
In maart daalde de Belgische uitvoer voornamelijk naar de Europese handelspartners, die allemaal ongeveer in die periode coronamaatregelen begonnen door te voeren. Naar de andere continenten bleef de handelsstroom voor het eerste kwartaal stand houden en groeide in het geval van China en Amerika zelfs nog beduidend. Wat de maand maart betreft, valt de invoer uit China terug met -11% en stagneert de uitvoer. Voor Amerika zet de groei in maart nog door. Dit heeft vermoedelijk te maken met de tijdlijn van de wereldwijde verspreiding van het virus, waarbij China vroeger en Noord- en Zuid-Amerika later getroffen werden dan Europa. Figuur 272: Dalende uitwisselingen impacteren Belgische invoer en uitvoer reeds Q1-2020633
632 633
Voor 2019, in miljard euro. Invoer links; uitvoer rechts; in % t.o.v. 1ste kwartaal 2019.
240
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 273: 5 productcategorieĂŤn goed voor > 50% waarde Vlaamse import en export634
In het eerste kwartaal wordt voor de meeste productcategorieĂŤn reeds een terugval genoteerd. Figuur 274: In Q1-2020 alleen chemische producten nog significante groei op jaarbasis 635
634
635
In miljard euro, 2019, Flanders investment and trade (2020). Vlaamse buitenlandse handel in 2019. https://www.flandersinvestmentandtrade.com/export/sites/trade/files/attachments/20200330%20%20Vlaamse%20buitenlandse%20handel%202019.pdf invoer links; uitvoer rechts; in % t.o.v. 1ste kwartaal 2019.
241
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 275: 13% Minder import en export door corona636
350
250 200 150
124 131 136 145 141 149 147 156
in mld €
300
335 334
179 186 180 189 178 194 179 194 196 210 218 230 237 250 255 269 282 284 231 238 269 275 304 303 310 311 309 312 318 322 318 324 336 342
400
373 373
361 367 380 380 386 387
450
100 50
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
invoer
14.2
uitvoer
E-commerce
Online verkopen +85% (maar E-commerce omzet daalt?) E-commerce in België is de afgelopen maanden is fel toegenomen. De grote spelers, zoals Amazon, bol.com en Zalando, noteerden in het begin van de lockdown samen 66% méér betalingen en 85% meer omzet637. Ter vergelijking: normaal gezien groeit e-commerce ongeveer 10% per jaar. Bij Bol.com ging de verkoop tot driemaal hoger, Zalando tot dubbel zoveel. Het aantal Belgische ondernemers actief op Bol.com steeg de jongste maanden van 2.800 naar 3.300638. Andere regio’s noteerden ook sterke stijgingen in online winkelen: bv. in China met 15 tot 20%, in Italië met 81%639. Het is onduidelijk hoe dit de positie van België in internationaal perspectief beïnvloedt (Figuur 276).
636 637
638
639
Verwachting Federaal Planbureau, geconsulteerd op 9/6/2020. https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODW&DB=MOD&lang=nl&XT= Studie van ING België, op basis van elektronische betalingen van hun klanten in eerste zes weken van de lockdown. https://www.hln.be/geld/economie/verkoop-bol-com-en-zalando-explodeert-en-zij-zijn-wellicht-nieteens-de-grootste-winnaars~a1d31a27/. van 9 maart tot en met 26 april, ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. Sofie Geeroms (BeCommerce). Het Laatste Nieuws https://www.hln.be/geld/economie/verkoop-bol-com-enzalando-explodeert-en-zij-zijn-wellicht-niet-eens-de-grootste-winnaars~a1d31a27/; op website https://www.becommerce.be/ lijkt geen cijferinformatie publiek beschikbaar. McKinsey&Company, Building an e-commerce business: Lessons on moving fast, April 2020.
242
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 276: Slechts iets meer dan helft Belgen kocht laatste 3 maanden online in 2019640
Bij nationale spelers zouden de groeicijfers even hoog of nog hoger liggen; bv. Dreamland en Collishop maal 2 en Schoenen Torfs maal zes641. Ook kleinere spelers, die voorheen soms nog geen webshop hadden zouden soms beloftevolle resultaten boeken in online verkoop. De jaren voor de coronacrisis groeide de Belgische e-commerce reeds een aantal jaar sterk, zowel wat het aantal e-shops betreft als wat de omzet (meer dan 8 miljard euro in 2019) betreft (Figuur 277). In 2019 kwam ongeveer een kwart van de omzet daarbij van het buitenland642. Het is echter nog onduidelijk welke invloed de coronacrisis op deze evoluties heeft. Figuur 277: Reeds voor de coronacrisis groeiden de Belgische e-shops gestaag642. Omzet Belgische e-commerce (miljard euro)
Aantal transacties (miljoen)
Aantal Belgische webshops (duizenden)
De verwachting was dat de totale omzet van onlineverkopen zou dalen door de crisis643, vooral door sterke dalingen in verkoop van reizen, vakanties, mode en schoenen terwijl er voor de 640 641
642
643
Eurostat 2019. Deze inschattingen van Gino Van Ossel (Vlerick Business School) werden gevonden in Het Laatste Nieuws https://www.hln.be/geld/economie/verkoop-bol-com-en-zalando-explodeert-en-zij-zijn-wellicht-niet-eens-degrootste-winnaars~a1d31a27/. Andere cijfergegevens hieromtrent leken niet beschikbaar. E-Commerce Barometer van The House of Marketing en SafeShops. Retaildetail https://www.retaildetail.be/nl/news/algemeen/belgische-webshops-verkopen-voor-meer-dan-2-miljardbuurlanden Bv. eten en drinken, drogisterijproducten, producten voor gezondheid en persoonlijke verzorging, home entertainment, sport, doe-het-zelf en diepvriezers/koelkasten, en alles wat met thuiswerken te maken heeft. Volgens 65% van respondenten in onderzoek E-commerce Europe bij meer dan 25 nationale e-commerceverenigingen en hun leden
243
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
omzet van producten die het wonen en werken thuis handiger maken verwacht werd dat ze zou groeien met 50% tot 90%. Over de totale e-commercemarkt is er nog geen informatie. In ieder geval wijzigden consumptiepatronen drastisch. Zo drastisch dat algoritmes bij online-platformen aangepast moest worden644.
Impact op winkeliers? Het is onduidelijk wat de precieze impact zal zijn op winkeliers. Figuur 278: Een vijfde tot een derde van Belgische bedrijven in actief in e-commerce645 minstens 1% online omzet 30% met web sales 25% B2B en B2G 19% B2C 22%
Vooral hoger opgeleiden bestellen online niet-voeding bij lokale handelaars, al lijkt dat niet systematisch veel vaker te gebeuren dan voor de crisis (Figuur 279). Figuur 279: Vooral hoger opgeleiden kopen online niet-voeding bij lokale handelaar646
Vertraagde leveringen? Volgens respondenten (94%) kunnen producten nog steeds binnen Europese grenzen worden verzonden. Er waren moeilijkheden om de bestellingen tijdig geleverd te krijgen, al verschilde de situatie sterk. Sommigen hadden weinig problemen met de groei (bv. Bol.com), andere meer (bv. Amazon, Bpost) of moesten zelfs tijdelijk worden gesloten (bv. Collect & Go van Colruyt). Naar verluidt zou 88% van alle leveringen nog binnen de beloofde tijden plaatsvinden, al meldt meer dan de helft van de respondenten (55%) vertragingen bij de levering van producten647.
644
645 646 647
MIT Technology Review (11/5/2020). Our weird behavior during the pandemic is messing with AI models. https://www.technologyreview.com/2020/05/11/1001563/covid-pandemic-broken-ai-machine-learning-amazonretail-fraud-humans-in-the-loop/ Eurostat 2019, B. https://corona-studie.shinyapps.io/corona-studie/, 14/5/2020. Universiteit Antwerpen. eMarketer, Supply Chains Are Strained as the Pandemic Causes a Surge in Online Orders, 26 April 2020.
244
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Vastgoed? Andere sectoren zoals de vastgoedsector waarin persoonlijke ontmoetingen centraal stonden, gingen ook online. Het coronavirus gaf een enorme boost aan een verscheidenheid aan vastgoeddiensten, van virtuele rondleidingen door het huis tot virtuele rondleidingen onder leiding van robots. Vastgoedstart-up Zenplace, bijvoorbeeld, heeft sinds begin maart een interesse van 293% zien toenemen in zijn slimme geautomatiseerde lockboxen en zelf-geleide rondleidingen door het huis. Verbeteringen in technologie en het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) en analyse om steeds meer gedetailleerde klantinzichten te leveren, zullen deze trend stimuleren.
14.3
Prijzen en inflatie
Inflatie is licht gedaald en bedraagt nu -0,2% De inflatie in BelgiĂŤ is tijdens de coronaperiode licht gedaald van 0,4% in maart 2020 naar 0,0% in april 2020 en -0,2 in mei 2020648. Dat is vrij laag, met als risico dat de consumptie ook laag blijft649. De prijzen voor voeding en alcohol stegen weliswaar, maar die voor huisvesting, energie, transport en communicatie daalden (Figuur 281). Het FPB verwacht dat de inflatie dit jaar afkoelt tot 0,8%650. Dit zou te wijten zijn aan een sterke daling van de energieprijzen en de vraagvermindering door de inperkingsmaatregelen. Naarmate te economie terug op dreef komt, zou de inflatie hernemen tot 1,3% in 2021.
648 649 650
Federaal Planbureau, https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_inf_oi-overall+inflation, 10/6/2020, geconsulteerd op 20/6/2020. Deutsche Bank (2/2/2018). Lage inflatie: wat is het probleem? https://www.deutschebank.be/nl/nieuws-enadvies/artikels/artikel-lage-inflatie-wat-is-het-probleem.html Planbureau (2020), De Belgische economie zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 8,2 %, Economische Begroting, Brussel, FPB, 5 juni 2020.
245
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 280: Inflatie gaat van 1% op jaarbasis in februari naar 0% in april en -0,2 in mei651
6 4 2 0 -2
-4 -6 -8
Totaal bestedingen Voeding en alcoholvrije dranken Hotels, cafĂŠs en restaurants Communicatie Transport Huisvesting, water en energie Figuur 281: Voeding wordt duurder652 inflatie Voeding Alcohol Kleding/schoenen Woning, water, energie Meubelen, huishoudtoestellen Gezondheid Transport Communicatie Cultuur en vrije tijd Opleiding Horeca Persoonlijke verzorging, diensten Totaal
fe '20 1 1,7 3 0,3 1,7 -2,4
ma '20 0,4 2,4 1,8 -1,4 -0,7 -4,1 Maart
ap '20 0 3,3 1,5 -2,6 -3,5 -5
2,4 3,4 0,3 -4,1 1,6 0,6 -0,7 -1,4 2,3 1,5 1,8 1,7 0,4
april
me'20 -0,2 3,6 1,4 -0,7 -4,3 -5,8
3,3 3,3 0,1 -5,0 1,8 0,7 -3,5 -2,6 1,7 1,5 1,5 1,6 0,0
mei
3,6 3,2 0,2 -5,8 1,4 0,6 -4,3 -0,7 1,7 1,5 1,4 1,3 -0,2
Ook in de EU daalde de inflatie, met name van 0,7% in maart naar 0,3% in april 2020 de Euroregio, terwijl in april 2019 de inflatie nog 1,7% bedroeg (Figuur 282). Een aantal landen hebben een eerder gezonde inflatie, terwijl andere deflatie noteren (Figuur 283).
651 652
Statbel. Geharmoniseerde consumptieprijsindex – april 2020 en mei 2020. https://statbel.fgov.be/nl/themas/consumptieprijsindex/geharmoniseerde-consumptieprijsindex-hicp Inflatie op jaarbasis, Statbel, april 2020. https://statbel.fgov.be/nl/themas/consumptieprijsindex/geharmoniseerde-consumptieprijsindex-hicp
246
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 282: Europese inflatie is vrij laag ten opzichte van afgelopen decennium653
4
2,9
Gezonde inflatie rond 2%
2,1 2,3 2,5
3
0,7 0,8 0,9 1 1,1 1,3 1,5
2
1
0 0,1 0,3 0,4
Inflatie %
3,3
Figuur 283: Sommige EU-landen hebben gezonde inflatie, sommigen noteren deflatie654
-1
-1,3 -1,2 -0,9 -0,9 -0,8 -0,7
-0,3 -0,3 -0,2 -0,1 -0,1 -0,1 -0,1
0
Sln Cyp Est Grie Lux Spa Ier Fin Zwe Den Kro Let Por Bel Ita Euro Fra EU Dui Lit Ned Mal Bul Oos Slk Roe Hon Pol Tsj
-2
Data- en onderzoeksvragen 62 •
Wat gebeurt er met de woningprijzen?
•
Wat zijn de rechtstreekse en onrechtstreekse effecten op de consumptie?
Inflatie of deflatie op termijn? Het is onduidelijk of de coronacrisis op iets langere termijn tot inflatie (stijgende prijzen) of deflatie (dalende prijzen) zal leiden. Inflatie van rond 2% wordt als gezond beschouwd en doet burgers consumeren en bedrijven nu investeren omdat prijzen morgen hoger zijn dan vandaag. Inflatie zorgt er ook voor dat de overheidsschuld minder doorweegt. Europees ging de inflatie als voor de crisis voelbaar werd van 1,2% naar 0,7%. Door de crisis stegen prijzen van voedselproducten wel, maar de crash van de olieprijzen woog zwaarder door. Ook van veel andere goederen en diensten staan de prijzen door minder
653
654
Jaarlijkse inflatie, data tot april 2020, publicatie Eurostat, Annual inflation down to 0.3% in the euro area. Down to 0.7% in the EU. 20/5/2020. Beschikbaar op https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10294852/220052020-AP-EN.pdf/4d69f01b-fe9a-c248-2627-cc2059ca2f31 Jaarlijkse inflatie, data tot april 2020, publicatie Eurostat, Annual inflation down to 0.3% in the euro area. Down to 0.7% in the EU. 20/5/2020. Beschikbaar op https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10294852/220052020-AP-EN.pdf/4d69f01b-fe9a-c248-2627-cc2059ca2f31. Net geen 2% wordt als gezond beschouwd: https://www.deutschebank.be/nl/nieuws-en-advies/artikels/artikel-lage-inflatie-wat-is-het-probleem.html
247
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
vraag onder druk. Die vraagschok is op korte termijn groter dan de aanbodschok als gevolg van de tijdelijke sluiting van winkels en fabrieken655. Of er op middellange termijn sprake zal zijn van inflatie of deflatie hangt af van een aantal factoren. Hogere prijzen worden realistischer naarmate het vertrouwen van consumenten en dus de vraag zich zullen herstellen, naarmate overheden meer zullen investeren, naarmate het aanbod niet kan volgen, naarmate een deglobalisatie zich zou doorzetten en naarmate centrale bankiers de rente laag houden (zodat meer geleend kan worden).
FinanciĂŤle markten 15.1
Beurs
Beurs dook zeer fors maar is bezig met herstel De BEL-20 daalde fors in februari in de aanloop van de crisis, maar is nu met herstel bezig (Figuur 284). Ook andere beurzen klimmen als anticipatie op herstel weer fors na een sterke daling656. Figuur 284: De BEL 20 index dook in februari zeer diep maar is met herstel bezig657 2015-2020
Detail 2020
Bankenindex verliest fors Sinds half februari verloor de Europese bankenindex 44% in waarde, waarmee het in Europa de zwakste sector van 2020 is658.
15.2
Spaarquote
Gezinnen sparen gemiddeld meer De crisis doet gezinnen gemiddeld meer sparen. Zo verwachten gezinnen dat hun spaarvermogen de komende maanden zal toenemen (Figuur 285) en is die verwachting gunstiger
655
656
657 658
BNP Paribas Fortis (25/4/2020). Corona economics (update 4) - De toekomstige strijd tussen deflatie en een versnelling van inflatie. https://www.bnpparibasfortis.com/nl/blogs/blog-chief-economist/artikel/coronaeconomics-(update-4)---de-toekomstige-strijd-tussen-deflatie-en-een-versnelling-van-inflatie De Morgen, 12/06/2020, Terwijl de economie crasht, klimmen de beurzen alsof corona niet bestaat. Hoe kan dat? En blijft dat duren?. https://www.demorgen.be/nieuws/terwijl-de-economie-crasht-klimmen-de-beurzenalsof-corona-niet-bestaat-hoe-kan-dat-en-blijft-dat-duren~bb766f2b/ Beursduivel (geconsulteerd op 9/6/2020). BEL-20. https://www.beursduivel.be/index-koers/190015497/BEL20.aspx Bolero (26/5/2020). Hoe Covid-19 ook de Europese bankensector treft. https://www.bolero.be/nl/analyse-eninzicht/blog/hoe-covid-19-ook-de-europese-bankensector-treft
248
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
dan het Belgische gemiddelde. Ook de Europese commissie en het federaal planbureau verwachten dat de spaarquote – dat is de verhouding tussen het sparen en bruto beschikbaar inkomen - in 2020 zou stijgen659 (Figuur 286). Figuur 285: Gezinnen verwachten dat hun spaarvermogen zal toenemen (B - VL)660
30 VL B 20
10
0
-10
1995
2000
2005
2010
2015
2020
Figuur 286: EC en Planbureau verwachten dat spaarquote in B in 2020 sterk zal stijgen661 25
20
15
10
5
0
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 spaarquote 18,1 18,4 15,8 15,0 14,6 13,4 13,3 12,4 12,2 12,0 11,8 EC 11,8 12,9 20,6 12,9 FPB 11,8 13,0 18,8 15,1
659 660 661
Europese Commissie. https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip125_en.pdf NBB, consumentenenquĂŞte, tot april 2020, indicator spaarvermogen Historische cijfers op basis van Eurostat. Verwachting Federaal Planbureau, juni 2020. https://www.plan.be/uploaded/documents/202006051210470.PC_budget_20200605.pdf. Verwachting Europese Commissie. https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip125_en.pdf
249
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
15.3
Kredieten
Minder particuliere, meer ondernemingskredieten In maart en april 2020 namen Vlaamse gezinnen minder nieuwe kredieten op (Figuur 287). Het aantal Vlaamse kredietnemers met minstens ĂŠĂŠn achterstallig krediet is in april 2020 licht gestegen (Figuur 288). Het aandeel achterstallige kredieten blijft op ongeveer 3%. Ondernemingen nemen meer kredieten op in maart 2020 (Figuur 289). Figuur 287: Vlamingen nemen minder nieuwe kredieten op662 120 000 100 000
80 000 60 000 40 000
2013-01 2013-04 2013-07 2013-10 2014-01 2014-04 2014-07 2014-10 2015-01 2015-04 2015-07 2015-10 2016-01 2016-04 2016-07 2016-10 2017-01 2017-04 2017-07 2017-10 2018-01 2018-04 2018-07 2018-10 2019-01 2019-04 2019-07 2019-10 2020-01 2020-04
20 000
662
Op basis van NBB, kredietcentrales, detailcijfers, op 26/05/2020, cijfers voor Vlaanderen tem april 2020, aantal nieuwe kredieten per maand. https://www.nbb.be/nl/kredietcentrales/kredieten-aanparticulieren/statistieken
250
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 288: Het aantal achterstallige kredietnemers is in april 2020 licht gestegen663
180 000 160 000 140 000 120 000
Roerend hypothecair krediet Onroerend hypothecair krediet
100 000
Kredietopening Financieringshuur
80 000
Verkoop op afbetaling Lening op afbetaling
60 000 40 000 20 000
2007-01 2007-07 2008-01 2008-07 2009-01 2009-07 2010-01 2010-07 2011-01 2011-07 2012-01 2012-07 2013-01 2013-07 2014-01 2014-07 2015-01 2015-07 2016-01 2016-07 2017-01 2017-07 2018-01 2018-07 2019-01 2019-07 2020-01
Aantal Vlaamse kredietnemers met min. 1 achterstallig krediet
200 000
Figuur 289: Uitstaande kredietbedragen aan ondernemingen nemen in maart 2020 fors toe664 Wijziging uitstaand kredietbedrag niet-fin. vennootschappen in mio â‚Ź
6000
4000
2000
0
-2000
-4000
2006M1 2006M7 2007M1 2007M7 2008M1 2008M7 2009M1 2009M7 2010M1 2010M7 2011M1 2011M7 2012M1 2012M7 2013M1 2013M7 2014M1 2014M7 2015M1 2015M7 2016M1 2016M7 2017M1 2017M7 2018M1 2018M7 2019M1 2019M7 2020M1
-6000
663 664
Op basis van NBB, kredietcentrales, detailcijfers, op 26/05/2020, cijfers voor Vlaanderen tem april 2020. https://www.nbb.be/nl/kredietcentrales/kredieten-aan-particulieren/statistieken Op basis van NBB, kredietcentrales, data tem maart 2020. Wijziging uitstaande kredieten in mio â‚Ź, maandelijkse wijziging. http://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=CREDNFC&lang=nl
251
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
200.000 keer betalingsuitstel kredieten Banken hebben in april 200.000 keer betalingsuitstel verleend voor kredieten, waarvan 90.000 aan particulieren en 115.000 voor bedrijven. In totaal gaat het om een onderliggend kredietvolume van 10 miljard euro of gemiddeld 105.000 euro per krediet665.
Meer provisies voor meer probleemkredieten Er wordt verwacht dat banken meer provisies zullen moeten voorzien voor slechte kredieten666, die de klant als gevolg van de crisis niet of niet volledig terug betaalt en die de bank als verliespost in de balans moet nemen. Voorlopig zou dat niet tot een nieuwe bankencrisis leiden omdat (de meeste) banken (voorlopig) genoeg kapitaal hebben, al zou het wel winsten onder druk zetten667. Onbetaalde leningen door particulieren kunnen ook de capaciteit van banken beperken om te lenen aan de rest van de economie668. De capaciteit van huishoudens om hun schulden af te betalen in verhouding tot hun inkomen en de waarde van de schulden in verhouding tot de waarde van de activa zijn dus van belang (cf. deel 4.2). Het betalingsuitstel voor kredieten, de tijdelijke werkloosheid en andere maatregelen hebben het aantal slechte kredieten op korte termijn wellicht verzacht, maar dat zou uitstel kunnen zijn. Het maakt het moeilijk om de precieze omvang van probleemkredieten in te schatten. Op Europees niveau zouden er 506 mld € aan probleemkredieten zijn, een deel nog niet opgeruimde kredieten na de vorige financiële crisis. Daarbij kunnen als gevolg van corona nog nieuwe probleemkredieten bij komen. Vooral in Portugal, Griekenland en Italië worden grote problemen verwacht669. De vraag is hoe dat wordt aangepakt, met een Europese ‘bad bank’ of met bad banks op nationaal niveau.
15.4
Cashloos en contactloos betalen
De coronacrisis zorgde voor een enorme versnelling in het cashloos en zelfs contactloos betalen.
Veel minder betalingen en geldafhalingen De lagere consumptie in fysieke verkooppunten als gevolg van de coronacrisis manifesteert zich ook minder kaartbetalingen. Tegelijk zijn er ook minder geldafhalingen in geldautomaten die de overgang naar een cashless-society illustreren (Figuur 290).
665 666 667 668 669
De Tijd (30/04/2020). Banken verstrekten al voor 4 miljard coronakredieten. https://www.tijd.be/ondernemen/banken/banken-verstrekten-al-voor-4-miljard-coronakredieten/10224148.html Zo verwacht KBC hiervoor 0,8 tot 1,6 mld € aan provisies te moeten voorzien. De Tijd (14/05/2020). https://www.tijd.be/ondernemen/banken/kbc-duikt-licht-in-het-rood-door-corona-en-bankentaks/10227068.html https://www.bolero.be/nl/analyse-en-inzicht/blog/hoe-covid-19-ook-de-europese-bankensector-treft Nationale Bank van België (6/2020). First results of the third wave of Belgium’s Household Finance and Consumption Survey. https://www.nbb.be/doc/ts/publications/economicreview/2020/ecorevi2020_h3.pdf De Standaard (20/4/2020). Oud spook waart door de Europese banksector. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200420_04928012
252
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 290: Er wordt veel minder met kaart betaald en minder geld afgehaald670
Een derde van betalingen met kaart gebeuren contactloos De maxima voor contactloos betalen – dat is betalen met kaart zonder een pincode te moeten ingeven - werden sinds midden april verhoogd. 29% van de betalingen met kaart zijn contactloos gebeurd671. Dit betekent een verdubbeling in vergelijking met februari van dit jaar (16%).
15.5
Rente
Rente is laag De rente is laag en de verwachting is dat dat zo zal blijven (Figuur 291). ECB zal de rente wellicht nog een tijd laag houden. Die lage rente zet banken potentieel onder druk.
670
671
Febelfin (8/5/2020). Ook dit is corona: Belg past betaalgedrag aan en krijgt meer dan 100.000 keer betalingsuitstel voor hypothecair krediet https://www.febelfin.be/nl/journalisten/artikel/ook-dit-corona-belgpast-betaalgedrag-aan-en-krijgt-meer-dan-100000-keer De Tijd (30/04/2020). Banken verstrekten al voor 4 miljard coronakredieten https://www.tijd.be/ondernemen/banken/banken-verstrekten-al-voor-4-miljard-coronakredieten/10224148.html ; Febelfin (8/5/2020). Ook dit is corona: Belg past betaalgedrag aan en krijgt meer dan 100.000 keer betalingsuitstel voor hypothecair krediet https://www.febelfin.be/nl/journalisten/artikel/ook-dit-corona-belgpast-betaalgedrag-aan-en-krijgt-meer-dan-100000-keer
253
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 291: De rente is laag en blijft laag672
6
Lange (10 jaar) Korte (Euribor, 3 maanden)
5
3 2 1 0,4
0
0,3
0,4
2020
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
2019
-0,4 -0,4 -0,5
-1
2021
rente %
4
Figuur 292: De rente schommelt rond nul in BelgiĂŤ en buurlanden673 feb maa apr mei Euro 0,0 0,2 0,3 0,2 BelgiĂŤ -0,1 0,0 0,2 0,0 Duitsland -0,4 -0,5 -0,4 -0,5 Frankrijk -0,2 -0,1 0,0 0,0 Nederland -0,3 -0,3 -0,2 -0,3
672
673
Prognoses Federaal Planbureau, https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=MODHYPI&DB=MOD&lang=nl&XT=, juni 2020, geconsulteerd op 9/6/2020. Economische begroting 2021 / juni 2020 - Statistische bijlage. %, 10-year government bond rates, https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_fm_ir-interest+rates, geconsulteerd op 21/06/2020. Federaal Planbureau.
254
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Deel V: Overheid en beleid Dit deel beschrijft, in aanvulling op de vorige delen, een aantal aanvullende aspecten ivm overheden en beleid, met name: •
• • •
Het crisismanagement, waaronder de opgezette overheidsstructuren voor het coronabeleid, de impact op overheidstaken, het vertrouwen in de overheid, en regionale en lokale verschillen (deel 16) Mogelijke criteria bij de keuze van het relancebeleid (deel 17) De overheidsfinanciën en fiscale steunmaatregelen (deel 18) Beleidsmaatregelen op Europees niveau (deel 19)
255
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Crisismanagement 16.1
Structuren – relancestructuren
Federaal niveau Op federaal niveau zijn de Nationale Veiligheidsraad (NVR) en het Federaal Coördinatiecomité (COFECO) de twee strategische en beleidsorganen die beslissingen nemen inzake het beheer van de crisis. •
•
De NVR is een collegiaal orgaan dat de beleidsbeslissingen voor het beheer van de crisis en bestaat in essentie uit de Eerste minister en de Vice-Eersteministers, uitgebreid met de Ministers-Presidenten van de Gewesten en Gemeenschappen. COFECO bereidt de uitvoering van de beleidsbeslissingen van de NVR op strategisch niveau voor en coördineert de uitvoering. De Eerste Minister, de federale ministers van Binnenlandse Zaken, Justitie, Financiën, Buitenlandse Zaken, Volksgezondheid, Begroting, Mobiliteit, Defensie, Werkgelegenheid en Arbeid, evenals van de Ministers-Presidenten van de Gewesten en Gemeenschappen zijn daarin vertegenwoordigd, net zoals de FOD’s Volkgezondheid, Mobiliteit, Economie en Defensie, de regionale crisiscentra en de federale politie. Er zijn overlegmomenten met de provinciegouverneurs zij acties kunnen coördineren op gemeentelijk niveau.
Figuur 293: Structuren op federaal niveau
Binnen het Nationaal Crisiscentrum (NCCN) werden er meerdere organen opgericht om de opvolging van de gezondheidssituatie te garanderen en de NVR te adviseren, waaronder •
•
de Risk Assessment Group (RAG) analyseert het risico voor de bevolking op basis van epidemiologische en wetenschappelijke gegevens. De groep wordt voorgezeten door Sciensano en bestaat uit experten van Sciensano en de gezondheidsautoriteiten De Risk Management Group (RMG) neemt op basis van het advies van de RAG maatregelen om de volksgezondheid te beschermen. Deze groep wordt voorgezeten door de FOD Volksgezondheid en bestaat uit vertegenwoordigers van de gezondheidsautoriteiten, zowel van de federale staat als van de deelstaten.
256
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
Een Wetenschappelijk comité Coronavirus helpt de gezondheidsautoriteiten om het coronavirus te bestrijden. Het comité geeft wetenschappelijk advies over de evolutie van het virus en draagt bij aan de optimale voorbereiding van ons land op de komst van dit nieuwe longvirus.
Deze organen vertrekken adviezen aan een “Evaluatiecel” (CELEVAL). De cel wordt voorgezeten door de FOD Volksgezondheid en bestaat uit vertegenwoordigers van Sciensano, het comité dat in werking werd gesteld voor het COVID-19, de Hoge Gezondheidsraad, de administraties die bevoegd zijn voor volksgezondheid op het niveau van de Gewesten en Gemeenschappen, alsook de FOD Binnenlandse Zaken en Mobiliteit. Specifieke cellen werden opgericht om de beslissingen voor te bereiden en te concretiseren. Sinds 19 maart is ook de Economic Risk Management Group (ERMG) opgericht die instaat voor het beheer van de economische en macro-economische risico’s in verband met de verspreiding van het COVID-19-virus in België. De ERMG heeft 8 werkgroepen gecreëerd die elk een specifieke taak hebben. Deze groepen bestaan uit experten van de werkgevers/werknemers organisaties en publieke instellingen zoals de Nationale Bank, het Planbureau, de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij en Economische Zaken. Daarnaast is er een groep van experts opgericht, belast met het adviseren over de exitstrategie (GEES)674. Deze groep van experts moet een strategische visie ontwikkelen om de maatregelen die de regering heeft genomen in de strijd tegen het coronavirus te versoepelen. De Groep is rechtstreeks betrokken bij de Nationale Veiligheidsraad. Op federaal niveau zijn er tot slot diverse task forces: een Taskforce Geïntegreerde Politie, een Cross-Border Task Force Corona, een Taskforce Kwetsbare groepen, een Task Force data, testing & shortages en een Task Force ‘Data & Technology against Corona’. De beleidscoördinatie met de gewesten gebeurt ofwel door rechtstreekse betrokkenheid ofwel via de bestaande Interministeriële Conferenties (vnl. Volksgezondheid en Economie en Werk).
Vlaams niveau Op Vlaams niveau is er al snel een Task Force Corona opgericht als klankbord voor de regering, om te luisteren naar de bezorgdheden van het bedrijfsleven over de economische gevolgen van het coronavirus. De kern bestaat uit vertegenwoordigers van werkgevers- en werknemersorganisaties, naast VLAIO, FIT en Toerisme Vlaanderen. Nadien besliste de regering tot oprichting van een economisch relancecomité en vervolgens ook van een maatschappelijk relancecomité. In beide gevallen werd daarbinnen een adviescomité van experts samengesteld. Die experts zetelen ook de relancecomités, samen met afgevaardigden van diverse ministers. Ze worden bijgestaan door een externe consultant en door de diensten van de Vlaamse overheid.
674
GEES (8/6/2020).Publicatie van de eindverslagen van de expertengroep GEES. https://news.belgium.be/nl/publicatie-van-de-eindverslagen-van-de-expertengroep-gees
257
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 294: Vlaamse structuren inzake de aanpak van de coronacrisis
De beide relancecomités formuleren hun adviezen over het relancebeleid aan de economischmaatschappelijke kerngroep, die de beleidsbeslissingen van de regering voorbereidt. Deze kerngroep bestaat uit de leden van de Vlaamse Regering, de experts van de adviescomités, de voorzitter van het voorzitterscollege, een vertegenwoordiger van de Nationale Bank, een vertegenwoordiger van de Permanente Vertegenwoordiging bij de EU en de voorzitter en ondervoorzitter van de SERV. Specifiek voor de Relancestrategie Arbeidsmarkt werd een expertenpanel samengesteld voor advies over hoe arbeidsmarktbeleid de economische relancestrategie optimaal kan ondersteunen. Daarnaast zijn er diverse task forces opgericht waarin overheid samen met sociale partners, middenveldorganisaties, zorgraden, kennisinstellingen (VIL, imec, steunpunten, …) en deskundigen samen zit, al verschilt het opzet soms. Het gaat dan om de task forces Kwetsbare Gezinnen, Kwetsbare Kinderen en Jongeren Export, Vlaanderen Helemaal Digitaal, Logistics Resilience, Nautische keten. Een bijzondere vermelding vergt de Taskforce Covid-19 Zorg. Deze taskforce coördineert en stroomlijnt de maatregelen in uitvoering van het tienpuntenplan voor de aanpak van de coronacrisis in de zorgsector (cfr. infra). Verder werd er binnen de Vlaamse administratie een Voorzitterscollege+ (VoCo+) opgericht voor de regie van de maatregelen in het kader van aanpak van de gevolgen van de Coronacrisis op de (middel)lange termijn. Dat gebeurt in nauwe samenwerking met het CCVO, het Crisiscentrum van de Vlaamse overheid. Dat neemt tijdens de crisis een overkoepelende rol op als crisiscel voor de Vlaamse overheid. De crisismanagers van het CCVO verzorgen de contacten met de federale overheid en de crisiscellen bij de gouverneurs. Ze vertegenwoordigen de Vlaamse overheid in verschillende werkgroepen bij het Nationaal Crisiscentrum (NCCN). Het Vlaams Parlement tot slot besliste op 27 mei 2020 om een commissie ad hoc op te richten, intussen gedoopt tot“Commissie ad hoc voor de Evaluatie en Verdere Uitvoering van het Vlaamse Coronabeleid”. Deze tijdelijke commissie kreeg als opdracht een evaluatie op te maken van de
258
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
voorbije coronacrisisperiode, hieruit de nodige lessen te trekken voor de toekomst, en eerste aanzetten te geven voor een postcoronatraject. De Commissie ad hoc zal een maatschappelijke beleidsnota (een document waarin het parlement een maatschappelijke problematiek grondig analyseert) opstellen ter voorbereiding van het themadebat in de plenaire vergadering. ten laatste in januari 2021675. De Commissie voor Economie, Werk, Sociale Economie, Wetenschap en Innovatie organiseerde eerder reeds een reeks hoorzittingen over ‘Relancebeleid Economie en Werk’die hebben geleid tot een resolutie676. In diverse andere commissies vonden ook hoorzittingen plaats, werden vragen gesteld en parlementaire initiatieven genomen677.
16.2
Overheidstaken
Impact op administratie en uitvoering (essentiële) taken Data- en onderzoeksvragen 63 •
In welke mate kwam de uitvoering van essentiële overheidstaken in het gedrang (bv. werking sluizen, loodsen, …)? Hoeveel afwezigheden werden genoteerd? Was er sprake van clusterbesmettingen op bepaalde diensten?
•
Welke maatregelen werden/worden bij essentiële overheidstaken genomen om de continuïteit van de uitvoering van de overheidstaken te garanderen? Op welke manier werden die maatregelen geselecteerd en aangestuurd?
•
Hoeveel ambtenaren waren in dienstvrijstelling? Hoeveel overheidspersoneel was in technische werkloosheid? Hoe evolueerde de personeelsbezetting bij de Vlaamse overheden en de lokale overheden? Hoeveel werd er thuisgewerkt? Wie werkte van thuis uit?
•
In welke mate werd er met personeel geschoven om de crisis het hoofd te bieden? Hoe verliep het crisismanagement en de organisatie? Wat was de impact van de crisis op de omslag naar de digitale overheid?
•
Welke nieuwe taken werden opgenomen? In welke mate werd er geschoven met opdrachten?
•
Hoe was de afstemming tussen beleidsdomeinen en met het federale en het lokale niveau?
•
Welke data-initiatieven werden opgezet? Welke nieuwe data worden verzameld, verspreid? Welke enquêteringen, bevragingen, … heeft de Vlaamse overheid geïnitieerd?
•
•
Wat was de impact op de dienstverlening aan burgers, bedrijven en beleid? Was er sprake van clusterbesmettingen? Hoe werd de crisis beleefd door het overheidspersoneel?
Voortgang werven Data- en onderzoeksvragen 64 •
Hoe beïnvloedt de coronacrisis de werven voor infrastructuurwerken van de overheden? Welke liepen vertraging op? Welke werden uitgesteld?
•
675 676
677
In welke mate beïnvloedt de crisis de kosten van de werven?
https://www.vlaamsparlement.be/commissies/1396349 Vl. Parl. Stuk 352 (2019-2020) – Nr. 4 van 10 juni 2020 (2019-2020). Tekst aangenomen door de plenaire vergadering van het voorstel van resolutie van Robrecht Bothuyne, Axel Ronse, Tom Ongena, Maaike De Vreese, Kurt Vanryckeghem en Andries Gryffroy over een Vlaams sociaal-economisch relanceplan na de coronacrisis. http://docs.vlaamsparlement.be/pfile?id=1567910 Een overzicht daarvan is te vinden op de dossierpagina https://www.vlaamsparlement.be/dossiers/corona
259
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Verboden, handhaving coronaregels en GAS-boetes Data- en onderzoeksvragen 65 •
Zijn de maatregelen gekend en begrepen?
•
Hoe worden coronamaatregelen nageleefd? Hoe zeggen mensen dat ze coronamaatregelen naleven? Hoe evolueert dat tot nu toe?
•
Hoe werden de corona-verbodsbepalingen gehandhaafd?
•
Hoeveel GAS-boetes werden geïnd voor welke inbreuken? Hoeveel gerechtelijke uitspraken werden er gedaan?
•
Hoe was de kwaliteit van de communicatie naar de bevolking en naar de maatschappij in het algemeen toe? Zijn er verbeterpunten? In welke mate kunnen goede praktijken geïnventariseerd en herhaald worden voor eventueel nieuwe opflakkeringen of andere crisissituaties?
•
Hoe gingen andere landen hiermee om?
Buitenlands beleid - internationale politiek De coronacrisis beïnvloedt ook internationale verhoudingen. Verschillende elementen wijzen op de toegenomen spanning tussen China en de Verenigde Staten678 of tussen Noord- en ZuidEuropa679. En ook de onderhandelingen tussen het Verenigd Koninkrijk en de rest van Europa rond de Brexit krijgen met de coronacrisis een extra dimensie. Data- en onderzoeksvragen 66 •
Wat betekent de coronacrisis voor de internationale verhoudingen?
•
Wat betekent dat voor België en Vlaanderen? En hoe wordt hier mee omgegaan?
16.3
Vertrouwen in overheid
Steun voor coronabeleid is groot De aanvankelijk zeer hoge steun voor de coronamaatregelen lijkt wat af te brokkelen (Figuur 296), maar er blijft een relatief grote steun voor de aanpak van de regeringen680 (Figuur 295).
678 679 680
Bv. VRT, 16/4/2020, Verenigde Staten halen opnieuw uit naar "misleidend" China: "De relatie tussen de twee landen komt nooit meer goed", https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/04/16/relatie-china-en-de-vs-door-corona/, Bv. De Tijd, 'Laat de aandeelhouders bloeden. Het is nu eenmaal zo', 30/5/2020. https://www.tijd.be/politiekeconomie/europa/economie/laat-de-aandeelhouders-bloeden-het-is-nu-eenmaal-zo/10230264.html VRT, VUB en Universiteit Antwerpen (20/5/2020). De Stemming: Grote steun voor coronamaatregelen brokkelt af, Wilmès en co konden niet overtuigen. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/19/stemming-corona/ ; De Standaard. Brede steun voor coronabeleid brokkelt af. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200520_04966423
260
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 295: 40% is het eens met de aanpak, een kwart niet681
100%
90% 80% 70% 60%
heel goed eerder goed neutraal eerder slecht heel slecht
50%
40% 30% 20% 10% 0%
federaal
Vlaams
Figuur 296: De tevredenheid over het federaal coronabeleid brokkelt af682
681 682
VRT, VUB en Universiteit Antwerpen (20/5/2020). De Stemming: Grote steun voor coronamaatregelen brokkelt af, Wilmès en co konden niet overtuigen. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/19/stemming-corona/. De Standaard. Brede steun voor coronabeleid brokkelt af. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200520_04966423
261
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Minder vertrouwen in EU en sociaal-economische effectiviteit Vlamingen hebben vooral veel vertrouwen in de lokale aanpak en in de aanpak van de epidemie zelf, minder in de aanpak op Europees niveau en in de sociaal-economische aanpak (Figuur 297 en Figuur 298) Figuur 297: Vooral veel vertrouwen in lokale besturen, minder in Europa683
Figuur 298: Meer vertrouwen in epidemiologische effectiviteit dan economisch of sociaal684
683
684
UAntwerpen (5/5/2020). Wekelijkse survey - Vertrouwen in het COVID-19 beleid. https://www.uantwerpen.be/images/uantwerpen/container57464/files/Onderzoeksnota%20Corona%20GOVTR UST.pdf UAntwerpen (5/5/2020). Wekelijkse survey - Vertrouwen in het COVID-19 beleid. https://www.uantwerpen.be/images/uantwerpen/container57464/files/Onderzoeksnota%20Corona%20GOVTR UST.pdf
262
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 67 •
In welke mate is eenheid van commando nodig in crisissituaties? Zo ja, hoe kan dat in België in de verschillende segmenten het best georganiseerd worden?
•
In welke mate kunnen tijdelijk versoepelde procedures on hold blijven?
•
Hoe zinvol waren rampenplannen in deze crisis?
16.4
Regionale verschillen
Weinig zicht op regionale en lokale verschillen over corona-impact Los van medische gegevens die wel per gemeente beschikbaar zijn, zijn er weinig regionale en lokale gegevens beschikbaar over de maatschappelijke impact van corona. Het Agentschap Binnenlands Bestuur kon (nog) geen data aanreiken over hoe de coronacrisis de diverse lokale besturen verschillend beïnvloedt. Deze gegevens zullen wellicht pas in de loop van 2021 beschikbaar zijn. Data- en onderzoeksvragen 68 •
Wat zijn de regionale en lokale effecten van de maatschappelijke impact van corona?
•
Werd er gedifferentieerd tussen regio’s? Hoeveel ruimte voor differentiatie, maatwerk en experimenteerruimte was er? Hadden gemeenten veel specifieke instrumenten en maatregelen? Hebben andere landen meer gedifferentieerd?
•
Welke regionale data zijn er nog beschikbaar?
Regionale impact op arbeidsmarkt ongelijk De impact van de Corona-crisis is niet geheel gelijk verdeeld over Vlaanderen. De arbeidsmarkt in de provincie West-Vlaanderen is het zwaarst getroffen. Het aandeel jobs met tijdelijke werkloosheid is er het hoogst, maar vooral de stijging van de werkloosheid is er een stuk hoger dan in de rest van Vlaanderen. Verder zien we ook veel tijdelijke werkloosheid in Limburg, en een bovengemiddelde werkloosheidsstijging in Limburg en in delen van Oost-Vlaanderen en Antwerpen. Figuur 299: Regionale impact Covid-19685
Werkloosheid (evolutie april 2019-april 2020)
prov. Antwerpen
9,9%
Antwerpen
8,3%
Mechelen
12,0%
Turnhout
13,9%
Tijdelijke werkloosheid (aandeel private tewerkstelling) 21,5%
prov. Limburg
13,3%
24,3%
prov. Oost-Vlaanderen
11,5%
19,9%
Zuid-Oost-Vlaanderen
15,3%
Meetjesland-Leiestreek
13,9%
Gent en rand prov. Vlaams Brabant
685
9,6%
Dender-Waas
9,3% 8,5%
18,9%
WSE COVID-19 Barometer versie 02062020
263
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Werkloosheid (evolutie april 2019-april 2020) Halle-Vilvoorde
8,0%
Leuven
9,2%
prov. West-Vlaanderen
19,7%
Brugge
25,7%
Westhoek
19,7%
Zuid-West-Vlaanderen
13,7%
Oostende
21,5%
Midden-West-Vlaanderen
18,6%
VLAAMS GEWEST
Tijdelijke werkloosheid (aandeel private tewerkstelling)
11,9%
25,8%
21,8%
Uitbetaalde hinderpremies Naar aanleiding van de uitbraak van het COVID-19 worden specifieke maatregelen genomen om de coronacrisis in te perken. De corona hinderpremie is een subsidie om bedrijven met een vestiging in Vlaanderen financieel te ondersteunen tijdens de periode van de verplichte sluiting van hun locatie door de coronamaatregelen (zie ook deel 18.3). Op 28 april 2020 stond de teller op meer dan 116.500 aangevraagde premies, waarvan meer dan 94.000 waren uitbetaald, waarvan 27% in de provincie Antwerpen, 23% in Oost-Vlaanderen, 22% in West-Vlaanderen, 14% in Vlaams-Brabant en 14% Limburg (en 1% in het Brussel hoofdstedelijk gewest). In percentage van het aantal ondernemingen gaat het om gemiddeld ĂŠĂŠn vierde. Per gemeente gebeurden de meeste aanvragen in Antwerpen (9237), Gent (4763), Brugge (2737), Hasselt (1755), Kortrijk(1597) en Aalst (1533). Figuur 300 Geografische spreiding hinderpremies toont regionale verschillen686
686
Eigen voorstelling op basis van Agentschap Innoveren en Ondernemen (4/6/2020). Cijfers corona hinderpremie. https://www.vlaio.be/nl/subsidies-financiering/corona-hinderpremie/wat-is-de-coronahinderpremie/cijfers-corona
264
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
In lijn met wat geobserveerd wordt voor de regionale impact van COVID-19 op de arbeidsmarkt lijken West-Vlaanderen en Limburg per inwoner meer hinderpremies aan te vragen (Figuur 301 en deel 9). Figuur 301: Per inwoner kleuren W-Vl en delen van Oost-Vl en Limburg het roodst687
Mogelijke criteria voor keuze relancemaatregelen Er rijzen vragen over ev. bijsturing, verlenging of afschaffing van bepaalde maatregelen en over de introductie van nieuwe relancemaatregelen. Bij de keuze van relancemaatregelen kan informatie gebruikt worden over hoe verschillende maatregel(opties) scoren op diverse criteria, bv. over de mate waarin een bepaalde maatregel of investering bijdraagt tot • •
Economische groei, werkgelegenheid of het inkomen (cf. deel 17.1) Brede maatschappelijke doelen (deel 17.2)
17.1
Productie-, inkomens- en werkgelegenheidsmultiplicatoren
Hefboomwerking van steun werkgelegenheidsindicatoren.
kan
gemeten
worden
via
productie-,
inkomens-
en
Vraagstimulering in bouwsector heeft groot effect op economie Vraagstimulering in bepaalde sectoren heeft een groter effect op de economie dan in andere sectoren. Zo doet een vraagstijging in de bouwsector met 1 mio € de Belgische productie met 2,14 mio € stijgen, omwille van de gevolgen in de sectoren vastgoed, machines en 687
Eigen voorstelling op basis van Agentschap Innoveren en Ondernemen (4/6/2020). Cijfers corona hinderpremie. https://www.vlaio.be/nl/subsidies-financiering/corona-hinderpremie/wat-is-de-coronahinderpremie/cijfers-corona
265
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
afvalverwerking (Figuur 302 en Figuur 303), terwijl 1 mio € vraagstijging in de farmaceutische sector, de productie slechts met 1,3 mio € doet stijgen. De productiemultiplicator is aldus een indicatie van de impact van een productie- of vraagdaling/stijging in één sector op andere sectoren, bv. via de toeleveringsketen. Omgekeerd geeft de productiemultiplicator ook een indicatie van de impact van de crisis in één sector op andere sectoren. Omdat de crisis meerdere sectoren schokt, werken deze multiplicatoreffecten additief. Deze multiplicatoreffecten houden geen rekening met indirecte macro-economische gevolgen, bv. via impact op inkomens van huishoudens. Figuur 302: De bouwsector heeft een grote productiemultiplicator688
Water(behandeling en -distributie)
2,22
Bouw
2,14
Landbouwproducten
1,93
Architecten, ingenieurs, ...
1,88
Bosbouwproducten
1,88
Andere prof. , wet., techn. diensten
1,86
Diensten sport, recreatie, vrije tijd
1,84
Reclame en marktonderoek
1,82
Steen/bruinkool, koolwaterstoffen, metaalertsen, …
1,8
Voeding, dranken, tabak
1,79
Verzekering, pensioenfinanciering
1,77
Horeca
1,75
0
0,5
1
1,5
2
2,5
Werkgelegenheidsmultiplicatoren zijn groot in de dienstensector Ook voor het inkomen en de werkgelegenheid kunnen dergelijke multiplicatoren berekend worden (Figuur 303) om aan te geven hoeveel inkomen of werkgelegenheid één sector in een andere sector kan genereren. Per mio € finale vraag wordt in dienstensectoren de meeste werkgelegenheid gecreëerd (20 tot 40 jobs); ze zijn arbeidsintensief. De indirect gecreëerde werkgelegenheid is het grootste in raffinagesector waar een extra job 12 extra jobs elders oplevert.
688
Via input-outputtabel, Federaal Planbureau 2015. eindvraag voor binnenlandse productie. Vlaamse cijfers op basis van de input-outputtabel 2010 zijn opgenomen in https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20160912_RIOT_RAP.pdf.
266
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
25 Natuurlijk water; behandeling en distributie van water 27 Burgerlijke en utiliteitsbouw, gebouwen; wegen waterbouw(kundige werken); gespecialiseerde bouwwerkzaamheden 1 Producten van de landbouw en de jacht; diensten in verband met deze activiteiten 2 Producten van de bosbouw en diensten in verband met de bosbouw 46 Architecten en ingenieurs; technische testen en toetsen 49 Andere vrije beroepen en andere wetenschappelijke en technische diensten; veterinaire diensten 59 Sport, ontspanning en recreatie 48 Reclame en marktonderzoek 4 Steenkool en bruinkool; ruwe aardolie en aardgas; metaalertsen; andere delfstoffen; ondersteunende diensten in verband met de winning van delfstoffen 5 Voedingsmiddelen; dranken; tabaksproducten 42 Verzekeringen en pensioenfondsen, met uitzondering van verplichte sociale verzekeringen 36 Verschaffen van accommodatie; eet- en drinkgelegenheden 26 Afvalwaterafvoer, zuiveringsslib; inzameling, verwerking en verwijdering van afval, terugwinning; sanering en ander afvalbeheer 53 Beveiligings- en opsporingsdiensten; diensten in verband met gebouwen; landschapsverzorging; administratieve en ondersteunende diensten ten behoeve van kantoren en andere zakelijke dienstverlening 60 Verenigingen 7 Hout, houtwaren en kurkwaren, met uitzondering van meubelen; vlechtwerk en mandenmakerswerk
689
690 691 692 693 694
Werkgelegenheidsmultiplicator van Type I694
Enkelvoudige werkgelegenheidsmultiplicator693
Inkomens-multiplicator van Type I692
Enkelvoudige inkomensmultiplicator691
P64
Productiemultiplicator690
Figuur 303: Multiplicatoreffecten van sectoren689
2,22
0,87
2,86
12,25
1,90
2,14
0,71
2,42
14,54
2,34
1,93
0,61
1,93
20,83
1,43
1,88
0,54
2,16
19,33
1,45
1,88
0,77
2,10
18,54
2,05
1,86 1,84 1,82
0,75 0,80 0,61
2,01 1,97 2,51
25,27 17,88 11,73
1,56 1,76 2,54
1,80
0,81
1,86
13,82
1,88
1,79
0,49
2,32
10,81
2,74
1,77
0,74
2,07
9,45
2,31
1,75
0,76
1,69
19,61
1,46
1,74
0,69
1,82
10,78
2,07
1,73 1,73
0,81 0,84
1,75 1,75
29,06 16,17
1,41 1,77
1,72
0,50
2,16
12,02
1,87
Federaal Planbureau (2015). Productiemultiplicatoren. https://www.plan.be/databases/PVarModal.php?VC=io_m15_s10_out_sut&DB=MULT2015_SEC2010&lang=n l&XT=1 in miljoen euro per miljoen euro finale vraag naar binnenlandse productie in miljoen euro per miljoen euro finale vraag naar binnenlandse productie in gecumuleerde primaire inputs per initiĂŤle primaire inputs in duizenden gewerkte uren per miljoen euro finale vraag naar binnenlandse productie in gecumuleerd aantal gewerkte uren per initieel gewerkt uur
267
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
58 Creatieve diensten, kunst en amusement; bibliotheken, archieven, musea en andere culturele diensten; loterijen en kansspelen 37 Uitgeverijdiensten 16 Werken van metaal, andere dan machines, toestellen en werktuigen 21 Andere transportmiddelen 15 Metalen in primaire vorm 31 Vervoer te land en vervoer via pijpleidingen 3 Vis en andere visserijproducten; producten van de aquacultuur; ondersteunende diensten in verband met de visserij 14 Andere niet-metaalhoudende minerale producten 23 Reparatie en installatie van machines, apparaten en werktuigen 38 Productie van films en van video- en televisieprogramma’s, geluidsopnamen en muziekuitgeverijen; uitzending van radio- en televisieprogramma’s 24 Elektriciteit, gas, stoom en gekoelde lucht 40 Computerprogrammering, advisering en aanverwante diensten; diensten op het gebied van informatie 62 Andere persoonlijke diensten 34 Opslag en vervoerondersteunende diensten 56 Menselijke gezondheidszorg 6 Textiel; kleding; leder en producten van leder 9 Diensten in verband met drukken en het opnemen 43 Ondersteunende financiële diensten en verzekeringen 44* Exploitatie van en handel in onroerend goed (excl. toegerekende woninghuur) 22 Meubelen; andere industrieproducten 30 Detailhandel, met uitzondering van de handel in auto’s en motorfietsen 50 Verhuur en lease 8 Papier en papierwaren 13 Werken van rubber of kunststof 29 Groothandel, met uitzondering van de handel in auto’s en motorfietsen 47 Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied 41 Financiële diensten, met uitzondering van verzekeringen en pensioenfondsen 33 Luchtvaart 11 Chemische producten 19 Machines, apparaten en werktuigen, n.e.g. 45 Rechtskundige en boekhoudkundige diensten; diensten van hoofdkantoren, advies op het gebied van bedrijfsbeheer 32 Vervoer over water 61 Reparatie van computers en consumentenartikelen 17 Informaticaproducten, elektronische en optische producten 18 Elektrische apparatuur 52 Reisbureaus, reisorganisatoren, reserveringsbureaus en aanverwante diensten 39 Telecommunicatie
1,71 1,68
0,82 0,66
1,66 1,85
19,15 11,78
1,52 2,38
1,68 1,67 1,67 1,66
0,60 0,63 0,35 0,68
1,80 1,58 2,54 1,72
13,15 8,47 5,77 14,53
1,79 1,82 2,76 1,55
1,66
0,66
1,50
10,51
1,57
1,64
0,60
1,75
11,05
1,76
1,63
0,63
1,70
13,45
1,71
1,63 1,61
0,74 0,74
1,67 1,56
10,52 6,68
2,01 2,64
1,61 1,60 1,59 1,59 1,57
0,76 0,85 0,67 0,82 0,52
1,64 1,46 1,73 1,52 1,77
12,68 35,04 11,71 17,70 11,40
1,73 1,19 2,04 1,46 1,60
1,56
0,58
1,66
14,20
1,45
1,55
0,75
1,59
9,45
2,01
1,53 1,53
0,91 0,50
1,38 1,69
5,88 12,69
3,03 1,45
1,51 1,49 1,47 1,47
0,87 0,72 0,42 0,46
1,40 1,46 1,79 1,58
22,93 6,34 6,92 8,21
1,23 2,47 1,90 1,54
1,46
0,66
1,48
10,96
1,61
1,44
0,75
1,39
11,97
1,53
1,44 1,44 1,44 1,44
0,82 0,31 0,40 0,54
1,38 2,04 1,56 1,48
7,27 4,90 3,87 8,25
2,08 2,35 2,21 1,70
1,41 1,41
0,78 0,47
1,37 1,55
17,63 5,33
1,30 2,20
1,40
0,75
1,35
26,34
1,15
1,39 1,39
0,53 0,54
1,44 1,39
8,27 10,45
1,64 1,41
1,39 1,39
0,40 0,64
1,99 1,43
7,97 6,46
1,92 1,81
268
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
28 Groot- en detailhandel in en diensten in verband met reparatie van auto’s en motorfietsen 57 Tehuizen; maatschappelijke diensten waarbij geen onderdak wordt verschaft 12 Farmaceutische basisproducten en farmaceutische bereidingen 10 Cokes en geraffineerde aardolieproducten 54 Openbaar bestuur en defensie; verplichte sociale verzekeringen 20 Auto’s, aanhangwagens en opleggers 35 Post- en koeriersdiensten 51 Arbeidsbemiddeling en personeelsvoorziening 55 Onderwijsc Totaal
1,39
0,66
1,37
13,19
1,36
1,31
0,92
1,18
28,57
1,10
1,30 1,30
0,50 0,11
1,45 2,49
5,50 1,05
2,68 12,70
1,29 1,29 1,25
0,93 0,24 0,69
1,17 1,81 1,20
21,50 5,01 15,78
1,13 1,85 1,18
1,19 1,14 1,53
0,94 0,96 0,69
1,13 1,09 1,49
39,63 17,23 12,89
1,08 1,10 1,50
Terugverdieneffecten ook voor de overheid Ook kunnen investeringen of steunmaatregelen leiden tot terugverdieneffecten voor de begroting (cf. supra). Zo illustreert Figuur 304 dat gewestelijke investeringen in sociale woningen zich bv. volop terug verdienen. Deze maatregelen verbeteren niet alleen de woon- en inkomenssituatie van de kwetsbare groepen en komen tegemoet aan de woonnoden in deze categorie, maar ze zorgen tegelijk ook voor sterke lokale macro-economische voordelen695. Figuur 304: Illustratie terugverdieneffecten gewestelijke investeringen in sociale woningen Investering
Opbrengsten
214 mio € (1,5 mld € in 7 jaar) in de renovatie van sociale woningen696
• • • • • •
190 mio € in nieuwe sociale woningen697
• • • •
extra omzet: 2,75 mld € (via de hefboom van de huisvestingsmaatschappijen), werkgelegenheid: 3.708 mensen verminderde energiefactuur: 39 mio €/jaar (34€ per maand, 408€ per jaar) opbrengst federale overheid ruim 1,5 miljard euro in de vorm van sociale bijdragen, bedrijfsvoorheffing, BTW (6%: 165 mio) (multiplicator 1,02). 370.048 ton minder CO2-emissies een betere leefomgeving en een betere gezondheid voor de bewoners, met minder chronisch zieken en minder gezondheidsuitgaven. opbrengsten federale overheid. verbeterde woonsituatie van betrokkenen hefboom voor collectieve duurzame-energieprojecten zoals warmtenetten, gemeenschappelijke warmtepompen of gedeelde zonnepanelen initiator van ‘een carrousel van renovatie en nieuwbouw’: De hierdoor vrijgekomen 10.000 private huurwoningen op de huurmarkt kunnen op hun beurt gerenoveerd worden
Weglekeffecten? Bij de keuze van steunmaatregelen kan ook de vraag rijzen in welke mate de verleende steun in de diverse opties door het open karakter van de economie wegvloeit naar het buitenland.
695 696
697
OESO (2011). Housing and the Economy: Policies for Renovation. https://www.oecd.org/newsroom/46917384.pdf Koning Boudewijn Stichting (2018). De energieprestaties van sociale woningen in België verbeteren: kostenbaten analyse en aanbevelingen. https://en.calameo.com/read/00177429508f8b0d98e02?authid=20Mn4WPE5A6c Sociaal.net (18/11/2019). Waarom 100.000 bijkomende sociale woningen goed zijn voor het klimaat https://sociaal.net/opinie/waarom-100-000-bijkomende-sociale-woningen-goed-zijn-voor-het-klimaat/
269
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
17.2
Bijdrage tot andere doelen
Ook de bijdrage tot andere maatschappelijke doelen kan een van de criteria zijn voor de selectie of aanpassing van maatregelen. Een veelheid van indicatoren kan hiervoor gebruikt. Ter illustratie worden er hier alvast enkele vermeld.
Meten in welzijnsjaren Zo pleiten sommigen ervoor om hiervoor beleidseffecten te meten in welzijnsjaren698, Welzijnsjaren zijn een concept uit de welzijnseconomie dat toelaat om beleidseffecten te meten in een soort eenheidsmunt voor welzijn, waarmee alle aspecten die welzijn kunnen beïnvloeden meegenomen en vergeleken kunnen worden.
Koolstof-multiplicatoren Bestedingen (of verminderde bestedingen) kunnen leiden tot meer of minder directe, indirecte, lokale en globale broeikasgasemissies699. Zo kunnen investeringen in energie-efficiëntie (en in mindere mate hernieuwbare energie) leiden tot minder emissies door de huishoudens, maar ook door de energiesector en andere sectoren en ook tot minder emissies elders in de wereld. Omgekeerd leiden sommige investeringen in energie-efficiëntie of hernieuwbare energie (in een aanvangsfase) soms onvermijdelijk tot indirecte emissies bv. om de isolatiematerialen of zonnepanelen te produceren. Verder kunnen investeringen in energie-efficiëntie en hernieuwbare energie ook een inkomenseffect genereren, als ze zorgen voor een verminderd (fossiel) energieverbruik en minder energie-uitgaven700. Tenslotte kunnen ze een structureel gunstig effect hebben op de handelsbalans doordat ze de invoer van fossiele energiedragers kunnen beperken.
Voorwaarden aan steun? Bij de keuze of de aanpassing van steunmaatregelen rijst de vraag of er voorwaarden aan steun moeten worden gekoppeld. Nederlandse SER verwijst als (mogelijke) voorwaarden voor steun bv. naar geen dividenduitkering, geen bonussen en naar feit dat steun in lijn moet zijn met transities op het gebied van energie, klimaat en digitalisering en bv. moet passen bij de doelen van het Klimaatakkoord701. Data- en onderzoeksvragen 69 •
698
699
700
701
Hoe scoren mogelijke maatregelen op diverse criteria?
Trends (11/62020). Welzijnseconoom Jan-Emmanuel De Neve: 'Economische groei betekent niet meer welzijn'. https://trends.knack.be/economie/beleid/econoom-jan-emmanuel-de-neve-economische-groeibetekent-niet-meer-welzijn/article-longread-1608349.html . Turner K. & Katris A. (2017). A ‘Carbon Saving Multiplier’ as an alternative to rebound in considering reduced energy supply chain requirements from energy efficiency? https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301421516307224 US Environmental Protection Agency (2018). Estimating the Economic Benefits of Energy Efficiency and Renewable Energy. https://www.epa.gov/sites/production/files/2018-07/documents/mbg_25_economicbenefits.pdf SER Magazine (26/5/2020). Denktank: 10 bouwstenen voor herstel na coronacrisis. https://www.ser.nl/nl/Publicaties/bouwstenen-voor-herstel https://www.rli.nl/in-voorbereiding/herstelbeleid-na-covid-19: ook de RLI plant een advies over de vraag: Met welke investeringen of andere beleidsmaatregelen in de fysieke leefomgeving kan de overheid het economisch herstel op gang brengen en tegelijkertijd de transformatie naar een duurzame en vitale economie op de langere termijn structureel ondersteunen? Advies verwacht: juli 2020. Geconsulteerd op 12/6/2020.
270
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Welke voorwaarden voor steun worden elders gehanteerd?
•
•
Hoe groot zijn weglekeffecten bij diverse vormen van investeringen of steunmaatregelen? In welke mate kan het Europese kader dit beperken?
Overheidsfinanciën 18.1
Kosten gezondheidszorg
Pre-corona uitgaven in de gezondheidszorg Voorlopig bestaat er nog grote onduidelijkheid over de geaggregeerde kosten van de coronacrisis voor de gezondheidszorg, alsook over de gemiddelde kostprijs van een corona-behandeling per patiënt. België gaf in 2017 45 miljard euro uit aan gezondheidszorg, waarvan 35,1 miljard euro (of bijna 80 procent) gefinancierd door de overheid en verplichte bijdragen aan het zorgsysteem. Dat betekent dat gezondheidszorg per inwoner ongeveer € 4.000 kost, ongeveer 10% van het bbp (Figuur 305). Figuur 305: Gezondheidszorg kost ongeveer 4000€/inwoner en 10% van bbp702 % bbp
Zwi Fra Dui Zwe Noo Oos Bel Den Ned UK Mal Fin Por Bos Spa Ita Sln Bul Gri Tsj Ier Hon Kro Slo Cyp Lit Est Let Lie Lux Roe
Lie Zwi Noo Zwe Den Lux Dui Ier Oos Ned Bel Fra Fin UK Ita Mal Spa SlN Por Cyp Gri Tsj Est Slo Lit Hon Let Kro Bul Roe Bos
2.523 2.250 2.221 1.704 1.695 1.528 1.348 1.309 1.153 1.052 963 872 829 805 591 494 409
7,2 7,2 6,9 6,8 6,7 6,7 6,5 6,4 6,0 5,9 5,5 5,2
5.206 5.134 5.083 4.459 4.395 4.371 4.346 3.992 3.883 3.742 3.409
7.014
11,3 11,3 11,0 10,5 10,4 10,3 10,1 10,1 9,6 9,3 9,2 9,0 8,9 8,9 8,8 8,2 8,1 8,0
12,4
8.886 8.785
€/inwoner
Steun voor ziekenhuizen (federaal) Tijdens het begin van de coronacrisis maakte de federale regering 1 miljard euro vrij om de ziekenhuizen financieel te ondersteunen703. Het gaat om voorschotten. De algemene ziekenhuizen en de zorgverleners in de ziekenhuizen worden immers geconfronteerd met verschillende meerkosten en/of een daling van inkomsten ten opzichte van hun normale werking. Op 6 juni 2020 maakte de federale regering een tweede miljard euro aan financiële steun voor de ziekenhuizen beschikbaar. De algemene en de psychiatrische ziekenhuizen krijgen een voorschot van 500 miljoen euro, in oktober volgt een nieuwe schijf van 500 miljoen euro.
702 703
Eurostat, 2017. Health care expenditure [hlth_sha11_hf] FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (20/3/2020). Covid-19 – Federale financiële steun voor de ziekenhuizen https://www.health.belgium.be/nl/news/covid-19-federale-financielesteun-voor-de-ziekenhuizen
271
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De mondmasker-factuur (federaal) De federale regering maakt daarbovenop twee miljard euro aan bijkomende middelen vrij voor de strijd tegen het coronavirus704. Het eerste extra miljard werd gekoppeld aan de begroting voor de maanden april, mei, juni. Het gros van het eerste miljard – 833 miljoen euro – ging naar de FOD Volksgezondheid voor de aankoop van medisch materiaal, zoals mondmaskers (569 miljoen euro) en handschoenen en beschermkledij (191 miljoen euro), zie Figuur 306. Het geld van het tweede miljard is gekoppeld aan de begroting voor juli, augustus en september. Figuur 306: Veel geld naar beschermend materiaal705
Federale uitgaven in de zorg Naast een bijkomende financiering van de ziekenhuizen en het aankopen van medisch materiaal deed de federale overheid de volgende uitgaven inzake gezondheidszorg: • • • •
nieuwe tijdelijke structuren (schakelzorgcentra, triagecentra, wachtposten): 39 miljoen euro terugbetaling van testen: 43 miljoen euro creatie van nieuwe tijdelijke verstrekkingen: 63 miljoen euro toezicht op COVID-patiënten: 12 miljoen euro
Regionale uitgaven in de zorg De Vlaamse regering besteedde 151 mio € om de coronacrisis in de zorg- en welzijnssector op te vangen.
704 705
De Standaard (28/5/2020). Maskers en medisch materiaal kostten al bijna 900 miljoen https://www.standaard.be/cnt/dmf20200527_04973709 De Standaard (28/5/2020). Maskers en medisch materiaal kostten al bijna 900 miljoen https://www.standaard.be/cnt/dmf20200527_04973709
272
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 307: 151 mio € Vlaamse middelen gaan naar coronacrisis in zorg- en welzijnssector
mondmaskers en ander beschermend zorgmateriaal
81,5
compensatie residentiële zorg en thuisverpleging in…
23,7
actieplan mentaal welzijn
18,2
cashbesteding personen met handicap
10,0
verpleegkundigde continuïteit WZC
7,0
sensibilisering
3,6
schakelzorgcentra
3,5
track and trace
1,9
crisismanagers WZC
1,0
revalidatievoorzieningen en -ziekenhuizen
0,6
hulplijnen
0,3 mio €
De Waalse regering maakte 294 miljoen euro vrij om bijkomende noden in de ziekenhuizen en andere zorginstellingen op te vangen706. De Brusselse regering richtte bij aanvang van de crisis een bijzonder COVID-19-fonds met daarin 29 miljoen euro om de extra kosten in de zorg- en welzijnssector ten gevolge van bijkomende zorgvragen op te vangen. Eind april maakte de Brusselse regering een bijkomende 22,5 miljoen euro vrij voor aanvullende crisismaatregelen in deze sectoren (o.a. voor het opstarten van het track & trace-systeem)707.
18.2
Federale steunmaatregelen
Figuur 218 geeft een overzicht van de belangrijkste federale steunmaatregelen voor werknemers en het brede publiek enerzijds en voor bedrijven en zelfstandigen anderzijds. De kostprijs van de steunmaatregelen werden recent in detail toegelicht in de Kamercommissie begroting708.
706 707 708
Hoge Raad voor Financiën (2020). Advies voorbereiding van het stabilitieitsprogramma 2020. https://www.hogeraadvanfinancien.be/sites/default/files/public/publications/hrf_fin_advies_2020_04.pdf Brussels Hoofdstedelijk Gewest (12/6/2020). Contactopvolging in Brussel blijft stabiel. https://coronavirus.brussels/index.php/nl/ Debat Kamercommissie begroting (09/06/2020). https://www.dekamer.be/kvvcr/media/index.html?language=nl&sid=55U0674&offset=169
273
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 308: Overzicht federale steunmaatregelen
Werknemers / brede publiek
Rechtstreekse fiscale steun
Betalingsuitstel van belastingen en sociale bijdragen
Garanties / andere liquiditeitssteun
Tijdelijke werkloosheid tot eind augustus (€ 3,2 mld)
Betalingsuitstel personenbelasting
Betalingsuitstel hypothecair krediet (€ 12,3 mld)
Betalingsuitstel btw, bedrijfsvoorheffing en vennootschapsbelasting (€ 4,5 mld)
Betalingsuitstel bedrijfskredieten (€ 21 mld)
Tijdelijke werkloosheid voor sectoren in moeilijkheden tot eind december (€ 328 mln) Corona-ouderschapsverlof (€ 97 mln) Bevriezing degressiviteit werkloosheidsuitkering (€ 31 mln) Verlenging looptijd wachtuitkering Consumptiecheque (€ 221 mln) Bijkomende steun leefloners (€ 136 mln) en OCMW’s (€ 110 mln) Rail pass (€ 100 mln)
Bedrijven / zelfstandigen
Zelfstandigen: overbrugginsrecht (€ 2,3 mld) Verlaging btw horeca (€ 300 mln) Gedeeltelijke vrijstelling bedrijfsvoorheffing (€ 460 mln)
Zelfstandigen: Betalingsuitstel sociale bijdragen (€ 500 mln), vrijstelling van sociale bedragen (€ 44 mln), vermindering voorlopige sociale bijdragen (€ 290 mln)
Garantieregeling nieuwe bedrijfskredieten (€ 50 mld) Kredietherverzekering Garantieregeling internationale bedrijven
Fiscale steun voor werknemers Tijdelijke werkloosheid. Werknemers die tijdelijk werkloos zijn behouden 70 % (met een bovengrens op 2.745,36 euro) van hun brutoloon (in plaats van 65%). Bovendien kent de RVA een bedrag van ongeveer 5,63 euro per werkloosheidsdag toe (= 150 euro per maand). Het systeem van tijdelijke werkloosheid is operationeel tot 31 augustus 2020 voor alle bedrijven en blijft in werking voor bedrijven in zwaar getroffen sectoren (bv. horeca) tot eind 2020. De uitgaven voor tijdelijke werkloosheid tot eind augustus worden geraamd op 3,2 miljard euro. De uitgaven voor tijdelijke werkloosheid voor zwaar getroffen sectoren (tot eind 2020) worden geraamd op 328 miljoen euro. Corona-ouderschapsverlof. Ouders kunnen een 1/5 of halftijds corona-ouderschapsverlof opnemen om de combinatie werk-gezin te vergemakkelijken. De (bruto)onderbrekingsuitkeringen zijn iets hoger dan voor het gewone ouderschapsverlof (25% meer). De kostprijs van de maatregel (lopende tot eind augustus) wordt geraamd op 97 miljoen euro. Bevriezing degressiviteit werkloosheidsuitkeringen. De degressiviteit van de werkloosheidsvergoedingen wordt tot en met 31 augustus bevroren. De maatregel kost 31 miljoen euro.
274
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Verlenging looptijd inschakelingsuitkering. De looptijd van de inschakelingsuitkering voor jonge werklozen wordt verlengd met drie maanden (van 1 april tot en met 30 juni). De budgettaire impact wordt geraamd op 7 miljoen euro. Consumptiecheque. Werkgevers kunnen hun personeel verlonen met een 100% aftrekbare en belastingvrije consumptiecheque van 300 euro, die kan gebruikt worden voor de aankoop van goederen en diensten in de horecasector, de cultuursector enz. De kosten van de maatregel wordt geraamd op 221 miljoen euro. Steun leefloners. Extra steun van 6 keer 50 euro per maand voor leefloners, mensen met een beperking en mensen die recht hebben op een IGO (inkomensgarantie voor ouderen). De kosten van de maatregel wordt geraamd op 136 miljoen euro. Daarbovenop wordt 110 miljoen euro vrijgemaakt voor de OCMW’s, die zal bestemd zijn om kwetsbare mensen te ondersteunen, met name vanuit het oogpunt van de energiearmoede. Railpass. Elke inwoner van dit land zal kunnen genieten van een rail pass (NMBS) met 10 ritten die geldig is van 1 juli tot en met 31 december.
Fiscale steun voor ondernemingen en zelfstandigen Overbrugginsrecht. Zelfstandigen die hun activiteit minstens 7 opeenvolgende kalenderdagen volledig onderbreken hebben recht op een overbruggingsuitkering tussen maart en eind augustus 2020. Voor zelfstandigen in zwaar getroffen sectoren (bv. horeca) blijft het overbrugginsrecht behouden tot eind 2020. De maandelijkse uitkering bedraagt 1.291,69 euro zonder gezinslast en 1.614,10 euro met gezinslast. De kostprijs wordt geraamd op 2,3 miljard euro. Verlaging btw horeca. De btw op alle horeca-diensten, met uitzondering van de verkoop op alcoholische dranken, wordt tot 31 december 2020 verlaagd tot 6%. De kostprijs van de maatregel wordt geraamd op 300 miljoen euro. Gedeeltelijke vrijstelling bedrijfsvoorheffing. De zwaar getroffen sectoren die hun toevlucht moesten nemen tot tijdelijke werkloosheid, kunnen de komende drie maanden rekenen op p een gedeeltelijke vrijstelling van de betaling van de bedrijfsvoorheffing. De kostprijs van de maatregel wordt geraamd op 460 miljoen euro. Belastingsuitstel werknemers Uitstel betaling personenbelasting. De betaling van de personenbelasting wordt met twee maanden (automatisch) uitgesteld. Belastingsuitstel ondernemers en zelfstandigen Betalingsuitstel btw, bedrijfsvoorheffing en vennootschapsbelasting. Het betreft een betalingsuitstel van vier maanden voor de vennootschapsbelasting, de belasting van nietinwoners en de rechtspersonenbelasting, sommige forfaitaire belastingen en uitstel voor het indienen van de btw-aangiften, de betaling van de btw en bedrijfsvoorheffing. Het zou gaan om een betalingsuitstel van 4,5 miljard euro709. Daarnaast wordt het voorschot op de btw dat normaal gezien voor december 2020 door bedrijven betaald moet worden met een maand uitgesteld. Het doel is om de liquiditeit van de bedrijven te verbeteren. 709
De Croo A. (19/3/2020). Directe buffer van 4,5 miljard euro voor bedrijven en zelfstandigen door uitstel van betaling https://alexanderdecroo.be/directe-buffer-van-45-miljard-euro-voor-bedrijven-en-zelfstandigen-dooruitstel-van-betaling/
275
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Belastingsuitstel- en vermindering voor zelfstandigen. Zelfstandigen kunnen een vermindering vragen van hun voorlopige sociale bijdragen voor het jaar 2020 (290 miljoen euro), alsook een uitstel van betaling van sociale bijdragen met een jaar (500 miljoen euro) en een vrijstelling van bijdragen voor het eerste en tweede kwartaal in 2020 (44 miljoen euro).
Garanties / andere liquiditeitssteun voor werknemers Betalingsuitstel hypothecaire lening. Particulieren met een hypothecaire lening krijgen zonder kosten betalingsuitstel voor kapitaal en intresten. De regeling liep initieel tot 31 september 2020, waar werd op 5 juni verlengd tot 31 december 2020. Febelfin meldt dat op 29 mei 2020 een betalingsuitstel van 12,3 miljard euro reeds is toegekend (118.030 dossiers, 104.320 euro gemiddeld per dossier)710.
Garanties / andere liquiditeitssteun voor bedrijven en zelfstandigen Betalingsuitstel bedrijfskredieten. De financiële sector (via Febelfin) engageert zich om levensvatbare niet-financiële bedrijven en zelfstandigen met betalingsproblemen als gevolg van de coronacrisis uitstel van betaling van kapitaal op ondernemingskredieten (kredieten met vast aflossingsplan, kaskredieten, vaste voorschotten) te geven tot en met 31 december 2020 (6 maanden), zonder aanrekening van kosten. Febelfin meldt dat op 29 mei 2020 een betalingsuitstel van 21 miljard euro reeds is toegekend (130.316 dossiers, waarvan meer dan 80% KMO’s en zelfstandigen, 160.764 euro gemiddeld per dossier)711. Waarborgen nieuwe kredieten. De federale overheid heeft in samenwerking met de NBB en FEBELFIN bij de start van de crisis een garantieregeling uitgewerkt voor een totaal bedrag van 50 miljard euro. Alle nieuwe kredieten en kredietlijnen met een maximale looptijd van 12 maanden die banken verstrekken aan levensvatbare niet-financiële bedrijven en zelfstandigen tot en met 30 september 2020 vallen onder de regeling. Nadat de garantieregeling is afgelopen, zal worden bekeken hoeveel verliezen er op de kredieten binnen de garantieregeling werden geboekt. De lastenverdeling tussen de financiële sector en de overheid is als volgt: • • • •
De eerste 3% aan verliezen zal volledig door de financiële sector worden gedragen. Voor de verliezen tussen 3% en 5% zal 50% van de verliezen gedragen worden door de financiële sector en 50% door de overheid. Voor de verliezen hoger dan 5% zal 80% van de verliezen gedragen worden door de overheid en 20% door de financiële sector. Banken hebben de mogelijkheid om 15% van de nieuwe kredieten buiten de waarborgregeling te plaatsen. Op deze manier wordt vermeden dat bedrijven die niet getroffen zijn door de coronacrisis de vergoeding voor de waarborgregeling moeten betalen.
Op 5 juni heeft Febelfin met de federale regering een akkoord bereikt om de bankgaranties te verlengen tot 31 december 2020 (onder dezelfde voorwaarden). Naast een verlenging, worden de garanties uitgebreid naar leningen met een looptijd tot maximaal drie jaar (in plaats van 1 jaar) en worden de voorwaarden op de bankgaranties versoepeld. In de nieuwe regeling werd ook de risicoverdeling aangepast: banken dragen 20 procent van alle verliezen (de overheid dus 80 procent) vanaf de eerste euro.
710 711
Coronamonitor Febelfin, https://www.febelfin.be/sites/default/files/2020-05/dashboard-2020-05-29-nl.pdf Coronamonitor Febelfin, https://www.febelfin.be/sites/default/files/2020-05/dashboard-2020-05-29-nl.pdf
276
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Kredietherverzekering. De federale regering bereikte op 21 april 2020 een protocolakkoord met Credendo ECA, Assuralia en de private kredietverzekeringsondernemingen over een herverzekeringsprogramma van de Belgische Staat voor kortlopende handelskredieten (minder dan twee jaar). De kredietverzekeringsondernemingen verbinden zich ertoe om de kredietlimieten benut in de 12 maanden voor 1 maart 2020 zoveel als mogelijk intact te houden tot einde 2020. Garantieregeling internationale bedrijven. Credendo biedt een nieuwe bijkomende financiële garantie aan (i.e. Credendo Bridge Guarantee). Deze garantie dekt overbruggingskredieten met een looptijd van maximaal één jaar verstrekt aan Belgische bedrijven met internationale activiteiten.
18.3
Vlaamse steunmaatregelen712
Er is een specifieke coronaprovisie van € 2,5 mld ingeschreven in de aangepaste begroting 2020 (opgesteld in mei) ter financiering van de beslissingen van de Vlaamse regering enerzijds om de gezondheidscrisis onder controle te krijgen en anderzijds om de impact van de ermee gepaard gaande economische crisis voor de burgers en bedrijven te verzachten. Figuur 309 geeft een overzicht van de belangrijkste elementen in de provisie. Bijna vier vijfde van de middelen in de provisie is voorzien om de hinderpremie (€ 992) en compensatiepremie (€ 991 mln) te financieren. Andere maatregelen met een grote budgettaire impact binnen de provisie zijn het noodfonds voor de (semi-)publieke sector (€200 mln, 8% van de provisie), de terugbetaling van de nutsfactuur voor tijdelijk werklozen (€160 mln, 6,4% van de provisie) en uitgaven binnen het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en gezin (o.a. aankoop van medisch materiaal, bijkomende uitgaven in de kinderopvang; € 186,44 mln; 7,5% van de provisie). Figuur 310 geeft een overzicht van de belangrijkste Vlaamse steunmaatregelen.
712
De Waalse en Brusselse steunmaatregelen zijn beleidsmatig gelijkaardig aan de Vlaamse steunmaatregelen. Beide regeringen lanceerden een hinderpremie en compensatiepremie, gunden bedrijven betalingsuitstel op sommige gewestbelastingen, breidden waarborgregelingen uit, enzoverder. In Brussel waren er wel opvallend meer maatregelen ter ondersteuning van sectoren die bijzonder hard getroffen zijn en die erg belangrijk zijn voor het Brusselse economische weefsel, zoals de horeca- en taxisector. Voor een overzicht, zie de SERVnota ‘overzicht federale, Vlaamse en Brusselse coronamaatregelen, https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20200616_overzicht_coronacrisismaatregelen_NO T.pdf
277
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 309: Verdeling corona-provisie van € 2,5 miljard
Figuur 310 overzicht Vlaamse steunmaatregelen Rechtstreekse fiscale steun
Werknemers brede publiek
/
Eenmalige vergoeding van de nutsfacturen (€ 160 mln)
Betalingsuitstel van belastingen en sociale bijdragen
Garanties / andere liquiditeitssteun
Uitstel betaling erfbelasting en registratiebelasting
Betalingsuistel woonlening (€ 9 mln)
Uitstel betaling onroerende voorheffing (€ 1 mld) en verkeersbelasting (€ 200 mln)
Uitbreiding generieke waarborgregeling (€ 400 mln)
Inkomensbescherming kwetsbare groepen
Bedrijven zelfstandigen
/
Hinderpemie (€ 922 mln) Comensatiepremie (€ 991 mln) Compensatiepremie II (€ 117 mln) Steunfonds (semi)-publieke sector (€ 296 mln)
Uitbreiding gigarantwaarborgregeling (€ 3 mld) Achtergestelde lening (€ 500 mln) Winwin-lening Welvaartsfonds (€ 500 mln) Tegemoetkomt handelshuur
Fiscale steun voor werknemers Eenmalige vergoeding van nutsfacturen. Voor elke tijdelijke werkloze voorziet de Vlaamse overheid een financiële tegemoetkoming van 202,68 euro voor één maand betaling van de wateren energiefactuur. Het bedrag is gebaseerd op een gemiddelde van de uitgaven per maand voor
278
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
water (30,77 euro) en energie (elektriciteit 76,86 euro, gas/stookolie/andere energiebronnen 95,05 euro). De kostprijs van de maatregel wordt geraamd op 160 miljoen euro. Uitbreiding aanmoedigingspremie. De bestaande aanmoedigingspremie om mensen aan te moedigen deeltijds te werken en zo ontslagen te vermijden, wordt uitgebreid naar bedrijven die te maken krijgen met een dalende productie, een dalende omzet of dalende bestellingen als gevolg van de coronacrisis. De kostprijs wordt geraamd op 14 miljoen euro. Inkomensbescherming kwetsbare groepen. Via diverse maatregelen: het beschermen van het inkomen (tot 70 procent) van werkloze IBO-cursisten (1,3 miljoen euro) en wijk-werkers (0,9 miljoen euro).
Fiscale steun voor bedrijven en zelfstandigen Hinderpremie. Alle ondernemingen, zelfstandigen en winkels die door de coronacrisis volledig moeten sluiten door de beslissingen van de Nationale Veiligheidsraad van 17 maart 2020, ontvangen een eenmalige hinderpremie. De premie bedraagt 4.000 euro (t.e.m. 5 april 2020), en vervolgens 160 euro per dag (indien de sluiting na 6 april 2020 wordt aangehouden). De premie voor weekendsluiting bedraagt 2.000 euro met dezelfde dagvergoeding na 6 april. De kostprijs wordt geraamd op 922 miljoen euro. Compensatiepremie. Ondernemingen en zelfstandigen die niet verplicht dienen te sluiten [en dus niet in aanmerking komen voor de hinderpremie] maar hun omzet wel sterk zien dalen, hebben recht op een eenmalige compensatiepremie van 3.000 euro. Daarvoor dient een omzetverlies van -60% in de periode tussen 15 maart 2020 en 30 april (in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar) aangetoond te worden. De kostprijs wordt geraamd op 991 miljoen euro. Compensatiepremie II. De Vlaamse regering voorziet een tweede compensatiepremie van 2.000 euro voor alle bedrijven met een omzetverlies van minstens 60% in een periode van 1 maand vanaf de heropening ten opzichte van een referentieperiode vorig jaar. De tweede compensatiepremie geldt voor alle bedrijven die in aanmerking kwamen voor de eerste compensatiepremie, maar ook voor wie eerder al een hinderpremie kreeg. De kostprijs wordt geraamd op 177 miljoen euro. Steunfonds voor de (semi-)publieke sector. Bij het begin van de crisis kondigde de Vlaamse regering een steunfonds van 200 mln euro voor de cultuur-, sport-, media- en jeugdsector aan. De Vlaamse Regering heeft recent (02/06/2020) het noodfonds voor de (semi-)publieke sector uitgebreid tot â‚Ź 265 mln aan subsidies en â‚Ź 31 mln aan leningen. Figuur 311 geeft de verdeling van het steunfonds naar de verschillende sectoren.
279
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 311: Verdeling steunfonds voor de (semi-)publieke sector (â‚Ź 296 mln)
Andere: steun voor kinderopvang (43,8 miljoen euro), dienstenchequesbedrijven (31,6 miljoen) en maatwerkers (1,6 miljoen euro). Belastingsuitstel werknemers Uitstel betaling erfbelasting en registratiebelasting. De termijnen van de erf- en registratiebelasting worden met twee maanden verlengd. Belastingsuitstel bedrijven en zelfstandigen Uitstel betaling onroerende voorheffing en verkeersbelasting. Ondernemingen en zelfstandigen krijgen een uitstel van vier maanden voor de betaling van de onroerende voorheffing (1 miljard euro) en de verkeersbelasting (200 miljoen euro).
Garanties / andere liquiditeitssteun voor werknemers Betalingsuitstel woonlening. Werknemers met een inkomensverlies krijgen een interestvrij betalingsuitstel van 6 maanden op de Vlaamse woonlening. De kostprijs wordt geraamd op 9 miljoen euro.
Garanties / andere steun voor bedrijven en zelfstandigen Uitbreiding generieke waarborgregeling. De voorwaarden van de bestaande waarborgregeling voor waarborgen onder de 1,5 mln euro van de participatiemaatschappij Vlaanderen (PMZ/v) worden gunstiger. De waarborgcapaciteit wordt uitgebreid van 300 naar 400 miljoen euro. Uitbreiding gigarant-waarborgregeling. De voorwaarden van de bestaande waarborgregeling voor waarborgen boven de 1,5 mln euro van de participatiemaatschappij Vlaanderen (PMZ/v) worden gunstiger. De waarborgcapaciteit wordt uitgebreid van 1,5 naar 3 miljard euro.
280
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Achtergestelde leningen op drie jaar. Via PMV/z worden achtergestelde leningen op drie jaar aangeboden voor startups en scaleups en kmo’s en zelfstandigen onder gunstige voorwaarden. Aan de achtergestelde leningen zijn tewerkstellingsvoorwaarden gekoppeld. De PMV voorziet voor 500 miljoen euro aan achtergestelde leningen. Uitbreiding Winwinlening. Met de Winwinlening van PMV/z moedigt de Vlaamse overheid particulieren aan om een achtergestelde lening te verstrekken aan kleine en middelgrote ondernemingen. De kredietgever krijgt hiervoor een jaarlijks belastingkrediet van 2,5% op het openstaande kapitaal van de Winwinlening. Welvaartsfonds. Het welvaartsfonds fonds wil slapend spaargeld van de burgers activeren in ruil voor fiscale voordelen om dat geld te investeren in ondernemingen via directe kapitaalinjecties en achtergestelde leningen over een termijn van 4 jaar. De regering zou 240 mio € in het fonds steken, de rest moet van spaarders komen. Zij krijgen drie jaar 2,5% belastingvoordeel met een maximum van 1000 € en maar 3% erfbelasting. De bedrijven die gebruik willen maken van het fonds zijn liefst beginnende bedrijven, “innovatieve” bedrijven en Vlaamse takken van internationale ondernemingen die zelfstandig willen worden. Er zijn geen concrete voorwaarden rond duurzaamheid of sociale eisen, wel voorwaarden rond "ethisch handelen" en de "Vlaamse verankering". Tegemoetkomt handelshuur. De Vlaamse regering wil ondernemers tegemoet komen die hun handelshuur niet meer kunnen betalen. De overheid engageert zich om maximaal twee huurperiodes via een lening voor te schieten, als de verhuurder een of twee maanden huur kwijtscheldt. Data- en onderzoeksvragen 70 •
Wat is de uptake van de diverse steunmaatregelen?
•
Hoe effectief is de steun ter preventie van faillissementen en armoedepreventie?
•
Welke doelgroepen of subdoelgroepen worden in welke mate bereikt? Welke (sub)doelgroepen niet of weinig bereikt? Wat zijn de verwachtingen naar de toekomst?
•
Wat zijn de ervaringen? Hoe worden aanvraag- en toekenningsprocedures en -termijnen gepercipieerd?
18.4
Begrotingstekort
Automatische stabilisatoren Uit een analyse van de Europese Commissie blijkt dat het Belgische begrotingssaldo erg gevoelig is voor een daling van de bbp-groeivoet. Een daling van 1%-punt ten opzichte van de trend leidt via automatisch toegenomen uitgaven tot een verslechtering van het begrotingssaldo met 0.6%punt.713 Binnen Europa ligt dit cijfer gemiddeld op 0,5%-punt (Figuur 312).
713
Europese Commissie (2019). Automatic Fiscal Stabilisers in the EU: Size & Effectiveness. https://www.nbb.be/doc/ts/publications/nbbreport/2019/en/t1/report2019_tii_h5.pdf
281
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 312: Economische schokken hebben een grote impact op de begroting in België
714
De toegenomen uitgaven compenseren wel deels de initiële daling van het bbp. De Nationale Bank van België berekende dat een stijging van fiscale uitgaven met 0,6% van het bbp resulteert in een stijging van het bbp met 0,2% in het eerste kwartaal en tot 0,3% na een aantal kwartalen. Dit betekent dat een derde van de economische schok opgevangen wordt door automatische stabilisatoren715. Belgische begrotingstekorten zouden oplopen tot 50 miljard in 2020 Minister van Begroting David Clarinval lichtte op 9 juni 2020 het begrotingstekort voor alle Belgische overheden toe in de Kamercommissie begroting716. Volgens de minister kan het begrotingstekort van alle Belgische overheden oplopen tussen de 43 en 50 miljard euro of een tekort van 10 tot 12 procent van het bbp. Ter vergelijking: in 2019 was het federale deficit 9 miljard euro of 1,9% van het bbp. Het is van in de jaren 80 geleden dat het begrotingstekort nog rond de 10% schommelde (Figuur 313). Figuur 313: Raming Belgisch begrotingstekort 2020 is ongezien in laatste 3 decennia717
714 715 716 717
https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/eb045_en_autom_fiscal_stabilisers.pdf Nationale Bank van België (2020). Jaarverslag economische en financiële ontwikkelingen (hoofdstuk 5). https://www.nbb.be/doc/ts/publications/nbbreport/2019/nl/t1/verslag2019_tii_h5.pdf Debat Kamercommissie begroting (09/06/2020). https://www.dekamer.be/kvvcr/media/index.html?language=nl&sid=55U0674&offset=169 De Tijd (28/4/2020). Overheidsinvesteringen moeten minstens verdubbelen https://www.tijd.be/opinie/column/overheidsinvesteringen-moeten-minstensverdubbelen/10223517.html?openGallery=2-0
282
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 314 geeft een overzicht van het Belgisch begrotingstekort van 50 miljard euro. Figuur 314: het begrotingstekort van 50 miljard euro
Aan de uitgavenzijde hebben de regeringen voor bijna 15 miljard euro aan maatregelen genomen om de gezinnen en ondernemingen te ondersteunen. Het leeuwendeel van de bijkomende uitgaven gebeuren op het federale niveau (10,3 miljard of een relatief aandeel van 70%). De bijkomende uitgaven bedragen voor Vlaanderen en WalloniĂŤ respectievelijk 2,8 miljard euro (een relatief aandeel van 19%) en 1 miljard euro (een relatief aandeel van 7%). Aan de inkomstenzijde zouden de fiscale ontvangsten dit jaar 19,4 miljard euro lager liggen ten opzichte van de raming van het MonitoringcomitĂŠ van maart. Die schatting houdt nog geen rekening met sommige fiscale steunmaatregelen die genomen zijn. Het verlies situeert zich voor de helft bij de bedrijfsvoorheffing, voor een kwart bij de btw, voor 16% bij voorafbetalingen en slechts in beperkte mate bij accijnzen, douanerechten enz. Er is ook een verlies aan dividenden ter hoogte van 600 miljoen euro (BNP-Paribas, Belfius, etc.).
Vlaamse begroting 2020 kijkt aan tegen tekort van 6 miljard euro In de aangepaste begroting BA2020 wordt de totale impact van de coronacrisis op het vorderingensaldo geraamd op -3,15 miljard euro: 2,5 miljard euro aan bijkomende uitgaven, 750 miljoen aan lagere ontvangsten in de gewestbelastingen en 100 miljoen aan een hogere onderbenutting (bepaalde uitgaven zullen niet gerealiseerd worden omwille van de coronacrisis, bijvoorbeeld dienstencheques). De ontvangsten in de aangepaste begroting BA2020 zijn echter gebaseerd op gedateerde (precorona) parameters, waardoor de federale doorstortingen van de BFW-dotaties en opcentiemen (die samen meer dan 70% van de Vlaamse ontvangsten uitmaken) nog niet aangepast zijn aan de nieuwe economische situatie. Bij een simulatie van -8% economische groei, zoals geraamd door de nbb in april, zouden de nog niet verwerkte bij te stellen BFW-dotaties uitkomen uit op 1,8 miljard euro in 2020. De ontvangsten uit de opcentiemen zouden bij een gelijkaardige oefening 1 miljard euro lager uitvallen. De impact van de coronacrisis op het vorderingensaldo wordt dus geraamd op 4,9 miljard euro. Samen met een aantal andere elementen zou dit leiden tot een begrotingstekort van bijna 6 miljard euro in 2020, wat ongekend is in de geschiedenis van het Vlaamse begrotingsbeleid.
283
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
European Semester: geen begrotingstraject in 2020 De Europese Commissie heeft begin april718 beslist om de budgettaire flexibiliteitsclausules in het Stabiliteits- en Groeipact te activeren, waaronder voor het eerst de zogenaamde ”general escape clause”. Het activeren van deze clausule impliceert dat er voor 2020 geen begrotingstraject opgemaakt dient te worden. Op deze manier wil de Europese Commissie de lidstaten ondersteunen in het beschermen van burgers en het opvangen van de economische schok. Op 20 mei 2020 publiceerde de Europese Commissie719 haar landenrapport en ontwerpaanbevelingen in het kader van het Europees semester, als antwoord op het Belgische Stabiliteitsprogramma 2020-2023. De Europese Commissie oordeelde dat België niet voldoet aan het tekortcriterium voor 2020 noch aan het schuldcriterium voor 2019, wat onder normale omstandigheden zou resulteren in een aanbeveling om de buitengewone tekortprocedure op te starten. De uitbraak van COVID-19 heeft echter een buitengewone macro-economische en fiscale impact, waardoor een geloofwaardig begrotingstraject opzetten moeilijk (en zeer onzeker) is. De aanbevelingen van de Commissie beperken zich tot het nemen van onmiddellijke maatregelen om de sociaaleconomische gevolgen van de pandemie aan te pakken en te verzachten, en op maatregelen om de economische activiteit op een veilige manier terug op gang te brengen. Voor geen enkel land wordt de buitengewone tekortprocedure opgestart. De Europese Commissie benadrukte wel dat, zodra de economische omstandigheden het mogelijk maken, België zich opnieuw moet focussen op een voorzichtige budgettaire positie op middellange termijn en houdbare overheidsschulden. Data- en onderzoeksvragen 71 •
•
Wat betekent de crisis voor het monetair beleid? Hoe wordt het relancebeleid (best) gefinancierd?
18.5
Schulden
Belgische schulden waren voor crisis al hoger dan EU-gemiddelde en EU-norm België heeft relatief gezien meer overheidsschuld dan de andere Europese landen. In 2019 bedroeg de Belgische schuld 98,6% van het bbp (467 mld €); binnen Europa ligt de gemiddelde schuld op 77,8% van het bbp (zie Figuur 315). Daarmee is de Belgische startpositie minder gunstig dan bijvoorbeeld Duitsland (59,8% van het bbp) of Nederland (48,6% van het bbp)720. Volgens het Stabiliteits- en Groeipact ligt de Europese schuldnorm op 60% van het bbp.
718
719
720
Europese Commissie (2020). Communication from the Commission to the Council on the activation of the general escape clause of the Stability and Growth Pact, Brussel, COM(2020) 123 final, 20 maart 2020. Europese Commissie (2020b): Guidelines for a streamlined format of the 2020 Stability and Convergence Programmes in light of the COVID-19 outbreak, Brussel, 6 april 2020. Europese Commissie (2020c), COUNCIL RECOMMENDATION on the 2020 National Reform Programme of Belgium and delivering a Council opinion on the 2020 Stability Programme of Belgium. Brussel, COM(2020) 501 final, 20 mei 2020. Planbureau, https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_pfi_gcd-gross+consolidated+debt+, geconsulteerd, 21/06/2020.
284
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
196
200
150
100
100 60
26 26 21
50
132 117 116 116 99 110 114 102 95 89 84 79 76 75 66 62 60 59 51 49 49 46 45 43 43 39
159
Bruto overheidsschuld als % BBP
250 Figuur 315: Belgische schulden zijn hoger dan EU-gemiddelde en dan EU-norm721
Grie Ita Por Fra Cyp Spa Bel UK EU Kro Sln Oost Dui Hon Ier Ned Sln Pol Mal Fin Lit Roe Den Let Zwe Tsj Lux Bul Est
0 2019
2020
2021
60%-norm
100% BBP
Belgische schulden zouden oplopen tot 123% van het bbp Ten gevolge van de coronacrisis zou de Belgische schuld in 2020 oplopen tot 115% à 122,6% van het bbp722 en in 2021 tot 123,6% van het bbp. De Europese Commissie verwacht een stijging van de Belgische schuld tot 113,8% van het bbp in 2020, waarna in 2021 de schuld terug zou dalen tot 110% van het bbp723 (zie Figuur 315).
Vlaamse schulden en schuldnormering De Vlaamse schuldnormering, opgemaakt door de vorige Vlaamse Regering, vereist dat de geconsolideerde schuld beneden 65% van de lopende ontvangsten blijft, en een gunstige rating bij het aangestelde kredietwaarderingsbureau (Moody’s) evenals een netto-actiefpositie (activa > passiva) behoudt. Er wordt bij de begroting 2020BA een toename van de geconsolideerde schuld met € 5,4 mld verwacht. De Vlaamse geconsolideerde schuld (exclusief ziekenhuisfactuur) bedroeg einde 2019 € 20,2 mld, en evolueert daarmee einde 2020 naar € 25,6 mld. Daarmee ligt de verhouding van de schuld ten op zichtte van de geconsolideerde ontvangsten (€ 44,8 mld) in de aangepast begroting op 57,8%. Indien wel rekening gehouden wordt met het bijstellen van alle ontvangsten door de federale overheid leidt dit in totaal tot € -1,76 mld lagere Vlaamse ontvangsten via de BFW-dotaties (scenario NBB-FPB, zie sectie 0). Met deze correctie op de ontvangsten evolueert de schuldgraad einde 2020 naar 63,6%. Er dient op gewezen dat het noemereffect de komende jaren ook in de omgekeerde richting kan spelen, wanneer de ontvangsten van de Vlaamse overheid sneller groeien dan haar schuldtotaal.
721 722 723
Europese Commissie (2020). Spring Economic Forecast. https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economyfinance/ip125_en.pdf BNP Paribas Fortis (25/5/2020). Begroten in tijden van Corona. https://www.bnpparibasfortis.com/nl/blogs/blog-chief-economist/artikel/begroten-in-tijden-van-corona Europese Commissie (2020). Spring Economic Forecast. https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economyfinance/ip125_en.pdf
285
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Het voorgaande impliceert: in 2021 zal de Vlaamse schuldgraad boven 65% van de ontvangsten uitkomen, gegeven voorziene uitgaven voor engagementen van de Vlaamse Regering, zoals de Oosterweelinvesteringen en de noden in de huisvestingssector, waarvoor leningen zullen aangegaan worden. Daarmee zal in 2021 de Vlaamse schuldevolutie niet meer in overeenstemming zijn met de vereisten van de Vlaamse schuldnormering.
Kredietwaardigheid regio’s Op 5 juni beoordeelde Moody’s de kredietwaardigheid van de Belgische regio’s. Ondanks de sterke stijging van de schuld veranderde Moody’s niets aan de kredietwaardigheid en -prognose van Vlaanderen en Wallonië. Deze blijft stabiel op Aa2 (krediet met een hoge kwaliteit en laag risico). De prognose van de kredietwaardigheid van de Franse gemeenschap werd echter negatief bijgesteld. Moody’s waarschuwt dat de kredietwaardigheid van Aa3 verlaagd zou kunnen worden naar A1 (krediet met een middelmatig tot hoge kwaliteit en laag risico). Vanaf A1 houdt Moody’s er rekening mee dat een land of regio door externe economische omstandigheden wel eens niet meer in staat zou kunnen zijn om zijn financiële verplichtingen na te komen. Het begrotingstekort van de Franstalige gemeenschap zou dit jaar kunnen oplopen tot 17,2 procent door de coronacrisis en bijkomende investeringen in het onderwijs. De schuldgraad zou eind dit jaar stijgen tot 100 procent van de inkomsten (ten op zichtte van 73,5 procent in 2018).
Schuldbeheer Ter financiering van de schuld is de boodschap van twee papers van resp. Leuvense en Gentse economen724 dat als de Coronacrisis een eenmalig en tijdelijk incident (in 2020) blijft waarna de economie terug op volle toeren draait (= V-scenario), er geen bijkomende maatregelen genomen hoeven te worden om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën te garanderen. Wel zal de schuldgraad (schuld / bbp) aanzienlijk stijgen, door de lagere ontvangsten en bijkomende uitgaven tijdens de crisisperiode. Er is bovendien een belangrijke voorwaarde: indien de huidige situatie met rentevoeten lager dan de bbp-groei wordt aangehouden, dan kan de bijkomende schuld op (langere) termijn weggewerkt worden enkel en alleen via de (autonome) groei van het bbp. Indien de rentevoeten groter worden dan de bbp-groei (ook in de toekomst) vervalt het argument om geen bijkomende maatregelen te nemen, zodat wel bijkomende maatregelen voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën vereist worden. De snelheid én de volledigheid van de relance na de Coronacrisis (potentiële groei van economie integraal herstellen) worden de cruciale beleidsvariabelen. Een vertraagde of slechts deels geslaagde heropbouw van de economie heeft wel een blijvende (negatieve) impact, zowel voor deze economie als voor de overheidsfinanciën. De crisis- en relancemaatregelen zijn met andere woorden budgettair en economisch te verantwoorden. Er dienen dan ook geen maatregelen genomen te worden om het begrotingstekort tijdens de crisis te beperken, te verminderen en/of weg te werken. 724
Decoster, André (17/4/2020). Hoe fel besmet COVID-19 onze overheidsfinanciën? KULeuven, Leuvense Economische Standpunten 2020/176. https://feb.kuleuven.be/research/les/pdf/LES%202020%20%20176%20COVID-19.pdf Baert, Stijn; Bart Cockx, Freddy Heylen en Gert Peersman (17/4/2020): Economisch beleid in tijden van Corona: een kwestie van de juiste uitgaven te doen. UGent, Vakgroep Economie, Gentse Economische Inzichten 1. https://www.ugent.be/eb/economics/en/research/gei/gei1/at_download/file
286
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Dus zolang de economie snel terug aantrekt, en zolang de rente lager blijft dan de economische groei, heeft de (eenmalige) toegenomen schuld geen invloed op de houdbaarheid van de schuld. De houdbaarheid van de schuld wordt niet afgemeten aan de hoogte van de schuldgraad, maar door het samenspel van de intrestvoet, de groei van de economie en de verachte toekomstige primaire saldi. Met andere woorden: de ontvangsten dienen de verwachte groei van de primaire uitdagen te dekken. Zelfs in het V-scenario dient onderstreept te worden dat de beleidsuitdagingen van voor de crisis (bv. vergrijzing) blijven bestaan, en nog steeds beantwoord dienen te worden. Er bestaat echter veel onzekerheid over de rente en economische groei. Het beheersen van de rente voor langere tijd is in de Eurozone een taak voor de Europese Centrale Bank (ECB) en de Nationale Banken van de lidstaten in de Eurozone (in BelgiĂŤ: de Nationale Bank van BelgiĂŤ). Deze instellingen zijn volledig autonoom in het bepalen van het monetaire beleid. Ook over de snelheid van het economische herstel bestaat mogelijks nog meer onzekerheid. Momenteel gaan de meeste economen en beleidsmakers uit van een (zeer) traag herstel van de economie (U- en L-scenario), in plaats van een snel en krachtig V-herstel (zie deel 12.1). Desgevallend is er een blijvende, (zeer) grote impact op de ontvangsten en uitgaven en zal de schuld (zeer) aanzienlijk toenemen. Om de begroting structureel in evenwicht te krijgen, zullen er (aanzienlijke) bijkomende maatregelen genomen moeten worden.
Beleidsmaatregelen op Europees vlak 19.1
De Europese Commissie
Een eerste herstelfonds van 540 miljard euro Op 23 april 2020 beslisten de Europese Raad dat over een Europees herstelfonds van 540 miljard euro, wat moet dienen als vangnet voor werknemers, bedrijven en lidstaten. De steun voor werknemers wordt geoperationaliseerd via een nieuw mechanisme SURE. Hierbij wordt voor 100 miljard euro aan leningen ter beschikking gesteld aan lidstaten om de tijdelijke werkloosheid te financieren. De middelen worden opgehaald door de Europese Commissie met een garantie van 25 miljard euro van de lidstaten. De steun voor bedrijven gebeurt via garanties ter hoogte van 200 miljard euro via de Europese Investeringsbank EIB. Het garantiefonds bestaat uit 25 miljard euro en wordt gefinancierd door de lidstaten. De steun voor de lidstaten gebeurt via het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM). Het ESM zal voor 240 miljard euro aan preventieve kredietlijnen aan lidstaten uitgeven. Over het beschikbaar stellen van het ESM om de coronacrisis te bedwingen bestond er veel politieke onenigheid. Toegang krijgen tot het ESM gaat normaal gepaard met streng economisch toezicht, zoals door de troika in Griekenland. Maar die macro-economische voorwaarden vallen nu weg voor alle de directe en indirecte medische uitgaven die verband houden met de coronacrisis.
287
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
‘Next generation EU’-fonds van 750 miljard De Europese Commissie stelde een ‘Next Generation EU’-plan voor ter waarde van 750 miljard euro. De Europese Commissie zou het geld zelf ophalen bij de financiële markten 725, waarbij het ‘eigenmiddelenbesluit’ zou moeten toestaan om veel meer te lenen dan de nu toegestane 60 miljard euro. Het leeuwendeel van het fonds (560 miljard euro) zou de lidstaten rechtstreeks ondersteunen: 310 miljard euro via subsidies en 250 miljard euro via leningen. Landen met de grootste daling van het bbp zouden meer krijgen, maar moet hier wel een plan voor voorleggen in lijn met eerdere EU-aanbevelingen en klimaatdoelen. Er is nu sprake van 172 miljard voor Italië en 140 miljard voor Spanje en 5,4 mld voor België 5,4 miljard (gift) 726. Europa zou pas vanaf 2028 tot 2058 beginnen terugbetalen, en denkt hierbij aan nieuwe Europese belastingen, o.a. extra CO2-uitstootrechten voor lucht- en scheepvaart, een omzetbelasting voor grote multinationals, een koolstoftaks op ingevoerde producten en een taks op grote spelers uit de digitale wereld. Zonder nieuwe belastingen zouden landen hun eigen bijdrage moeten verhogen of andere EU-uitgaven moeten schrappen. Er is nog veel discussie en onduidelijkheid over de mate waarin het zou gaan over giften dan wel leningen727, hoe dit vorm zou krijgen, onder welke voorwaarden er gebruik van gemaakt zou kunnen worden, hoe specifiek België of Vlaanderen hiervan gebruik zou kunnen maken, wat dit betekent voor de Europese green deal en hoe dit gefinancierd zal worden. Het dossier zet de verhoudingen binnen Europa op scherp tussen (noordelijke) ‘vrekkige’ vier (Oostenrijk, Denemarken, Nederland en Zweden) die hun begrotingen op orde hadden en pleiten voor leningen en de behoeftige zuidelijke landen die al voor de coronacrisis grote tekorten hadden. Het dossier ligt op tafel op de Europese top op 19 juni en vereist volledige consensus. Beide steunmechanismen samen zijn ongeveer goed voor 1% van het Europese bbp. Naast rechtstreekse steun voor de lidstaten omvat het ‘Next Generation EU’-plan verschillende andere initiatieven, zoals bijkomende financiering voor het cohesiebeleid (REACT-EU, 55 miljard euro), het Europese Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (15 miljard euro), het Rechtvaardig Transitiefonds (40 miljard euro), Solvency Support Instrument (31 miljard euro), InvestEU (15,3 miljard euro)728. Het ‘Next Generation EU’-fonds komt bovenop het EU budget van 1.100 miljard euro voor 20212027 dat eind mei voorgesteld is door de Europe Commissie. Het zevenjarig EU budget zou daarmee op 1.850 miljard euro liggen, het hoogste bedrag ooit in de Europese geschiedenis.
Fiscaal beleid lidstaten: activeren van het general escape clause Bij de aanvang van de coronacrisis werd het ‘General Escape Clause’ binnen het Stabiliteitsen Groeipact (SGP) geactiveerd. Dit houdt in dat er geen beperking opgelegd wordt op publieke uitgaven voor crisismaatregelen. Op deze manier kunnen lidstaten adequaat reageren op de
725 726 727
728
VRT (27/5/2020). Het herstelplan van de Europese Commissie van 750 miljard: 6 vragen en antwoorden. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/27/750-miljard-euro-dit-is-het-europees-herstelplan-van-de-europes/ VRT (27/5/2020). Het herstelplan van de Europese Commissie van 750 miljard: 6 vragen en antwoorden. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/27/750-miljard-euro-dit-is-het-europees-herstelplan-van-de-europes/ O.a. Trouw (18/5/2020). Duitsland en Frankrijk eens over corona-herstelfonds, nu de andere 25 landen nog. https://www.trouw.nl/buitenland/duitsland-en-frankrijk-eens-over-corona-herstelfonds-nu-de-andere-25-landennog~bddf6a17/?referer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F Europese Commissie. Europe’s moment: Repair and prepare for the next generation. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_940
288
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
economische crisis omdat zij zich tijdelijk niet hoeven te houden aan de budgettaire beperkingen van het Europese begrotingskader.
Soepelere regels rond staatssteun De Europese Commissie verleent lidstaten 'maximale flexibiliteit' om bedrijven staatssteun te geven. In de Europese Unie is staatssteun bijna nooit toegestaan omdat dit de eerlijke concurrentie verstoort. Om de economische schok op te vangen laat de Europese Commissie vijf vormen van staatssteun toe: (1) rechtstreekse subsidies, belastingsverminderingen en voorschotten tot 800.000 euro per bedrijf, (2) garanties voor bankkredieten, (3) door de overheid uitgegeven leningen aan voordelige interestvoeten, (4) banken aanwenden om de economie te ondersteunen wordt gezien als aan steun voor klanten van banken (en niet voor de banken zelf) en (5) kortlopende exportkredietverzekering. Figuur 316: Europese respons op de coronacrisis bevat diverse elementen729
Data- en onderzoeksvragen 72 •
Wat betekent de coronacrisis voor de geopolitieke verhoudingen en stabiliteit, voor de kracht en eenheid van de Europese Unie, etc.?
•
•
Welke vorm krijgt de Europese herstelstrategie en welke rol speelt de Europese green deal hierin? Hoe kan Vlaanderen hiervan optimaal gebruik maken? Hoe slaagde Vlaanderen er in het verleden in om van Europese fondsen af te tappen?
729
European Parliament, Briefing, EU budgetary and financial response to the coronavirus crisis. Mei 2020. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651925/EPRS_BRI(2020)651925_EN.pdf
289
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
EU UK Chin Jap US Wer
Ier Kro Hon Lit Gri Spa Est Cyp Bul Mal Rom Ita Fra Sln Let Port Slk Pol Euro Tsj Bel Ned Den Lux Fin Zwe Dui Oos
Figuur 317: Groei van het bbp daalt730 0
-2
-12
-13,4
-14
-8,8
-10
-6,4
-5,1 -5,7
-8
-8,9 -9,7
-6
-12 -11,9 -11,8 -11,6 -11,4 -11,2 -10,6 -10,3 -10,2 -10,1 -9,8 -9,5 -9,4 -9,2 -9 -9 -9 -8,9 -8,8 -8,6 -8,6 -8,3 -7,7 -7,3 -7,3 -7,1 -7,1
verschil groei BBP 2019 en 2020
-4
-16
19.2
De Europese Centrale Bank en Europese Investeringsbank
De rente staat al jaren laag Sinds het uitbreken van de financieel-economische crisis van 2008 werd de basisrente van de ECB systematisch verlaagd. Sinds september 2019 staat de depositorente, de rente die gewone banken moeten betalen als ze hun overtollig geld bij de ECB stallen, op -0,5%. De rente is nog niet gewijzigd tijdens de corona-crisis.
Opkopen van obligaties Op 12 maart kondigde de ECB aan dat het maatregelen zal nemen om de bankfinanciering te faciliteren alsook het opkoopprogramma van obligaties zal uitbreiden met 120 mld euro tegen eind 2020. Op 18 maart lanceerde de Europese Centrale Bank (ECB) een breed monetaire stimulusprogramma waarbij voor 750 miljard euro aan activa van effecten aangekocht zullen worden. Op 4 juni werd het aankoopprogramma van 750 miljard euro verder uitgebreid met 600 miljard euro. De looptijd van het programma werd verlengd tot midden 2021. Het aankoopprogramma heeft er voor gezorgd dat het renteverschil tussen schuldrijke landen (ItaliÍ, Spanje) en schuldarme landen (Duitsland) beperkt is gebleven. Met de programma’s worden zowel overheids- en bedrijfsobligaties aangekocht. Hierdoor dalen de interestvoeten, waardoor gezinnen en bedrijven gestimuleerd worden om te consumeren en te investeren (Figuur 323). 730
Europese Commissie (2020). European Economic Forecast, spring 2020. https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip125_en.pdf
290
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 318: Monetaire expansie uitgelegd
De geldkraan staat open De balans van de ECB sinds maart door de oorlog tegen corona al met 900 miljard is aangezwollen tot 5.600 miljard euro (zie Figuur 319). Indien de ECB het huidige aankoopritme aanhoudt (120 miljard euro per maand), dan zal de balans tegen eind 2020 6.400 miljard euro belopen. Figuur 319: De coronasteun van de ECB731
Verwacht wordt dat eind dit jaar de balans eind dit jaar bijna 60 procent van de economie zal vertegenwoordigen (Figuur 320). 731De
Tijd (2020). “ECB: 5.600 miljard and counting (very fast)�.
291
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 320: De belans van de ECB en FED als percentage van het bbp732
De Europese Investeringsbank De Europese Investeringsbank (EIB)733 kondigde een plan aan van € 25 mld financiering gericht op overbruggingskredieten en maatregelen om liquiditeit en werkkapitaal te voorzien voor kmo’s en mid-caps. Deze € 25 mld wordt via verschillende producten beschikbaar gemaakt aan financiële intermediaire (banken, garantieverstrekkers …). De bedoeling is om via de garanties 200 miljard te mobiliseren. Daarnaast maakt de EIB voor € 6 mld middelen vrij om investeringen in de gezondheidszorg mogelijk te maken. Tenslotte wordt ook € 5,9 mld steun gegeven aan landen buiten de EU (waarvan € 1,7 mld naar Westerse Balkan-landen). Internationaal en Europees kader
732https://www.ceps.eu/whats-the-ecb-doing-in-response-to-the-covid-19-crisis/ 733
https://www.eib.org/en/about/initiatives/covid-19-response/index.htm
292
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Deel VI: Infrastructuur en omgeving Dit deel VI gaat in op de effecten van de crisis op verschillende elementen van onze infrastructuur in de brede zin, alsook op een aantal omgevingsaspecten, meer specifiek gaat het om: • • • •
een aantal aspecten van de openbare en residentiële gebouwen, ontwikkelingen met betrekking tot telecommunicatie en mobiliteitsaanpassingen (deel 20) de manier waarop de energievraag beïnvloed werd door de coronamaatregelen (deel 21) wijzigingen in mobiliteitspatronen ten gevolge van de crisis (deel 22) de effecten van de crisis op verschillende milieucompartimenten. Het gaat dan over de manier waarop er omgegaan wordt met ruimte (deel 23.1), de invloed op het al dan niet behalen van de klimaat- en energiedoelstellingen (deel 23.2), de invloed op de uitstoot van luchtpolluenten en op de luchtkwaliteit (deel 23.3), het waterverbruik en de droogteproblematiek (deel 23.4) en tenslotte op afval (deel 23.5).
293
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Infrastructuur 20.1
Telecominfrastructuur
Meer dataverkeer over vaste netwerken, minder mobiele data De coronacrisis zorgde voor meer dataverkeer, omwille van thuiswerk, conference calls, videoconferencing, online lessen, streaming, online boodschappen, …. Internationaal is sprake van een toename van 60% van het dataverkeer734. Bij Proximus 50% meer, bij Telenet 70% tot 80% meer op het vaste netwerken. Mobiele data namen met 15% à 20% af735. Bellen gebeurt meer. BNIX, het Belgisch internetknooppunt beheerd door Belnet, verwerkte aan het begin van de crisis 30% meer trafiek dan normaal; geplande wijzigingen aan het netwerk werden on hold gezet om de stabiliteit te verzekeren736. Data- en onderzoeksvragen 73 •
•
Waren er problemen met dataverkeer? Waren de netten op meer dataverkeer voorzien? Hoeveel klachten kwamen er?
20.2
Aanpassingen publieke gebouwen
Ventilatievoorzieningen zijn beperkt aanwezig in scholen Investeringen in renovatie van schoolgebouwen kunnen interessant zijn vanuit relanceperspectief maar ook vanuit gezondheidsperspectief. Goede ventilatie is belangrijk om de verspreiding van het virus te verminderen, maar helpt ook de algemene luchtkwaliteit en de schoolprestaties vooruit. Volgens de laatste scholenmonitor beschikt 5% van de schoolgebouwen over mechanische ventilatie met warmterecuperatie en 10% van over mechanische ventilatie zonder warmterecuperatie737. Onderzoek toonde aan dat in quasi alle onderzochte Vlaamse scholen de richtwaarden van het Vlaams binnenmilieubesluit en/of internationale richtwaarden, limieten of blootstellingcriteria voor PM, formaldehyde, totaal andere aldehydes, benzeen, TVOS en CO2 werden overschreden738. In op één na alle klassen lag de 24-h gemiddelde CO2 concentratie boven de richtwaarde van 900 mg/m³ van het Vlaams BinnenMilieuBesluit, en tijdens de aanwezigheid van de kinderen in de klaslokalen liepen de CO2 concentraties in de klaslokalen op tot ver boven de limietwaarde van 1000 ppm (ASHRAE; 1829 mg CO2/m³). De gemiddelde concentratie bedroeg gemiddeld 942 734
735
736
737 738
OESO (4/5/2020). Keeping the Internet up and running in times of crisis http://www.oecd.org/coronavirus/policy-responses/keeping-the-internet-up-and-running-in-times-of-crisis4017c4c9/ Data over internetgebruik werd enkel terug gevonden in Het Laatste Nieuws (16/3/2020). Proximus en Telenet zien internetgebruik fors stijgen. https://www.hln.be/ihln/proximus-en-telenet-zien-internetgebruik-forsstijgen~a821f7e6/ Techzine (20/3/2020). Belgisch internetknooppunt meet record in dataverkeer door corona. https://www.techzine.be/nieuws/infrastructure/54532/belgisch-internetknooppunt-meet-record-in-dataverkeerdoor-corona/ Agion (2013). De schoolgebouwenmonitor 2013. https://www.agion.be/sites/default/files/images/D_eindrapport_monitor2013_finaal.pdf VITO in opdracht van het Departement Omgeving/LNE. Binnenlucht in Basisscholen 2009. https://biba.vito.be/nl
294
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
ppm, net onder de norm. In de meeste klassen was de luchtverversing ondermaats. Opvallend was dat in nieuwe scholen die moeten voldoen aan ventilatie-eisen de binnenluchtkwaliteit niet altijd beter is (Figuur 322)739. 6 000 Figuur 321: Gemiddelde en maximale CO2-concentraties in 88 scholen740 5 000
CO2-ppm
4 000
max gem
3 000 Zeer slecht
2 000
Slecht
Laag
1 000
Aanvaardbaar Matig Goed
0
Figuur 322: Gemiddelde binnenluchtkwaliteit varieert sterk tussen klassen741 100%
JONGE SCHOLEN
OUDE SCHOLEN
90% 80%
22%
47%
70%
17%
60% 50%
goed: <400 12%
27%
aanvaardbaar: 600-1000
40% 30%
laag: >1000 19%
20% 10%
matig: 400-600
34% 22%
0%
739 740
741
VITO in opdracht van het Departement Omgeving/LNE. Binnenlucht in Basisscholen 2009. https://biba.vito.be/nl VITO in opdracht van het Departement Omgeving/LNE. Binnenlucht in Basisscholen 2009. https://biba.vito.be/nl - Punten geven waarnemingen weer. Per klas wordt de gemiddelde en maximumconcentratie weergegeven. Op basis van: VITO in opdracht van het Departement Omgeving/LNE. Binnenlucht in Basisscholen 2009.
295
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Renovatie van scholen door verbeterde ventilatie(voorzieningen) kan de binnenluchtkwaliteit voor scholen verbeteren. Die binnenluchtkwaliteit is van belang voor de gezondheid van de kinderen, hun concentratie, leerprestaties en welbevinden742 (Figuur 323). Betere binnenluchtkwaliteit en ventilatie zouden de schoolprestaties met gemiddeld 2,8% verbeteren, soms zelfs met 15%743. Verbeterde ventilatie zou in rapportcijfers voor rekenen zelfs kunnen zorgen voor een ‘verschil tussen een 6,5 en een 8’744. Figuur 323: Betere leerprestaties bij meer ventilatie en lagere CO2-concentraties in scholen745
20.3
Wooninfrastructuur - huisvesting
In een ‘blijf in uw kot’-situatie wordt de kwaliteit van de woningen en de woonomgeving belangrijker.
Er zijn 100.000 tot 150.000 sociale woningen te weinig Er staan ruim 150.000 mensen op een wachtlijst voor een sociale woning746. Er komen maar 2.500 sociale woningen per jaar bij. Op dit moment zijn er 167.000 sociale huurwoningen747. Multiplicatoreffecten van investeringen in sociale woningen zijn beschreven in deel 17).
1 gezin op 10 woont in een zeer slechte woning 11% van de woningen in Vlaanderen is in een (zeer) slechte staat. 13% is in een matige staat748. Dat wil zeggen dat 1 op 4 gezinnen niet in een goede woningen de ‘blijf-in-uw-kot’-periode kan doormaken. Het gaat dan over 700.000 gezinnen.
742 743 744 745 746 747 748
https://biba.vito.be/nl - Per klas de gemiddelde tijd waarin de CO2-concentratie een bepaald niveau haalt. J: klassen jonger dan 2 jaar. O: klassen ouder dan 2 jaar Gezonde scholen – Luchtkwaliteit. https://gezondescholen.be/wat-is-een-gezond-binnenmilieu/luchtkwaliteit/ Fraunhofer. Impacts of the indoor environment ont learning in schools in Europe. Gunnar Grün, Susanne Urlaub, 2015. Jacobs, P. e.a. (2007). Prestatie-eisen ventilatie in klaslokalen. https://www.co2indicator.nl/documentatie/Leerprestaties.pdf Jacobs, P. e.a. (2007). Prestatie-eisen ventilatie in klaslokalen. https://www.co2indicator.nl/documentatie/Leerprestaties.pdf De Standaard (6/2/2020). ‘Nood aan sociale woningen veel groter dan we denken’. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200205_04836462 Statistiek Vlaanderen (geraadpleegd 6/2020). Woningen Sociale Sector. https://www.statistiekvlaanderen.be/nl/woningen-sociale-sector Statistiek Vlaanderen (geraadpleegd 6/2020). Fysische staat van de woning. https://www.statistiekvlaanderen.be/nl/fysische-staat-van-de-woning
296
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De woninginfrastructuur in Vlaanderen is verouderd: het gemiddelde bouwjaar van de woningen is 1964749. De helft van de Belgen woont in een woning van voor 1960 (Figuur 324). Figuur 324: Helft van Belgen woont in woning van voor 1960750
aandeel Belgische bewoners (2011)
24%
14% 12%
11%
13% 10% 8% 4%
5%
Armste gezinnen wonen in de slechtste woningen Armste gezinnen wonen in de slechtste en de slechtst geĂŻsoleerde woningen (Figuur 325 en Figuur 326). Een kwart van de respondenten in lagere inkomensgroepen rapporteert vochtproblemen, een zesde rapporteert comfortproblemen en een slechte fysische staat. Figuur 326 maakt duidelijk dat bij de lagere inkomensgroepen energiezuinigheidsmaatregelen minder aanwezig zijn. Lagere inkomensgroepen zijn minder vaak eigenaar en eerder huurder en wonen vaker in appartementsgebouwen (Figuur 327). Figuur 325: Lage inkomensgroepen wonen in de slechtste woningen751 25
20
15
10
5
0
749 750 751
vochtprobleem
comfortprobleem
geen CV
ruimtegebrek
6 11 13 16 16
slechte fysische staat 10 8 9 12 16
Q5 Q4 Q3 Q2 Q1
13 14 11 16 24
6 10 12 14 14
0 1 2 2 6
totaal
15
12
11
11
2
Wonen Vlaanderen (2018). Bouwvergunningen voor renovatie. https://www.wonenvlaanderen.be/sites/wvl/files/wysiwyg/bouwvergunningen_renovatie.pdf http://www.npdata.be/BuG/281-Woningen/Woningen.htm#BuG 280 Heylen K. & Vanderstraeten L. - Steunpunt Wonen (2019). Wonen in Vlaanderen anno 2018. https://steunpuntwonen.be/Documenten_20162020/Onderzoek_Werkpakketten/WP_1_Nieuwe_woonsurvey_en_woningschouwing/WP1-2_RAPPORT
297
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 326: Laagste inkomensgroepen wonen in minder geïsoleerde woningen752 98
100
90
92
91
78
80
74
78
70
73 59
60
62 56
50
46
51
40
37
30
20 10 0
15
isolerend glas
dakisolatie
leidingisolatie
zuinige ketel
muurisolatie
vloerisolatie
91 95 96 99 98 96
78 83 88 90 92 86
62 64 71 79 78 71
56 62 67 72 74 67
51 58 63 74 73 64
37 38 42 56 59 47
Q1 Q2 Q3 Q4 Q5 totaal
hernieuwbare energie 15 20 29 38 46 29
Figuur 327: Eigendomsstatuut en type woning naar inkomen753 100%
100%
90% 80%
39
31
19
28
13
25
80%
70%
70%
60%
60% 50%
50%
40% 30%
61
69
82
72
87
75
11
90%
31 55
20% 10%
7 19
24
27 84
90 72
70
30%
10%
1 8
25
40%
20%
2
16
63 50
0%
0% Q1
Q2
Q3
eengezinswoning
Q4
Q5
totaal
Q1
meergezinswoning
Q2 eigenaars
Q3 private huurder
Q4
Q5
totaal
sociale huurder
11% tot 21% heeft onvoldoende buitenruimte 21% van de gezinnen met onvoldoende inkomen zegt over onvoldoende buitenruimte te beschikken, terwijl dat voor andere gezinnen 11,5% is. Voor gezinnen die landelijk wonen, loopt de combinatie tussen werk en privé beter754. Data- en onderzoeksvragen 74 •
Is er impact op de aangevraagde renovatie- en energiepremies? en op het aantal aangevraagde renovatievergunningen?
•
Wat is de impact op de sociale huisvestingsmaatschappijen en sociale verhuurkantoren?
•
Wat betekent de crisis voor de wachtlijsten voor sociale woningen?
•
Hoe evolueert betalingsachterstand? Welke impact stellen huisvestingsmaatschappijen en sociale verhuurkantoren vast op de bewoners?
752
753
754
Heylen K. & Vanderstraeten L. - Steunpunt Wonen (2019). Wonen in Vlaanderen anno 2018. https://steunpuntwonen.be/Documenten_20162020/Onderzoek_Werkpakketten/WP_1_Nieuwe_woonsurvey_en_woningschouwing/WP1-2_RAPPORT Heylen K. & Vanderstraeten L. - Steunpunt Wonen (2019). Wonen in Vlaanderen anno 2018. https://steunpuntwonen.be/Documenten_20162020/Onderzoek_Werkpakketten/WP_1_Nieuwe_woonsurvey_en_woningschouwing/WP1-2_RAPPORT Sociaal.net (14/5/2020).‘Niet iedereen heeft het goed in zijn bubbel’. https://sociaal.net/achtergrond/coronaonderzoek-gezin-bubbel/; onderzoek bij 5245 gezinnen vanaf 23/3 gedurende een maand.
298
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
Hoe was de situatie op de diverse lokaties tijdens de lockdown? Waren er (meer) problemen in bepaalde grote blokken van sociale woningen? Werden er speciale maatregelen genomen? Hoe hebben de bewoners de lockdown beleefd?
20.4
Openbare ruimte en mobiliteitsinfrastructuur
Er is vraag naar bredere voetpaden en meer plaats voor terrassen In het bijzonder in handelsstraten waar nog (auto)verkeer doorkomt en/of parkeerstroken aanwezig zijn is het voor voetgangers soms moeilijk om social distancing te respecteren. Op sommige plaatsen werden bredere stoepen voorzien zodat voetgangers elkaar kunnen kruisen. Voor de leefbaarheid van groot deel van de horeca lijken terrassen een grotere rol te gaan spelen en vertonen sommige lokale besturen enige flexibiliteit naar de uitbaters toe voor het gebruik van de openbare ruimte (meer oppervlakte toewijzen voor terrassen). Wel doorgaans op voorwaarde dat voldoende ruimte tussen klanten behouden wordt en dat de specifieke situatie het toelaat (dat er bv. geen onredelijk aandeel van de stoep/plein ingenomen wordt).
Sommige steden zetten in op meer of bredere fietsstroken Verschillende steden hebben in de coronacrisis meer plaats gemaakt voor fietsen met nieuwe of bredere fietsstroken, bv. in Brussel, Parijs, Milaan755.
Openbaar vervoersinfrastructuur deed aanpassingen Data- en onderzoeksvragen 75 •
Hoeveel extra fietsstroken of fietspadaanpassingen gebeurden er in België/Vlaanderen? Hoe scoren we ten opzichte van andere landen?
•
Wat betekent het de crisis voor het gebruik en de inkomsten van het openbaar vervoer? Voor huidige en toekomstige investeringen in openbaar vervoer? Voor de exploitatie van het openbaar vervoer? Voor de veiligheid van het personeel?
•
Wat betekent de coronacrisis Voor taxi’s? Carpool? Deelauto’s? Deelfietsen? Deelsteps?
•
Hoeveel mensen zullen de aangekondigde gratis railpass aanvragen?
(Lucht)haven – vliegtuigen– aanpassingen De coronacrisis zorgt voor verdere operationele en infrastructurele aanpassingen aan de luchthavens. Brussels Airport is als één van de pilootluchthavens aangeduid door het Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart (EASA) en zal een aantal richtlijnen in het kader van de coronabestrijding uittesten756. Zo zal Brussels airport een aantal preventieve maatregelen treffen zoals bv. de systematische controle van de lichaamstemperatuur van de passagiers, het weren van niet-reizigers uit de terminal, maximaal inzetten op contactloze handelingen, ontsmetten van de karren, vloeren, automaten, deurkrukken,… Hoewel het dragen van een
755 756
Mobly (30/4/2020). Exit corona, exit auto: grote steden zien het begin van iets moois. https://mobly.be/nl/blog/exit-corona-exit-auto/ Brussels airport (3/6/2020): Brussels Airport geselecteerd als pilootluchthaven door EASA en systematische temperatuurcontroles voor alle passagiers #safetravel. https://www.brusselsairport.be/pressroom/brusselsairport-geselecteerd-als-pilootluchthaven-door-easa--en-systematische-temperatuurcontroles-voor-allepassagiers--safetravel/
299
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
mondmasker niet verplicht zal zijn in het luchthavengebouw, maar wel sterk aanbevolen is, zullen de passagiers mondmaskers aangeboden krijgen757.
Energie(infrastructuur) 21.1
Energieverbruik
Energievraag daalt De coronacrisis heeft ook een ongezien effect op de energievraag. Volgens het IEA zou de wereldwijde energievraag in 2020 met 6,1% dalen ten opzichte van 2019758. Dat is een daling die 7 maal sterker is dan na de financiële crisis van 2009. Sinds het jaar 1900 is een daling van de energievraag van die omvang slechts drie maal voorgekomen (als gevolg van de Spaanse grieppandemie in 1918, door de crisis van de jaren ’30 en net na de tweede wereldoorlog). Figuur 328: de energievraag daalde in 2020 spectaculair door de coronacrisis.
In België vertoonde het aardgasverbruik voorlopig een daling ten opzichte van vorig jaar; januari en april waren wel opmerkelijk zachter dan vorig jaar (Figuur 329). Figuur 329: Aardgasstromen zijn lager dan in 2019759 2020 MWh gas naar graaddagen eindklanten jan 23.090.502 332 feb 20.209.815 273 ma 19.447.165 290 apr 12.039.372 118 74.786.854
757
758 759
2019 MWh gas naar eindklanten 25.870.658 19.450.474 18.017.828 14.280.946 77.619.906
graaddagen 414 271 250 172
Brussels airport (6/5/2020). Brussels Airport zal vanaf 18 mei mondmaskers aanbieden aan passagiers. https://www.brusselsairport.be/pressroom/nl-be/brussels-airport-zal-vanaf-18-mei-mondmaskers-aanbiedenaan-passagiers/ IEA (2020). Global energy and CO2 emissions in 2020. https://www.iea.org/reports/global-energy-review2020/global-energy-and-co2-emissions-in-2020#abstract Synergrid, http://www.synergrid.be/index.cfm?PageID=18214, voorlopige data 2020
300
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Het elektriciteitsverbruik daalde in België tijdens de lockdown tot 17% onder het gemiddelde van de voorbije vijf jaren, met op momenten zelfs 30% minder verbruik760. Het huishoudelijk verbruik steeg als gevolg van de lockdown, met meer gebruik van bv. spelconsoles en (vaat)wasmachines op weekdagen. De daling van het professioneel verbruik, dat samen hangt met economische activiteiten, was evenwel forser761. Met de versoepeling van de lockdown steeg het verbruik terug geleidelijk. Het verbruik ligt nu nog 5 % onder het gemiddelde van de voorbije 5 jaren (Figuur 330). De gemiddelde elektriciteitsprijs op de kortetermijnmarkt stijgt ook opnieuw, na de historisch lage prijs in april (14,7 €/MWh)762. Er waren door de lage vraag en de relatief hoge, weinig flexibele vraag (cf. infra) tijdens de lockdown opvallend veel perioden met negatieve prijzen, soms best fors en langdurig, zelfs op weekdagen763. Figuur 330: Het elektriciteitsverbruik daalde tijdens de lockdown764
Ook het brandstoffenverbruik daalde fors, ten minste voor benzine, diesel en kerosine. Er werd zelfs een daling van het verbruik met 70% genoteerd voor het benzineverbruik in april ten opzichte van het gemiddelde van de voorgaande jaren. Gasolie dat gebruikt wordt als verwarmingsbrandstof, kende een sterke stijging door zeer lage prijzen (Figuur 331). 760
761
762
763
764
Elia, 18/6/2020, Stroomverbruik in België stilaan op normale peil, https://www.elia.be/nl/nieuws/persberichten/2020/06/20200618_press-release-consommation-electriquecovid19 D. Devogelaer, 17/06/2020, Corona schudt de Belgische elektriciteitssector danig door elkaar, https://www.plan.be/press/article-2006-nlcorona+schudt+de+belgische+elektriciteitssector+danig+door+elkaar; Elia, 18/6/2020, Stroomverbruik in België stilaan op normale peil, https://www.elia.be/nl/nieuws/persberichten/2020/06/20200618_press-release-consommation-electriquecovid19 D. Devogelaer, 17/06/2020, Corona schudt de Belgische elektriciteitssector danig door elkaar, https://www.plan.be/press/article-2006-nlcorona+schudt+de+belgische+elektriciteitssector+danig+door+elkaar; Elia, 18/6/2020, Stroomverbruik in België stilaan op normale peil, https://www.elia.be/nl/nieuws/persberichten/2020/06/20200618_press-release-consommation-electriquecovid19
301
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 331: Brandstoffenverbruik daalde tijdens de lockdown765 Benzine
Diesel
Kerosine
Gasolie
Energievraag verschuift Naast de totale vraag lijkt de coronacrisis ook te leiden tot significante verschuivingen in de vraag naar de verschillende energiedragers en dus in de globale energiemix. De prognose van het IEA is dat de wereldwijde vraag naar steenkool (-7,7%), olie (-9,1%) en aardgas (-5,0%) op jaarbasis sterk zullen dalen in 2020, wat minder het geval zou zijn voor kernenergie (-2,5%). De hernieuwbare energieproductie zou, ondanks een verminderde vraag naar biobrandstoffen, nog beperkt toenemen (+1,5%). Op hun beurt zouden die verschuivingen ook een invloed kunnen hebben op het Belgische en Vlaamse energielandschap. Zo geeft het Planbureau aan dat de samenstelling van de elektriciteitsmix in de lockdown veranderde. De ‘no touch’ aanpak van de exploitant van de kerncentrales om het risico op onderhoud en besmetting van onderhoudspersoneel te vermijden, zorgde voor een constante nucleaire productie. Gunstige weeromstandigheden verhoogden de productie van hernieuwbare energie met 10%. Daardoor – en omwille van de gedaalde elektriciteitsvraag (cf. supra) - daalde de productie van gascentrales met ongeveer 30%766.
765 766
FOD Economie, https://economie.fgov.be/nl/themas/energie/energie-cijfers/maandelijkse-consumptie-van-de, geraadpleegd op 20/6/2020. Maandelijkse consumptie van de voornaamste aardolieproducten. D. Devogelaer, 17/06/2020, Corona schudt de Belgische elektriciteitssector danig door elkaar, https://www.plan.be/press/article-2006-nlcorona+schudt+de+belgische+elektriciteitssector+danig+door+elkaar.
302
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Energie-armoede Data- en onderzoeksvragen 76 •
•
Wat betekent de coronacrisis voor energie-armoede? voor het aantal afsluitingen? voor het aantal geplaatste budgetmeters? voor de afgesproken afbetalingsplannen? In welke mate hielp de premie van ruim 200 euro voor de energie- en waterfactuur tijdelijk werklozen?
21.2
Energie-investeringen
Bouw energie-infrastructuur en energie-efficiëntieverbeteringen vertragen? Activiteiten van energie-auditeurs, energiesnoeiers, … werden deels stilgelegd als gevolg van de coronacrisis767. De installatie van zonnepanelen liep vertraging op omdat installateurs tijdens de lockdown niet binnen konden komen om de installatie aan te sluiten768. Cijfers over het aantal geplaatste zonne-installaties tijdens de lockdown staan (nog) niet op de VEA-website769. Hetzelfde geldt voor cijfers over onshore windturbines. Data- en onderzoeksvragen 77 •
Liep de bouw van nieuwe energie-infrastructuur vertraging op? Het gaat dan onder meer over de bouw van bijkomende energieproductiecapaciteit, opslagcapaciteit, netten, interconnectiecapaciteit, e.d.770
•
Wat betekent de crisis voor de uitrol van digitale meters?
Verkeersstromen – mobiliteit 22.1
Internationaal
Grenzen sloten en heropenen geleidelijk Door de coronacrisis werden grenzen (gedeeltelijk) gesloten en werden reisverboden ingesteld. Een deel van de reisverboden werd inmiddels opgeheven, maar het is nog (16/6/2020) onduidelijk wanneer deze allemaal opgeheven zouden worden771. Belgen zijn ook nog niet in alle Europese landen welkom.
767 768 769 770 771
Nieuwsbrief Energiesnoeiers, 2/6/2020. De Tijd, 15/4/2020, https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/corona-doorkruist-rush-opzonnepanelen/10220639.html, Corona doorkruist rush op zonnepanelen. Energiesparen.be, geconsulteerd op 20/6/2020, vermeldt enkel cijfers tot eind februari 2020 voor zonneenergie en tot eind maart 2020 voor windenergie. Energiesparen.be vermeldt slechts zeer voorlopige cijfers voor 2020, waardoor het effect van de coronacrisis nog niet zichtbaar is. Geconsulteerd op 2/6/2020. De laatste stand van zaken inzake reisadviezen staat op https://diplomatie.belgium.be/nl/Diensten/Op_reis_in_het_buitenland/reisadviezen
303
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 332: Belgen zijn nog niet overal welkom772
Data- en onderzoeksvragen 78 •
Wat betekent dat voor de reisplannen van de Vlamingen? Hoe worden reisplannen bijgesteld?
•
Wat betekent dat voor het toerisme in Vlaanderen? Wat met het buitenlands toerisme en wat met het binnenlands toerisme?
22.2
Aantal verplaatsingen
Meer tijd thuis, minder elders Door de crisis spendeerden Belgen meer tijd thuis en minder elders, tot 80% minder tijd op de werkplaats, in winkels en recreatieve bestemmingen (Figuur 333). Figuur 333: Belgen spendeerden tot 80% minder tijd op de werkplaats773
772 773
Stand van zaken op 16/6/2020. De Standaard (15/6/2020). Belgen kunnen maar ‘vrij’ reizen naar tien Europese landen, https://www.standaard.be/cnt/dmf20200615_04991152 . Our world in data, geconsulteerd op 2/6/2020, data tot 26/5/2020
304
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Belgen maken minder (verre) verplaatsingen Op basis van telecomdata bleek dat Belgen aan het begin van de lockdown het aantal verplaatsingen buiten de gemeenten halveerden van gemiddeld 2,25 per dag naar 1,1 per dag. Tussen begin en eind april steeg dat naar 1,29 per dag774. Voor de coronacrisis spendeerde de Belg 35% van zijn tijd buiten de eigen postcode, aan het begin van de crisis was dat slechts 21%. De Belgen maakten aan het begin van de lockdown vooral 96% minder verre verplaatsingen maakten (>40 km) (Figuur 334). Deze indicator werd opgevolgd omdat het verplaatsingsgedrag de verspreiding van het virus beĂŻnvloedt. Figuur 334: Belgen maken tijdens lockdown beduidend minder (verre) verplaatsingen775
Ook elders daalt mobiliteit fors en komt die weer op gang Na de forse daling van de mobiliteit in maart en april, komt deze sedert mei en juni weer volop op gang. Figuur 335: Mobiliteit herneemt volop in mei en juni, gemeten in route-aanvragen Apple776
774 775 776
De Standaard (8/5/2020). Data bewijzen nu ook: we hebben ons netjes gedragen, maar verlangen naar vrijheid. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200508_04951770 Agoria (31/3/2020). Mobiele telecomoperatoren dragen bij in de strijd tegen corona. https://www.agoria.be/nl/Mobiele-telecomoperatoren-dragen-bij-in-de-strijd-tegen-corona Apple (geconsulteerd op 14/6/2020). https://www.apple.com/covid19/mobility
305
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De forse daling van de mobiliteit laat zich ook zien in andere landen, zelfs in Zweden dat niet in volledige lockdown ging. Figuur 336: Ook elders daalt mobiliteit777
22.3
Mobiliteit over de weg
Verkeersstromen zijn drastisch verminderd Doordat sommige bedrijven gesloten moesten worden, veel werknemers thuiswerkten en doordat contacten beperkt werden, zorgde de coronacrisis voor een drastische vermindering van de verkeersstromen. Deze daling was bijzonder sterk voor personenwagens en dit zowel tijdens weekdagen als tijdens het weekend (Figuur 337). Figuur 337: Op weekdagen lag verkeersvolume wagens778 in april 68% lager tov 2019779
777
778 779
Op basis van Apple Data; Tomas Pueyo, Coronavirus: Should We Aim for Herd Immunity Like Sweden?, 9 juni 2020. https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-should-we-aim-for-herd-immunity-like-swedenb1de3348e88b Voor de eenvoud worden “niet-vrachtwagens” (zoals gerapporteerd door het VVC) hier beschreven als personenwagens. Weekdagen links. Tijdens het weekend (rechts) was dat zelfs 83%. (Cijfers voor het Vlaamse hoofdwegennet, in voertuigkm/dagVlaams verkeerscentrum – Verkeersindicatoren: http://indicatoren.verkeerscentrum.be/vc.indicators.web.gui/indicator/index
306
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Het heropstarten van de socio-economische activiteiten zal leiden tot het opveren van de verkeersvolumes over de weg. De mate waarin en hoe snel dat gebeurt, zal afhangen van verschillende factoren, o.a.: in welke mate thuiswerken ingeburgerd blijft, welke verschuivingen optreden tussen de verschillende modi (in het bijzonder tussen personenwagen, openbaar vervoer en fiets) en de algemene economische evolutie. Wat vrachtvervoer betreft, waren er minder voertuigkilometers op het Vlaamse hoofdwegennet. De vervoerde volumes van goederen zijn verbonden met de economische activiteit, maar worden minder beïnvloed door maatregelen zoals de sluiting van kantoren, horeca etc., wat de relatief kleinere daling ten opzichte van het personenvervoer deels zou kunnen verklaren. Figuur 338: Op weekdagen lag verkeersvolume vrachtwagens in april 23% lager tov 2019780
Minder files De filezwaarte daalde nog sterker dan de algemene verkeersvolumes tijdens de lockdownperiode. De resterende congestie situeerde zich voornamelijk nog in de regio Antwerpen en is het gevolg van files op de E19-noord (door grenscontroles richting Nederland), wegenwerken en verkeersongevallen781. Figuur 339: Filezwaarte vermindert782 weekdag weekend jan/20 405 25 feb/20 503 25 mrt/20 303 9 apr/20 45 0 mei/20 116 2
780
781
782
Weekdagen links. Tijdens het weekend (rechts) was dat zelfs 46%. (Cijfers voor het Vlaamse hoofdwegennet, in voertuigkm/dag)Vlaams verkeerscentrum – Verkeersindicatoren: http://indicatoren.verkeerscentrum.be/vc.indicators.web.gui/indicator/index Vlaams verkeerscentrum (6/4/2020). Impact Covid-19-maatregelen op het Vlaamse snelwegverkeer – Deelrapport verkeersafwikkeling (filezwaarte). https://www.verkeerscentrum.be/sites/default/files/202004/Impact%20Covid-19-maatregelen%20op%20het%20Vlaamse%20snelwegverkeer%20%20deelrapport%20verkeersafwikkeling%20%28filezwaarte%29.pdf Vlaams Verkeerscentrum, geconsulteerd op 20/9/2020. Gemiddelde filezwaarte in km.uren, op hoofdrijbanen en knopen, Vlaanderen, http://indicatoren.verkeerscentrum.be/vc.indicators.web.gui/indicator/index#/presentation-tab-table
307
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 340: De filezwaarte is in april 2020 bijna tot nul herleid783
Data- en onderzoeksvragen 79 •
Hoe kan de positieve evolutie wat betreft files vast gehouden worden via meer telewerk, uitvlakken piekvraag in de spits via flexibele tariefformules O.V, verminderen van woonwerk verplaatsingen. etc… Wat was de
•
impact van de crisis op de grensovergangen? Wat was de impact van de crisis op het fietsverkeer? en op het gebruik van de elektrische fiets?
22.4
Openbaar – collectief vervoer
Minder openbaar vervoer – minder taxi’s – minder carpool De eerste enquêtes en studies784 wijzen op een intentie om het openbaar vervoer minder te gebruiken voor het woon-werkverkeer tijdens, maar ook na de lockdownperiode, en dit voornamelijk ten voordele van de elektrische fiets (de aandelen van de andere modi zouden ongeveer stabiel blijven). Data- en onderzoeksvragen 80 •
Wat was de impact van de crisis op de vraag naar treinverkeer, tramverkeer en busverkeer? Hoe evolueerden gebruikers/reizigersaantallen? Hoe evolueerde het profiel van de gebruikers? Hoe ervaren gebruikers het openbaar vervoer in crisistijd?
•
Hoe evolueerde het
aanbod aan openbaar vervoer: trein, tram, bus? Waar waren/zijn er
capaciteitsproblemen? Hoe wordt omgegaan met overbezetting? •
Welke maatregelen werden in het openbaar en collectief vervoer voorzien? Wat zijn de implicaties van de crisis voor de organisatie van het openbaar vervoer? Wat zijn de prognoses?
•
Hoeveel bestuurders van openbaar vervoer raakten besmet? Hoeveel werden er getest? Hoeveel werden er opgenomen of zijn overleden? Hoe evolueerde het absenteïsme? Hoe hebben buschauffeurs de crisis beleefd?
•
Hoe wordt de mondmaskersplicht op het openbaar vervoer nageleefd en Hoeveel clusterbesmettingen worden teruggebracht naar het openbaar vervoer?
•
gehandhaafd?
•
Hoe evolueert het gebruik van taxi’s, privaat busvervoer, … ?
•
Wat is de impact op carpooling? Bv. in het woonwerkverkeer en in de intentie inzake het toekomstig gebruik van carpooling?
783 784
(Cijfers voor het Vlaamse hoofdwegennet, in km.uren). Vlaams verkeerscentrum - Verkeersindicatoren: http://indicatoren.verkeerscentrum.be/vc.indicators.web.gui/indicator/index Vrije Universiteit Brussel: https://press.vub.ac.be/mobiliteit-na-covid-19-crisis# ; https://mobicorona.wordpress.com/
308
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Hoe evolueert het gebruik van deelmobiliteit: deelauto’s, deelfietsen, deelsteps, …?
•
22.5
Vervoer over water en via lucht
Corona treft Vlaamse havens vanaf tweede kwartaal Omdat de impact van de coronacrisis zich in China pas midden-februari heeft vertaald in het schrappen van afvaarten en omdat de schepen een maand varen van China naar Europa liet de crisis zich pas midden-maart in de Europese havens voelen. Dat houdt in dat het eerste kwartaal slechts gedurende twee weken geïmpacteerd werd. Wat containeroverslag betreft, is de Antwerpse haven in het eerste kwartaal van 2020 één van de weinige belangrijke Europese containerhavens die geen terugval van de overslag heeft gekend (Figuur 341). Dit had echter in grote mate te maken met langdurige stakingen in de haven van Le Havre waardoor schepen (eenmalig) naar Antwerpen uitweken en de impact van de coronacrisis op de overslag tijdelijk temperden785. Figuur 341: Containeroverslag Antwerpen Q1 deels gespaard omwille staking Le Havre786. containeroverslag
Q1 2020 vs. Q1 2019
2019 (in MTEU) 14.811
Rotterdam (NL)
-4,70%
11.860
Antwerpen (BE)
9.259
Hamburg (DE)
-6,60%
5.650
Piraeus (EL)
-2,40%
5.441
Valencia (ES)
-5,00%
5.120
Algeciras (ES)
6,60%
4.857
Bremershaven (DE)
3.778
Felixstowe (UK)
N.A.
3.324
Barcelona (ES)
-14,00%
2.786
La Havre (FR)
-23,00%
9,50%
-3,20%
Antwerpen behandelt in verhouding tot Rotterdam en Hamburg meer transatlantische ladingen. Noord- en Zuid-Amerika werden pas in het tweede kwartaal bereikt door de corona-epidemie en de trafiek op die routes zal pas vanaf dan sterkere hinder ondervinden787. Eind mei bijvoorbeeld werd de overtocht van een aantal transatlantische schepen richting Antwerpen bemoeilijkt door de coronacrisis788. Voor de periode januari-mei 2020 beperkt de haven van Antwerpen de achteruitgang tot 3% t.o.v. 2019789.
785 786 787 788 789
Flows (19/5/2020). Stefan Verberckmoes - OPINIE: Antwerpen wint voorhoedegevecht van coronastrijd. https://www.flows.be/nl/opinies/opinie-antwerpen-wint-voorhoedegevecht-van-coronastrijd Flows (19/5/2020). Stefan Verberckmoes - OPINIE: Antwerpen wint voorhoedegevecht van coronastrijd. https://www.flows.be/nl/opinies/opinie-antwerpen-wint-voorhoedegevecht-van-coronastrijd Flows (19/5/2020). Stefan Verberckmoes - OPINIE: Antwerpen wint voorhoedegevecht van coronastrijd. https://www.flows.be/nl/opinies/opinie-antwerpen-wint-voorhoedegevecht-van-coronastrijd Flows (29/5/2020). Containerschip op weg naar Antwerpen zit vast door corona in Brazilië https://www.flows.be/nl/shipping/containerschip-op-weg-naar-antwerpen-zit-vast-door-corona-brazilie Flows (16/6/2020). Toppers drie grote Vlaamse havens: "Nu vooral optimisme nodig" https://www.flows.be/nl/trade/flowsbreakfast-reflectie-na-de-infectie
309
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De precieze impact van de coronacrisis op de Vlaamse havens zal dus pas duidelijk worden nadat het tweede kwartaal volledig afgesloten wordt en de trafiek- en overslagcijfers voor dat kwartaal bekend zijn. Dat zal onder meer afhangen van de mate waarin en hoe lang de globale productieen logistieke ketens verstoord worden. Andere parameters die de overslag in de Vlaamse havens zullen bepalen zijn de mate waarin afvaarten geschrapt worden, belangrijke industriesectoren in West-Europa (zoals de automobielsector) stilvallen en op welke manier consumptie en consumentenpatronen evolueren790. Op basis van de cijfers van de North Sea Port (Gent-Terneuzen-Vlissingen) in mei lijkt een sterke trafiekdaling vanaf het tweede kwartaal aannemelijk (Figuur 344). Specialisten uit de 3 grote Vlaamse havens791 geven aan dat onze havens relatief gediversifieerde activiteiten hebben ten opzichte van de andere Europese haven en dat ze daardoor een betere weerbaarheid zouden vertonen dan sommige concurrenten792. Figuur 342: In mei is de coronacrisis in North Sea Port duidelijk voelbaar793. North Sea Port
Mei 2019
Mei 2020
Aantal schepen
873
691 (-21%)
Goederen (in miljoen ton)
6,9
5,3 (-23%)
Vloeibare bulk
-25%
Droge bulk
-17%
Stukgoed
-33%
Roll-on Roll-off (roro)
-50%
Containeroverslag
+3%
Binnenvaart (miljoen ton)
5,4
Aantal binnenvaartschepen
3,9 (-28%) -26%
Data- en onderzoeksvragen 81 • Wat is de impact van de crisis op de overslag in de havens, de binnenvaart, de scheepvaart, ..? In welke mate is die te wijten aan een algemene economische terugval en/of aan operationele problemen in de Vlaamse havens of in de havens in de partnerlanden? •
Hoe verhoudt die impact zich in vergelijking met de havens in andere Europese landen?
•
Wat is de operationele impact in de Vlaamse zeehavens en op de Vlaamse waterwegen?
•
Werden er specifieke maatregelen genomen voor de sector?
Luchtvaart De luchtvaart is een sector die snel en hard getroffen werd door de coronacrisis en de reisbeperkingen die ermee gepaard werden. De passagiersstromen op Brussels airport vertonen sinds midden maart een sterke daling en droogden in april en mei bijna volledig op.
790 791 792 793
Haven van Antwerpen (10/4/2020). Impact corona op haven van Antwerpen https://www.portofantwerp.com/nl/news/impact-corona-op-haven-van-antwerpen Antwerpen, North Sea Port (Gent) en Zeebrugge. Flows (16/6/2020). Toppers drie grote Vlaamse havens: "Nu vooral optimisme nodig" https://www.flows.be/nl/trade/flowsbreakfast-reflectie-na-de-infectie Flows (10/6/2020). Duik van -23 % voor goederenoverslag in North Sea Port in mei https://www.flows.be/nl/logistics/duik-van-25-voor-goedenoverslag-nort-sea-port-mei
310
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 343: Passagiers Brussels airport daalden in april-mei 2020 met 99% t.o.v. 2019794.
De goederenstromen worden ook getroffen door de coronacrisis maar wel in veel mindere mate. In april en mei 2020 bedraagt de daling respectievelijk 14% en 9% ten opzichte van de verwerkte volumes in april en mei 2019. De daling is wel veel sterker voor wat betreft de goederen die meereizen met passagierstoestellen (-91% in april en -93% in mei 2020 t.o.v. 2019) Figuur 344: Goederentrafiek werd minder getroffen, vnl. door belly load795796
794 795 796
In x1000 passagiers. Brussels airport (6/2020). Maandelijkse verkeerscijfers. https://www.brusselsairport.be/nl/onze-luchthaven/cijfers-weetjes/maandelijkse-verkeerscijfers Goederen die mee getransporteerd worden in het laadruim van passagiersvluchten. In ton vracht. Brussels airport (6/2020). Maandelijkse verkeerscijfers. https://www.brusselsairport.be/nl/onzeluchthaven/cijfers-weetjes/maandelijkse-verkeerscijfers
311
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ook de regionale luchthavens zagen in april amper nog passagiers. Oostende werd wel nog onder meer gebruikt om medisch materiaal en hulpgoederen aan te leveren wat bijdraagt aan een verhoogde cargo activiteit. Figuur 345: Luchthavens Antwerpen en Oostende laten dezelfde trends zien797. Maart
April
2019
2020
2019
2020
Antwerpen
Passagiers
17.433
9.806 (-43,8%)
24.527
96 (-99,6%)
Oostende
Passagiers
24.784
11.588 (-53,2%)
40.402
285 (-99,3%)
Cargo (ton)
1.663
3.157 (+89,9%)
1.846
5.284 (+186%)
Data- en onderzoeksvragen 82 • • •
Hoe hernemen de luchtvaartactiviteiten? Welke nieuwe voorzorgsmaatregelen werden (al dan niet blijvend) ingevoerd? Hoeveel steun werd er aan de luchtvaartsector toegekend? En onder welke vorm? Hoe werd de luchtvaartsector geraakt? Wat zijn prognoses?
Omgeving 23.1
Ruimte en natuur
Corona zorgt voor creatieve (tijdelijke?) herverdeling van de ruimte Tijdens de coronacrisis moesten de mensen hun gedrag aanpassen. Twee belangrijke maatregelen bestonden erin om: maximaal thuis te blijven en om bij contact met andere mensen minstens 1,5 meter afstand te houden. Het ziet er naar uit dat vooral die tweede maatregel nog voor een langere periode van toepassing zal blijven798. De zgn. “anderhalve meter maatschappij” zorgt voor een grotere nood aan ruimte waarvoor reeds een aantal oplossingen voor werden gesuggereerd799 en uitgewerkt: •
797
798
799 800 801
Voor voetgangers werd vastgesteld dat er op sommige plaatsen onvoldoende ruimte beschikbaar is om elkaar te kruisen. In drukke winkelstraten werd daarom éénrichtingsverkeer of zelfs een circulatieplan ingevoerd800, werden er wachtzones ingericht voor klanten die een winkel nog niet mogen betreden omdat de maximumcapaciteit bereikt is. Elders werden parkeerplaatsen verschoven en verkeersstromen herdacht om voetgangers de mogelijkheid te bieden om afstand te houden van elkaar801. Het Laatste Nieuws (6/5/2020). Amper 96 passagiers in april: Antwerpse luchthaven totaal stilgevallen https://www.hln.be/in-de-buurt/antwerpen/amper-96-passagiers-in-april-antwerpse-luchthaven-totaalstilgevallen~ad115468/ ; Regionaal Platform Luchthaven Oostende-Brugge https://www.replo.be/Trafiekcijfers/2020/Tc%202020.html De Morgen (24/4/2020). Van Damme: ‘Omhelzen zal nog even moeten wachten, we gaan naar samenleving van anderhalve meter’. https://www.demorgen.be/nieuws/van-damme-omhelzen-zal-nog-even-moetenwachten-we-gaan-naar-samenleving-van-anderhalve-meter~b03a00bf/ Vlaanderen helpt (8/6/2020). Lokale besturen als motor van het post-corona herstel - Handreiking aan de lokale besturen https://www.vlaanderenhelpt.be/lokale-relanceplannen VRT, https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/05/pijlen-bollen-en-nadars-in-kortrijkse-winkelstraten/ Pijlen, bollen en nadars in Kortrijkse winkelstraten; 5/5/2020. Gazet van Antwerpen (8/5/2020). Eenrichtingsverkeer in Bergstraat voor voetgangers en auto’s, parkeren op de rijweg https://www.gva.be/cnt/dmf20200508_04951224/enkelrichting-in-bergstraat-voor-voetgangers-enauto-s-parkeren-op-de-rijweg
312
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
•
• •
Ook voor de horeca-uitbaters is het niet steeds mogelijk om zonder aanpassingen op een rendabele manier te functioneren. Verschillende steden werkten daarom een terrasplan waarbij bijkomende ruimte voorzien wordt voor (tijdelijke) terrasuitbreidingen802. Afhankelijk van de situatie gaat het dan om ruimte die verkregen wordt door parkeerplaatsen of een deel van de rijweg te gebruiken, door voetpaden meer in de breedte te benutten zodat er ook tafels staan voor de gevels waar geen horeca is,… Om mensen op sommige stranden voldoende ruimte te bieden werden reservatiesystemen uitgewerkt803. Tijdelijke of permanente bijkomende fietsinfrastructuur werd in verschillende steden voorzien, om meer ruimte te bieden aan een toenemend aantal fietsers, die bijvoorbeeld de drukte in het openbaar vervoer willen vermijden804.
Tijdens de strengere fase van de lockdown periode bleek ook dat er een ongelijke toegang tot groen en open ruimte bestaat in Vlaanderen, bv. tussen gezinnen die in dichtbevolkte stadswijken wonen en gezinnen die landelijk in een huis met tuin wonen805 en dat dit in sommige gevallen het respecteren van de andere coronamaatregelen bemoeilijkte806. Sommige steden, zoals Amsterdam, werkten zelfs volledige ruimtelijke strategieën voor het optimaliseren van het ruimtelijk beheer tijdens de coronacrisis807. Daarbij werd een reeks maatregelen ingevoerd om de ruimtelijke inrichting en organisatie voor voetgangers, fietsers, openbaar vervoer, autoverkeer, recreanten en economische activiteiten te optimaliseren. Ook in Vlaanderen wordt er gedebatteerd over het gebruik van ruimte en de lessen die getrokken kunnen worden na de coronacrisis808,809. Data- en onderzoeksvragen 83 •
802
803 804
805 806
807
808 809
Worden tijdelijke ruimtelijke maatregelen die getroffen werden tijdens de coronacrisis geëvalueerd?
De Standaard (26/5/2020).Terrasje doen op de parking. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200525_04971312 ; Het Laatste Nieuws (26/5/2020). Vlaanderen wordt één groot terras: parkeerplaatsen opgeofferd en straten afgesloten ten gunste van horeca https://www.hln.be/de-krant/vlaanderen-wordt-een-groot-terras-parkeerplaatsen-opgeofferd-en-stratenafgesloten-ten-gunste-van-horeca~ab057bef/ VRT (9/6/2020). Reserveer nu al je ligzetel op strand van Blankenberge. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/06/09/reserveer-nu-al-een-stoel-op-strand-blankenberge/ De Standaard (16/5/2020). Nooit meer in de file. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200515_04961576 ; VRT (19/5/2020). De lockdown deed ons fietsen als nooit tevoren. Wordt de drukte op de fietspaden vanaf juni onhoudbaar? https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/05/19/de-lockdown-deed-ons-fietsen-als-nooit-tevoren/ De Standaard (9/4/2020). Zeventig vierkante meter quarantaine. https://www.standaard.be/cnt/dmf20200408_04917407 Radio1 (13/4/2020). Psycholoog: "Situatie van single in appartement is niet gelijk aan die van gezin met tuin: wijs elkaar niet met vinger" https://radio1.be/psycholoog-situatie-van-single-appartement-niet-gelijk-aan-dievan-gezin-met-tuin-wijs-elkaar-niet Gemeente Amsterdam (8/52020). Menukaart Tijdelijke maatregelen openbare ruimte - We geven elkaar ruimte. https://amsterdamcity.nl/wpcontent/uploads/2020/05/menukaart_tijdelijke_maatregelen_openbare_ruimte__we_geven_elkaar_de_ruimte_200508_2_1.pdf Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning (20/5/2020). PostCoronaTalk (3): Publieke Ruimte. https://www.vrp.be/activiteit/postcoronatalk-publieke-ruimte Netwerk Duurzame Mobiliteit (3/6/2020). Verover de Ruimte: brede alliantie vraagt meer ruimte voor voetgangers en fietsers https://www.duurzame-mobiliteit.be/node/13809
313
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
De natuurbezoeken stegen 57% van de bevraagde Vlamingen ging tijdens de coronacrisis vaker de natuur in, vooral omdat ze meer tijd hadden, als alternatief voor het binnen zitten en om te kunnen bewegen. 84% gaat hiervoor naar tuin of terras en 67% naar natuurgebied of bos. Van de mensen die niet de natuur ingaan, deed 31% dat niet omdat er te veel mensen waren. De grote meerderheid van respondenten, ongeveer 85 – 90%, voelt zich na een natuurbezoek fitter, positiever, ontspannen en voelt minder stress, energieker, blijer of gelukkiger, minder angstig en minder kwetsbaar. Mensen gaan in de crisis vaker naar de natuur omwille van de gezondheid en als pauze810.
aandeel van natuurbezoekers die deze reden aanduidt %
Figuur 346: Natuurbezoek vaker gemotiveerd door gezondheid, pauze, oplossing verveling811 100 90
90
pre-corona
90
co-corona
80 70
64
67
57
60
55
50 40 31
30
21
20
20 8
10 wandelen
gezonde omgeving
rust en stilte
pauze
verveling
Data- en onderzoeksvragen 84 •
In welke mate stegen de bezoeken aan natuurgebieden en bossen? Waar was er (te)veel drukte? Waren er problemen door de gestegen natuurbezoeken? Waren er meer klachten? Zijn er specifieke maatregelen nodig? Hoe evolueert dat recent? Wat zijn de verwachtingen?
•
Waar was/is er behoefte aan meer groen?
23.2
Klimaat en (hernieuwbare) energie
Dit deel bekijkt de impact van de coronacrisis op de broeikasgasemissies en de klimaat- en energiedoelen.
810
811
Het corona-natuuronderzoek: meer specifieke resultaten. https://www.uantwerpen.be/nl/leerstoelen/zorg-ennatuurlijke-leefomgeving/het-corona-natuuronderzoek/meer-specifieke-resu/, Enquête bij 11.352 respondenten tussen 8 tot en met 19 april door de Leerstoel Zorg en Natuurlijke Leefomgeving. 59,5% van de 95% mensen die tijdens de coronacrisis de natuur opzochten geeft 57% Het corona-natuuronderzoek: meer specifieke resultaten. https://www.uantwerpen.be/nl/leerstoelen/zorg-ennatuurlijke-leefomgeving/het-corona-natuuronderzoek/meer-specifieke-resu/, Enquête bij 11.352 respondenten tussen 8 tot en met 19 april door de Leerstoel Zorg en Natuurlijke Leefomgeving. 59,5% van de 95% mensen die tijdens de coronacrisis de natuur opzochten geeft 57%
314
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Broeikasgasemissies dalen scherp maar wellicht grotendeels tijdelijk De daling van de broeikasgasemissies als gevolg van de coronacrisis is nog onbekend, maar zou veel forser zijn dan de daling van eerdere crisissen (Figuur 348). De eerste inschattingen op wereldniveau duiden op een daling van de dagelijkse uitstoot in april 2020 die tot 17% zou oplopen ten opzichte van april 2019 wat overeenkomt met de gemiddelde dagelijkse emissieniveaus van 2006. Afhankelijk van de snelheid waarmee de lockdown-maatregelen versoepeld worden en de menselijke en economische activiteit opveert zou de uitstoot in 2020 wereldwijd tussen 4 en 8% lager zijn dan in 2019812,813. Figuur 347: Gem. wereldwijde dagelijkse uitstoot van fossiele CO2 kent ongeziene knik814
Figuur 348: Coronacrisis leidt tot grootste wereldwijde daling broeikasgasemissies ooit 815
812 813 814 815
O.b.v. https://www.carbonbrief.org/analysis-coronavirus-set-to-cause-largest-ever-annual-fall-in-co2-emissions IEA (30 april 2020): https://www.iea.org/news/global-energy-demand-to-plunge-this-year-as-a-result-of-thebiggest-shock-since-the-second-world-war In Mt CO2/dag. O.b.v. Le QuerĂŠ et al. (2020) https://www.nature.com/articles/s41558-020-0797-x en Jones M. (2020) https://mattwjones.co.uk/covid-19/ In Mton CO2.
315
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Hoewel de oorzaak voor de emissiedaling wereldwijd en in ons land dezelfde zijn, is het niet vanzelfsprekend dat de relatieve omvang ervan gelijk zou lopen. De getroffen maatregelen in de verschillende landen zijn namelijk divers en de landenspecifieke pre-corona uitstootprofielen eveneens (energiemix, sectorale aandelen, samenstelling economie,…). In welke mate en hoe snel de emissies in de tweede helft van 2020 zullen toenemen is onzeker. Net als voor de andere indicatoren zal dat afhangen van het verdere verloop van de pandemie, de economische evoluties, de impact van de beleidskeuzes, de duur en scope van de lockdownmaatregelen, etc. Dat betekent dat de uitstoot voor het volledige jaar 2020 en de juiste jaarlijkse emissiebalans dus nog niet met grote zekerheid opgemaakt kan worden. Toch werden ook voor Vlaanderen, België en onze buurlanden een aantal schattingen gemaakt met betrekking tot de impact van de coronacrisis op de broeikasgasemissies. De cijfers lopen wat uiteen maar toch kunnen een aantal brede trends en conclusies vastgesteld worden in verschillende analyses: •
•
•
Wat de niet-ETS sectoren betreft, is de verminderde uitstoot voornamelijk afkomstig van sterk verminderde transportvolumes over de weg, in het bijzonder door personenwagens. De afgelegde kilometers door vrachtwagens ondervinden een beperktere daling (cf. deel 22.3). Ondanks de milde winter lijkt de levering van aardgas (en dus de daarmee gepaarde uitstoot van de gebouwensector) in België een eerder beperkte daling op te tekenen ten opzichte van 2019816 (-4,6% voor de periode tot eind april). Dit ligt in lijn met de verwachtingen voor Nederland817, Duitsland818 en Frankrijk819. Dat zou te maken hebben met het feit dat er vaker thuis gewerkt wordt en de woningen dus ook overdag verwarmd worden. Er wordt verwacht dat de ETS-uitstoot (energie-intensieve industrie en energiesector) eveneens een sterke daling zal kennen in 2020. Samen met de industriële activiteit dalen de emissies omwille van de diverse moeilijkheden waarmee de maakindustrie geconfronteerd wordt (cf. deel 12). Naast een verminderde vraag (cf. 11) spelen verschillende onzekere factoren (evolutie prijs energiedragers, CO2-prijs,…) een rol en bestaat er een grotere onzekerheid over de evolutie van de uitstoot op Vlaams of Belgisch niveau. (NL; DE; FR: industrie -27%, energie -15% tov 2019). In het bijzonder voor de elektriciteitsproductie maakt de onzekere evolutie van de import- en exportstromen met onze buurlanden het zeer moeilijk om een prognose te maken van de uitstoot in Vlaanderen of in België. De emissies van de luchtvaartsector vallen buiten de nationale doelstellingen en grotendeels ook buiten ETS. Het is wel één van de sectoren waarvan de activiteit (cf. deel 22.5), en dus de uitstoot, het sterkst verminderde door de coronacrisis.
Naast een inschatting van het effect van de coronacrisis op de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen in een recent artikel, heeft het Tyndall Centre for Climate Change Research van de universiteit van East Anglia (Norwich, VK) een landenspecifieke analyse uitgevoerd820. Voor België piekte de emissiedaling op dagbasis op -28% en wordt de cumulatieve emissiedaling door corona voor alle sectoren (incl. ETS en luchtvaart) begin mei ingeschat op 5 Mton CO2-eq.821. 816 817 818 819 820 821
Synergrid aardgasstromen in België, overbrenging naar eindklanten: http://www.synergrid.be/download.cfm?fileId=2020_-_Flux_gaziers_mensuels.pdf PBL (2020). https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-de-invloed-van-de-coronacrisis-opnederlandse-broeikasgasemissies_4173.pdf Agora (2020). https://www.agora-energiewende.de/fileadmin2/Projekte/2020/_ohne_Projekt/202003_Corona_Krise/178_A-EW_Corona-Drop_WEB.pdf Citepa (2020). https://www.citepa.org/fr/2020_05_a09/ Tyndall Centre for Climate Change Research (2020). https://mattwjones.co.uk/covid-19/ Europees Milieuagentschap: https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/esd-2
316
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Emissiedaling brengt 2020-doel dichtbij; doel periode 2013-20 blijft buiten bereik Op basis van inschattingen van het SERV-secretariaat zou de Vlaamse niet-ETS uitstoot in 2020 dalen met ongeveer 10% ten opzichte van 2019. Het merendeel van deze daling is te wijten aan de drastische daling van het wegverkeer tijdens de lockdownperiode. Daarnaast zorgt het zachte voorjaar voor lagere emissies in de gebouwensector (Figuur 349). Met deze 10% daling van de niet-ETS-emissies voor 2020 zou Vlaanderen in de buurt komen van de jaardoelstelling voor 2020 (Figuur 351). De niet-ETS-doelstelling voor Vlaanderen wordt evenwel afgerekend op basis van de emissies in de periode 2013-2020. Over de hele periode 2013-2020 beschouwd is de daling echter te beperkt om binnen de Vlaamse emissieruimte te blijven, vooral omdat de afgelopen jaren de emissies hoger waren dan de plafonds. Het globale tekort voor de periode 2013-2020 zou ongeveer 5 Mton CO2-eq bedragen (Figuur 352). Deze 10%-daling in 2020 ligt in lijn met andere prognoses en analyses die gemaakt werden voor Vlaanderen, België en de buurlanden822. Figuur 349 Broeikasgasemissies in Vlaamse niet-ETS sectoren dalen in 2020 ~10%823 Mton Gebouwen
2018 12,7
2019 12,7
2020 12,2
Uitgangspunten/proxy-data 2019 en 2020 tem april gebaseerd op aardgasleveringen distributienet.
Transport
16,1
16,1
12,3
Landbouw Waarvan energetisch Waarvan niet-energetisch Andere niet-ETS sectoren
7,6 2,1 5,5 9,4
7,6 2,1 5,5 9,4
7,5 2,0 5,5 9,4
Gebaseerd op de verkeersvolumes op hoofdwegennet, rekening houdend met verdeling vrachtwagens-personenwagens en weekdagenweekenddagen. Lineair herstel naar januari 2021
Totaal
45,8
45,8
41,3 40,2
Gebaseerd op aardgasleveringen distributienet Stabiel op niveau 2018 Stabiel op niveau 2018
Jaardoelstelling 2020
Figuur 350: Inschatting en veronderstellingen SERV-secretariaat -ETS-emissies Vlaanderen Wat Vlaanderen betreft kan op basis van informatie die beschikbaar is voor verschillende niet-ETS sectoren een voorzichtige inschatting gemaakt worden van de evolutie van de broeikasgassen in 2020 en dus ook voor de volledige periode 2013-2020 waarop de klimaatdoelstellingen betrekking hebben (Figuur 351).Zoals eerder aangehaald worden vooral de emissies van de transportsector beïnvloed door de coronacrisis. Op basis van de informatie over de verkeersstromen op het hoofdwegennet (cf. deel 22.3) kan ingeschat worden dat de uitstoot van vrachtwagens in maart gedaald is met 10,4% en in april met 25,7%. Als er uitgegaan wordt van een lineair herstel naar de situatie pre-corona in januari 2021 betekent dit een daling van de uitstoot met 11,6%. Voor personenwagens zou de daling in maart 39,7% bedragen, in april 72,0% en over het hele jaar 2020 33,3%. Rekening
822
823
Duitsland: https://www.agora-energiewende.de/fileadmin2/Projekte/2020/_ohne_Projekt/202003_Corona_Krise/178_A-EW_Corona-Drop_WEB.pdf ; Frankrijk: Citepa (2020). https://www.citepa.org/fr/2020_05_a09/ ; Nederland: PBL (2020). https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-de-invloed-van-de-coronacrisis-op-nederlandsebroeikasgasemissies_4173.pdf ; België: Tyndall Centre for Climate Change Research (2020). https://mattwjones.co.uk/covid-19/ rekening houdend met lineair herstel zou de impact van de coronacrisis op de emissies van 2020 15 Mton CO2-eq, waarvan 9 Mton CO2-eq in de niet-ETS sectoren, wat overeenkomt met 13 à 14% van de Belgische niet-ETS uitstoot (~71 Mton CO2-eq in 2017 en 2018; Vlaanderen: https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/vlaanderen-zal-klimaatdoel-voor-2020-halen-maar-helaas-nietdoor-effectief-beleid 3 scenario’s waarbij de emissiereductie: -4,3%, -9,8% en 15,3% bedraagt t.o.v. 2018. 2018 = broeikasgasinventaris; 2019 en 2020 op basis van eigen inschattingen.
317
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
houdend met de verdeling van de uitstoot van goederen- en personenvervoer over de weg in Vlaanderen824 zou dit een daling van ongeveer 24% betekenen voor wegvervoer als geheel. Voor wat de gebouwensector betreft, is er tot en met april 2020 reeds informatie beschikbaar over de levering van aardgas via het distributienet825. Deze indicator kan als proxy gebruikt worden om de evolutie van de emissies van de gebouwensector (incl. glastuinbouw) te benaderen. In 2019 was de aardgaslevering aan eindklanten lichtjes hoger dan in 2018 (+0,4%). Voor 2020 was de periode tot en met april relatief zacht en lag het aardgasverbruik 11,5% en 4,6% lager dan in resp. 2018 en 2019. Als we voor de rest van het jaar uitgaan van de gemiddelde gasleveringen van de jaren 2018 en 2019, daalt het gasverbruik -en dus bij benadering de uitstoot- van de gebouwensector in 2020 met 4,2%. Dit reductiepercentage werd ook gehanteerd om de energetische emissies van de landbouwsector in te schatten. De energetische emissies zijn namelijk grotendeels afkomstig van de glastuinbouw en worden dus net als de emissies door gebouwen beïnvloed door de buitentemperaturen. De andere niet-ETS emissies (F-gassen, afval,…) zijn relatief beperkt, worden minder beïnvloed door de coronacrisis of door de weersomstandigheden en werden daarom stabiel gehouden op het niveau van 2018. Alles samen zou de Vlaamse niet-ETS uitstoot in 2020 dalen met ongeveer 10% ten opzichte van 2019, wat qua grootteorde in lijn ligt met andere prognoses en analyses die gemaakt werden voor Vlaanderen, België en de buurlanden826. Figuur 351: Vlaamse niet-ETS-broeikasgasemissies komen in 2020 in buurt jaardoelstelling.
824 825 826
Vlaams Energie- en Klimaatplan 2021-2030. https://omgeving.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/2019-12-09_VEKP.pdf Synergrid (2020). Overbrenging naar de eindklanten. http://www.synergrid.be/index.cfm?PageID=18214 Duitsland: https://www.agora-energiewende.de/fileadmin2/Projekte/2020/_ohne_Projekt/202003_Corona_Krise/178_A-EW_Corona-Drop_WEB.pdf ; Frankrijk: Citepa (2020). https://www.citepa.org/fr/2020_05_a09/ ; Nederland: PBL (2020). https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-de-invloed-van-de-coronacrisis-op-nederlandsebroeikasgasemissies_4173.pdf ; België: Tyndall Centre for Climate Change Research (2020). https://mattwjones.co.uk/covid-19/ rekening houdend met lineair herstel zou de impact van de coronacrisis op de emissies van 2020 15 Mton CO2-eq, waarvan 9 Mton CO2-eq in de niet-ETS sectoren, wat overeenkomt met 13 à 14% van de Belgische niet-ETS uitstoot (~71 Mton CO2-eq in 2017 en 2018; Vlaanderen: https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/vlaanderen-zal-klimaatdoel-voor-2020-halen-maar-helaas-nietdoor-effectief-beleid 3 scenario’s waarbij de emissiereductie: -4,3%, -9,8% en 15,3% bedraagt t.o.v. 2018.
318
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 352: Over de periode 2013-2020 boekt Vlaanderen een tekort827.
Voor zover de andere gewesten hun doelstelling wel halen, moet Vlaanderen volgens de regels van het samenwerkingsakkoord (SWA) voor 75% van haar overschrijding van de doelstelling, dus voor 3,75 Mt (= 75% van 5 Mt), emissierechten overmaken aan de gewesten met een overschot (Figuur 353). Vlaanderen beschikt reeds over een buffer van ongeveer 2,3 mio CER’s828. Dat betekent dat Vlaanderen nog 1,4 mio AEA’s of CER’s829 moet aankopen. •
•
827
828 829 830 831
Indien dit ingevuld wordt door CER’s, die op dit moment ongeveer 0,25 euro/ton CO2-eq830 kosten, zou dit een kost van 350.000 euro betekenen. Dat betekent dat door lagere emissies en een lagere ingeschatte kostprijs van emissierechten, de vermoedelijke kosten voor de nietrealisatie van de Vlaamse niet-ETS-doelstelling fel daalden ten opzichte van eerdere inschattingen van het SERV-secretariaat (cf. SERV-advies 2019831). Een andere optie is om AEA’s te kopen van een lidstaat of gewest met een overschot. AEA’s kunnen enkel aangeschaft worden via bilaterale transacties en niet op een beurs, zodat er geen publieke cijfers beschikbaar zijn over de kostprijs maar het lijkt aannemelijk dat de prijs niet heel sterk zal afwijken van de prijs van CER’s.
De jaarlijkse emissiebalans in Figuur 352 is gebaseerd op de afgerekende ESD-saldi van het Vlaams gewest voor de jaren 2013-2017 (Nationale Klimaatcommissie 8/1/2020, https://www.cncnkc.be/sites/default/files/report/file/2020-0107_beslissing_nkc_gewestelijke_esd_emissies_2017_en_gewestelijke_saldic_-_final_-_goedgekeurd_0.pdf) en kan dus afwijken van de cijfers in Figuur 351 waar geactualiseerde emissiecijfers uit de laatste VMM broeikasgasinventaris gebruikt worden voor de hele periode. Voortgangsrapport 2016-17. Vlaams Klimaatbeleidsplan 2013-2020 – luik Mitigatie https://omgeving.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/VORA2016-2017_Mitigatie.pdf 75% * 4,9 mio ton (totaal tekort) - 2,3 mio CER’s (buffer)= 1,4 mio ton (resterend tekort) European Energy Exchange – Deutsche Börse (9/6/2020). CER. https://www.eex.com/en/marketdata/environmental-markets/derivatives-market/certified-emission-reductions-futures SERV (6/12/2019) Advies Beleidsnota’s energie en klimaat 2019-2024. https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20191206_beleidsnota%20energie%20en%20klima at_ADV.pdf
319
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 353: Lastenverdelingsakkoord regelt afrekening Belgische energie- en klimaatdoelen Het samenwerkingsakkoord (SWA) over de lastenverdeling832 bevat de afspraken die de verschillende Belgische entiteiten maakten om de Europese klimaat- en energiedoelstellingen waar België aan verbonden is onderling te verdelen. Aangezien de emissieruimte (de emissierechten of AEA’s) strikt gezien toegewezen worden aan België als EU-lidstaat en niet aan de gewesten, kan het zijn dat één gewest met een tekort de emissierechten van een gewest met een overschot “automatisch” benut. Artikels 19 tot 22 van het SWA bepalen dat in dergelijk geval het gewest met een tekort een aantal AEA’s of CER’s833 overmaakt ten belope van 75% van de benutte AEA’s van het andere gewest/de andere gewesten834.
Afstand tot klimaatdoelen 2021-30 blijft groot Na de periode 2013-20 worden de Europese, Belgische en Vlaamse klimaatdoelstellingen verder aangescherpt in de periode 2021-30. In het Vlaamse Energie- en Klimaatplan heeft Vlaanderen de ambitie opgenomen om de niet-ETS uitstoot te reduceren met 35% ten opzichte van 2005835. In de periode 2005-2018, een periode van 13 jaar, zijn de niet-ETS emissies in Vlaanderen met ongeveer 5% gedaald836. De verwachte daling van de niet-ETS emissies in 2020 is ongezien (ongeveer -10% van de uitstoot in 2005), maar is nog maar net voldoende om de emissiedoelstelling voor het jaar 2020 te benaderen (-15,7%). Bovendien is de kans groot dat deze daling grotendeels niet structureel is en dat de uitstoot dus ook deels samen met het economisch herstel weer toeneemt. In welke mate en hoe snel dat zal gebeuren is moeilijk in te schatten. Indien uitgegaan wordt van een toename van de emissies met +5% door het opveren van de economische activiteit in 2021 zou er in de periode 2021-30 een gemiddelde jaarlijkse emissiereductie van ongeveer 3% gerealiseerd moeten worden om de Vlaamse 2030 voor de niet-ETS uitstoot te bereiken (Figuur 354). De coronacrisis doet de uitdaging en de klimaatdoelen voor 2030 dus zeker niet verdwijnen en de afstand tot deze doelen blijft voor Vlaanderen groot. Resterende AEA’s uit de periode 2013-20 zullen niet bruikbaar zijn om de doelstellingen voor de periode 2021-2030 in te vullen en CER’s zijn in de periode 2021-30 ook niet meer toegestaan837. Dat betekent dat eventuele tekorten – die mogelijks veel omvangrijker zouden zijn dan in de periode 2013-2020 – gecompenseerd zouden moeten worden met emissierechten aangekocht van EU-lidstaten met een overschot of, in beperkte mate, door de inzet van ETS-rechten838. Voor
832
833 834
835 836 837
838
Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat, het Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest betreffende de verdeling van de Belgische klimaat- en energiedoelstellingen voor de periode 2013-2020. (12/2/2018). https://www.cncnkc.be/sites/default/files/content/ac_bs_2013-2020.pdf CER = Certified Emission Reduction. De ESD-balansen voor de andere gewesten bedragen tot en met 2017 respectievelijk +7,8 Mt CO2-eq en +2,4 Mt CO2-eq voor het Waalse en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest. Nationale Klimaatcommissie (2020). Rapport gewestelijke ESD-saldi https://www.cnc-nkc.be/sites/default/files/report/file/2020-0107_beslissing_nkc_gewestelijke_esd_emissies_2017_en_gewestelijke_saldic_-_final_-_goedgekeurd_0.pdf Vlaams Energie- en Klimaatplan 2021-30. https://omgeving.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/201912-09_VEKP.pdf en Begeleidende nota bij het Vlaamse Energie- en Klimaatplan 2021-30 aan de Vlaamse Regering https://omgeving.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/2019-12-09_VEKP_NotaVR.pdf Verordening (EU) 2018/842 van 30 mei 2018 betreffende bindende jaarlijkse broeikasgasemissiereducties door de lidstaten van 2021 tot en met 2030 teneinde bij te dragen aan klimaatmaatregelen om aan de toezeggingen uit hoofde van de Overeenkomst van Parijs te voldoen, en tot wijziging van Verordening (EU) nr. 525/2013 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1543053158302&uri=CELEX:32018R0842 Een aantal lidstaten, waaronder België kan afzien van de veiling van een aantal ETS-rechten (EUA’s of EU Allowances) om ze in te zetten ter realisatie van de eigen doelstelling. https://ec.europa.eu/clima/policies/effort/regulation_en . België heeft reeds aangegeven gebruik te willen maken van deze mogelijkheid maar kan hier indien gewenst nog (deels) van afstappen. Theoretisch kan er ook in beperkte mate gebruik gemaakt worden van LULUCF-kredieten (door netto-opslag van koolstof in de bodem), maar zoals blijkt uit het Vlaams Energie- en Klimaatplan 2021-2030 is het weinig waarschijnlijk dat er in Vlaanderen een overschot geboekt zou worden voor deze sector.
320
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
de prijs van de transfers van emissierechten uit andere lidstaten zijn er uiteraard ook voor de periode 2021-2030 nog geen prijsindicaties beschikbaar maar kan er verwacht worden dat er een schaarste zal zijn en de prijzen dus veel hoger zullen zijn dan in de periode 2013-2020. Die schaarste volgt uit de veel scherpere doelstellingen voor alle lidstaten veel uitdagender zijn. Het Europese milieuagentschap rapporteerde in 2019 bijvoorbeeld dat slechts 3 lidstaten met hun huidige beleid verwachten om de doelstelling voor 2030 te bereiken839. ETS-kredieten die ingezet worden impliceren een minderopbrengst aangezien ze dan rechten niet geveild kunnen worden. Begin juni 2020 werden deze rechten geveild aan 22,5 euro/ton840. Figuur 354: De uitdaging voor 2030 blijft ook na corona zeer scherp841
Uiteenlopende effecten op behalen doelstelling hernieuwbare energie 2020 De Belgische doelstelling voor hernieuwbare energie is 13% in 2020. Deze doelstelling bestaat uit een teller (de hernieuwbare energieproductie) en een noemer (het finale energieverbruik). Zowel de teller als de noemer worden beïnvloed door de coronacrisis. Vlaanderen moet volgens het Samenwerkingsakkoord over de Belgische lastenverdeling842 2,156 Mtoe of 25.074 GWh hernieuwbare energie produceren. Er zijn dus alleen een afspraak gemaakt over de teller, niet over de noemer. De lastenverdeling ging om te komen tot de vooropgestelde
839
840 841 842
Europees Milieuagentschap (5/11/2019). EEA Trends and projections in Europe 2019 - Tracking progress towards Europe's climate and energy targets. https://www.eea.europa.eu/publications/trends-and-projectionsin-europe-1 European Energy Exchange – Deutsche Börse (11/6/2020). EUA. https://www.eex.com/en/marketdata/environmental-markets/auction-market/european-emission-allowances-auction#!/2020/01/13 Bij benadering in % van de niet-ETS emissies van 2005. Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat, het Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest betreffende de verdeling van de Belgische klimaat- en energiedoelstellingen voor de periode 2013-2020. (12/2/2018). https://www.cncnkc.be/sites/default/files/content/ac_bs_2013-2020.pdf
321
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
13% wel uit van veronderstellingen over de noemer in de verschillende regio’s in 2020. Voor de noemer werd voor Vlaanderen gerekend met 243.067 GWh finaal energieverbruik. In het SERV-advies over de Beleidsnota’s energie en klimaat 2019-2024 werd de teller van de hernieuwbare energiedoelstelling -de bereikte hoeveelheid hernieuwbare energie- geëvalueerd. Deze bestond uit de diverse bronnen voor groene stroom, voor groene warmte, alsook de hoeveelheid biobrandstoffen die bijgemengd wordt in de transportbrandstoffen843. Er werd reeds een kloof van 1.418 GWh berekend tussen de subdoelen voor 2020 en de totale doelstelling voor hernieuwbare energie in dat jaar. Tenzij de bijmengingspercentages verhoogd zouden worden, zal de absolute hoeveelheid biobrandstoffen die in de transportsector gebruikt wordt in 2020 echter recht evenredig dalen met het algemene brandstofverkoopcijfer. Rekening houdende met een daling van de brandstofverkoop van 24% in 2020 ten opzichte van 2018 (zie hoger) betekent dit een daling van 800-950 GWh844 biobrandstoffen ten opzichte van het vooropgestelde niveau voor 2020. Ervan uitgaande dat corona geen invloed heeft op de productie van groene stroom en groene warmte betekent dit dat de kloof voor de zogenaamde “teller” van de doelstelling zou toenemen van 1.418 GWh naar 2.218 à 2.368 GWh. Wat het finale energieverbruik (de zgn. “noemer”) betreft, kan reeds vastgesteld worden dat het Belgische elektriciteitsverbruik in maart daalde met 16% (-17% voor de klanten aangesloten op het distributienet en -14% voor de industriële klanten845). De daling van het aardgasverbruik van de industrie was in maart en april beperkter (resp. -1,2% en -4,4% ten opzichte van 2019846). Voor het jaar 2020 als geheel is het op dit moment echter nog moeilijk om nu reeds conclusies te trekken omdat het voor sectoren met een belangrijk aandeel in het finaal energieverbruik (in het bijzonder de industrie847) nog onduidelijk is hoe de energievraag voor de rest van dit jaar verder zal evolueren.
Risico op dalende financiële aantrekkelijkheid energiebesparende investeringen Aan de aanbodzijde zorgde een conflict tussen de belangrijkste olie-exporterende landen (vnl. Rusland en Saudi-Arabië) over de productieniveaus begin 2020 reeds voor een significante daling van de olieprijzen. Dat werd snel gevolgd door een sterk verminderde vraag omwille van de coronacrisis. Dat heeft geleid tot een verdere, scherpe daling van de olieprijs tot op een niveau dat de laatste decennia niet meer voorgekomen is. In februari kostte een vat Brent-olie €51, in maart €29, in april €17 en in mei 27€848.
843
844 845
846 847
848848
SERV (6/12/2019) Advies Beleidsnota’s energie en klimaat 2019-2024. https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20191206_beleidsnota%20energie%20en%20klima at_ADV.pdf 798 GWh t.o.v. niveau biobrandstoffen in 2018 948 GWh t.o.v. subdoelstelling biobrandstoffen 2020. ELIA (27/3/2020). Elektriciteitsverbruik in België neemt voort af. Gemiddeld verbruik is nu 16% lager dan begin maart met uitschieters tot -25%. https://www.elia.be/nl/nieuws/persberichten/2020/03/20200327_pressrelease-pic-de-consommation Synergrid (6/2020). Overbrenging naar de eindklanten. http://www.synergrid.be/download.cfm?fileId=2020__Flux_gaziers_mensuels.pdf In 2018 vertegenwoordigde de industrie meer dan 40% van het finale energieverbruik in Vlaanderen. Vlaamse Energiebalans 2018. https://www.energiesparen.be/sites/default/files/atoms/files/Energiebalans%20tem%202018.xlsx Planbureau, geconsulteerd op 21/6/2020, https://www.plan.be/indicators/indicator-nl-i-econ_fm_op-oil+prices.
322
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 355: Olieprijzen kelderen849.
Aardgas wordt wereldwijd eerder gebruikt voor elektriciteitsproductie, in de industrie en voor gebouwenverwarming. De vraag uit deze sectoren werd ook gedrukt door de coronacrisis, maar in mindere mate dan de vraag naar olie. Toch heeft de aardgasprijs door de verminderde vraag850 eveneens een scherpe daling gekend ten opzichte van het begin van 2020 (tot -40% in Europa)851. Lagere fossiele energieprijzen houden in dat de terugverdientijden van investeringen in energieefficiëntie (bv. isolatie van gebouwen, meer energie-efficiënte processen) of in elektrificatie van transport of verwarmingssystemen langer worden en dat deze investeringen dus financieel minder aantrekkelijk worden, terwijl deze een belangrijke rol kunnen spelen in de economische relance (cf. deel 0) en er nog grote investeringen nodig zijn om de Vlaamse klimaatdoelen voor de periode 2021-2030 te realiseren (cf. supra). De lage prijzen hebben ook een effect op het aanbod (sommige olie- en gasvelden kunnen onder een bepaalde prijs niet op een rendabele manier geëxploiteerd worden852) en het is dan ook ondanks de stijging van de olieprijzen begin juni 2020- niet duidelijk hoe lang de energieprijzen op een laag niveau zullen blijven.
Impact crisis op internationale aanpak van klimaatcrisis op korte en lange termijn Het akkoord van Parijs houdt een 5-jarige ambitiecyclus in waarbij de ondertekenende landen hun bijdragen of engagementen (NDC of Nationally Determined Contribution) updaten. Aangezien het akkoord in 2015 op de COP21 getekend werd zou ook de EU -als één van de ondertekenaars- in Glasgow in 2020 op de COP26 haar aangepaste ambities voorstellen. Het losbarsten van de coronacrisis heeft er echter voor gezorgd dat de COP26 uitgesteld wordt tot
849 850 851 852
(Prijsevolutie Brent-olie in $/vat); US Energy Information Administration Energy Information Administration (2020). https://www.eia.gov/opendata/qb.php?sdid=PET.RBRTE.D Door het gecombineerd effect van een lagere vraag naar elektriciteit, een verminderde industriële activiteit en een milde winter. Wereldbank (28/5/2020). https://blogs.worldbank.org/opendata/will-natural-gas-and-coal-prices-recovercoronavirus-covid-19-slump Kemp A & Stephen L. Universiteit Aberdeen in Oilprice.com (20/5/2020). https://oilprice.com/Energy/CrudeOil/33-Of-North-Sea-Oil-Is-Now-Too-Expensive-To-Extract.html ; Forbes (14/5/2020). https://www.forbes.com/sites/woodmackenzie/2020/05/14/how-will-natural-gas-navigate-the-post-coronavirusworld/
323
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
begin november 2021853, wat zorgt voor enige onduidelijkheid betreffende klimaatafspraken op internationaal niveau. De Europese Raad zou echter bevestigd hebben dat de EU zal streven naar een update van haar NDC tegen eind 2020854. Een aantal posities werden reeds scherp gesteld met betrekking tot de Europese aanpak van de coronacrisis en van hoe die zich moet verhouden tot de aanpak van de klimaatcrisis. Enerzijds stellen 18 lidstaten in een gemeenschappelijke open brief dat de Green Deal de kern van de relancemaatregelen moet vormen855. Anderzijds riep Polen op om de Green Deal uit te stellen en/of om tijdelijk vrijgesteld te worden van het ETS 856. Gezien de wil van de Europese Commissie om de relancemaatregelen in te passen in de Green Deal857, gezien het Europese parlement in haar resolutie van 17 april 2020 stelt dat “het pakket voor herstel en wederopbouw de Europese Green Deal en de digitale transformatie centraal moeten staan om de economie op gang te brengen (…)”858 en gezien het gewicht en de posities van de lidstaten in de Europese Raad is het in ieder geval aannemelijk dat de Europese Green Deal in grote mate als toetssteen gebruikt zal worden voor de bepaling van de economische herstelmaatregelen en de toewijzing van de significante middelen die daar op Europees niveau voor vrijgemaakt zullen worden. Data- en onderzoeksvragen 85 •
Hoe snel neemt de uitstoot van broeikasgassen toe na de crisis?
•
In welke mate zijn de geobserveerde emissiedalingen structureel?
•
Op welke manieren beïnvloedt het relancebeleid de uitstoot van de verschillende sectoren?
23.3
Lucht
Geen algemene trendbreuk in luchtkwaliteit tijdens coronaperiode De coronamaatregelen zorgen voor een verminderde uitstoot van sommige luchtpolluenten, maar de evolutie van de luchtkwaliteit is ook afhankelijk van andere parameters, o.a. de weersomstandigheden859.
853 854 855
856 857 858 859
UNFCCC: https://unfccc.int/news/cop26-postponed / https://twitter.com/COP26/status/1266077700118261760 Carbon Pulse (11/6/2020). Upcoming EU presidencies commit to submit updated NDC by year-end. https://carbon-pulse.com/101140/ Denemarken (initiatiefnemer), Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Malta, Letland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Slovakije, Slovenië, Spanje, Portugal, Roemenië en Zweden https://www.climatechangenews.com/2020/04/09/european-green-deal-must-central-resilient-recovery-covid19/. België ondertekende de brief niet omdat er hieromtrent geen overeenstemming geworden werd tussen de verschillende entiteiten: https://www.milieumagazine.be/nl/ecotips-extra-nieuws/beleid-belgie-ondertekendeoproep-om-green-deal-centraal-te-stellen-bij-economisch-herstelplan-eu-nog-niet .Tsjechië wilde aanvankelijk de Europese Green Deal uitstellen of schrappen. Uiteindelijk drukte het toch haar steun uit voor het inpassen van het herstelplan in de Europese Green Deal, maar onderstreepte tegelijkertijd dat dit los gezien moest worden van de herziening van de EU-doelstelling voor 2030 https://www.euractiv.com/section/energyenvironment/news/in-political-u-turn-czechs-back-eus-green-recovery-plan/. https://www.euractiv.com/section/emissions-trading-scheme/news/eu-should-scrap-emissions-tradingscheme-polish-official-says/ . Ontwerpversie Herstelplan Europese Commissie: https://www.euractiv.com/section/energyenvironment/news/leaked-europes-draft-green-recovery-plan/ https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2020-0054_NL.html Vlaamse Milieumaatschappij (8/6/2020). Effect van COVID-19-maatregelen op de luchtkwaliteit in Vlaanderen. https://www.vmm.be/publicaties/effect-van-covid-19-maatregelen-op-de-luchtkwaliteit-in-vlaanderen
324
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Ondanks de lagere uitstoot ging de lockdownperiode dan ook niet noodzakelijk gepaard met lagere concentraties van luchtpolluenten ten opzichte van de periode ervoor (Figuur 356). Dat komt omdat de weersomstandigheden tijdens de coronaperiode ongunstig waren voor de luchtkwaliteit. Er was weinig regen om vervuiling weg te wassen, weinig wind om de vervuiling te verspreiden en grotendeels continentale wind uit het noordoosten die vervuiling met zich mee bracht860. Begin 2020 waren de weersomstandigheden net wel gunstig voor de luchtkwaliteit (veel regendagen, hoge windsnelheden en meer zuidwestenwind). Figuur 356: Niet voor alle luchtpolluenten lagere concentraties tijdens coronaperiode 860 NO2
BC
PM10
PM2,5
Voor corona
Met corona
Tijdens de coronaperiode werden er zelfs behoorlijk hoge concentraties fijn stof (PM10 en PM2,5) geobserveerd. Dat is te verklaren doordat wegverkeer (waarvan de emissies sterk gereduceerd werden) slechts voor 14% van het primair fijn stof en dat er bovendien secundair fijn stof gevormd wordt door atmosferische reacties met ammoniak, dat onder meer afkomstig is van de bemesting van landbouwgronden. Er zijn ook een aantal dagen geweest met hoge fijn stof concentraties omwille van sterke wind na een lange periode van droogte, waardoor bodemstof opwaait.
Wel gunstige invloed waar luchtkwaliteit anders sterk beĂŻnvloed is door verkeer In lijn met de verminderde verkeersstromen (cf. deel 22.3) hebben de coronamaatregelen vooral een invloed gehad op de uitstoot van luchtpolluenten die in meer belangrijke mate veroorzaakt worden door het wegverkeer (zoals NO2 en dieselroet/zwarte koolstof). Op plaatsen met veel wegverkeer, zoals sommige stadscentra of landelijke locaties met een drukke verkeersas, zakten de concentraties van NO2 en dieselroet/zwarte koolstof dan ook beduidend, wat zeker gunstig is geweest voor de gezondheid ten opzichte van de situatie in een gemiddeld jaar of een situatie zonder coronamaatregelen. In het bijzonder kwam de concentratie aan NO2 op voorheen verkeersintensieve locaties dichter bij de concentraties van niet-verkeersintensieve locaties (Figuur 357)860. Ten opzichte van de voorgaande jaren registreerde de VMM dalingen van de NO2 concentraties tot ~40% op verkeersgerichte locaties en ~20% op landelijke. Voor zwarte koolstof ging het om ~40% op verkeersgerichte locaties, terwijl er weinig of geen verschil was op de landelijke. 860
Vlaamse Milieumaatschappij (8/6/2020). Effect van COVID-19-maatregelen op de luchtkwaliteit in Vlaanderen. https://www.vmm.be/publicaties/effect-van-covid-19-maatregelen-op-de-luchtkwaliteit-in-vlaanderen
325
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 357: Tijdens coronaperiode dalen concentraties NO2 en dieselroet/zwarte koolstof861
Ten slotte geeft de VMM aan dat er hogere ozonconcentraties verwacht worden tijdens de coronaperiode, in het bijzonder op verkeersintensieve locaties. Dat komt omdat de daling van het verkeer leidt tot een verminderde van hoeveelheid NO (dat ozon afbreekt). Dat illustreert de complexiteit van de ozonproblematiek, die enkel structureel opgelost kan worden door de reductie van ozonvormende emissies. Ofschoon de luchtconcentraties dus niet overal en voor iedere polluent lager waren tijdens de coronaperiode dan tijdens de eerdere periodes kan wel gesteld worden dat het netto-effect groot was op plaatsen met veel verkeer, in het bijzonder voor NO2 en zwarte koolstof. Aangezien een aantal van die plaatsen in dichtbevolkte stadscentra gelegen zijn, houdt dit een gunstig effect in voor de volksgezondheid. Figuur 358 vat de invloed van de coronamaatregelen op de luchtkwaliteit en daaropvolgende gezondheidseffecten samen.
861
Vlaamse Milieumaatschappij. Daling op verkeersintensieve locaties en in stedelijke gebieden bijna tot op niveau landelijke gebieden (A = 2019; B = coronaperiode; Black Carbon = BC); Vlaamse Milieumaatschappij.
326
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 358: Vooral daling verkeersemissies geeft verminderde gezondheidsimpact Invloed corona Effect polluent op gezondheid
23.4
N2O Sterke daling Impact op luchtwegen, astma
Zwarte koolstof Sterke daling Hart- en longaandoeningen, kanker
Fijn stof Beperkte daling Impact op luchtwegen, astma
Ozon Beperkte stijging Impact op luchtwegen, oog- en neusirritaties
Water
Corona verergert bepaalde aspecten van de droogteproblematiek De waterbeschikbaarheid is in België, en in Vlaanderen in het bijzonder, al langer een aandachtspunt, zeker in vergelijking met andere Europese landen (Figuur 359).
Tjs Pol Bel Dui Spa UK Lux Ita Den Tur Fra Ned Zwi Grie Por Lit Est Oos Ier Hon Slk Slv Let Zwe Fin Noo
hernieuwbare waterreserves m³ per capita 1.525 1.558 2.077 2.262 2.296 2.500 2.721 2.721 2.841 2.846 3.173 5.383 6.144 6.843 7.175 7.949 9.333 9.672 10.955 11.994 14.731 15.445 18.999 19.589 19.954
46.105
Figuur 359: De beschikbaarheid van water is België is erg laag862
Naast de coronacrisis werd de eerste helft van het jaar 2020 (in het bijzonder de periode van maart tot en met mei) ook gekenmerkt door een uitzonderlijke droogte863. Eind mei hoorden de neerslagtekorten die genoteerd werden op alle meetlocaties van de VMM werden bij de hoogste neerslagtekorten voor de tijd van het jaar sinds 1970 (begin van de metingen). In sommige gevallen ging het zelfs om het historisch record. De buien begin juni zorgden ervoor dat de tekorten niet zullen toenemen (maar ook niet verminderen) ten opzichte van de historische waarden.
862 863
Eurostat, freshwater resources; renewable, per capita, geconsulteerd op 27/5/2020 Vlaamse Milieumaatschappij (6/2020). Toestand van het watersysteem – juni 2020. https://www.waterinfo.be/download/c6759e9d-a1fe-4c43-bb06-aff1e1f736f4?dl=0
327
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 360: Neerslagtekort is op veel plaatsen in Vlaanderen historisch hoog 863.
Als gevolg van de grote neerslagtekorten zijn de bodems in Vlaanderen zeer droog (zeer lage bodemverzadiging) en daalden de debieten van de waterlopen. In mei werd op 41% van de meetposten op de waterlopen “zeer lage”, op 14% “lage” en op 23% ”eerder lage” debieten genoteerd. Het grondwater vertoonde op 30% van de locaties “zeer lage” peilen en 55% van de locaties “lage” peilen863. De coronacrisis heeft in sommige gevallen gezorgd voor een verhoging van het watergebruik en dus van de droogteproblematiek. Doordat mensen niet (in het buitenland) op vakantie gaan maar thuis blijven, wordt er meer water verbruikt voor het reguliere verbruik, maar ook bv. omdat er meer getuinierd wordt, zwembadjes gevuld worden,…. In Limburg steeg het verbruik met 15%864. In april en mei piekte het leidingwaterverbruik door een samenloop van verschillende factoren, waaronder de coronacrisis865 (Figuur 361).
864 865
Patrick Willems in De Standaard (25/05/2020). ‘Geen druppel water in onze tuin mag verloren gaan’ https://www.standaard.be/cnt/dmf20200524_04970025 De Standaard (30/5/2020). Kraan stond wijd open in mei https://www.standaard.be/cnt/dmf20200529_04976177
328
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 361: Waterverbruik piekte in april en mei tot niveaus laatste 5 jaar niet meer bereikt866.
Sommige sectoren zijn watergevoelig Het is op dit moment nog onduidelijk wat de coronacrisis betekent voor het waterverbruik door ondernemingen, noch voor de beschikbaarheid en de kost van dat water. Een analyse van Vlakwa en VITO867 van begin 2019 op basis van cijfers voor het jaar 2016 brengt hierin perspectief. Ondanks een gunstige evolutie van de waterefficiĂŤntie in het Vlaamse bedrijfsleven, hebben de 15 meest waterintensieve sectoren een aandeel van 22,3% in de directe tewerkstelling en van 33% van de Vlaamse bruto toegevoegde waarde. Bovendien bevinden de waterintensieve sectoren zich in grote mate in de maakindustrie waarvoor waterbevoorrading aan een competitieve prijs essentieel is. Bijkomende waterstress, bv. als gevolg van de coronacrisis, is dus ook vanuit dat oogpunt onwenselijk. Waterverbruik is het hoogst in de chemie (Figuur 362) en is een kritische productiefactor in petroleumsector (19), de papiersector (17) en de drankensector (11), de voeding (10) en de chemie (20) (Figuur 362).
866 867
Vlaamse Milieumaatschappij (2020). Indicator bevoorrading leidingwater. https://www.vmm.be/data/leidingwater-beschikbaarheid/indicator_bevoorrading_leidingwater/view Vlakwa en VITO (2019). Het socio-economisch belang van water. https://www.vlakwa.be/publicaties/nieuws/nieuwsbericht/news/nieuwe-studie-naar-het-socio-economischbelang-van-water-stelt-droogte-maar-34-meer-jobs-in-wate/
329
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 362: Top 10 van sectoren met hoogste waterverbruik in Vlaanderen868
chemie
87.635
opslag en vervoer
46.918
landbouw
37.405
energie
29.700
metaal
29.189
petroleum en cokes
28.425
voeding
27.825
papier handel
delfstoffen
23.030
20.864 15.136 1000 mÂł
De belangrijkste verbruikers van drinkwater zijn de chemie, cokes en raffinaderijproducten, groothandel en voedingssector. Samen 45% van het drinkwaterverbruik in de beschouwde sectoren en 40% van de totale waterkosten (voor levering en zuivering) voor bedrijven in 2016869.
Coronasporen vastgesteld in afvalwater Er werden RNA-sporen (een deel van het genetisch materiaal) van het coronavirus vastgesteld in afvalwater870, ook doorheen heel Vlaanderen door Aquafin, al begin april871. Afvalwater lijkt evenwel geen belangrijke bron van besmetting. Het testen van afvalwater zou beloftevol zijn als vroege indicator van een (nieuwe) uitbraak, die eerder informatie geeft dan bv. ziekenhuisopnames872. Het zou daarom gebruikt worden in Nederland, maar het zou niet systematisch gebeuren in Vlaanderen873.
868
869 870
871 872
873
Vlakwa (2019). Socio-economisch belang van water in Vlaanderen. https://www.vlakwa.be/typo3temp/_processed_/csm_Infographic_Vlakwa_socio_econ_studie_water_Volledig www_2598e20599.jpg Goed voor 293 miljoen euro/jaar op een totaal van 761 miljoen euro/jaar. The Scientist (14/5/2020, geconsulteerd op 3/6/2020). Countries Begin Large-Scale Screening for SARS-CoV2 in Sewage. https://www.the-scientist.com/news-opinion/countries-begin-large-scale-screening-for-sars-cov2-in-sewage-67535 Aquafin, COVID-19 virusdeeltjes gevonden in afvalwater, wat betekent dat?, geconsulteerd op 3/6/2020. https://www.aquafin.be/nl-be/partners-en-bedrijven/veilig-werken/afvalwater-en-corona ; Health.com (8/5/202, geconsulteerd op 3/6/2020). Is Coronavirus Sewage Testing the Key to Slowing the Spread of COVID-19? Here's What Experts Say, https://www.health.com/condition/infectiousdiseases/coronavirus/coronavirus-sewage-testing Het Belang van Limburg (13/5/2020, geconsulteerd op 3/6/2020), Aquafin test afvalwater nog niet systematisch op corona. https://www.hbvl.be/cnt/dmf20200513_04957065/aquafin-test-afvalwater-nog-nietsystematisch-op-corona
330
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Data- en onderzoeksvragen 86 •
Wordt onderzoek van afvalwater in België ook gebruikt om het virus op te volgen? Waarom wel/niet? Wat zijn eventuele resultaten? Zijn er verschillen vast te stellen tussen de regio’s?
•
Hoe zit het met coronabesmettingen bij werknemers van afvalzuiveringsinstallaties?
Vlaamse regering betaalt 1 maand watervoorziening voor tijdelijk werklozen De Vlaamse regering voorzag via een eenmalige premie van 202,68 euro voor tijdelijk werklozen impliciet ook een vergoeding voor de gemiddelde wateruitgaven per maand (namelijk 30,77 €) (cf. deel 18.3).
23.5
Afval
Meer huisvuil, minder bedrijfsafval De coronacrisis zou geleid hebben tot meer huisvuil en minder bedrijfsafval874.
40% meer risicohoudend medisch afval Er werd heel wat beschermingsmateriaal (mondmaskers, schorten, e.d. ) verbruikt. Er zou tot nu toe 40% meer risicohoudend medisch afval zijn ontstaan.875 Data- en onderzoeksvragen 87 •
Wat veroorzaakt extra huisvuil? Meer thuiswerk? Meer opruimwoede? Hoe zit het met de spreiding over de diverse fracties?
•
Zijn er nu meer of minder voedseloverschotten?
Recyclageparken sloten tijdelijk Aan het begin van de lockdown werden recyclageparken tijdelijk gesloten, maar ze openden weer op 7/4/2020. Vanaf 11/5 openden de kringwinkels en kringloopcentra opnieuw876.
Meer sluikstort Vooral vanaf het heropenen van winkels is werd er meer sluikstort vastgesteld, onder meer van gebruikte handschoenen en mondmaskers877.
874
875
876 877
Gazet van Antwerpen, Ruim 40 procent meer risicohoudend medisch afval door coronavirus. 2/6/2020, geconsulteerd op 4/6/2020, https://www.gva.be/cnt/dmf20200602_04978331/ruim-40-procent-meerrisicohoudend-medisch-afval-door-coronavirus Gazet van Antwerpen, Ruim 40 procent meer risicohoudend medisch afval door coronavirus. 2/6/2020, geconsulteerd op 4/6/2020, https://www.gva.be/cnt/dmf20200602_04978331/ruim-40-procent-meerrisicohoudend-medisch-afval-door-coronavirus OVAM, beschikbaar op https://ovam.be/corona-impact, geconsulteerd op 4/6/2020. OVAM (15/5/2020), Mooimakers in strijd tegen het nieuwe zwerfvuil: handschoenen en mondmaskers beschikbaar op https://www.ovam.be/mooimakers-in-strijd-tegen-het-nieuwe-zwerfvuil-handschoenen-enmondmaskers
331
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Lijst met figuren Iconen van Noun Project: Infectious Disease, By Healthcare Symbols; sick by Adrien Coquet; Curious by Laura Faraci; prevention by Nawicon; house lockdown By OCHA Visual, US; testing by monkik; coronavirus vaccine by Silviu Ojog; Graph by monkik; pandemic by Nawicon
Figuren Figuur 1: De coronacrisis beïnvloedt markten en kapitaalvoorraden ......................................... 14 Figuur 2: Wat doet het coronavirus en hoe verspreidt het zich? ............................................... 16 Figuur 3: Het coronavirus veroorzaakt diverse symptomen en ernstige ziekte .......................... 16 Figuur 4: 80% van symptomatische patiënten hebben minder ernstig verloop .......................... 18 Figuur 5: Case fatality rate stijgt met de leeftijd ........................................................................ 19 Figuur 6: Sterfterisico is hoger bij cardiovasculaire aandoeningen, diabetes, e.a. .................... 20 Figuur 7: 96% opnames hoge bloeddruk, hart/vaatzieken, diabetes of andere comorbiditeit .... 20 Figuur 8: Virus kan op bepaalde oppervlakten in bepaalde omstandigheden 3d overleven ...... 22 Figuur 9: 45% van besmettingen gebeurt voor de drager symptomen ontwikkelt...................... 23 Figuur 10: Reproductiegetal in België zit nu onder 1 (diverse bronnen) .................................... 25 Figuur 11: Reproductiegetal >1: epidemie kan uitbreken; <1: epidemie sterft uit ...................... 25 Figuur 12: Over de hele wereld zijn er coronabesmettingen ..................................................... 26 Figuur 13: Na China, Europa en VS nu veel besmettingen in rest van Azië, Zuid-Amerika ....... 27 Figuur 14: Wat zijn mogelijke strategieën in de aanpak van het coronavirus? .......................... 28 Figuur 15: Flatten the curve, raise the line ................................................................................ 31 Figuur 16: Vele landen hanteren een hamer-en-dansstrategie ................................................. 31 Figuur 17: Curves COVID-doden per mio inw. tonen in diverse landen gelijkaardig verloop ..... 32 Figuur 18: Crush the curve probeert de curve snel en drastisch te laten dalen ......................... 32 Figuur 19: Aandeel bevolking met antistoffen ligt ver beneden groepsimmuniteitsniveaus ....... 33 Figuur 20: Test de aanwezigheid van het virus of die van antistoffen ....................................... 34 Figuur 21: Er zijn twee soorten testen voor corona. .................................................................. 34 Figuur 22: Aantal tests per dag sterk gestegen; testcapaciteit bereikte 25.000 per dag ............ 36 Figuur 23: Van de aangekondigde 1.200 tracers zouden er maar 100 actief zijn ...................... 38 Figuur 24: Data voor 8 gevallen wijzen op contact met tracer gem. 8d na start symptomen ..... 39 Figuur 25: Voldoende succesvolle isolatie en quarantaine essentieel in beheersen corona ..... 40 Figuur 26: Monitoring van griepachtige symptomen bij huisartsen toont een coronaknik .......... 42 Figuur 27: Huisartsen volgen griepachtige klachten op............................................................. 42 Figuur 28: Preventiemaatregelen werken op diverse factoren besmettingskans ....................... 43
332
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 29: Niet iedereen ‘anderhalvemetert’ ............................................................................. 43 Figuur 30: Mondmaskers bestrijden epidemie beter bij groter gebruik en betere werking ......... 44 Figuur 31: Mondmaskerverplichtingen zijn wijd verspreid over de wereld ................................. 44 Figuur 32: Levering gratis mondmaskers liep vertraging op ...................................................... 45 Figuur 33: In het zwaarder getroffen Wallonië worden meer mondmaskers gedragen .............. 45 Figuur 34: Niet alle landen reageren even snel en stringent ..................................................... 47 Figuur 35: (Stringente) corona(maatregelen) ‘veroveren’ de wereld in het voorjaar van 2020... 48 Figuur 36: Over versoepelingen/reisaanbevelingen voelen Belgen zich minder geïnformeerd.. 49 Figuur 37: Vooral jongeren leven richtlijnen minder strikt na ..................................................... 49 Figuur 38: De coronamaatregelen worden in fases afgebouwd ................................................ 50 Figuur 39: 7% van de Belgen is besmet ................................................................................... 55 Figuur 40: Het hoogtepunt van de crisis was in april ................................................................. 55 Figuur 41: Het aantal vastgestelde besmettingen per dag piekt in de eerste helft van april ...... 56 Figuur 42: Aandeel Belgen met antistoffen blijft stijgen ............................................................ 57 Figuur 43: Antistoffentest vond 7% besmette Belgen ............................................................... 57 Figuur 44: België kent tov buurlanden relatief veel besmettingen per capita............................. 58 Figuur 45: Ziekenhuisopnames en ontslagen ........................................................................... 59 Figuur 46: Op de piek liggen bijna 6000 Belgen in het ziekenhuis en bijna 1300 op intensieve zorgen ...................................................................................................................................... 59 Figuur 47: Op piek waren er 600 opnames per dag, op 9/6 nog 24 .......................................... 60 Figuur 48: Half mei is het aantal nieuwe opnames ongeveer zoveel als half maart .................. 60 Figuur 49: België zou plaats 8 hebben in wereldwijde top 20 van COVID-19-doden................. 63 Figuur 50: België zou relatief veel COVID-19 doden per mio inwoners tellen ........................... 63 Figuur 51: Dagelijkse sterftecijfers zijn in april 2020 opmerkelijk hoger dan normaal ................ 64 Figuur 52: Oversterftecijfers wijzen op een nauwkeurige rapportage COVID-doden in België .. 65 Figuur 53: Belgische oversterftecijfers behoren de Europese top 3 ......................................... 65 Figuur 54: Planbureau verwacht voor België 9000 extra overlijdens ......................................... 66 Figuur 55: Mannen hebben meer antistoffen, maar minder positief getest als case .................. 67 Figuur 56: Mannen hebben meer antistoffen, maar testen minder positief als case .................. 67 Figuur 57: Positief geteste/gehospitaliseerde mannen meer kans op overlijden dan vrouwen .. 68 Figuur 58: Bij -85-jarigen zijn er meer mannelijke overlijdens dan vrouwelijke .......................... 68 Figuur 59: 9.636 Belgen en 4.824 Vlamingen overleden aan corona ........................................ 69 Figuur 60: Alle leeftijden kwamen in contact met het virus, ouderen hadden er meer last van .. 70 Figuur 61: Ouderen zwaarder troffen: relatief meer besmet, opgenomen en doden ................. 71
333
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 62: Kinderen en jongeren meer in contact met virus dan zestigers en zeventigers ........ 71 Figuur 63: Aanvankelijk 10% vastgestelde besmettingen is bij 60+, in april meer dan 50%, ..... 72 Figuur 64: Aantal besmettingen per dag bij ouderen piekt in april ............................................. 72 Figuur 65: Het aandeel jonge mensen bij de ziekenhuisopnames is recent hoger dan ervoor .. 73 Figuur 66: Intensieve zorgen werd vooral bevolkt door vijftigers, zestigers en zeventigers ....... 73 Figuur 67: 79% van de doden zijn 75+; 93% zijn 65+ ............................................................... 74 Figuur 68: 45% van de positief geteste kinderen werd opgenomen .......................................... 75 Figuur 69: Kinderen 3 keer vaker in ziekenhuis dan tieners, maar zeer klein tov 60+ ............... 75 Figuur 70: 90-ers na contact met virus relatief minder opgenomen dan 70-ers en 80-ers ......... 76 Figuur 71: Besmettingen komen voor in alle leeftijden en vooral bij vrouwen ........................... 76 Figuur 72: Bij 5 op 1000 Belgen werd een coronabesmetting vastgesteld ................................ 76 Figuur 73: De Belgische bevolking is in Europees perspectief niet zo oud................................ 77 Figuur 74: Het aandeel 65-plussers in de populatie verschilt tussen regio’s. ............................ 77 Figuur 75: Fysieke gezondheid volgens inkomen ..................................................................... 79 Figuur 76: Het coronavirus heeft zich ongelijk verspreid ........................................................... 79 Figuur 77: 55% van de kinderen heeft minder bewogen of gesport .......................................... 81 Figuur 78: Sommige Belgen hebben meer gesport................................................................... 82 Figuur 79: De coronasporters omvatten nieuwe types .............................................................. 82 Figuur 80: Tele-onthaal krijgt 25% meer oproepen dan normaal in april ................................... 84 Figuur 81: Meer oproepen Tele-onthaal ouderen, alleenstaanden, weduwe/weduwnaar .......... 84 Figuur 82: De burnoutverwachtingen zijn verbeterd.................................................................. 85 Figuur 83: Stress en burnout verminderen voor bijna de helft, maar nemen toe voor een kwart86 Figuur 84: 8% kinderen en jongeren in een gezin dat door corona financieel moeilijker kreeg.. 88 Figuur 85: 997.000 kinderen in gezin met armoederisico of financiÍle kwetsbaarheid .............. 88 Figuur 86: 8% van de kinderen ervaart geweld ......................................................................... 89 Figuur 87: 22% speelt niet meer met andere kinderen in het echt (dus niet online) .................. 89 Figuur 88: Kinderen en jongeren vervelen zich meer en zijn eenzamer .................................... 90 Figuur 89: Er is een verband tussen inkomensongelijkheid en gezondheid .............................. 91 Figuur 90: Planbureau stelt prognoses bevolkingsgroei bij door COVID ................................... 92 Figuur 91: Het planbureau verwacht 5 maanden verlies aan levensverwachting ...................... 93 Figuur 92: De coronacrisis zorgt voor -24.000 minder netto-migratie233 .................................... 93 Figuur 93: Gemiddeld dalen gezinsuitgaven forser dan -inkomsten .......................................... 94 Figuur 94: Verwachte gezinsbestedingen zijn lager dan verwachte inkomsten ......................... 95
334
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 95: 12% gezinnen lijdt in april >10% inkomensverlies + minder dan 3m spaarbuffer ..... 96 Figuur 96: Impact van corona op inkomen en financiële kwetsbaarheid van gezinnen ............. 96 Figuur 97: 14% van werkenden in België is financieel kwetsbaar of heeft een armoederisico .. 97 Figuur 98: Laaggeschoolden hebben gemiddeld een lager inkomen ........................................ 99 Figuur 99: Inkomsten uit overdrachten zijn belangrijk voor laaggeschoolden.......................... 100 Figuur 100: 1 op drie gezinnen lijdt inkomensverlies .............................................................. 101 Figuur 101: In België werd al 1,3 mld aan tijdelijke werkloosheidsuitkeringen betaald ............ 102 Figuur 102: Tijdelijke uitkeringen verschillen van land tot land................................................ 102 Figuur 103: Aanmoedigingspremies voor werknemers daalt eerst en stijgt dan fors ............... 103 Figuur 104: Leeflonen zouden toenemen in 2020 en 2021 ..................................................... 104 Figuur 105: Het aandeel toegekende leeflonen is relatief hoog in Wallonië en de steden ....... 104 Figuur 106: Vlaamse gezinnen namen afgelopen jaren hogere kredieten op .......................... 105 Figuur 107: Schuldaflossing groter deel van het bruto-inkomen bij lagere inkomensgroepen . 106 Figuur 108: Vooral zelfstandigen en eenoudergezinnen betalen relatief veel hypotheek af .... 107 Figuur 109: Laagste quintielen hebben een zeer beperkt financieel vermogen (B-2014) ........ 108 Figuur 110: Werkenden in zwaar getroffen sectoren hebben relatief weinig vermogen........... 108 Figuur 111: 1 op 3 Belgen heeft onvoldoende reserve voor 3 maanden levensonderhoud ..... 109 Figuur 112: Werkenden in horeca hadden al een hoog armoederisico en fin. kwetsbaarheid . 110 Figuur 113: Werknemers in getroffen sectoren waren al kwetsbaar ....................................... 111 Figuur 114: In zwaar getroffen sectoren werken veel jongeren ............................................... 112 Figuur 115: Werkloosheid steeg sterker bij -40-jarigen ........................................................... 112 Figuur 116: Jeugdwerkloosheid is hoger dan gemiddelde werkloosheid ................................. 113 Figuur 117: Openstaande vacatures daalde sterker bij vacatures zonder of enige ervaring ... 113 Figuur 118: Kortgeschoolden werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren..................... 114 Figuur 119: Kortgeschoolden meer kans op een armoederisico en fin. kwetsbaarheid ........... 114 Figuur 120: 2 op 3 zelfstandigen leidt inkomensverlies >10%, bij loontrekkenden 1 op 3 ....... 115 Figuur 121: Zwaar getroffen, middelzwaar getroffen en licht getroffen sectoren ..................... 115 Figuur 122: Tijdelijken en zelfstandigen werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren..... 116 Figuur 123: 12% werkenden met een deeltijds contract heeft een armoederisico ................... 116 Figuur 124: Tijdelijke contracten en deeltijds werkenden hebben een kleiner fin. vermogen .. 117 Figuur 125: Alleenstaanden werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren297 ................... 117 Figuur 126: Voor alleenstaanden, vnl. met kinderen, zijn tegemoetk. vlugger ontoereikend ... 118 Figuur 127: 38% alleenstaande ouders kan geen onvoorziene uitgave van 1000€ doen ........ 119
335
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 128: Zwaar getroffen sectoren hebben relatief laagste lonen....................................... 119 Figuur 129: Arme/kwetsbare gezinnen werken relatief vaak in zwaar getroffen sectoren302.... 120 Figuur 130: Hogere inkomensgroepen spenderen bijna dubbel zoveel tov lage ..................... 120 Figuur 131: Huurders werken relatief vaker in zwaar getroffen sectoren ................................ 121 Figuur 132: Private huurders zijn bijzonder kwetsbaar voor (tijdelijke) werkloosheid .............. 121 Figuur 133: Uitgebreide capaciteit intensieve zorgen werd in België niet overschreden ......... 123 Figuur 134: Begin april namen COVID-patiënten bijna 6000 ziekenhuis bedden in ................ 123 Figuur 135: Personeelsbezetting per 100.000 inw in Bel. ziekenhuizen is eerder gemiddeld .. 125 Figuur 136: In 80% VL-ziekenhuizen meer patiënten per verpleegkundige dan EU-gem ........ 125 Figuur 137: 4% van de bewoners van woonzorgcentra overleed; in Limburg 7% ................... 128 Figuur 138: 4% bewoners woonzorgcentra testte positief tov 0,5% in Vlaamse populatie ...... 128 Figuur 139: 5% van de Vlaamse 65-plussers woont in een woonzorgcentrum ....................... 129 Figuur 140: Er zijn honderden voorzieningen voor ouderenzorg ............................................. 130 Figuur 141: Er wordt extra zorgpersoneel in woonzorgcentra aangekondigd .......................... 131 Figuur 142: Merendeel WZC-personeel meldt dagelijks en wekelijks tijdstekort voor zorg ...... 131 Figuur 143: Werkdruk in WZC stijgt vnl. door gestegen zorgzwaarte en personeelstekort ...... 132 Figuur 144: 53% WZC-bedden in vzw-WZC, 32% in openbare WZC, 15% in commerciële .... 133 Figuur 145: Jongeren die in groep leven ervaren corona in minder gunstige omstandigheden135 Figuur 146:Buitenschoolse kinderopvang ving maar 6 tot 15% van kinderen op .................... 136 Figuur 147: Aantal aanwezig kinderen in kinderopvang liep sterk terug.................................. 137 Figuur 148: Fin. kwetsbare groepen maken meer gebruik van noodopvang in scholen .......... 137 Figuur 149: Gezondheidszorg in België betreft 45 miljard per jaar, of 10% van bbp ............... 138 Figuur 150: 1 op 10 gevangenen werd (tijdelijk) naar huis gestuurd ....................................... 140 Figuur 151: De helft van de vechtsporters zijn bezorgd over de toekomst van hun sport ........ 141 Figuur 152: De klassikale lessen worden 9 tot 15 weken opgeschort ..................................... 144 Figuur 153: Aantal nieuwe leden KlasCement ........................................................................ 146 Figuur 154: Het aantal (unieke) aanmeldingen van KlasCement steeg sterk in maart. ........... 146 Figuur 155: De toegevoegde leermiddelen van Klascement steeg sterk in maart. .................. 146 Figuur 156: het aantal chatgesprekken op CLBch@t piekte in maart 2020. ............................ 148 Figuur 157: Ondersteuning thuisleren moeilijker bij kinderen met ontwikkelingsstoornis......... 149 Figuur 158. Meerderheid SYNTRA-cursisten staat open voor afstandsleren. ......................... 151 Figuur 159: Enkele kernindicatoren inzake arbeidsmarkt........................................................ 154 Figuur 160: 35% van de werknemers was in België in april tijdelijk werkloos .......................... 155
336
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 161: Bijna een vijfde is tijdelijk werkloos ...................................................................... 155 Figuur 162: Tijdelijke werkloosheid stijgt ongezien in 2020 (B) ............................................... 156 Figuur 163: Aantal tijdelijke werklozen per sector ................................................................... 157 Figuur 164: Intensiteit van tijdelijke werkloosheid in sectoren (Vlaams Gewest) ..................... 158 Figuur 165: 42% van de tijdelijk werklozen was actief in de industrie of de handel ................. 159 Figuur 166: Aandeel tijdelijk werklozen is vooral hoog in bouwsector en horeca .................... 159 Figuur 167: 3/4e tijdelijk werklozen werkte in handel, industrie, adm, bouw en horeca ............ 160 Figuur 168: In eventing en horeca was gemiddeld meer dan 80% tijdelijk werkloos ............... 160 Figuur 169: Tijdelijke werkloosheid zakt in enkele sectoren zeer fors ..................................... 161 Figuur 170: West-Vl. en Limburg tellen hoogst aandeel tijdelijk werklozen (37%; 35%) .......... 162 Figuur 171: Tijdelijke werkloosheid is het laagst in-Vlaams Brabant ....................................... 162 Figuur 172: Jongeren zijn harder getroffen ............................................................................. 163 Figuur 173: 92% van gezinnen met laagste inkomens is tijdelijk werkloos .............................. 163 Figuur 174: Aantal nwwz stijgt maar is tov afgelopen jaren (nog) beperkt .............................. 164 Figuur 175: Aantal nwwz stijgt in maart en april en daalt licht in mei....................................... 165 Figuur 176: Aantal nwwz stijgt fors in Vlaanderen .................................................................. 165 Figuur 177: Aantal nwwz stijgt bij alle categorieën ongeacht achtergrondkenmerken ............. 165 Figuur 178: Ook in rest van Europa steeg werkloosheid ......................................................... 166 Figuur 179: Belgische werkloosheidsgraad zou in 2020 en 2021 stevig toenemen................. 166 Figuur 180: Werkgelegenheid in België zou zakken ............................................................... 167 Figuur 181: Werkloosheid zou opnieuw stijgen tot niveau van 2015 ....................................... 167 Figuur 182: Gezinnen verwachten meer werkloosheid ........................................................... 168 Figuur 183: Werkloosheid in EU zou stijgen van 6,7% in 2019 naar 9% in 2020 .................... 169 Figuur 184: Het aantal ontvangen vacatures bij VDAB is fors gezakt ..................................... 170 Figuur 185: Het aantal ontvangen en openstaande VDAB-vacatures daalde sterk ................. 170 Figuur 186: Dalende trend zichtbaar in alle vacatures naar circuit, ervaring en scholing ........ 170 Figuur 187: Spanningsratio stijgt terug naar niveaus van 2018 en 2008 ................................. 171 Figuur 188: Minder open vacatures open behalve in chemie en primaire sector ..................... 172 Figuur 189: Tewerkstellingsprognoses negatiever in Vlaanderen dan in andere gewesten .... 173 Figuur 190: Wervingsintenties België Q3 2020 negatief, net zoals voor veel andere landen .. 173 Figuur 191: Telewerk neemt fel toe ........................................................................................ 175 Figuur 192: Aandeel telewerkers en intensiteit van telewerken nam met crisis fors toe466 ...... 175 Figuur 193: Aandeel telewerkers daalde van bijna 70% naar bijna 60% ................................. 176
337
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 194: Telewerk neemt af; meer combinatie met werken op het werk............................. 176 Figuur 195: In sommige sectoren werkt bijna 80% thuis, in andere nauwelijks telewerk ......... 177 Figuur 196: 66% Vlaamse werknemers is vrij tevreden over corona-telewerk ........................ 178 Figuur 197: Werkdruk neemt bij een derde toe ....................................................................... 179 Figuur 198: Zorgsector meldt vermoedelijke besmettingen op werk ....................................... 180 Figuur 199: Personeel in zorg en welzijnssector staat onder druk .......................................... 181 Figuur 200: Aandeel werknemers op ziekteverlof verschilt tussen sectoren ........................... 182 Figuur 201: Ziekteverzuim bij ambtenaren is indicator voor de evolutie van het virus ............. 183 Figuur 202: Enkele cruciale beroepen zijn knelpuntberoepen ................................................. 184 Figuur 203: Mensen in elementaire beroepen hebben gem. 8.000 € fin. vermogen ................ 185 Figuur 204: 1 op 3 in elementair beroep heeft armoederisico of is fin. kwetsbaar ................... 185 Figuur 205: Enkele cruciaal gebleken beroepen worden niet aantrekkelijk beschouwd .......... 186 Figuur 206: Het aantal aangevraagde arbeidskaarten daalt eerst, maar stijgt weer ................ 188 Figuur 207: Het aantal aangevraagde single permits daalt verder .......................................... 188 Figuur 208: Het aantal aangevraagde beroepskaarten daalt .................................................. 189 Figuur 209: Aantal aangevraagde transitiepremie is in begin lager, maar herneemt ............... 189 Figuur 210: Minder aanvragen ondersteuningspremies dan in 2019, maar herneemt ............. 190 Figuur 211: Aantal aangevraagde aanwervingsincentives schommelt op iets lager niveau .... 190 Figuur 212: Corona beïnvloedt vraag en aanbod op diverse markten ..................................... 192 Figuur 213: 6% ondernemingen schat dat faillissement (zeer) waarschijnlijk is ...................... 193 Figuur 214: 23% kan geen 3 maanden meer volhouden, 4% geen 4 weken meer.................. 193 Figuur 215: Buitenlandse investeringen zullen wellicht fors dalen (wereld) ............................. 196 Figuur 216: België scoort gemiddeld op de FDI Regulatory Restrictiveness Index ................. 197 Figuur 217: Duitsland geeft in verhouding tot aandeel EU-bbp veel corona-staatssteun......... 198 Figuur 218: Voorbeeld onderbroken toeleveringsketen batterijen ........................................... 198 Figuur 219: Private consumptie zou dalen met 8,9%, publieke stijgen met 3% (B) ................. 199 Figuur 220: Hamstergedrag leidt tot verhoogde winkelverplaatsingen .................................... 200 Figuur 221: Gezinsuitgaven stijgen voor supermarkt en webshops, maar dalen voor rest ...... 201 Figuur 222: Meer dan helft lagere inkomensgroepen verwacht meer uitgaven na lockdown ... 202 Figuur 223: Consumentenverwachting zijn sterk gedaald, maar Europees gemiddeld ........... 203 Figuur 224: Componenten van het consumentenvertrouwen duikelen diep ............................ 203 Figuur 225: Bbp krimpt met 7 tot 11% in 2020 ........................................................................ 204 Figuur 226: Bbp zou 7 à 11% dalen in 2020 en herstel duurt wellicht jaren ............................ 205
338
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 227: Diverse prognoses BBP laten daling zien (in mio €) ............................................ 206 Figuur 228: Drie economische scenario’s tonen mogelijke economische impact .................... 207 Figuur 229: Groeiprognoses voor België sinds de start van de coronacrisis ........................... 208 Figuur 230: Impact op het bbp ................................................................................................ 208 Figuur 231: Alle EU-landen verwachten krimp in 2020 ........................................................... 209 Figuur 232: Sommige sectoren hebben grotere impact op bbp............................................... 210 Figuur 233: Verlies bbp in verhouding tot verlies in bruto TW per tak553 ................................. 210 Figuur 234: Dienstensector is verantwoordelijk voor ongeveer 50% van bbp ......................... 211 Figuur 235: Het ondernemersvertrouwen is historisch laag .................................................... 212 Figuur 236: Ondernemersvertrouwen verbetert in mei voor dienstensector ............................ 212 Figuur 237: Subsectoren in handel en diensten noteren minste ondernemersvertrouwen ...... 213 Figuur 238: Ondernemersvertrouwen evolueert vrij gelijklopend in Vlaanderen en Wallonië .. 213 Figuur 239: Aankoopdirecteurs in Eurozone melden krimp van economische activiteit .......... 214 Figuur 240: PMI Eurozone staat historisch laag ..................................................................... 214 Figuur 241: KMO’s zijn pessimistisch over de conjunctuur ..................................................... 215 Figuur 242: KMO-tevredenheid ligt laagst in kleinhandel, industrie en dienstensector ............ 215 Figuur 243: Gemiddeld wordt er nu 26% minder omzet genoteerd ......................................... 216 Figuur 244: Reden van omzet verlies verschilt van sector tot sector....................................... 217 Figuur 245: Omzetdalingen zijn gelijkaardig in gewesten, wel iets positievere in BHG ........... 218 Figuur 246: De bezettingsgraad van het productievermogen daalde ...................................... 219 Figuur 247: Crisis treft vooral horeca, non-foodhandel en vrijetijdssector ............................... 220 Figuur 248: De hotelbezetting daalt fors ................................................................................. 221 Figuur 249: Potentiële impact COVID-19 op toeristische sector (miljard euro) ........................ 221 Figuur 250: Belgen plannen meer vakantie in eigen land ....................................................... 222 Figuur 251: Buurlanden worden meer populair als vakantiebestemming ................................ 222 Figuur 252: Citytrips en strandvakanties werden door corona minder populair ....................... 223 Figuur 253: Evenementensector zou 4,9 mld € omzet verliezen ............................................. 223 Figuur 254: Bouwbarometer keldert (2008-2020) ................................................................... 224 Figuur 255: Het aantal terugbetaalde dienstencheques kelderde ........................................... 224 Figuur 256: Aantal terugbetaalde dienstencheques ligt terug op precoronaniveau ................. 225 Figuur 257: Aantal online ingegeven prestaties kelderde maar herstelde compleet ................ 225 Figuur 258: Veel landbouwers kregen het financieel moeilijk .................................................. 226 Figuur 259: Investering zouden in België relatief fors dalen, zeker tov Duitsland .................... 227
339
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 260: Investeringen vallen met 15% terug ..................................................................... 227 Figuur 261: Vooral bedrijfsinvesteringen zouden in 2020 fors terugvallen .............................. 228 Figuur 262: Helft ondernemers stellen bedrijfsinvesteringen uit .............................................. 229 Figuur 263: Gekwantificeerde impact coronacrisis op bedrijfsinvesteringen ........................... 230 Figuur 264: De Belgische overheden investeren relatief weinig in vaste activa ...................... 233 Figuur 265: De investeringsintensiteit Vlaamse overheid neemt recent toe ........................... 234 Figuur 266: Begrotingsmultiplicatoren en terugverdieneffecten van beleidsmaatregelen ........ 235 Figuur 267: Investeringen met realisatie van energie- en klimaatdoelen 2030 (Vlaanderen) .. 236 Figuur 268: Mogelijke impact op Vlaamse begroting .............................................................. 237 Figuur 269: Commissievoorstel “Next Generation EU” legt het accent op investeringen. ........ 238 Figuur 270: Impact coronacrisis op Belgische in- en uitvoer is in Q1-2020 al zichtbaar. ......... 239 Figuur 271: Buurlanden zijn belangrijkste Vlaamse handelspartners ...................................... 240 Figuur 272: Dalende uitwisselingen impacteren Belgische invoer en uitvoer reeds Q1-2020 .. 240 Figuur 273: 5 productcategorieën goed voor > 50% waarde Vlaamse import en export ......... 241 Figuur 274: In Q1-2020 alleen chemische producten nog significante groei op jaarbasis ....... 241 Figuur 275: 13% Minder import en export door corona ........................................................... 242 Figuur 276: Slechts iets meer dan helft Belgen kocht laatste 3 maanden online in 2019 ........ 243 Figuur 277: Reeds voor de coronacrisis groeiden de Belgische e-shops gestaag642. .............. 243 Figuur 278: Een vijfde tot een derde van Belgische bedrijven in actief in e-commerce ........... 244 Figuur 279: Vooral hoger opgeleiden kopen online niet-voeding bij lokale handelaar ............. 244 Figuur 280: Inflatie gaat van 1% op jaarbasis in februari naar 0% in april en -0,2 in mei......... 246 Figuur 281: Voeding wordt duurder ........................................................................................ 246 Figuur 282: Europese inflatie is vrij laag ten opzichte van afgelopen decennium .................... 247 Figuur 283: Sommige EU-landen hebben gezonde inflatie, sommigen noteren deflatie ......... 247 Figuur 284: De BEL 20 index dook in februari zeer diep maar is met herstel bezig ................ 248 Figuur 285: Gezinnen verwachten dat hun spaarvermogen zal toenemen (B - VL) ................ 249 Figuur 286: EC en Planbureau verwachten dat spaarquote in B in 2020 sterk zal stijgen ....... 249 Figuur 287: Vlamingen nemen minder nieuwe kredieten op ................................................... 250 Figuur 288: Het aantal achterstallige kredietnemers is in april 2020 licht gestegen ................ 251 Figuur 289: Uitstaande kredietbedragen aan ondernemingen nemen in maart 2020 fors toe . 251 Figuur 290: Er wordt veel minder met kaart betaald en minder geld afgehaald ....................... 253 Figuur 291: De rente is laag en blijft laag ............................................................................... 254 Figuur 292: De rente schommelt rond nul in België en buurlanden ......................................... 254
340
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 293: Structuren op federaal niveau .............................................................................. 256 Figuur 294: Vlaamse structuren inzake de aanpak van de coronacrisis .................................. 258 Figuur 295: 40% is het eens met de aanpak, een kwart niet ................................................... 261 Figuur 296: De tevredenheid over het federaal coronabeleid brokkelt af ................................ 261 Figuur 297: Vooral veel vertrouwen in lokale besturen, minder in Europa .............................. 262 Figuur 298: Meer vertrouwen in epidemiologische effectiviteit dan economisch of sociaal ..... 262 Figuur 299: Regionale impact Covid-19.................................................................................. 263 Figuur 300 Geografische spreiding hinderpremies toont regionale verschillen ....................... 264 Figuur 301: Per inwoner kleuren W-Vl en delen van Oost-Vl en Limburg het roodst ............... 265 Figuur 302: De bouwsector heeft een grote productiemultiplicator ......................................... 266 Figuur 303: Multiplicatoreffecten van sectoren ....................................................................... 267 Figuur 304: Illustratie terugverdieneffecten gewestelijke investeringen in sociale woningen ... 269 Figuur 305: Gezondheidszorg kost ongeveer 4000€/inwoner en 10% van bbp....................... 271 Figuur 306: Veel geld naar beschermend materiaal ............................................................... 272 Figuur 307: 151 mio € Vlaamse middelen gaan naar coronacrisis in zorg- en welzijnssector . 273 Figuur 308: Overzicht federale steunmaatregelen .................................................................. 274 Figuur 309: Verdeling corona-provisie van € 2,5 miljard ......................................................... 278 Figuur 310 overzicht Vlaamse steunmaatregelen ................................................................... 278 Figuur 311: Verdeling steunfonds voor de (semi-)publieke sector (€ 296 mln) ........................ 280 Figuur 312: Economische schokken hebben een grote impact op de begroting in België ...... 282 Figuur 313: Raming Belgisch begrotingstekort 2020 is ongezien in laatste 3 decennia .......... 282 Figuur 314: het begrotingstekort van 50 miljard euro .............................................................. 283 Figuur 315: Belgische schulden zijn hoger dan EU-gemiddelde en dan EU-norm .................. 285 Figuur 316: Europese respons op de coronacrisis bevat diverse elementen .......................... 289 Figuur 317: Groei van het bbp daalt ....................................................................................... 290 Figuur 318: Monetaire expansie uitgelegd .............................................................................. 291 Figuur 319: De coronasteun van de ECB ............................................................................... 291 Figuur 320: De belans van de ECB en FED als percentage van het bbp ................................ 292 Figuur 321: Gemiddelde en maximale CO2-concentraties in 88 scholen................................. 295 Figuur 322: Gemiddelde binnenluchtkwaliteit varieert sterk tussen klassen ............................ 295 Figuur 323: Betere leerprestaties bij meer ventilatie en lagere CO2-concentraties in scholen . 296 Figuur 324: Helft van Belgen woont in woning van voor 1960................................................. 297 Figuur 325: Lage inkomensgroepen wonen in de slechtste woningen .................................... 297
341
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 326: Laagste inkomensgroepen wonen in minder geĂŻsoleerde woningen .................... 298 Figuur 327: Eigendomsstatuut en type woning naar inkomen ................................................. 298 Figuur 328: de energievraag daalde in 2020 spectaculair door de coronacrisis. ..................... 300 Figuur 329: Aardgasstromen zijn lager dan in 2019 ................................................................ 300 Figuur 330: Het elektriciteitsverbruik daalde tijdens de lockdown ........................................... 301 Figuur 331: Brandstoffenverbruik daalde tijdens de lockdown ................................................ 302 Figuur 332: Belgen zijn nog niet overal welkom ...................................................................... 304 Figuur 333: Belgen spendeerden tot 80% minder tijd op de werkplaats.................................. 304 Figuur 334: Belgen maken tijdens lockdown beduidend minder (verre) verplaatsingen .......... 305 Figuur 335: Mobiliteit herneemt volop in mei en juni, gemeten in route-aanvragen Apple ....... 305 Figuur 336: Ook elders daalt mobiliteit ................................................................................... 306 Figuur 337: Op weekdagen lag verkeersvolume wagens in april 68% lager tov 2019 ............. 306 Figuur 338: Op weekdagen lag verkeersvolume vrachtwagens in april 23% lager tov 2019 ... 307 Figuur 339: Filezwaarte vermindert ........................................................................................ 307 Figuur 340: De filezwaarte is in april 2020 bijna tot nul herleid ............................................... 308 Figuur 341: Containeroverslag Antwerpen Q1 deels gespaard omwille staking Le Havre....... 309 Figuur 342: In mei is de coronacrisis in North Sea Port duidelijk voelbaar. ............................. 310 Figuur 343: Passagiers Brussels airport daalden in april-mei 2020 met 99% t.o.v. 2019. ....... 311 Figuur 344: Goederentrafiek werd minder getroffen, vnl. door belly load ................................ 311 Figuur 345: Luchthavens Antwerpen en Oostende laten dezelfde trends zien. ....................... 312 Figuur 346: Natuurbezoek vaker gemotiveerd door gezondheid, pauze, oplossing verveling . 314 Figuur 347: Gem. wereldwijde dagelijkse uitstoot van fossiele CO2 kent ongeziene knik ........ 315 Figuur 348: Coronacrisis leidt tot grootste wereldwijde daling broeikasgasemissies ooit ........ 315 Figuur 349 Broeikasgasemissies in Vlaamse niet-ETS sectoren dalen in 2020 ~10% ............ 317 Figuur 350: Inschatting en veronderstellingen SERV-secretariaat -ETS-emissies Vlaanderen 317 Figuur 351: Vlaamse niet-ETS-broeikasgasemissies komen in 2020 in buurt jaardoelstelling. 318 Figuur 352: Over de periode 2013-2020 boekt Vlaanderen een tekort.................................... 319 Figuur 353: Lastenverdelingsakkoord regelt afrekening Belgische energie- en klimaatdoelen 320 Figuur 354: De uitdaging voor 2030 blijft ook na corona zeer scherp...................................... 321 Figuur 355: Olieprijzen kelderen. ............................................................................................ 323 Figuur 356: Niet voor alle luchtpolluenten lagere concentraties tijdens coronaperiode860........ 325 Figuur 357: Tijdens coronaperiode dalen concentraties NO2 en dieselroet/zwarte koolstof .... 326 Figuur 358: Vooral daling verkeersemissies geeft verminderde gezondheidsimpact .............. 327
342
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Figuur 359: De beschikbaarheid van water is BelgiĂŤ is erg laag ............................................. 327 Figuur 360: Neerslagtekort is op veel plaatsen in Vlaanderen historisch hoog863. ................... 328 Figuur 361: Waterverbruik piekte in april en mei tot niveaus laatste 5 jaar niet meer bereikt. . 329 Figuur 362: Top 10 van sectoren met hoogste waterverbruik in Vlaanderen........................... 330
343
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Uitgebreide inhoudstafel Inhoud .................................................................................................................................. 3 Enkele voorlopige rode draden .......................................................................................... 7 Er is nog veel leer-stof ........................................................................................................... 7 Scheuren zijn groot en worden soms onderschat .................................................................. 8 De klos krijgt de prikken ........................................................................................................ 9 Stof waait op, knopen blijven ................................................................................................. 10 Enkele kernindicatoren ....................................................................................................... 11 Rapport ................................................................................................................................ 12 Inleiding ............................................................................................................................... 12 Deel 0: Corona-epidemie .................................................................................................... 15 A.
Coronavirus ........................................................................................................... 16 Ziekte en symptomen .............................................................................................. 16
Van veelal asymptomatisch tot ernstige systemische ziekte .................................................. 16 Sommige groepen lopen meer risico op ernstige symptomen................................................ 18 Onduidelijk waarom anderen niet (ernstig) ziek worden......................................................... 20 Mild bij kinderen, maar vragen............................................................................................... 21 Besmetting .............................................................................................................. 21 Virus verspreidt zich via druppels, de lucht, oppervlakten en uitwerpselen ............................ 21 Besmettingskans stijgt bij langere blootstelling aan hogere concentratie ............................... 22 Meer besmettingskans als dichtbij, binnenshuis en met velen ............................................... 23 Besmettelijkheid ...................................................................................................... 23 Groot deel besmettingen gebeurt in de lange presymptomatische fase ................................. 23 Viruslading en duur van besmettelijkheid verschilt van persoon tot persoon.......................... 24 Epidemie en pandemie ............................................................................................ 24 R0<1 houdt de epidemie in bedwang ..................................................................................... 24 Wereldwijde verspreiding van de besmettingen ..................................................................... 26 B.
Anti-coronastrategieĂŤn.......................................................................................... 27
B.1.
Vaccinatie en curatieve behandeling ....................................................................... 28
Of en wanneer vaccin er komt, is onduidelijk ......................................................................... 28 Er is nog geen genezende behandeling ................................................................................ 29 Er wordt wel geĂŤxperimenteerd ............................................................................................. 30 B.2.
Epidemiebeheer ...................................................................................................... 30
344
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Virus beheersen of niet nodig? .............................................................................................. 30 Flatten-the-curve (want crushen lukte niet) ............................................................................ 30 Grote vragen bij groepsimmuniteit ......................................................................................... 32 B.3.
Testen, tracing, isoleren en quarantaine .................................................................. 33
Testen zijn niet 100% sluitend ............................................................................................... 33 Testcapaciteit was aanvankelijk te beperkt, maar overstijgt nu huidig aantal tests ................ 35 Manuele tracing gaat van 1200 aangekondigde tracers naar 100 actieve tracers .................. 37 Dan toch een digitale trackingapp over enkele weken? ......................................................... 40 Opvolging en begeleiding quarantaine lijkt beperkt................................................................ 41 Ook andere indicatoren kunnen virus helpen opvolgen ......................................................... 41 B.4.
Besmettingspreventie .............................................................................................. 43
Social distancing: Hou afstand .............................................................................................. 43 Beschermingsmiddelen: o.a. mondmaskers waren onvoldoende voorradig .......................... 43 Afgesloten ruimtes mijden: buitenshuis of ventilatie … .......................................................... 46 Concentratie: geen (grote) groepen ....................................................................................... 46 Besmette oppervlakten: handen wassen en ontsmetten ........................................................ 46 B.5.
Van sensibilisering tot verplichte lockdown .............................................................. 47
Timing en stringentie van maatregelen verschillen tussen landen ......................................... 47 Veel informatie- en communicatie-inspanningen; naleving verschilt ...................................... 48 Lockdown: ‘Blijf in uw kot’ werd ingevoerd, verlengd en geleidelijk afgebouwd ...................... 49 In toekomst werken met dreigingsniveaus? ........................................................................... 53 Deel I: Mens: gezondheid en kwetsbaarheid ..................................................................... 54 Gezondheidseffecten van het virus ...................................................................... 54 1.1
Besmettingen, opnames, overlijdens ....................................................................... 54
60.000 Belgen testten positief; wellicht ruim 800.000 besmet ................................................ 55 17.620 opnames.................................................................................................................... 58 Bijna 10.000 doden ............................................................................................................... 62 In oversterfte is België bij Europese top 3 ............................................................................. 63 1.2
Verschillen tussen groepen...................................................................................... 66
Geslacht ................................................................................................................................ 67 Leeftijd .................................................................................................................................. 69 Risicogroepen ....................................................................................................................... 78 Sociaal-economische-culturele spreiding .............................................................................. 78
345
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Geografische spreiding.......................................................................................................... 79 Link tussen luchtverontreiniging en gevoeligheid voor corona ............................................... 80 Gezondheidseffecten van maatregelen................................................................ 80 2.1
Indirecte gezondheidseffecten ................................................................................. 80
Overige (gezondheids)zorg grotendeels on hold ................................................................... 80 (Sommige) Belgen slapen langer en beter............................................................................. 81 Niet-sporters hebben meer gesport; kinderen veelal minder .................................................. 81 20% minder zelfmoorden (in buurlanden) .............................................................................. 82 Minder luchtverontreiniging e.a.............................................................................................. 83 2.2
Psycho-sociaal welzijn ............................................................................................. 83
85% komt de lockdown goed door, 15% heeft het moeilijk .................................................... 83 25% meer oproepen tele-onthaal .......................................................................................... 83 Stress en burnout vermindert ................................................................................................ 85 Sterven en rouw tijdens de lockdown-periode en in quarantaineperiode ............................... 86 Meten in welzijnsjaren? ......................................................................................................... 86 2.3
Verschillen tussen groepen...................................................................................... 87
Ouderen werden zwaar geraakt ............................................................................................ 87 8 tot 15% van de kinderen en jongeren is erg kwetsbaar....................................................... 87 Sociaal-economische parameters ......................................................................................... 91 Demografie ............................................................................................................. 92 3.1
Migratie.................................................................................................................... 92
Minder migratie weegt demografisch zwaarder dan sterfte .................................................... 92 3.2
Vruchtbaarheid ........................................................................................................ 93 Financiële gezondheid en sociaal-economische kwetsbaarheid ....................... 94
4.1
Financiële kwetsbaarheid ........................................................................................ 94
Gemiddeld zouden gezinsuitgaven forser dalen dan -inkomsten ........................................... 94 1 op 8 gezinnen werd financieel kwetsbaar ........................................................................... 95 Meer en andere gezinnen zoeken steun voor hun financiële situatie ..................................... 97 4.2
Inkomen................................................................................................................... 99
Koopkrachtverlies blijft beperkt door overheidsmaatregelen .................................................. 99 25% verliest meer dan 10% van inkomen: vooral werkenden worden getroffen .................... 100 Loonsverhogingen en bonussen worden uitgesteld of verminderd ........................................ 101 Sommigen krijgen extra premies om te (blijven) werken ........................................................ 101
346
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
4.3
Tegemoetkomingen ................................................................................................. 102
1,3 mld € (tijdelijke) werkloosheidsuitkering: gem. 813€/persoon in april ............................... 102 Aanmoedigingspremies en zorgkrediet dalen eerst en stijgen dan ........................................ 102 Leeflonen nemen wellicht toe ................................................................................................ 103 1 mld € overbruggingsrecht voor enkele honderdduizenden zelfstandigen ............................ 104 4.4
Schulden en reserves .............................................................................................. 105
16% van gezinnen heeft hoge schuldenlast........................................................................... 105 60% van huishoudens heeft weinig financiële reserve ........................................................... 108 4.5
Verschillen tussen groepen...................................................................................... 110
Werkende armen en financieel kwetsbare werkenden zijn meest getroffen ........................... 110 Jongeren worden relatief zwaarder getroffen......................................................................... 111 Kortgeschoolden ................................................................................................................... 114 Tijdelijke contracten en zelfstandigen .................................................................................... 115 Alleenstaanden ..................................................................................................................... 117 Lage lonen en lage inkomens ................................................................................................ 119 Huurders ............................................................................................................................... 121 Deel II: Maatschappij / Non profit ....................................................................................... 122 Zorg ........................................................................................................................ 122 5.1
Ziekenhuizen ........................................................................................................... 123
Ziekenhuiscapaciteit werd dankzij grote inspanningen niet overschreden ............................. 123 Voldoende zorgpersoneel en werkbaarheid zijn aandachtspunten ........................................ 124 Ziekenhuizen zouden 5 tot 7 mld € verliezen ......................................................................... 125 5.2
Woonzorgcentra ...................................................................................................... 126
Rust- en verzorgingshuizen zijn zwaar getroffen ................................................................... 126 64% van de corona-doden uit woonzorgcentra ...................................................................... 127 Personeelstekorten door reeds bestaande tekorten, ziekte en grote werklast ....................... 130 Woonzorgcentra in de toekomst ............................................................................................ 132 5.3
Gezins- en thuiszorg, mantelzorg ............................................................................ 134
Impact op mantelzorgers en gezins- en thuiszorg.................................................................. 134 5.4
Jeugdhulp en gehandicaptenzorg ............................................................................ 134
Belasting door geen bezoek of 100% thuiszorg ..................................................................... 134 16.000 extra krachten zouden nodig zijn voor 20.000 op wachtlijsten.................................... 135 Nood aan laptops, tablets, … en digitale vaardigheden ......................................................... 135
347
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
5.5
Kinderopvang .......................................................................................................... 136
Kinderopvangvoorzieningen verminderden hun activiteiten ................................................... 136 9% tot 16% maakt (soms) gebruik van noodopvang in scholen ............................................. 137 5.6
Financiering en organisatie ...................................................................................... 138
Implicaties voor de ziekteverzekering en financiering? .......................................................... 138 Geen extra corona-gezondheidskosten ................................................................................. 138 Bevoegdheden niet homogeen verdeeld ............................................................................... 138 Andere instellingen en maatschappelijke organisaties ...................................... 139 6.1
Gevangenissen, asielcentra, etc. ............................................................................. 139
Gevangenissen konden grote corona-uitbraken vermijden .................................................... 139 Asielcentra kenden enkele uitbraken ..................................................................................... 140 6.2
Andere ..................................................................................................................... 141
Sport- en socioculturele verenigingen en andere ................................................................... 141 Solidariteit, creativiteit en netwerken ..................................................................................... 141 Veiligheid – openbare orde – sociale rust............................................................ 142 Deel III: Onderwijs en arbeidsmarkt ................................................................................... 143 Onderwijs, opleiding en vaardigheden ................................................................ 143 8.1
Onderwijsaanbod ..................................................................................................... 143
Onderwijs schort klassikaal aanbod 9 tot 15 weken op .......................................................... 143 Zomerscholen voor 7000 leerlingen....................................................................................... 144 8.2
E-leren: ICT en platformen....................................................................................... 144
Belgische leerkrachten hebben groeimarge voor hun digitale vaardigheden ......................... 144 Leerlingen en leerkrachten gebruiken fors meer platformen .................................................. 145 Forse toename van CLB Ch@t.............................................................................................. 147 Ruim 12.000 laptops werden verspreid, maar dat is nog niet voldoende ............................... 148 Gratis wifi-aanbod ................................................................................................................. 149 Risico’s van afstandsonderwijs voor (kwetsbare) kinderen .................................................... 149 Opleidingen ........................................................................................................................... 149 Aantal unieke cursisten bij online VDAB-opleidingen verdubbelt ........................................... 149 SYNTRA-opleidingen ............................................................................................................ 150 Minder gestarte overeenkomsten en minder erkenningsaanvragen alternerende opleidingen ............................................................................................................................ 151 Opleidingscheques ................................................................................................................ 151 8.3
Impact op leerlingen en studenten ........................................................................... 152
348
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Onderwijsbereik en leerachterstand ...................................................................................... 152 Studiebegeleiding, studiekeuzes en studievoortgang ............................................................ 152 8.4
Impact op leerkrachten, directie en scholen ............................................................. 152
8.5
Vaardigheden, kennis en creativiteit ........................................................................ 153
(Digitale) vaardigheden namen toe? ...................................................................................... 153 Kennisniveau en attitude – Zelfbescherming ......................................................................... 153 Arbeidsmarkt ......................................................................................................... 154 9.1
Werkgelegenheid ..................................................................................................... 154
In april was 1 op 3 tijdelijk werkloos; in mei 1 op 5................................................................. 154 … vooral in bouw en horeca .................................................................................................. 156 … vooral bij lage inkomensgroepen....................................................................................... 163 Werkloosheid stijgt vooralsnog in beperkte mate … .............................................................. 164 … maar zou in 2020 en 2021 fors toenemen ......................................................................... 166 Herstructureringen raken al ruim 1000 werknemers, vooral in de luchtvaartsector ................ 169 Er staan minder vacatures open en tewerkstellingsprognoses zijn negatief........................... 169 Uitzendarbeid vermindert fors................................................................................................ 173 Vlaamse krappe arbeidsmarkt uit pre-coronatijdperk zal wellicht veranderen ........................ 174 9.2
Arbeidsorganisatie ................................................................................................... 174
Telewerk boomt, maar daalt sedert begin crisis ..................................................................... 174 Positieve ervaring met telewerken ......................................................................................... 177 … behalve voor wie combineert op opvang en onderwijs kinderen ........................................ 178 Meer digitaal vergaderen ....................................................................................................... 179 9.3
Arbeidsomstandigheden .......................................................................................... 179
Werkdruk neemt soms toe (bv. door meer afwezigen), soms af ............................................ 179 51% denkt besmetting te hebben opgelopen op het werk...................................................... 179 14% werkt onbeschermd; in de dienstenchequesector 84% .................................................. 180 Werknemers soms nog bang om te komen werken ............................................................... 180 Zorgpersoneel: 1 op 7 denkt vaak aan stoppen ..................................................................... 181 Contactberoepen ................................................................................................................... 181 Impact op platformwerken onduidelijk.................................................................................... 181 9.4
Ziekte en werkattitude.............................................................................................. 182
Meer absenteïsme................................................................................................................. 182 Impact op werkattitude .......................................................................................................... 183
349
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
9.5
Arbeidskrachten (in cruciale beroepen).................................................................... 184
Sommige cruciale coronaberoepen zijn knelpuntberoepen, onaantrekkelijk en erg geraakt .................................................................................................................................. 184 Landbouwsector had grote tekorten aan arbeidskrachten ..................................................... 187 Tekorten in bouwsector worden verscherpt ........................................................................... 187 Buitenlandse arbeidskrachten verminderen, maar hernemen ................................................ 187 Premieaanvragen o.a. voor tewerkstelling en aanwerving hernemen .................................... 189 9.6
Sociale economie .................................................................................................... 190
Deel IV: Economie ............................................................................................................... 191 Bedrijven ................................................................................................................ 192 10.1
Gezondheid bedrijven .............................................................................................. 192
Een moratorium op faillissementen, 6% verwacht faillissement ............................................. 192 Betalingsuitstel helpt al 116.000 keer .................................................................................... 195 Waarborgregelingen ondersteunen liquiditeit bedrijven ......................................................... 195 10.2
Concurrentiepositie .................................................................................................. 196
Buitenlandse investeringen zullen wellicht dalen ................................................................... 196 Duitsland geeft relatief veel steun .......................................................................................... 197 10.3
Strategische productie ............................................................................................. 198 Consumptie ............................................................................................................ 199
11.1
Private en publieke consumptie ............................................................................... 199
Private consumptie daalt, publieke consumptie stijgt ............................................................. 199 Consumptieschokken o.a. door hamstergedrag..................................................................... 200 Consumptiepatroon verandert ............................................................................................... 201 Vooral lagere inkomensgroepen verwachten na lockdown meer consumptie ........................ 201 11.2
Consumentenvertrouwen ......................................................................................... 202 Productie en toegevoegde waarde ....................................................................... 203
12.1
Bbp .......................................................................................................................... 203
Belgisch bbp krimpt fors in 2020............................................................................................ 204 Post-2020: V-herstel, U-herstel of L-herstel? ......................................................................... 206 Ook Europese en mondiale economie krimpen ..................................................................... 208 Getroffen sectoren hebben ook grote bijdrage aan het bbp ................................................... 209 Open economie stelt voor bijzondere uitdagingen ................................................................. 211 12.2
Ondernemersvertrouwen ......................................................................................... 211
Ondernemersvertrouwen zakt historisch laag ........................................................................ 211
350
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Purchasing Managers Index voor EU stond zeer laag, herneemt maar blijft laag .................. 214 KMO-barometer vertoont gelijkaardige tendens .................................................................... 214 12.3
Omzet ...................................................................................................................... 216
Omzet daalt gemiddeld 32% in coronaperiode, al beteren perspectieven licht ...................... 216 Regionale verschillen ............................................................................................................ 217 12.4
Verstoring productie en leveranciersketens ............................................................. 218
12.5
Sectorale impact ...................................................................................................... 219
Horeca, handel, kunst/amusement/recreatie: zwaarst getroffen ............................................ 219 Horeca: mogelijk verlies van 9 mld € omzet in foodservice .................................................... 220 Toerisme: verlies van 24 mld € omzet ................................................................................... 220 Events, festivals, …: verlies van 5 mld € omzet ..................................................................... 223 Bouw: forse daling ................................................................................................................. 224 Dienstcheques: gekelderd maar weer -hersteld ..................................................................... 224 Landbouw: productie op peil, maar ‘financiële knauw’ ........................................................... 226 Investeringen ......................................................................................................... 227 13.1
(Bedrijfs)investeringen ............................................................................................. 227
Investeringen dalen fors met 15 tot 18%, vooral bedrijfsinvesteringen................................... 227 Een vijfde minder bedrijfsinvesteringen ................................................................................. 228 13.2
Overheidsinvesteringen ........................................................................................... 231
Overheidsinvesteringen dalen met 5,3% ............................................................................... 231 1% bbp extra overheidsinvesteringen = 0,4% tot 1,4% extra bbp .......................................... 231 Publieke investeringen waren voor de coronacrisis laag........................................................ 231 Begrotingsmultiplicator .......................................................................................................... 234 13.3
Infrastructuurinvesteringen ...................................................................................... 236
Klimaat- en energiegerelateerde investeringen kunnen rol spelen in relance ........................ 236 Weginfrastructuur? ................................................................................................................ 237 Infrastructuur als drijvende kracht voor innovatie ................................................................... 237 Beloftevolle projecten ............................................................................................................ 238 Handel .................................................................................................................... 239 14.1
Handelsstromen – Import en export ......................................................................... 239
14.2
E-commerce ............................................................................................................ 242
Online verkopen +85% (maar E-commerce omzet daalt?)..................................................... 242 Impact op winkeliers? ............................................................................................................ 244
351
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Vertraagde leveringen? ......................................................................................................... 244 Vastgoed? ............................................................................................................................. 245 14.3
Prijzen en inflatie ..................................................................................................... 245
Inflatie is licht gedaald en bedraagt nu -0,2% ........................................................................ 245 Inflatie of deflatie op termijn? ................................................................................................. 247 Financiële markten ................................................................................................ 248 15.1
Beurs ....................................................................................................................... 248
Beurs dook zeer fors maar is bezig met herstel ..................................................................... 248 Bankenindex verliest fors ...................................................................................................... 248 15.2
Spaarquote .............................................................................................................. 248
Gezinnen sparen gemiddeld meer ......................................................................................... 248 15.3
Kredieten ................................................................................................................. 250
Minder particuliere, meer ondernemingskredieten ................................................................. 250 200.000 keer betalingsuitstel kredieten ................................................................................. 252 Meer provisies voor meer probleemkredieten ........................................................................ 252 15.4
Cashloos en contactloos betalen ............................................................................. 252
Veel minder betalingen en geldafhalingen ............................................................................. 252 Een derde van betalingen met kaart gebeuren contactloos ................................................... 253 15.5
Rente ....................................................................................................................... 253
Rente is laag ......................................................................................................................... 253 Deel V: Overheid en beleid ................................................................................................. 255 Crisismanagement................................................................................................. 256 16.1
Structuren – relancestructuren ................................................................................. 256
Federaal niveau..................................................................................................................... 256 Vlaams niveau ....................................................................................................................... 257 16.2
Overheidstaken ....................................................................................................... 259
Impact op administratie en uitvoering (essentiële) taken ....................................................... 259 Voortgang werven ................................................................................................................. 259 Verboden, handhaving coronaregels en GAS-boetes ............................................................ 260 Buitenlands beleid - internationale politiek ............................................................................. 260 16.3
Vertrouwen in overheid ............................................................................................ 260
Steun voor coronabeleid is groot ........................................................................................... 260 Minder vertrouwen in EU en sociaal-economische effectiviteit............................................... 262
352
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
16.4
Regionale verschillen ............................................................................................... 263
Weinig zicht op regionale en lokale verschillen over corona-impact....................................... 263 Regionale impact op arbeidsmarkt ongelijk ........................................................................... 263 Uitbetaalde hinderpremies ..................................................................................................... 264 Mogelijke criteria voor keuze relancemaatregelen .............................................. 265 17.1
Productie-, inkomens- en werkgelegenheidsmultiplicatoren ..................................... 265
Vraagstimulering in bouwsector heeft groot effect op economie ............................................ 265 Werkgelegenheidsmultiplicatoren zijn groot in de dienstensector .......................................... 266 Terugverdieneffecten ook voor de overheid........................................................................... 269 Weglekeffecten?.................................................................................................................... 269 17.2
Bijdrage tot andere doelen ....................................................................................... 270
Meten in welzijnsjaren ........................................................................................................... 270 Koolstof-multiplicatoren ......................................................................................................... 270 Voorwaarden aan steun? ...................................................................................................... 270 OverheidsfinanciĂŤn ............................................................................................... 271 18.1
Kosten gezondheidszorg ......................................................................................... 271
Pre-corona uitgaven in de gezondheidszorg.......................................................................... 271 Steun voor ziekenhuizen (federaal) ....................................................................................... 271 De mondmasker-factuur (federaal) ........................................................................................ 272 Federale uitgaven in de zorg ................................................................................................. 272 Regionale uitgaven in de zorg ............................................................................................... 272 18.2
Federale steunmaatregelen ..................................................................................... 273
Fiscale steun voor werknemers ............................................................................................. 274 Fiscale steun voor ondernemingen en zelfstandigen ............................................................. 275 Belastingsuitstel werknemers ................................................................................................ 275 Belastingsuitstel ondernemers en zelfstandigen .................................................................... 275 Garanties / andere liquiditeitssteun voor werknemers ........................................................... 276 Garanties / andere liquiditeitssteun voor bedrijven en zelfstandigen ...................................... 276 18.3
Vlaamse steunmaatregelen ..................................................................................... 277
Fiscale steun voor werknemers ............................................................................................. 278 Fiscale steun voor bedrijven en zelfstandigen ....................................................................... 279 Belastingsuitstel werknemers ................................................................................................ 280 Belastingsuitstel bedrijven en zelfstandigen .......................................................................... 280
353
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Garanties / andere liquiditeitssteun voor werknemers ........................................................... 280 Garanties / andere steun voor bedrijven en zelfstandigen ..................................................... 280 18.4
Begrotingstekort ...................................................................................................... 281
Automatische stabilisatoren ................................................................................................... 281 Belgische begrotingstekorten zouden oplopen tot 50 miljard in 2020..................................... 282 Vlaamse begroting 2020 kijkt aan tegen tekort van 6 miljard euro ......................................... 283 European Semester: geen begrotingstraject in 2020 ............................................................. 284 18.5
Schulden ................................................................................................................. 284
Belgische schulden waren voor crisis al hoger dan EU-gemiddelde en EU-norm .................. 284 Belgische schulden zouden oplopen tot 123% van het bbp ................................................... 285 Vlaamse schulden en schuldnormering ................................................................................. 285 Kredietwaardigheid regio’s .................................................................................................... 286 Schuldbeheer ........................................................................................................................ 286 Beleidsmaatregelen op Europees vlak................................................................. 287 19.1
De Europese Commissie ......................................................................................... 287
Een eerste herstelfonds van 540 miljard euro........................................................................ 287 ‘Next generation EU’-fonds van 750 miljard ........................................................................... 288 Fiscaal beleid lidstaten: activeren van het general escape clause ......................................... 288 Soepelere regels rond staatssteun ........................................................................................ 289 19.2
De Europese Centrale Bank en Europese Investeringsbank .................................... 290
De rente staat al jaren laag ................................................................................................... 290 Opkopen van obligaties ......................................................................................................... 290 De geldkraan staat open ....................................................................................................... 291 De Europese Investeringsbank.............................................................................................. 292 Deel VI: Infrastructuur en omgeving .................................................................................. 293 Infrastructuur ......................................................................................................... 294 20.1
Telecominfrastructuur .............................................................................................. 294
Meer dataverkeer over vaste netwerken, minder mobiele data .............................................. 294 20.2
Aanpassingen publieke gebouwen .......................................................................... 294
Ventilatievoorzieningen zijn beperkt aanwezig in scholen...................................................... 294 20.3
Wooninfrastructuur - huisvesting.............................................................................. 296
Er zijn 100.000 tot 150.000 sociale woningen te weinig ......................................................... 296 1 gezin op 10 woont in een zeer slechte woning ................................................................... 296
354
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
Armste gezinnen wonen in de slechtste woningen ................................................................ 297 11% tot 21% heeft onvoldoende buitenruimte ....................................................................... 298 20.4
Openbare ruimte en mobiliteitsinfrastructuur............................................................ 299
Er is vraag naar bredere voetpaden en meer plaats voor terrassen....................................... 299 Sommige steden zetten in op meer of bredere fietsstroken ................................................... 299 Openbaar vervoersinfrastructuur deed aanpassingen ........................................................... 299 (Lucht)haven – vliegtuigen– aanpassingen............................................................................ 299 Energie(infrastructuur) .......................................................................................... 300 21.1
Energieverbruik ....................................................................................................... 300
Energievraag daalt ................................................................................................................ 300 Energievraag verschuift ......................................................................................................... 302 Energie-armoede................................................................................................................... 303 21.2
Energie-investeringen .............................................................................................. 303
Bouw energie-infrastructuur en energie-efficiëntieverbeteringen vertragen? ......................... 303 Verkeersstromen – mobiliteit ................................................................................ 303 22.1
Internationaal ........................................................................................................... 303
Grenzen sloten en heropenen geleidelijk ............................................................................... 303 22.2
Aantal verplaatsingen .............................................................................................. 304
Meer tijd thuis, minder elders................................................................................................. 304 Belgen maken minder (verre) verplaatsingen ........................................................................ 305 Ook elders daalt mobiliteit fors en komt die weer op gang ..................................................... 305 22.3
Mobiliteit over de weg .............................................................................................. 306
Verkeersstromen zijn drastisch verminderd ........................................................................... 306 Minder files ............................................................................................................................ 307 22.4
Openbaar – collectief vervoer .................................................................................. 308
Minder openbaar vervoer – minder taxi’s – minder carpool ................................................... 308 22.5
Vervoer over water en via lucht................................................................................ 309
Corona treft Vlaamse havens vanaf tweede kwartaal ............................................................ 309 Luchtvaart ............................................................................................................................. 310 Omgeving ............................................................................................................... 312 23.1
Ruimte en natuur ..................................................................................................... 312
Corona zorgt voor creatieve (tijdelijke?) herverdeling van de ruimte ...................................... 312 De natuurbezoeken stegen ................................................................................................... 314
355
Corona-impact op het sociaal-economisch weefsel
23.2
Klimaat en (hernieuwbare) energie .......................................................................... 314
Broeikasgasemissies dalen scherp maar wellicht grotendeels tijdelijk ................................... 315 Emissiedaling brengt 2020-doel dichtbij; doel periode 2013-20 blijft buiten bereik ................. 317 Afstand tot klimaatdoelen 2021-30 blijft groot ........................................................................ 320 Uiteenlopende effecten op behalen doelstelling hernieuwbare energie 2020......................... 321 Risico op dalende financiĂŤle aantrekkelijkheid energiebesparende investeringen ................. 322 Impact crisis op internationale aanpak van klimaatcrisis op korte en lange termijn ................ 323 23.3
Lucht........................................................................................................................ 324
Geen algemene trendbreuk in luchtkwaliteit tijdens coronaperiode........................................ 324 Wel gunstige invloed waar luchtkwaliteit anders sterk beĂŻnvloed is door verkeer ................... 325 23.4
Water ....................................................................................................................... 327
Corona verergert bepaalde aspecten van de droogteproblematiek ........................................ 327 Sommige sectoren zijn watergevoelig ................................................................................... 329 Coronasporen vastgesteld in afvalwater ................................................................................ 330 Vlaamse regering betaalt 1 maand watervoorziening voor tijdelijk werklozen ........................ 331 23.5
Afval ........................................................................................................................ 331
Meer huisvuil, minder bedrijfsafval ........................................................................................ 331 40% meer risicohoudend medisch afval ................................................................................ 331 Recyclageparken sloten tijdelijk............................................................................................. 331 Meer sluikstort ....................................................................................................................... 331 Lijst met figuren .................................................................................................................. 332 Uitgebreide inhoudstafel .................................................................................................... 344
356