Ruilverkaveling Zondereigen Monitoring Module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003-2012’
Regio Oost - 2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 1 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Ruilverkaveling Zondereigen Monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003-2012’ COLOFON Uitvoerder: Vlaamse Landmaatschappij Regio Oost Vestiging Herentals Cardijnlaan 1 2200 Herentals Tel.: 014 25 83 00 www.vlm.be
Opdrachtgever: Departement Omgeving Afdeling Gebiedsontwikkeling, Omgevingsplanning en Projecten Koning Albert II-laan 19 bus 12 1210 Brussel Tel.: 02 553 91 92 www.omgevingvlaanderen.be
Redactie: Het rapport “Ruilverkaveling Zondereigen - Monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003-2012’ “ is opgemaakt door : Filip Debrabandere, projectleider en hydroloog
Coverfoto: Beekdal van het Merkske, VLM Fotoarchief, 2007 Datum Rapport: maart 2021 Status/Revisie: Ontwerp
filip.debrabandere@vlm.be
INHOUD 1 2
Inleiding .................................................................................................................................... 4 Waterkwaliteit grondwater...................................................................................................... 8
2.1 2.2
Maucha- en stiffdiagrammen Voedselrijkdom en zuurtegraad
3
Waterkwantiteit grondwater ................................................................................................. 11
3.1
Grondwaterstanden
11
3.2 3.3
Overschrijdingsduurlijnen Stijghoogteverschillen (kwelintensiteit)
12 16
3.4
Samenvatting waterkwantiteit
18
4
Bespreking per deelgebied..................................................................................................... 19
4.1 4.2
Baarlebrugse bemden Heikantse bemden
19 21
4.3 4.4
Ginhovense bemden Depressie van het Moer
22 26
5
Bijlagen ................................................................................................................................... 29
5.1
Meetreeksen
29
5.2
Overzicht van de gewijzigde monitoringparameters (2010)
38
9 9
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 3 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
1 INLEIDING In 1988 werd door de minister het onderzoek naar het nut van een ruilverkaveling ingesteld voor een onderzoeksgebied, gelegen op grondgebied van Turnhout, Merksplas, Baarle-Hertog en Hoogstraten. Tegelijkertijd werd ook een coördinatiecommissie opgericht. In 1997 heeft de coördinatiecomissie haar advies aan de minister geformuleerd omtrent het ontwerp van ruilverkavelingsplan en de voorlopige blokgrens. Het project-MER werd conform verklaard op 6 oktober 1999 (MER/CAI/99/285). De samenvatting van het conformiteitsonderzoek stelde dat het rapport en het ontwerp-ruilverkavelingsplan voldoende basis bieden voor verdere besluitvorming. Omwille van opname in het ruilverkavelingsblok van delen van Wortel-Kolonie was een aanvullend onderzoek naar het nut van de ruilverkaveling Zondereigen, overeenkomstig art. 8 van de wet op de ruilverkaveling van landeigendommen, noodzakelijk. Dit vond plaats in juni 2001. De ruilverkaveling Zondereigen werd nuttig verklaard en het ruilverkavelingsplan en het monitoringsprogramma voor de natuurmaatregelen werden goedgekeurd bij ministerieel besluit van 19 juni 2002. Het ruilverkavelingsplan dient volgens art. 71 van de ruilverkavelingswet omgezet te worden in een landschapsplan/structuurplan. Hierbij houdt het ruilverkavelingcomité rekening met de resultaten van het MER en het openbaar onderzoek (in het kader van artikel 5) en tevens met de toegenomen terreinkennis, evoluties/wijzigingen in het beleid, enz… Bij beslissing van het ruilverkavelingscomité Zondereigen van 14 oktober 2009 werd het landschapsplan/structuurplan van het ruilverkavelingsproject Zondereigen goedgekeurd. Conform de ministeriële richtlijn van 14 maart 2000 betreffende de implementatie van de methodiek voor het optimaliseren en meetbaar maken van de ecologische inbreng in de ruilverkaveling, in toepassing van de studie van het Instituut voor Natuurbehoud en van het decreet van 21 oktober 1997 betreffende het natuurbehoud en het natuurlijk milieu, wordt ter vervollediging van de dossiers die worden voorgelegd teneinde de goedkeuring van het ruilverkavelingsplan te bekomen, een gericht monitoringprogramma opgemaakt. Een eerste monitoringprogramma werd goedgekeurd op 19 juni 2002. Door nieuwe inzichten inzake monitoring en aanpassingen aan het ruilverkavelingsplan werd het opportuun geacht om het reeds goedgekeurde programma aan te passen. Een overzicht van de gewijzigde parameters, alsook de financiële consequenties hiervan, vindt U in bijlage 5.2. Monitoren is het herhaaldelijk, gestandaardiseerd verzamelen van gegevens om eventuele trends, veranderingen in de tijd te detecteren. Dit monitoringprogramma richt zich op de ruimtelijke en milieukenmerken die voorwaardenscheppend zijn voor de beoogde doelsoorten en -gemeenschappen: wat willen we (de doelsoorten en -gemeenschappen), wat vereisen deze soorten en gemeenschappen (de te monitoren ruimtelijke en milieukenmerken), werden deze ruimtelijke en milieukenmerken bereikt?
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
In de module hydrologie wordt gefocust op de abiotiek, die de basis vormt voor de beoogde habitats met bijhorende fauna en flora. Via het ruilverkavelingsinstrument (kavelruil en inrichtingswerken) kan gestuurd worden op de abiotiek en meer specifiek op de abiotische standplaatsfactoren van de nagestreefde vegetatietypes. Een standplaatsfactor is een fysische eis die organismen als planten en schimmels stellen aan de omgeving waar deze groeien. De factoren die van belang zijn voor de mate van voorkomen en de ontwikkeling van soorten kunnen verdeeld worden in twee groepen: de abiotische en de biotische milieufactoren. Het behoud van voldoende kwel van voldoende kwaliteit is een dwingende randvoorwaarde voor het behoud en de ontwikkeling van de natuurwaarden in het beekdal van het Merkske en de depressie van het Moer (cfr. voorwaardescheppende milieukenmerken). Daarom is de module hydrologie (kwel) essentieel indien men de effectiviteit van de maatregelen voor de realisatie van het grensoverschrijdend natuurreservaat willen nagaan. In functie van de monitoring van het grondwater en meer specifiek het kwelfenomeen werden er in 2003 22 peilbuizen (19 ondiepe en 3 diepe peilbuizen) en 3 oppervlaktewatermeetpunten geplaatst in het projectgebied en meer bepaald in zones, die dankzij het ruilverkavelingsproject een inrichting en beheer ifv natuur zouden krijgen. De locatie van de peilbuizen is weergegeven op onderstaande figuur 1. Hierbij werden de meeste peilbuizen in raaien geplaatst in de richting van de veronderstelde grondwaterstroming en dus haaks op de voornaamste drainagemiddelen, zijnde waterlopen. Op 7 juli 2003 werd tijdens het plaatsen en afwerken van de peilbuizen vastgesteld dat de peilbuis ZONP018X (gelegen tussen ZONP017x en ZONP019x) werd ontvreemd. De plaatsing van de peilbuizen en de uitgevoerde boringen zijn beschreven in het rapport “RUILVERKAVELINGSPROJECT ZONDEREIGEN UITVOERING VAN HET MONITORINGPROGRAMMA - MODULE HYDROLOGIE - PARTIM KWANTITEIT: PLAATSEN EN GEOREFEREREN VAN PEILBUIZEN EN OPPERVLAKTEWATERMEETPUNTEN”, Bodemkundige Dienst van België, auteur Günther Reynaerts, 2003 (https://www.vlaanderen.be/Publication/20502). In het voorjaar van 2004 werden de peilbuizen door VLM voorzien van peilbuisdataloggers om de stijghoogte van het grondwater te meten. Achteraf is gebleken dat het instandhouden van dit peilbuizenmeetnet een arbeidsintensieve klus was. De oorzaak hiervoor is vooral te zoeken in het gegeven dat de meeste peilbuizen (piëzometers) dienden geplaatst te worden op percelen, die in 2003 nog in landbouwgebruik waren en pas na inrichting (vanaf 2012) en herverkaveling (in 2016) in natuurbeheer zijn gekomen. Voorafgaand aan de plaatsing werd telkens de toestemming van de betrokken landbouwer gevraagd. Verschillende peilbuizen zijn sedert hun plaatsing echter per ongeluk of moedwillig beschadigd of verwijderd. Bijvoorbeeld zijn er 2 peilbuizen, geplaatst in een waterloop ZONS001x en ZONS003x, verwijderd of beschadigd bij de ruimingswerken aan de waterloop. Tevens heeft een landbouwer peilbuis ZONS011x (inclusief metalen beschermbuis) per ongeluk afgemaaid tijdens het maaien van het graslandperceel. Daarnaast zijn meerdere peilbuizen verdwenen bij de uitvoering van de ruilverkavelingswerken, die in 2012 zijn gestart. Er werd vastgesteld dat de diepe piëzometers (20 m diep) gevoelig zijn voor lekkage. Dit geldt vooral voor ZONP102x en ZONP103x, omdat hier sprake is van artesisch grondwater (= grondwater in de piëzometer stijgt hoger dan het maaiveldpeil). Daar kwam nog bij dat bij strenge vorst deze peilbuizen scheurden door ijsvorming in de buis. Het monitoren van artesisch grondwater vergt duidelijk extra maatregelen, die oorspronkelijk niet waren voorzien en genomen. De gemeten stijghoogtepeilen van deze diepe peilbuizen zijn bijgevolg niet volledig betrouwbaar.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 5 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Tevens heeft de aangrenzende landbouwer in de droge zomers van 2019 en 2020 ZONP103x gebruikt als voeding voor zijn weidepomp in de aangrenzende weide. Als gevolg hiervan is beslist om deze peilbuis definitief uit gebruik te nemen. Verder heeft het feit, dat de desbetreffende percelen nog (tot aan de inrichting of toedeling) in landbouwgebruik waren, er voor gezorgd dat de piëzometers niet altijd op de ideale locatie konden geplaatst worden. De piëzometers zijn uit noodzaak meestal nabij perceelsgrenzen geplaatst, waar zich doorgaans ook een kavelsloot bevindt. De nabijheid van een kavelsloot (met bijhorende drainerende invloed) is niet ideaal om grondwaterpeilen in een meetraai/transect te interpreteren. De vooropgestelde timing van het uitvoeringsschema van het monitoringsprogramma van 2002 (met start uitvoering rond 2005) is niet gehaald. De inrichtingswerken zijn namelijk pas gestart in januari 2012. Deze vertraging heeft tegelijk ook het monitoringsprogramma danig in de war gestuurd. De peilbuisdataloggers, geplaatst in de peilbuizen, hebben een levensduur van ongeveer 10 jaar en zijn rond 2013 stilgevallen. Zodoende was het niet meer mogelijk om de periode na de inrichtingswerken te monitoren (jaar +1 tem +10). Ondertussen heeft het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) een aantal peilbuizen overgenomen en extra peilbuizen bijgeplaatst én voorzien van nieuwe peilbuisdataloggers, zodat dit project verder zal worden gemonitord door ANB en INBO in het kader van het Natuurbeheersplan “Vallei van het Merkske” (2020) van ANB. Hiertoe zijn alle relevante data, verzameld in het kader van het ruilverakvelingsproject Zondereigen, overgemaakt aan ANB. De peilbuisgegevens zullen tevens overgemaakt worden aan INBO, zodat deze ingevoerd kunnen worden in de Watina-databank van INBO.
Onderstaande nota geeft een beschrijving van de hydrologie van het gebied ter hoogte van de gemonitorde peilbuizen van de periode tussen 2003 en 2012, de periode voorafgaand aan de inrichtingswerken – met andere woorden de uitgangssituatie.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Figuur 1 : Locatie geplaatste peilbuizen in 2003 (opmerking : ZONP014x is in de loop van 2004 uitgetrokken (vandalisme) en daarom verplaatst naar een nieuwe locatie in de buurt als ZONP023x). ‘Andere’ betreffen permanente of tijdelijke piëzometers, geplaatst door andere instanties zoals VMM, SCK, BGD, …
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 7 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
2 WATERKWALITEIT GRONDWATER De bepaling van de grondwaterkwaliteit is gebeurd aan de hand van een winter- en een zomerbemonstering van de geplaatste peilbuizen. De staalname is gebeurd op 26 en 27 januari 2004 (winterstaalname) en op 28 en 29 juni 2004 (zomerstaalname) volgens de methode beschreven in Huybrechts & De Becker (Huybrechts & De Becker 1997) en dit voor 17 piëzometers in de winterperiode en 18 in de zomerperiode. Tijdens de wintercampagne werd immers vastgesteld dat peilbuis ZONP014X niet meer op het terrein aanwezig was. Later werd in de buurt een nieuwe peilbuis gezet (ZONP023x) door de opdrachtgever, zodat deze wel kon worden meegenomen in de zomercampagne. De resultaten van dit onderzoek zijn beschreven in het rapport “Uitvoering monitoringprogramma Hydrologie – kwaliteit, jaar –1 (2004)”, Bodemkundige Dienst van België, auteurs J. Dierckx, R.Van de Moortel en J. Menschaert (https://www.vlaanderen.be/Publication/20500). In tabel 1 worden de analyseresulaten samengevat. De blauw gemarkeerde celen wijzen op gebufferd, lithoclien grondwater en/of een kwelprofiel. Bij de groen gemarkeerde cellen is er een grotere atmocliene invloed van hemelwater en/of ondiep (recent van oorsprong en nutriëntrijk) grondwater.
Piëzometer
Maucha winter zomer
Eutrofieringspotentie (EPI)
Stiff winter
zomer
winter
zomer
Zuurtegraad winter
zomer
ZONP001X
l
l
k
k
licht eutroof
licht eutroof
neutraal
neutraal
ZONP002X
ga
gl
i
d
licht eutroof
licht eutroof
zwak zuur
zwak zuur
ZONP003X
l
l
k
k
licht eutroof
mesotroof
neutraal
neutraal
ZONP004X
g
g
gi
gi
mesotroof
mesotroof
neutraal
neutraal
ZONP005X
g
g
i
i
licht eutroof
licht eutroof
matig zuur
matig zuur
ZONP006X
ga
ga
d
i
mesotroof
oligotroof
zwak zuur
neutraal
ZONP007X
ga
g
d
d
licht eutroof
oligotroof
zwak zuur
zwak zuur
ZONP011X
g
g
d
gi
licht eutroof
licht eutroof
neutraal
zwak zuur
ZONP012X
l
l
k
d
licht eutroof
mesotroof
neutraal
neutraal
ZONP013X
l
l
k
gi
licht eutroof
mesotroof
neutraal
neutraal
ZONP014X
-
l
-
k
-
mesotroof
-
neutraal
ZONP015X
gl
l
k
k
eutroof
eutroof
neutraal
neutraal
ZONP016X
g
g
k
gi
eutroof
eutroof
neutraal
neutraal
ZONP017X
l
l
k
k
licht eutroof
licht eutroof
neutraal
neutraal
ZONP019X
l
l
k
k
mesotroof
licht eutroof
neutraal
neutraal
ZONP020X
ga
a
i
i
mesotroof
mesotroof
zwak zuur
zwak zuur
ZONP021X
l l
gl l
k k
gk k
licht eutroof licht eutroof
mesotroof licht eutroof
neutraal neutraal
neutraal neutraal
ZONP022X
l: lithoclien gl: gemengd lithoclien g: gemengd ga: gemengd atmoclien a: atmoclien
k: kwelprofiel gk: gemengd kwelprofiel d: doorstromingsprofiel gi: gemengd infiltratieprofiel i: infiltratieprofiel
- = geen gegevens
Tabel 1 : Karakterisering grondwaterstalen van de piëzometers (ZONP014x = ZONP023x)
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
2.1 MAUCHA- EN STIFFDIAGRAMMEN Het bemonsterde grondwater werd getypeerd dmv Maucha- en Stiffdiagrammen. De resultaten van deze karakterisering is weergegeven in tabel 1. Uit tabel 1 blijkt dat de onafhankelijke indeling op basis van Maucha en Stiffdiagrammen meestal leidt tot een gelijkaardige typering. De meeste piëzometers worden zowel in de winter- als zomerperiode bij hetzelfde type ingedeeld. Indien er verschuivingen optreden zijn deze meestal klein en wijzen zij op een toename van het atmocliene karakter in de winterperiode. Een verklaring kan liggen in de grotere aanrijking van het grondwater met hemelwater door het neerslagoverschot in de winter. Opmerking: Voorzichtigheid is geboden bij de toegekende typering van piëzometer ZONP006X winterperiode met meer dan 10% fout op de ladingsbalans.
2.2 VOEDSELRIJKDOM EN ZUURTEGRAAD De voedselrijkdom wordt beoordeeld aan de hand van de EutrofiëringsPotentieIndex (EPI). De belangrijkste nutriënten, die tot eutrofiëring kunnen leiden, zijn stikstof en fosfor en dan vooral in de vorm van NH4+, NO3(en NO2-) en orthofosfaat. Hierbij is het meestal zo dat ofwel stikstof, ofwel fosfaat groeibeperkend is, d.w.z. één van beide voedingsstoffen is in overmaat aanwezig, maar leidt niet tot meer groei omdat de ander ontbreekt om die extra groei mede te ondersteunen. De berekening van de EPI is dus afhankelijk van de verhouding N/P. De kritische N/P-ratio bedraagt 14. De EutrofiëringsPotentieIndex (EPI) van water voor zowel terrestrische als aquatische ecosystemen wordt dan als volgt afhankelijk gesteld van de N/P-ratio : • als N/P > 14, dus fosfaat-limiterend : EPI- = 4,5 + 0.721 ln PO43• als N/P < 14, dus stikstof-limiterend : EPI+ = 5,31+0.721 ln TIN met PO43- in mg/l en TIN (Total Inorganic Nitrogen : nitraat + nitriet+ammonium-stikstof) in mmol/l. De indeling in EPI-klassen gebeurt volgens onderstaande tabel. Naam Dystroof Oligotroof Mesotroof licht eutroof Eutroof sterk eutroof Hypertroof sterk hypertroof Extreem hypertroof
EPI < 0,5 0,5 – 1,5 1,5 – 2,5 2,5 – 3,5 3,5 – 4,5 4,5 – 5,5 5,5 – 6,5 6,5 – 7,5 > 7,5
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 9 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Voor de beoordeling van de zuurtegraad maken we gebruik van onderstaande beoordelingsschaal : Beoordeling Zuur matig zuur zwak zuur Neutraal Basisch
pHwater < 4,5 4,5 – 5,5 5,5 – 6,5 6,5 – 7,5 > 7,5
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
3 WATERKWANTITEIT GRONDWATER De peilbuisdataloggers in de peilbuizen/piëzometers hebben vanaf het voorjaar 2004 tot eind 2011 dagelijks om 8 uur ‘s morgens het grondwaterpeil gemeten. Op deze meetreeksen werd in Diver-Office (Van Essen Instruments) een omrekening naar TAW-hoogte (via handmatige calibratiemetingen) en een barometrische compensatie uitgevoerd. Vervolgens werden deze meetreeksen geïmporteerd in Menyanthes, een softwarepakket van KWR voor hydrologische tijdreeksanalyse. Met deze software werden voor elke meetreeks de duurlijncurve en de karakteristieke grondwaterstanden (GXG) berekend. De meetreeksen zijn in bijlage 5.1 opgenomen.
3.1 GRONDWATERSTANDEN In tabel 2 zijn de middels Menyanthes berekende karakteristieke grondwaterstanden weergegegeven. Piëzometerlocatie
GT (Nl)
GLG mTAW
m-MV
GVG mTAW
m-MV
GHG mTAW
m-MV
Baarlebrugse bemden ZONP016x V 19,32 -1,31 19,98 -0,65 20,29 -0,34 ZONP017x III 17,97 -1,14 18,49 -0,62 18,76 -0,35 ZONP019x IV 16,59 -1,07 16,83 -0,83 17,18 -0,48 ZONP103x I 19,10 -0,17 19,82 0,55 19,92 0,65 Heikantse bemden ZONP020x IV 19,27 -1,17 19,69 -0,75 19,84 -0,60 ZONP021x IV 17,86 -0,83 18,08 -0,61 18,28 -0,41 ZONP022x III 17,26 -1,01 17,54 -0,73 17,89 -0,38 Ginhovense bemden ZONP001x I 18,95 -0,35 19,13 -0,17 19,28 -0,02 ZONP003x I 19,78 -0,46 20,11 -0,13 20,22 -0,02 ZONP004x V 20,90 -1,22 21,65 -0,47 21,78 -0,34 ZONP005x VI 22,56 -1,62 23,53 -0,65 23,59 -0,59 ZONP006x II 21,10 -0,71 21,70 -0,11 21,75 -0,06 ZONP007x VI 21,11 -1,61 22,01 -0,71 22,22 -0,50 ZONP101x VI 21,36 -1,54 22,15 -0,75 22,25 -0,65 Moer ZONP011a (2006-2011) I 21,33 -0,49 21,47 -0,35 21,63 -0,19 ZONP011x (2004-2006) II 21,26 -0,55 21,46 -0,35 21,54 -0,27 ZONP012x II 21,22 -0,56 21,38 -0,40 21,53 -0,25 ZONP013x II 21,16 -0,60 21,29 -0,47 21,41 -0,35 ZONP015x I 21,53 -0,46 21,62 -0,37 21,72 -0,27 ZONP023x II 21,09 -0,65 21,59 -0,15 21,65 -0,09 ZONP102a I 22,23 -0,08 23,04 0,73 23,14 0,83 Tabel 2 : De karakteristieke grondwaterstanden, berekend middels tijdreeksanalyse van de gemeten stijghoogtes in de piëzometers
maaiveld mTAW 20,63 19,11 17,66 19,27 20,44 18,69 18,27 19,30 20,24 22,12 24,18 21,81 22,72 22,90 21,82 21,81 21,78 21,76 21,99 21,74 22,31
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 11 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Hieronder volgt een verklaring van de gebruikte afkortingen in de tabel : GT In Nederland bestaat naast de bodemkaart een aparte grondwatertrappenkaart. De grondwatertrap van een bodem wordt bepaald aan de hand van een meerjarige opmeting van het grondwaterstandsverloop. Hieruit wordt de gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG) en gemiddelde hoogste grondwaterstand (GHG) afgeleid. Deze waardes komen ongeveer overeen met de boven- en ondergrens van roest- of reductieverschijnselen in de natuurlijke draineringsklasse van de Belgische bodemserie. Omdat er veel Nederlandse publicaties beschikbaar zijn omtrent grondwatertrappen en hun relatie met het hydrologisch systeem, wordt de berekende grondwatertrap ter hoogte van de piëzometers in bovenstaande tabel opgenomen. GXG Karakteristieke grondwaterstanden; dit zijn beschrijvende variabelen die per meetpunt een aantal kenmerkende grondwaterpeilen over een langere periode weergeven. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen: • GHG (gemiddelde hoogste grondwaterstand) • GLG (gemiddelde laagste grondwaterstand) • GVG (gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand)
3.2 OVERSCHRIJDINGSDUURLIJNEN De dynamische aspecten van grondwaterstanden over verschillende seizoenen en jaren vindt men het best weerspiegeld in duurlijnen. Een duurlijn, of voluit ‘overschrijdingsduurlijn’ is in feite een tijd-stijghoogtelijn van het grondwaterstandsverloop, die is gesorteerd op grondwaterstandsdiepte. Bij deze bewerking gaat de informatie over het tijdstip, waarop die grondwaterdiepte optrad, echter verloren. Een duurlijn geeft dus het aantal dagen per jaar aan, waarbij een bepaald grondwaterpeil wordt overschreden. Om de invloed van toevallige weersomstandigheden (natte en droge jaren) te beperken, wordt een duurlijn bij voorkeur afgeleid van een meerjarige meetreeks. Het duurlijnenpatroon vormt een afspiegeling van hydrologische parameters als berging, aan- en afvoer van grondwater en oppervlaktewater. Wat betreft het type duurlijn zijn er drie extreme vormen te onderscheiden (zie tevens figuur 2) : • convex • lineair/concaaf • sigmoïdaal
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Figuur 2 : Verschillende vormen van duurlijnenpatronen (Bron : Everts, F.H. en de Vries, N.P.J. (1991) De vegetatieontwikkeling van beekdalsystemen – Een landschapsoecologische studie van enkele Drentse beekdalen. Historische Uitgeverij, Groningen)
Het convexe type is representatief voor een gebufferd grondwaterstandsverloop. Deze buffering is meestal het resultaat van een grote toevoer (kwel) of van een geringe afvoer, waaraan een hoog en constant oppervlaktewaterpeil ten grondslag ligt. Het lineair/concave duurlijnenpatroon duidt op een niet gebufferd grondwaterpeilverloop en is typisch voor infiltratiegebieden. Het sigmoïdale type is een complexer duurlijnenpatroon. Het is een combinatie van een convexe en concave duurlijnvorm en wijst op de invloed van oppervlakkige ontwatering. Daarbij zijn een sigmoïdaallineair/concave vorm en een sigmoïdaal-convexe vorm te onderscheiden. In beide gevallen is er sprake van een stagnerende afvoer in het natte seizoen. Daarna zien we veelal het karakteristieke verloop voor de groeiperiode van de vegetatie. Voor het sigmoïdaal-convexe type is dat meestal een gebufferde grondwaterstand en voor het sigmoïdaal-lineair/concave type een situatie van infiltratie. In onderstaande figuur 3 is voor de vijf onderscheiden standplaatstypen het duurlijnenverloop getypeerd. In kwelgebieden heeft de duurlijn een convexe of sigmoïde vorm en blijft het grondwaterpeil lang in de buurt van het maaiveldpeil. Bij een sigmoïdale curve is er sprake van een drainerende factor, zoals een gracht of waterloop, die voornamelijk in de zomer de grondwatertafel zal verlagen. In infiltratiegebieden heeft de duurlijn een concave vorm en bevindt zich op grote diepte (meer dan 1 m) onder het maaiveldpeil.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 13 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Figuur 3 : Het grondwaterstandsverloop als functie van plaats in een grondwatersysteem met bijhorende duurlijnvormen (Bron : Van Beusekom, C.F., Farjon, J.M.J., Foekema, F., Lammers, B., de Molenaar, J.G. en Zeeman, W.P.C. (1990) Handboek Grondwaterbeheer voor Natuur, Bos en Landschap. Studiecommissie Waterbeheer, Natuur, Bos en Landschap (SWNBL). SDU, Den Haag)
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Naast het duurlijntype worden de 5 deelgebieden uit figuur 3 nog verder gedefinieerd aan de hand van volgende parameters : Deelgebied Grondwaterstand
1 Diep, sterk wisselend
Hydrologisch profiel GT
Hangwater profiel VII
2 Ondieper, minder wisselend Contactprofiel IV – V - VI
3 Ondiepst, minst wisselend Grondwater profiel I - II - III
4 Ondiep en wisselend
5 Ondiep, minst wisselend
Grondwater/ contactprofiel IV – V - VI
Grondwater profiel I - II
De duurlijnmethode wordt tevens gebruikt om het grondwaterregime te karakteriseren, waarbij een bepaalde plantensoort of vegetatietype zich optimaal ontwikkelt. Vergeleken met de karakteristieken van een grondwatertrap, geeft de duurlijn naast de GHG en GLG nog aanvullende informatie over de duur dat bepaalde grondwaterdiepten optreden. Met name in het voor natuur relevante vochtige tot natte traject kunnen met behulp van duurlijnen nuanceringen aangebracht worden, die vallen binnen éénzelfde grondwatertrap. In de literatuur zijn voor de meeste plantengemeenschappen duurlijnen terug te vinden. De duurlijnen van alle piëzometers van freatisch grondwater werden in Menyanthes berekend. Vervolgens werd elke duurlijn getypeerd volgens de methode van Van Beusekom (figuur 3) en de methode van Everts en de Vries (figuur 2). De resultaten zijn weergegeven in tabel 3 onder paragraaf 3.4. en worden daar verder besproken.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 15 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
3.3 STIJGHOOGTEVERSCHILLEN (KWELINTENSITEIT) Het ontwateringsstelsel in het stroomgebied van het Merkske hangt sterk samen met het grondwatersysteem. In figuur 4 is het regionale grondwatersysteem weergegeven dat kenmerkend is voor het stroomgebied van het Merkske. Hierin zijn het hoger gelegen infiltratiegebied en het laaggelegen beekdal duidelijk herkenbaar. Indien de grondwaterstand in het freatische pakket hoger staat dan de stijghoogte in het diepe watervoerende pakket vindt er stroming plaats van het ondiepe freatische pakket naar het diepe watervoerende pakket. Deze gebieden worden infiltratiegebieden of ook wel inzijggebieden genoemd. In de laaggelegen gebieden, zoals het beekdal van Merkske en Marksken en de depressie van het Moer, is de stijghoogte hoger dan de freatische grondwaterstand en/of het maaiveld, waardoor er diep grondwater in deze gebieden opkwelt. Deze gebieden worden kwelgebieden genoemd. De grootte van de stijghoogte in het diepe watervoerende pakket bepaalt samen met de weerstand van de scheidende laag, de hoeveelheid kwelwater in het gebied. De aanwezigheid van opkwellend oud en gebufferd grondwater in de bodem (wortelzone) maakt het stroomgebied van het Merkske uniek voor de Kempense regio, waar voornamelijk zuur en gebufferd freatisch grondwater voorkomt. Dit gegeven wordt weerspiegeld in bijzondere natuurwaarden en -potenties van dit gebied.
Figuur 4 : Het regionaal grondwatersysteem in het stroomgebied van het Merkske (Bron : TNO, 2006)
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Stijghoogteverschillen in piëzometernesten (een set van twee of meer piëzometers met filters op verschillende dieptes) geven een aanduiding voor verticale grondwaterstroming. Dit principe wordt uitgedrukt door de formule van Darcy (figuur 5).
Figuur 5 : De wet van Darcy. (dh = stijghoogteverschil (m) / dl = afstand tussen de filters (m) / K = hydraulische conductiviteit (m/d) / v = specifieke kwel (m/d))
Het al dan niet optreden van een verticale stroming wordt bepaald door enerzijds het stijghoogteverschil en anderzijds de hydraulische conductiviteit van de sedimenten tussen de filters. Bij een gegeven grondwaterstroom is het gemeten stijghoogteverschil het resultaat van de grootte en de richting van die grondwaterstroom en de waarde van de hydraulische conductiviteit. Bij gebrek aan informatie over de Kwaarde geven de gemeten stijghoogteverschillen enkel een indicatie voor de richting van de kwelstroom. De afwezigheid van meetbare stijghoogteverschillen kan wijzen op het ontbreken van een verticale stromingscomponent, maar kan tevens het gevolg zijn van een hoge K-waarde. Anderzijds impliceert de aanwezigheid van een stijghoogteverschil niet noodzakelijk een belangrijke verticale grondwaterstroom. Dit laatste hangt af van de hydraulische conductiviteit. Voor de hydraulische conductiviteit (K) van de dekzanden boven de aquitard Formatie van de Kempen wordt 8 m/dag aangenomen. Aangezien een kwelgebied gedefinieerd wordt als een lokatie, waar de grondwaterstand nabij het maaiveld is én waar de opwaartse stroming groter is dan de nuttige neerslag, is het mogelijk een ondergrens voor de kwelintensiteit te berekenen. Stel : • Jaarlijkse neerslag bedraagt ongeveer 800 mm. • Jaarlijkse evapotranspiratie bedraagt ongeveer 510 mm. • De grondwateraanvulling bedraagt 290 mm/jaar of 0,8 mm/dag Dit betekent dat de kwelintensiteit minstens 0,8 mm/dag moet bedragen, om te kunnen spreken van een kwelgebied.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 17 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
In het kader van de monitoring zijn een 3-tal diepe peilbuizen (beekdal Merkske, beekdal Markse en de depressie van het Moer) geplaatst, die in principe dieper zitten dan de aquitard Formatie van de Kempen (Kedichem en Tegelen). Daardoor wordt het mogelijk om voor de ondiepe piëzometers (in de freatische grondwatertafel) vlakbij de diepe piëzometers de kwelintensiteit te berekenen. De boorstaten van de diepe piëzometers ZONP101x en ZONP103x geven over de volledige lengte van het boorprofiel zand aan. Bijgevolg wordt voor deze piëzometers wordt een hydraulische conductiviteit (K) van 8 m/dag aangenomen. De boorstaat van diepe piëzometer ZONP102x geeft voor de eerste 18 meter zand aan en vanaf 18 m tot 20 m kleiig zand. Daarom wordt voor deze piëzometer een hydraulische conductiviteit van 6 m/dag aangenomen. De resultaten zijn weergegeven in tabel 3 onder paragraaf 3.4. en worden daar verder besproken.
3.4 SAMENVATTING WATERKWANTITEIT In tabel 3 zijn enkele grondwaterkarakteristieken weergegeven per piëzometer. De blauw gemarkeerde cellen wijzen op een kwelkarakter en/of een gebufferd grondwaterstandsverloop. Dit geldt ook voor de groen gemarkeerde cellen, maar hier speelt lokale drainage een grotere invloed.
Piëzometerlocatie Baarlebrugse bemden ZONP016x ZONP017x ZONP019x ZONP103x Heikantse bemden ZONP020x ZONP021x ZONP022x Ginhovense bemden ZONP001x ZONP003x ZONP004x ZONP005x ZONP006x ZONP007x ZONP101x Moer ZONP011a (2006-2011) ZONP011x (2004-2006) ZONP012x ZONP013x ZONP015x ZONP023x ZONP102a
GLG m-MV
GVG m-MV
GHG m-MV
maaiveld mTAW
duurnlijntypering Van Beusekom Everts & de Vries
kwelintensiteit mm/dag (GVG) mm/dag (GHG) mm/dag (GLG)
-1,31 -1,14 -1,07 -0,17
-0,65 -0,62 -0,83 0,55
-0,34 -0,35 -0,48 0,65
20,63 19,11 17,66 19,27
2 2 3/4 /
infiltratie infiltratie gebufferd in vegetatieperiode /
0,2 -1,6 -3,7
0,5 -1,4 -3,4
0,3 -1,4 -3,1
-1,17 -0,83 -1,01
-0,75 -0,61 -0,73
-0,60 -0,41 -0,38
20,44 18,69 18,27
2 3 3/4
infiltratie gebufferd in vegetatieperiode gebufferd in vegetatieperiode
-0,2 -2,2 -2,9
-0,1 -2,1 -2,6
0,2 -1,6 -2,4
-0,35 -0,46 -1,22 -1,62 -0,71 -1,61 -1,54
-0,17 -0,13 -0,47 -0,65 -0,11 -0,71 -0,75
-0,02 -0,02 -0,34 -0,59 -0,06 -0,50 -0,65
19,30 20,24 22,12 24,18 21,81 22,72 22,90
3 3 2 2 3 2 /
gebufferd gebufferd gebufferd infiltratie in vegetatieperiode gebufferd infiltratie /
-3,8 -2,6 -0,7 1,7 -0,6 -0,2
-3,8 -2,5 -0,6 1,7 -0,6 0,0
-3,1 -2,0 -0,6 1,5 -0,3 -0,3
-0,49 -0,55 -0,56 -0,60 -0,46 -0,65 -0,08
-0,35 -0,35 -0,40 -0,47 -0,37 -0,15 0,73
-0,19 -0,27 -0,25 -0,35 -0,27 -0,09 0,83
21,82 21,81 21,78 21,76 21,99 21,74 22,31
4 3 4 4 3 4 /
gebufferd in vegetatieperiode gebufferd gebufferd in vegetatieperiode gebufferd in vegetatieperiode gebufferd gebufferd in vegetatieperiode /
-1,4 -1,4 -1,5 -1,6 -1,3 -1,3
-1,3 -1,5 -1,5 -1,6 -1,3 -1,3
-0,8 -0,9 -0,9 -1,0 -0,6 -1,0
Tabel 3 : Grondwaterkarakterisering grondwater op basis van tijdreeksanalyse van de gemeten stijghoogtes in de piëzometers
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
4 BESPREKING PER DEELGEBIED Hieronder volgt per deelgebied een bespreking van de verzamelde gegevens. Hierbij komen vooral de gegevens van tabellen 1 en 3 en de duurlijncurves aan bod.
4.1 BAARLEBRUGSE BEMDEN Op figuur 6 is de locatie van de piëzometers en peilbuizen in de Baarlebrugse bemden aangeduid. Tijdens de uitvoering van de ruilverkavelingswerken (2012-2013) zijn een aantal peilbuizen verwijderd, omdat deze de werken hinderden.
Figuur 6 : Situering piëzometers en peilbuizen ter hoogte van Baarlebrugse en Heikantse bemden
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 19 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
In onderstaande figuur 7 zijn de samenvattende duurlijnen voor de piëzometers in de Baarlebrugse bemden weergegeven.
Figuur 7 : Duurlijnen van de freatische grondwatertafel thv de piëzometerlocaties in de Baarlebrugse bemden
De duurlijnen (zie ook tabel 3) geven aan dat enkel ZONP019x een (zwak) kwelprofiel heeft. Aangezien deze piëzometer vlakbij het Merkse ligt, valt in de duurlijn duidelijk de drainerende invloed van deze waterloop op. Een beekpeilverhoging van het Merkske kan hieraan (deels) verhelpen. Bij alle piëzometers zit het grondwater tijdens het vegetatieseizoen meestal dieper dan 80 cm onder het maaiveldpeil. De berekende kwelintensiteiten in tabel 3 geven aan dat niet alleen ter hoogte van ZON019x, maar ook ter hoogte van ZONP017x (aan de rand van het beekdal gelegen) een relevante kwelflux optreedt. De grondwateranalyses in tabel 1 geven aan dat het grondwater in ZONP019x en ZONP017x een lithoclien, gebufferd karakter heeft, een indicator voor kwel. Tevens is er in meer of mindere mate een aanrijking met nutriënten merkbaar in alle peilbuizen ten gevolge van het landbouwgebruik. Door het stopzetten van landbouwgebruik (en bemesting) via het ruilverkavelingsinstrument, zal het eutrofe karakter van het grondwater geleidelijk aan afnemen.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Conclusie : In het beekdal van het Merkske ter hoogte van de Baarlebrugse bemden is er een uitgesproken kwelflux aanwezig. Door drainage wordt de freatische grondwatertafel verlaagd, zodat dit gebufferd grondwater niet of nauwelijks in contact komt met de vegetatie. Er is wel sprake van kwel, maar deze is ecologisch niet relevant. Dit kan enkel opgelost worden door opheffen en/of verminderen van de lokale drainage, namelijk door het dempen/verondiepen van de aanwezige kavelsloten, verwijderen van buisdrainages en een significante beekpeilverhoging (van 50cm) van het Merkske.
4.2 HEIKANTSE BEMDEN Op figuur 6 is de locatie van de piëzometers en peilbuizen in de Heikantse bemden aangeduid. In onderstaande figuur 8 zijn de samenvattende duurlijnen voor de piëzometers in de Heikantse bemden weergegeven.
Figuur 8 : Duurlijnen van de freatische grondwatertafel thv de piëzometerlocaties in de Heikantse bemden
De duurlijnen (zie ook tabel 3) geven aan dat ZONP021x en ZONP022x een kwelprofiel hebben. Aangezien ZONP022x vlakbij het Merkse ligt, valt in de duurlijn duidelijk de drainerende invloed van deze waterloop op. ZONP021x ligt iets verder van de waterloop af en heeft een vlakkere en meer gebufferde duurlijncurve, maar ook hier valt de drainerende invloed op. Ook hier zakt het grondwaterpeil tijdens de vegetatieperiode diep weg (tot 90 cm onder maaiveld). Een beekpeilverhoging van het Merkske kan hieraan (deels) verhelpen.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 21 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
De berekende kwelintensiteiten in tabel 3 geven aan dat ter hoogte van ZONP021x en ZONP022x een relevante kwelflux optreedt. De grondwateranalyses in tabel 1 geven aan dat het grondwater in ZONP022x en in mindere mate ZONP021x een lithoclien, gebufferd karakter heeft, een indicator voor kwel. Tevens is er in meer of mindere mate een aanrijking met nutriënten merkbaar in alle peilbuizen ten gevolge van het landbouwgebruik. Door het stopzetten van landbouwgebruik (en bemesting) via het ruilverkavelingsinstrument, zal het eutrofe karakter van het grondwater geleidelijk aan afnemen. Conclusie : In het beekdal van het Merkske ter hoogte van de Heikantse bemden is er een uitgesproken kwelflux aanwezig. Door drainage wordt de freatische grondwatertafel verlaagd, zodat dit gebufferd grondwater niet of nauwelijks in contact komt met de vegetatie. Er is wel sprake van kwel, maar deze is ecologisch niet relevant. Dit kan enkel opgelost worden door het opheffen en/of verminderen van de lokale drainage, namelijk door het dempen/verondiepen van de aanwezige kavelsloten, verwijderen van buisdrainages en een significante beekpeilverhoging (van 50cm) van het Merkske.
4.3 GINHOVENSE BEMDEN Op figuur 9 is de locatie van de piëzometers en peilbuizen in de Ginhovense bemden aangeduid. In de loop van de monitoringperiode zijn een aantal peilbuizen verdwenen. ZONP002x was al verdwenen bij de aanvang van de monitoring. Limnigraaf ZONS002x is verdwenen ten gevolge van ruimingswerken aan het Marksken. De andere peilbuizen zijn verwijderd tijdens de ruilverkavelingswerken.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Figuur 9 : Situering piëzometers en peilbuizen ter hoogte van Ginhovense bemden
In onderstaande figuur 10 zijn de samenvattende duurlijnen voor de piëzometers in de Ginhovense bemden weergegeven.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 23 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Figuur 10 : Duurlijnen van de freatische grondwatertafel thv de piëzometerlocaties in de Ginhovense bemden
De duurlijnen (zie ook tabel 3) geven aan dat ZONP001x, ZONP003x (en ZONP006x) een uitgesproken gebufferd kwelprofiel hebben. Het grondwater zit hier zeer ondiep en varieert nauwelijks in het grootste deel van de vegetatieperiode. Hier is de afstand tot het Marksken tamelijk groot (50m of meer) en er is slechts een beperkte drainage via kavelsloten. Bovendien is er ter hoogte van ZONP001x en ZONP003x een sterke terreingradiënt aanwezig (zie tevens figuur 11). Het grondwater thv ZONP006x zakt in de zomer dieper weg dan bij ZONP001x en ZONP003x. ZONP004x heeft een minder uitgespoken kwelkarakter. ZONP007x is een bijzonder geval. Deze peilbuis steekt in een hoge zandrug (rivierduin ?) nabij het Marksken en gedraagt zich als een lokaal infiltratiegebied, dat fungeert als voedingsgebied van o.a. de lokale natte depressie (deflatiekom ?) ter hoogte van ZONP006x.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Figuur 11 : Situering piëzometers en waterlopen op de hoogtekaart (Bron : DHMV II, Informatie Vlaanderen)
De berekende kwelintensiteiten in tabel 3 geven aan dat enkel ter hoogte van ZONP001x en ZONP003x (en dus niet bij ZONP006x) een relevante kwelflux optreedt. Er is een sterke afname van de kwelintensiteit in de zomer (op basis van GLG) ten opzichte van de winter (GHG) in het beekdal van het Marksken van 0,6 à 0,7 mm/dag. Dit wijst mogelijks op significante drukdaling in de diepe aquifer in de zomer ten gevolge van grondwaterwinningen ten behoeve van beregening van landbouwgewassen. De grondwateranalyses in tabel 1 geven aan dat het grondwater in ZONP001x en ZONP003x een lithoclien, gebufferd karakter heeft, een indicator voor kwel. Dit is niet het geval voor ZONP006x. Tevens is er in meer of mindere mate een aanrijking met nutriënten merkbaar in alle peilbuizen ten gevolge van het landbouwgebruik, met uitzondering van ZONP006x en ZONP007x. Bij deze laatste peilbuizen is sprake van een oligotroof tot mesotroof karakter. Deze peilbuizen zijn geplaatst in een extensief, weinig bemest weiland. Door het stopzetten van landbouwgebruik (en bemesting) via het ruilverkavelingsinstrument, zal het eutrofe karakter van het grondwater geleidelijk aan afnemen. Conclusie : Ter hoogte van de Ginhovense bemden is er in het beekdal van het Marksken (ZONP001x en ZONP003x) een uitgesproken kwelflux aanwezig. De hydrologische situatie is hier quasi ideaal en nog nauwelijks te verbeteren. De lokale depressie ter hoogte van ZONP006x wordt niet of nauwelijks gevoed door diepe, regionale kwelstromen, maar door lokale, ondiepe en minder gebufferde grondwaterstromen afkomstig van de omringende zandruggen. Ook hier is de hydrologische situatie al bijna optimaal. Mogelijks kan de drainage van de depressie nog verder gereduceerd worden (door demping/verondieping aanwezige sloten en greppels) en de infiltratie in de omringende zandruggen verhoogd worden (door wijziging grondgebruik).
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 25 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
4.4 DEPRESSIE VAN HET MOER Op figuur 12 is de locatie van de piëzometers en peilbuizen in de depressie van het Moer aangeduid. ZONP014x is al bij de aanvang van de monitoring uitgetrokken en herplaatst als ZONP023x. ZONP015x is verwijderd tijdens de ruilverkavelingswerken. ZONP011x is tijdens maaiwerken afgemaaid en herplaatst als ZONP011a.
Figuur 12 : Situering piëzometers en peilbuizen ter hoogte van de depressie van het Moer
In onderstaande figuur 13 zijn de samenvattende duurlijnen voor de piëzometers in de depressie van het Moer weergegeven.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Figuur 13 : Duurlijnen van de freatische grondwatertafel thv de piëzometerlocaties in het Moer
De duurlijnen (zie ook tabel 3) geven aan dat alle piëzometers in meer of mindere mate een kwelprofiel hebben. ZONP015x heeft een uitgesproken gebufferd kwelprofiel. De ondiepe kavelsloot die zich vlakbij deze piëzometer bevindt, heeft blijkbaar maar een zeer beperkte drainerende invloed. Ook ZONP011x heeft een gebufferd kwelprofiel. De tijdreeks van ZONP011x omvat echter maar 2 jaar en is bijgevolg niet representatief voor deze locatie. Voor deze locatie is de tijdreeks van ZONP011a representatief. ZONP011a, ZONP012x en ZONP013x hebben een quasi identieke duurlijn met een minder uitgesproken gebufferd kwelprofiel. ZONP012x en ZONP013x zijn tevens vlak naast een diepe kavelsloot (ongeveer 80 cm diep) gelegen. ZONP023x heeft een afwijkend profiel. De duurlijn wijst op een nat kwelprofiel maar met een sterke drainerende invloed. Deze piëzometer ligt op 20 m afstand van de hoofdwaterloop in het gebied, de Moerloop. De drainerende invloed van de Moerloop komt duidelijk tot uiting in de duurlijn. De berekende kwelintensiteiten in tabel 3 geven aan dat ter hoogte van alle piëzometers een relevante kwelflux optreedt. Bij ZONP011a en ZONP023x valt deze kwelflux weg in de zomer. Er is een sterke afname van de kwelintensiteit in de zomer (op basis van GLG) ten opzichte van de winter (GHG) in de depressie van het Moer van 0,5 à 0,7 mm/dag. Dit wijst mogelijk op significante drukdaling in de diepe aquifer in de zomer ten gevolge van grondwaterwinningen ten behoeve van beregening van landbouwgewassen.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 27 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
De grondwateranalyses in tabel 1 geven aan dat het grondwater in alle piëzometers in meer of mindere mate een lithoclien, gebufferd karakter hebben met uitzondering van ZONP011x. ZONP011x heeft een gemengd profiel, met in de winter een doorstromingsprofiel (horizontale grondwaterstroming) en in de zomer een infiltratieprofiel. Bij ZONP012x en ZONP013x valt in de zomerstaalname het lithoclien karakter weg en gaat over naar een infiltratie- of doorstromingsprofiel. Tevens is er in meer of mindere mate een aanrijking met nutriënten merkbaar in alle peilbuizen ten gevolge van het landbouwgebruik en dan vooral in de winter, omdat dan de invloed van ondiepe grondwaterstromen groter is. Door het stopzetten van landbouwgebruik (en bemesting) via het ruilverkavelingsinstrument, zal het eutrofe karakter van het grondwater geleidelijk aan afnemen. Conclusie : In de depressie van het Moer is er een uitgesproken kwelflux aanwezig. De potentie voor natte, kwelgebonden vegetaties is vooral aanwezig in het Moer, ten zuiden van de Noordermark en in het Gels Moer tussen Noordermark en Gels Loopke. In het zuidelijk deel van het Moer ter hoogte van ZONP015x is slechts een beperkte verbetering van de hydrologische situatie, m.a.w. vernatting, nodig. Ter hoogte van ZONP023x dient de drainerende invloed van de Moerloop aangepakt te worden. De Moerloop dient te worden verondiept, zodat deze minder diepe kwel afvangt en het waterpeil verhoogd d.m.v. opstuwing. In het deel ten noorden van de Noordermark (Gels Moer en Kerkemoer) is veel winst te halen door het dempen/verondiepen van kavelsloten, verwijderen van buisdrainages en peilverhoging van het Gels Loopke.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
5 BIJLAGEN 5.1 MEETREEKSEN
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 29 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 31 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 33 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 35 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 37 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
5.2 OVERZICHT VAN DE GEWIJZIGDE MONITORINGPARAMETERS (2010)
jaar -1 = uitgangssituatie, vlak voor de uitvoering van de inrichtingsmaatregelen op het terrein jaar 0 = uitvoering van de inrichtingsmaatregelen jaar 1 = 1e jaar na uitvoering van de inrichtingsmaatregelen jaar 2 = 2° jaar na uitvoering van de inrichtingsmaatregelen
1. Kwel (Kwantiteit en Kwaliteit) 2002 Parameters Aantal meetpunten + ligging KWANTITEIT Merkske/Markske: 16 peilbuizen + 2 meetpunten oppervlaktewater
Monitoringfrequentie
Jaar 0 t/m jaar 11
2010 Parameters Aantal meetpunten + ligging KWANTITEIT Merkske/Markske: 15 peilbuizen + 2 meetpunten oppervlaktewater
Moer: 6 peilbuizen + 1 meetpunt oppervlaktewater
Moer: 6 peilbuizen + 1 meetpunt oppervlaktewater
KWALITEIT Merkske/Markske: 16 peilbuizen + 2 meetpunten oppervlaktewater
KWALITEIT Merkske/Markske: 10 peilbuizen, allen gelegen binnen de Maatregelen tot Landinrichting
Moer: 3 peilbuizen + 3 meetpunten oppervlaktewater
Jaar 0 en jaar 2, telkens een zomer EN Moer: winterstaal. De overige 6 peilbuizen, allen jaren (jaar 4 t/m jaar gelegen binnen de 10) enkel winterstaal Maatregelen tot Landinrichting
Gels Loopken: 1 meetpunt oppervlaktewater Geraamde kostprijs (excl. Materiaal): € 105.850,54
Monitoringfrequentie
Jaar -7 t/m jaar + 3
Jaar -1, 2, 5, 10, telkens een zomer- en winterstaal1
Gels Loopken: / Geraamde kostprijs (excl. Materiaal): € 28.825,80
Labo-analyse volgens methoden beschreven in § 2.2 van ‘‘Ruilverkavelingsproject Zondereigen - Uitvoering monitoringprogramma, Hydrologie – kwaliteit, jaar –1 (2004)’ van J. Dierckx e.a. ( oktober 2004) 1
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
Belangrijk hierbij is dat er in 2004 reeds 11.175,56 € werd besteed aan het plaatsen van de in totaal 21 peilbuizen en 3 oppervlaktewatermeetpunten, uitgevoerd door de Bodemkundige Dienst van België. Voor alle peilbuizen werden divers besteld bij Eyckelkamp voor een waarde van € 23.360 (visumnr 30014489). De bovenstaande geraamde kostprijs is dan ook exclusief het materiaal. In 2004 werd de uitgangssituatie (t=-1) inzake waterkwaliteit vastgelegd door studiebureau ‘Bodemkundige Dienst van België, voor een bedrag van € 6.296,84. Dit bedrag is niet mee opgenomen in de geraamde kostprijs (welke enkel de nog in de toekomst uit te voeren waterkwaliteitsanalyses voorziet). Door verschuivingen binnen de budgetten ruilverkaveling werd de uitvoering van rvk Merksplas verdeeld over 4 jaar. Omdat er gestreefd wordt naar continuïteit van uitvoeringen werd beslist om de uitvoering van rvk Zondereigen te verschuiven naar 2011. Bijgevolg krijgt men nu een meetreeks van ca 7 jaar voor de start van de werken en een beperktere meetreeks na de uitvoering van de werken. Gezien de batterijen van divers gemiddeld 10 jaar mee gaan, bestaat de mogelijkheid dat er in 2013 opnieuw zal moeten worden geïnvesteerd in de aankoop van divers. Mogelijks kan er dan al een inschatting gemaakt worden van reeds bestaande effecten, waardoor er eventueel slechts een beperkt aantal peilbuizen nog dient te worden opgevolgd.
2. Kwelgebonden vegetaties (vnl. hooilanden) 2002 Parameters Aantal meetpunten + ligging Vallei Merkske/Markske: 25 pq’s, 4 m x 4 m
Monitoringfrequentie
Jaar 0,1, 3, 6, 9 en 11 Telkens 2 x per aangeduid jaar
Geraamde kostprijs: € 11.898,89
2010 Parameters Aantal meetpunten + ligging Vallei Merkske/Markske: 30 pq’s, 3 m x 3 m
Monitoringfrequentie
Jaar -1, 2, 5 en 10 Telkens 1 x per aangeduid jaar
Geraamde kostprijs: € 41.312,04 !OPGELET: dit betreft de som van module 2 en 3!
Ten opzichte van het in 2002 goedgekeurde monitoringprogramma zijn de wijzigingen hoofdzakelijk te vinden in de frequentie van bemonsteren. Anno 2010 wordt er gedurende het gehele monitoringtraject, slechts 4 x gemonitord, dit ten opzichte van 6 x zoals in 2002 vooropgesteld. Uit de praktijk blijkt dat de voorgestelde monitoringfrequentie meer dan voldoende informatie zal verschaffen over de ontwikkeling van de Maatregelen tot Landinrichting. Daarentegen werden het aantal permanente kwadraten van module 2 en 3 samen, verhoogd van 40 naar 42.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 39 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
3. Heide en Vennen 2002 Parameters Aantal meetpunten + ligging Bootjesven: 5 pq’s, 4 m x 4 m Oostelijk deel rvk: 5 trajecten, 4mx1m
Monitoringfrequentie
Jaar 0,1, 3, 6, 9 en 11 Telkens 2 x per aangeduid jaar
Strikkeven: 5 pq’s, 4 m x 4 m
2010 Parameters Aantal meetpunten + ligging Bootjesven: 10 pq’s, 3 m x 3 m
Monitoringfrequentie
Oostelijk deel rvk: /
Jaar -1, 2, 5 en 10 Telkens 1 x per aangeduid jaar
Strikkeven: 2 pq’s, 3 m x 3 m Zie module 2
Geraamde kostprijs: € 11.155,21
Zie 2. Kwelgebonden vegetaties (vnl. Hooilanden).
4. Herpetofauna met speciale aandacht voor kamsalamander 2002 Parameters Aantal meetpunten + ligging 5 nieuwe poelen
Monitoringfrequentie
Jaar 0,1, 3, 6, 9 en 11 Telkens 1 x per aangeduid jaar
Geraamde kostprijs: €4.462.08
2010 Parameters Aantal meetpunten + ligging 20 nieuwe poelen
Monitoringfrequentie
Jaar 5 en 10 Telkens 3 x per aangeduid jaar
Geraamde kostprijs: € 14.190,40
In 2002 werden er binnen het toenmalig ruilverkavelingplan slechts 5 nieuwe poelen voorzien. Gezien de sterke achteruitgang van de kamsalamander (Habitatsoort!) en het opnieuw voorkomen van boomkikker op Nederlands grondgebied, werd beslist dit aantal sterk te verhogen (naar 30 in totaal, verspreid over de vallei van ’t Merkske ’t Moer en aan Bootjesven). Gezien de trage kolonisatie van de gewenste doelsoorten lijkt wordt de monitoringfrequentie sterk teruggebracht naar 2 x (5 en 10 jaar na de werken) ipv de oorspronkelijk voorziene jaar 0, 1, 3, 6, 9 en 11. Om alle potentiële soorten aan te treffen is het van belang om minstens 3 x per aangeduid jaar te monitoren (begin april, half mei en half juni).
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
5. Weidevogels 2002 Parameters Monitoringfrequentie Aantal meetpunten + ligging Punttransecttelling binnen volledig ruilverkavelinggebied Binnen een geselecteerd gebied een uitgebreide territoriumkartering met speciale aandacht voor weidevogels (volgens Hustings et al.1989)
Jaar 0,1, 3, 6, 9 en 11 Telkens 4 x per aangeduid jaar
Geraamde kostprijs: € 11.115,21
2010 Parameters Aantal meetpunten + ligging
Jaar -1, 2, 5 en 10 Telkens 5 x per aangeduid jaar
Monitoringfrequentie
Binnen het gehele ruilverkavelinggebied een uitgebreide territoriumkartering met speciale aandacht voor akkervogels (volgens Hustings et al.1989)
Geraamde kostprijs: € 20.123,30 EUR
De nadruk wordt verschoven van aandacht voor weidevogels naar akkervogels en soorten gebonden aan kleine landschapselementen. In de plaats van een punttransecttelling over het gehele gebied en een gedetailleerde territoriumkartering binnen een geselecteerd gebied wordt er overgegaan tot een uitgebreide territoriumkartering binnen het gehele ruilverkavelinggebied. De ervaring binnen ruilverkavelingen Merksplas en Weelde leert ons dat dit de beste methode is om een beeld te krijgen van de evolutie van meer algemenere tot zeer specifieke soorten. Naar analogie met herpetofauna wordt ook hier beslist om slechts 4 jaar te monitoren ipv de eerder voorgestelde 6 keer.
Totaal geraamde kostprijs alle modules (incl. niet prioritaire modules) 2002
2010
€ 144.481,93
€ 104.451,54
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 41 van 42
RVK Zondereigen – monitoring module hydrologie ‘uitgangssituatie, 2003 – 2012’
18.03.2021
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
18.03.2021
VLM.BE