Appenzeller Verlag Leseprobe
Alle Rechte vorbehalten. Die Verwendung der Texte und Bilder, auch auszugsweise, ist ohne schriftliche Zustimmung des Verlags urheberrechtswidrig und strafbar. Dies gilt insbesondere für die Vervielfältigung, Übersetzung oder die Verwendung in elektronischen Systemen. © Appenzeller Verlag www.appenzellerverlag.ch
Esther Ferrari
Vo äägelige Urnäscher Geschichten über Urnäscher Originale erzählt in Urnäscher Mundart und in Schriftsprache
Appenzeller Verlag
Esther Ferrari ist 1940 in Speicher AR geboren und die
ersten sechs Jahre aufgewachsen, bis die Familie nach Azmoos gezogen ist. Seit 1965 wohnt sie in Urnäsch. Sie ist als Geschichtenerzählerin sowie als freie Journalistin für verschiedene Lokalzeitungen tätig. Von ihr sind «Daa isch de Tuume» sowie «Wälti wird Silvesterchlaus» (beide Appenzeller Verlag) erschienen.
© 2017 by Appenzeller Verlag, CH-9103 Schwellbrunn Alle Rechte der Verbreitung, auch durch Film, Radio und Fernsehen, fotomechanische Wiedergabe, Tonträger, elektronische Datenträger und auszugsweisen Nachdruck, sind vorbehalten. Umschlaggestaltung: Janine Durot Umschlagbild: Amelia Magro Gesetzt in Stempel Garamond LT und Hobo Std Satz: Appenzeller Verlag, Schwellbrunn ISBN: 978-3-85882-770-8 www.appenzellerverlag.ch
Inhalt
Mensche sönd wie Bömm
11
Wiibervölcher, wo wössed, was s wönd
13 13 19 20
D Huenze n Emme D Teller-Eva S Frölein Chrüsi Vo Schtrosseförber ond Chemifeger
De Blaari Alder ond de Langhanes De Schtrosseförber Frehner ond de Zäbi Alder D Chemifegere Fässler ond Chnöpfel Vo Fuermanne ond Ruchwercher
De Trullalla De Pfändlers Willi De Bueche-Jöckli Vo Brave ond Huusleche
D Orgle-Else ond eri Schwöschter Emma D Tante Schmid ond s Anneli Hug Gäälers Määrti Vo Wertschafte ond Wertslüüt
Wertsfraue met em Herz am rechte Fleck Boli – en bekannte Namme De Blitzchog
25 25 30 32 35 37 38 40 43 43 49 55 61 61 62 65
5
Vo Armehüüsler ond Taglööner
Im Wenter e warmi Schtobe Vo Vögel, wo im Früelig uusflüüged Möslis Hanes oder de starch Mösli Vo Liebeslüüt ond Ehepäärli
Met de Liebi isch nüd all eefach De Leberezwerg ond sini Frau D Josy Glaser ond de Ernscht Schoop, eren Greber Göres
Menschen sind wie Bäume Von Frauen, die wissen, was sie wollen
Emma Nabulon,genannt Huenze n Emme Emma Knöpfel, genannt Teller-Eva Die Handarbeitslehrerin Emma Krüsi Von Strassenkehrern und Kaminfegern
Jakob Alder, genannt Blaari Alder, und Hans Knöpfel, genannt Langhannes Emil Frehner und Hans Alder, genannt Zäbi Die Kaminfeger Emil Fässler und Hans Knöpfel Von Fuhrleuten und Holzarbeitern
Hans Ammann, genannt Trullalla oder Amäs Hännes Willi Pfändler Jakob Frischknecht, genannt Bueche-Jöckli
6
69 69 71 72 79 79 82 84
93 95 95 101 102 107 107 112 114 117 119 120 122
Von Braven und Sparsamen
Elsa Zuberbühler und Emma Schoop-Zuberbühler Frieda Schmid und Anna Hug Martin Gähler, genannt Gäälers Määrti Von Wirtschaften und Wirtsleuten
Wirtinnen mit dem Herz auf dem rechten Fleck Boli, ein bekannter Name Hermann Martin, genannt Blitzchog Von Armenhäuslern und Taglöhnern
Immerhin eine warme Stube Von Vögeln, die im Frühling ausflogen Johann Mösli, genannt der starke Mösli Von Liebes- und Ehepaaren
Die Liebe ist ein schwieriges Kapitel Der Leberzwerg und seine Frau Josy Glaser und Ernst Schoop, nur Josy nannte ihn Greber Göres Vo Lüüt ond wenns glebt hönd
125 125 131 137 143 143 145 148 151 151 153 154 161 161 164 166 175
7
8
I widme da Büechli allne Lüüt vo Urnäsch ond dene os de ommligende Gmende; all dene, wo Freud hönd a alte Gschichte, oder wo gär no d Mensche, wo dren vorchönd, kennt oder vo ene ghöört hönd; mim Ex-Maa Paul Schoop vo de ehemolige Drockerei Ernst Schoop AG; öserne vier Chend, em Hampi, de Barbara, de Susanne, de Regula, erne Familie ond allne mine Nochkomme ond Fründe. I danke em Hanspeter Walser, em Werner Altherr ond allne andere, wo mer gholfe hönd bim Recherchiere, Öbersetze ond Korrigiere.
Gewidmet allen Leuten aus Urnäsch und den umliegenden Gemeinden; all jenen, die Freude haben an alten Geschichten; allen, die die Menschen, die hier beschrieben werden, noch gekannt oder von ihnen gehört haben; meinem ExMann Paul Schoop von der ehemaligen Druckerei Ernst Schoop AG; unseren vier Kindern, ihren Familien und allen Nachkommen. Ich danke Hanspeter Walser, Werner Altherr und allen, die mich bei der Arbeit an diesem Buch unterstützt haben.
9
Mensche sönd wie Bömm
Mer menid memmol, me töred ke bogglets oder e chromms Bömmli wachse loo. Debii sönd s gaad di oograade Gschtalte, wo a de unmöglichschte Ort Worzle schlönd ond wo e Geged e so riich ond ääggelig präget. D Omgebig het en Iifluss of de Mensch ond d Ärbet au. S isch gär nüd e so lang her, dass d Lüüt bi ös no e so glebt hönd, wie s doo im Büechli beschrebe wered. Di meischte sönd arm gsee, hönd möse huuse. Erscht dank de Technik, de neue Medie ond dank de AHV, wo di erscht 1949 uuszalt worde isch, sönd besseri Bedingege gschaffe worde. Wövill het si i knapp hondert Joor veränderet! Me lebed nomme wie früener. Cha me öberhopt os hütiger Sicht s Handle vo ösere Vorfaare veschtoo? Loont sech s, en Blick zroggzwerfe, söll me di alt Zit nomol vörehole? Jede Mensch, wo vo ös goot, nent e Schtock Erlebe mit, wo eemolig gsee isch. Dar mer eres Tue, wo doozmool im Dorf offe d Rondi gmacht het, nomol vezelle, oder wör mer s gschider ruebeloo? Isch nüd alls zom Noemache, s het nüd alls Loorbeere vedienet. I ghör no zo Generazio, wo als Chend weder Radio no Fernsee kaa het. Deföör het me gschwätzt öber d Grosseltere, di Verwandte ond Bekannte. Wa me als wichtig aaglueget het, isch wiitervezellt worde. Vill vo dem Alte ha n i ufgschrebe. Ond obwohl i nüd z Urnäsch ufgwachse bi, ha n i mengs mitöbercho, will s mi interessiert het. Me säät, das s dozmool z Urnäsch zweierlei Lüüt kaa hei; die vom Tal ond die vom Dorf, die, wo enand Du gsäd hönd, ond die, wo enand Sii gsäd hönd, vorneemi ond efachi, deregi, wo ordeli ond aaschtändig gschwätzt hönd, ond sönegi mit ere ruuche Schprooch, Chläu11
segi ond Oochläusegi. S Wetter ond de Säntis, da het allne ghört. Ond da isch hüt no e so. Zom Titelbild vo de Amelia Magro: E zfredes Appezeller Päärli lueged os em Fenschter. Eer het s Lendauerli im Muul. Sii lached. Niemert wör drofcho, dass da Bild vo de Huenze n Emme ond em Bueche-Jöckli em Zuefall z verdanke isch. Vor Joore ha n i d Fotografin Amelia Magro zo de Emme Nabulon mitgnoo. De Jöckli, wo fascht jede Tag of sine chromme Bee a ösem Huus vorbiglaufe isch ond e fröölichs «Buhuii» gjuchzed het, ha n i drom bette mitzchoo. «Zo de Emme, werom nüd!» I ha Wii mitproocht, en Drüpfönder, Schpeck, Pantli, Chäs ond Chueche. Bald sönd mer z vierte i Emmes efacher Chochi ghocket. S het zerscht ke Gschpröch wöle ufcho. Langsam het de Wii d Schpannig e chli glöst. Die beide hönd nüd gmerkt, wenn de Fotiapparat klick gmacht het. D Amelia het en Art kaa, d Lüüt nüd z merke loo, wenn si abdrockt. Wo mer ös verabschidet hönd, ha n i de Jöckli gfröget, öb er mit ös zroggfaare wöll. «I bliibe gad no e chli bi de Emme», het er mit eme verschmitzte Gsicht gment ond ere mit em Elleboge e liechts Schöpfli gee. «Gell, wenn die gange sönd, schpiled mer den e chli blindi Chue!» D Emme het kicheret wie n en Schuelegoof. Eri Bagge sönd nüd no vom Wii rot worde. D Auge hönd glüchtet. Mer sönd scho e paar Schrett vom Huus eweg gse, wo ös en Juchzer vom Jöckli zroggluege loo het. Die zwää hönd zom Schtobefenschter usglueget. I ha gwunke. D Amelia het mi ghässe, die beide no chli ufzhalte. Si het de Fotiapparat, wo scho wider i de Täsche versorget gse isch, vöregno ond het ees vo erne schönschte Bilder gschaffe. Esther Ferrari
12
Wiibervölcher, wo wössed, was s wönd
D Huenze n Emme «Man nannte si Huenze n Emme», het de Urnäscher Chronischt Hans Hürlemann im Noeruef öber d Emme Nabulon i d Appezeller Ziitig gschrebe. En Noeruef för ä so en efachi Frau het viil Lüüt im Dorf berüert. Ali hönd si kennt, die ägewillig, altmödig aglääti Frau, au ali Goofe ond Schüeler hönd si beschtens kennt. Di einte hönd si gförcht, anderi mit ere gschtrette, öber si glachet oder fredlech mit ere plauderet. E Persönlichkeit isch si gse. «Huenze n Emme» isch i eren Grabschtee igmeislet, denebet en Huenze. Onde de Schtrooss, gegenöber vom Schuelhuus Mettle, het si erni Heemet kaa, wo si puuret het. Wie d Urnäscher vor hondert Joor. Ke Gräshälmli isch veloore gange, ke Hämpfeli Heu. Jede Hagpfool isch suuber usegmääijt gsee, jedes Böörtli abegrechet. Wenn si d Huenze ufgschtellt het ond s Heu droff tue, het me gwösst, d Sonn elee tröchnet s Heu nüd. Me mos näbis tue deföör. Si het zom Bode mee Sorg kaa als zo ere selber. Si hei no richtegi Heublueme, da sei s Zääche vome gsonde Bode, het si erklärt. Ond das da en Wert hei, merked d Lüüt zmol denn scho wider. «Hützotags fanged s z früe aa heue, dromm chönd d Blueme nomme vesoome. Me söt öberhopt nüd määije, bevor s Habermarch blüet.» Gad chörzlech sei e Frau zo ere choo, go Heublueme bettle. För e Bad! D Emme het en Scholle useglached. Jo, för e Bad, me cha s natürli au för seb bruuche. Si bruuchi s zom Fuettere ond Aaschtreue. Da teu de Chüe guet. Si seied mönder chrank ond bruched nüd all 13
en Tockter. Si het sich schtreng a di alte Puureregle ghalte, het alli osswendig gwösst. Am 10 000 Rittertag (22. Juni) mös mer s Oochruut usropfe, denn wachsis da Joor nomme no. Em alte Maie sött me no e chlises Schtöckli Heu haa, sös chönnt s böös werde (de alt Maie isch noch em alte Kalender de 13. Mai). Zviel tummt (öberdüngt) sei ere sin Bode nüd. Vo Hand het si gmeschtet, de Mescht au memmol mit de baare Hend vertäält. D Bschötti het si mit de Bschöttitrocke ond em Bschöttischepfer uustue, baare Füess, mit em gliiche Rock ond de gliiche Schooss, wo si au im Huus inne aakaa het. Si het efach no en Taaresack om de Buch bonde. Ken Schtall isch so suuber gse wie de vo de Huenze n Emme. Jedes Joor het s en samt em Bschtökt, vo Hand ond off de Chnüü, mit de Fegbörschte ond Schmiersäpfe gfeget. Au d Wänd sönd dra cho. Die loose Bretter het si verusegschläpft ond am Bronne potzt. Me het im ganze Schtall i jedem Egge chöne e Beckeli voll Room of em Bode uslääre ond ooni ommeluege zemeschlecke. Niene en Dreck ond niene e Schpiinnjoppe. Bi ere selber isch si en Blätsch mönder suuber gse, vor allem i de schpötere Joore. Me het nie gwösst, öb si Schtrömpf aahei oder öb eri Bee vom Meschte oder vom Nüd-Wäsche ase bruu gse seied. Gwand het si öber vili Joor s gliich aakaa. Mit erne usglatschete Schue het en normale Mensch chumm chöne laufe. Ere isch es wool gse. Wo e paar Schuelgoofe för e Theateruffüerig noch altertümliche Schue uus sönd, hönd s ebe au de Huenze n Emme gfrööged. Wa? Alti Schue? Da hei si scho. Ees vo dene Päärli sei scho ganz velöcheret. Da wär gad guet, hönd d Goofe gment. Aber d Emme het abgwunke. Jo, ne nei, die chön si nüd gee, di bruuch si ebe scho no selber. Mit de Schüeler het si s Heu nüd all off de gliiche Büüni kaa. Fochstüüfelswild isch si worde, wenn s öber s Gräs gschprunge sönd oder d Wees mit Papierfetzli oder Abfall vezotteret hönd. Si het denn doch chöne sirache. Mit em Resultat, dass si 14
vil gföplet worde n isch. Au scho sönd bi erem Handwägeli d Rädli zämmebonde worde. Wenn si het wöle aafaare, het s klemmt. Dene Chend, wo mit ere aaschtändig gse sönd, isch si au mit Aschtand begegnet. Nüd oogern isch si mit ene is Plaudere choo, het s gfrööged, öb s scho Französisch heied. Da sei wichtig. Si sei au scho z Paris gse. «Booschuur! Fermee la port! Eggsgüsee moa.» Jo ho! Si hei nüd alls vergesse, d Urnäscher wöred no schtuune. D Emme Nabulon isch tatsächlich i de Juged e halb Joor Aupair-Meetel z Paris gse. Mit dere Famili isch si sogär i d Ferie as Meer. Leider het d Emme früezitig wider möse hee, will d Eltere eri Hilf bruucht hönd. Vo de Mobilmachig vom 2. September 1939 het si verzellt. Da sei e Ufregig gse öberall. D Lüüt heied jo nüd gwösst, was of s zuechäm, ond d Soldate, wo heied möse iirocke, au nüd. Ganz en huufe Poschtauto seied im «Anker» henne gschtande, om d Manne ufzlade. Vili heied öbers Militärgwand Meelseck aagläät oder sös zo Vorsorg Meelseck mitgnoo als Schutz gege Rege ond Schnee. Au das es vom Rossfall bis i d Zörchersmöli emol en See kaa hei, isch e Lieblingsthema gse. Zerscht en Gletscher ond denn en See. Da chöm wider zrogg. Aber weleweg erscht lang noch em Weltondergang. De seb sei im Joor 2000, ond da sei erber näbe. «Denn ligged dotzedwiis Ärm ond Grend ommenand.» Das di seb Prophezeiig nüd iitroffe isch, het d Huenze n Emme nomme erlebt. Si isch im Joor 1998 gschtorbe. D Emme Nabulon isch i erem Huus am hütige Roseweg, wo scho d Eltere ond Grosseltere dehem gse sönd, ufgwachse. De Vater het z Urnäsch d Darlehenskasse gfüert, so het die Bank dozmol ghäässe, hüt häässt si Raiffisebank. Ond wie s doozmol Bruuch gse isch, sönd die Bankgschäftli oder d Iizaalige vo de Schparbüechli bimene Puur, eme Schuemacher oder sös näbertem, wo guet het chöne Buech füere ond rechne, i de Schtobe inne abghandlet worde. D Emme isch stolz gse of eren Vater. Di schönscht Schreft wiitomme het er kaa. D 15
Muetter het erni Schue mit Schmotz ond e chli Ruess gsalbet, da isch die billigscht Lederpfleg gse. Woorschinli het d Emme scho früe glernt, of de Rappe z luege. Kenn Föfer isch oonötig oss ere Hand. Gleischted het si sich fascht nütz. Was si sich aber wered vilne Joore jede Früelig gonned het, isch e Wiikur gse. Mit em Handwägeli isch si chorz vorher amel i d Landi, zwee Harass Wii go hole, sicher nüd vom tüüre. Amene Gläsli Roote oder zwää isch si s Joor dör nüd abgneigt gse, för di seb Kur aber het si Wiisse pruucht. Jede Morge en Liter, zwoo Woche lang als Medizin. Da geb Chraft i d Bee. Mengs Joor lang het si en Aug kaa of en Puur, wo gege d Egg ue dehem gse isch. Flissig isch si drom mit em Handwägeli d Eggschtross uuf in Wald go Holz hole. Aber de Chuedli het efech nüd wöle aabisse. Anschiinend het em e Jüngeri besser gfalle. Di säb isch sini Frau worde, ond d Emme isch halt elee blebe. Werche het si chöne, mit de Obrigkeit isch si all am Schtriite gse. Wo d Schtross vom Dorf gege s Tal hendere usbaut worde isch, het si möse e Schtock vo ere Wees abtrete. Drom isch s Boort zo ere Heemet abe gecher worde. Scho da isch fö si schlimm gnueg gse. Wered de Bauerei sönd all Schtee ond Gröll i eres Land abedroolet. Ond d Leerer vom Schuelhuus Mettle hönd wered de Pause nütz Bessers z tue gwösst, als a eren Hag anezleene. No will s vom Trottoar uus de Pauseplatz besser im Aug kaa hönd. Ond wer het de Hag wider möse flicke? Joo! Truurig, aber woor, dass die gschiide Lüüt so näbis nüd emol merked! D Huenze n Emme het ene zerscht möse verbüüte, an Hag anezleene. Eigentlich het d Gmend ere de Bode scho lang gern abkauft. Aber da wär jo no! E so e n Asinne! Die spinned jo! Denn isch au no die Gschicht weg de AHV gse. Da Geld ghöri nüd ere, si wöll s nüd. Si bring si scho selber döre. Mäned die, si sei armegnössig oder bruuchi Almose? Si het sich gwei16
geret, d Uuszahlig aznee. Dene z Bern obe söt mer allne mol Schümmel ond Blääs säge weg dem Geld, wo s all vetäälet ond vertommet. S wär gschider, die wöred au wider emol lerne huuse! Deregi Sorte Lüüt het s im Appezellerland no mee kaa. S het för die en Usdrock ge: «Hä! wa meenscht enard?» Mit andere Wort, si heiet ebe no s Födle kaa zom Aneschtoo. De Emme het me derigs nüd möse lerne. Die äägelig Persoo hönd s of de Gmendsverwaltig kennt. Allpot isch si z Gascht gse. Emol het si i ennere Täubi im Büro inne eri Schooss abzoge ond in Egge iegworfe. En anders Mol het de Gmendschriiber scho Angscht kaa, si jocki öber de Tisch us em an Chopf. D Frau vom Schriiner Kürschteener het emol e Fenschter, wo d Emme zom Flicke ge het, wöle zroggbringe. Wo si i de Nöchi vom Huus isch, ghört si en äsige Krach. Do isch meeni wacker gschtrette worde. E luuti Schtimm het ali Schlöterlig ustäält, wo mer sich cha vorschtelle. «Eer nützigs, truurigs ond verloges Pack. Wartet no, eer chönd no näbis erlebe. I wäss scho, wa n i mache mos. E dereweg got me nüd mit aaschtendige Lüüt om. Da chönd er mer globe.» Die Frau het e betzli glosed. De Lärm isch os de Schtobe cho. «Hönd er s verschtande?» E Fuscht het chräftig öber de Tisch abeghaue. «Rue! I will nütz me ghöre. Ke fuuli Usrede! Eer bschessne Hönd.» E Tör isch chräftig zuegschletzt worde. Zmol isch es müüslischtill gsee. D Schriinersfrau het sich öberläät, öb si schtill abschliiche ond s Fenschter wider heenee söll. Noch eme Wiili warte het si sich aber doch bemerkbar gmacht, het a d Huustöör aneklöpflet. D Emme isch mit eme zfredne Gsicht usechoo. Nütz för ooguet das es vorig e chli luut gse sei. Si geng ebe morn of Gmend. Si hei gad no e chliini Hoptprob gmacht. Wo e Verwandti ghürote het, isch d Huenze n Emme mit ere riisige Schale voll Margritli go gratuliere. E so lieb ond ufmerksam isch si denn au wider gse. Als Chöchi moss si i ere Juged i verschidene Hotel gschaffed haa. Au schpöter isch si z 17
Urnäsch no mengs Joor a de Wienacht i ne Privathuus go choche, aber o no lang i d Wertschafte go botze. Ase flingg ond blitzsuuber wie sii hei niemer botzt. Si selber schiint si efach vergesse z haa. Si isch scho erbe elter gse, wo si ame Wentertag wered em Iifüüre ommkeit ond liggeblebe isch. D Noochpuure sönd go luege, will s Liecht d Nacht döör brennt het. Onderchüelt isch d Emme in Schpitol proocht ond zerscht emol i d Badwanne iegschteckt worde. Schpöter het si verzellt, si hei scho gmerkt, werom si drü Schtond lang hei möse i de Badwanne hocke. Nüd no will si chalt kaa hei. Si heied si möse iiwääche. Noch Joore isch au eren Chopf wider emol gwäsche worde. Si isch, nochdem ale Dreck dosse gse isch, mit wiisse Hoor hee. Debii hei si sich ase Müe ge z luege, het si verzellt, das si di dunkel Hoorfarb nüd verlüüri, wo si aagfange hei graue. Si het welleweg dromm so ganz äägelig gschmeckt. Im Schpitol het s ghäässe, si hei Zocker. So en Blödsinn! Zocker geb s no weg de Creemschnette, ond asegi hei si scho ewigs lang nomme gesse. Lang het si sich gweert, bis si parat gse isch, d Schpitex is Huus iezloo. S Vertraue i d Lüüt isch nüd ase gross gsee. S Lebe lang het si a schwarzi Magie globt ond memmol Angscht kaa, es chönnt si näbert plooge. Au het si bhoptet, si merki s voruus, wenn im Dorf näbert schterbi. S geb denn bald wider e Liich! Memmol het si Recht kaa, memmol halt ebe nüd. Im Alter het si Schtimme ghört. D Chüe vo erem Pächter, wo de Wenter dör bi ere im Schtall gschtande sönd, heget ere danke gsäd. Am Wienachtsobed hönd s «Stille Nacht» gsunge. D Chräijä, wo vo ere all Tag gfuetteret worde sönd, hönd mit ere gschwätzt, ond au d Schproch vo de Chatze het si verschtande. Wo emol näbert vo ere näbis het wöle wösse, het si zor Antwort ge, si chön s no nüd gad säge, si mös zerscht de Vater fröge. Aber da sei ke Sach. Eres Telefo geng direkt in Himmel ue. 18
Bim Huus-Rumme hönd di Verwandte im Schloff obe en Chöbel voll Äsche gfonde mit e chli dreckige Stoffreschtli ond Papierfetzli dren. Vedööchtig schwär isch er gse, dromm hönd s de Chöbel samt Inhalt zom Glück nüd gad sofort zom Entsorge i d Mulde gworfe. E ganzi Schwetti vo Föfliber ond Geldschii sönd vörecho! S het ghässe, s handli sich om e fööfschtellegi Zahl.
D Teller-Eva Teller häässt s of em Weg, wo s i d Blattetüerre uegot. Me vezellt, di seb Heemet sei emol wered enere Hungersnot för en Teller Soppe ghandlet worde. Öb s woor isch, wääss niemmer, aber Hungersnöt het s z Urnäsch mengi gee, nüd no di gross vor zwäähondert Joore, wo s de Sommer dör drissgmol abegschneit het ond en Drettel vo de Lüüt im Appezellerland gschtorbe sönd. Au de Chüechliberg of de andere Talsiite hei näbis mit Esse ond de Hungersnot z tue. Vilicht isch de Name Teller-Eva au mit eme Hüngerli zemeghanget, aber mit eme andere als dem, wo mit eme Schtock Brot cha zfredegeschtellt werde. S isch en schöne Obed gse, ond ken Mensch onderwegs. No en Puur isch sim Vech noe. S het scho dunklet, do gsiet er, wie bim grosse Bronne im Teller, wo sös d Chüe suufet, e jungi Frau, vo Chopf bis Fuess baare Födle, is Wasser ieschtiigt ond badet. So näbis het de heimlech Zueschauer no nie gsee. Schplitternackt wie d Eva im Paradiis! No am gliiche Obed isch i de Wertschafte im Tal öber da Schauschpiil brichtet worde. Ond vo do a het mer de Frau vom Gopfriid Chnöpfel no no Teller-Eva gsäät. E resoluti isch si gse mit Hoor of de Zee. Si het si guet chöne weere. Wo si schpöter im Bindli onne dehem gse isch, het en Liichezoog möse a erem Huus vorbii. D Sonn het brennt, d Lüüt hönd pressiert, will s Heuwetter gse isch. En Maa het en 19
Schwindel öbercho ond isch omgheit. D Teller-Eve hei em en Chrüüter onder d Nase ghebet: «Suuf, oder het s di scho potzt? Wenn dee magsch verliide, denn chonsch no emol devoo!» Wo eren Maa emol of de Gmend het söle e Formular usfölle, isch au de Name vo siner Frau verlangt worde. «Äh, äh! Wie hässt si den au wider?» «Denk Eva», het de Gmendsschriiber gsäd. «Ebe nüd, ebe nüd, me sät ere no e so!» Ond de Maa vo de Teller-Eve het aagfange schtudiere, bis em de richtig Vorname vo siiner Frau doch no in Sii cho isch: Emma!
S Frölein Chrüsi Ganzi Generazione vo Meetle sönd prägt worde vo de Emma Krüsi, wo wered Joorzeent d Nääijschuel vo Urnäsch dominiert het. Eres Wort het golte, aber nüd no i erem Schuelzimmer. Ken Leerer het gege si möge koo. Wer sech getraut het, ere näbis entgegezsetze, isch abkanzlet worde. Eren Unterricht het si im Erdgschoss vom Schuelhuus Mettle ge. Zo gwösse Ziite hönd Soldate of em Pauseplatz vor erem Fenschter möse exerziere. Hantli het den amel s Frölein Chrüsi d Vorhäng zoge. D Meetle sölled nüd abglenkt werde. Sicher nüd vome Mannevolch. D Buebe hönd dozmool no ke Zuegang kaa zom Handärbetsunterricht. En Bueb het ase gern lisme glernt. Bi andere Handärbetsleererinne isch er memmol a Tör go chlöpfle oder dörs Fenschter iegschtege ond het sich so s Lisme biiprocht. Nüd so bi de Chrüsi oder de Chrusle, wie s ere au gsät hönd. Wenn e Pörschtli no dör d Schiibe ieglueget het, en scharfe Blick vo de Chrüsi, ond alls isch veschtobe. E so dominant isch si gse. Me het fascht chöne säge, en General sei en Dreck degege. Ond söll näbert no bhopte, d Fraue heied dozmool nütz z säge kaa. 20
Wa d Chrüsi gsäät het, da het golte wiit öber d Schuelschtobe us, ond da isch vilne Schüelerinne s ganz Lebe lang noegange. «Exakt schaffe, nüd pfusche!» För die, wo da nüd beherziget hönd oder efach nüd hönd chöne, sei s, will s e oogschickti Hand kaa hönd oder vilicht au nüd e so guet gseä hönd, sönd d Schtonde i de Ärbetsschuel e Qual gse. Zvorderscht hönd s möse hocke, schtreng beufsichtiget vo de kritische Blick vo de Chrüsi. S het Meetle ge, wo gschwitzt hönd vor Angscht, ond wie s denn isch: Denn lauft erscht recht alls chromm. D Finger sönd verchrampft, d Wolle of de Noodle rootscht nüd, ond s get en Fääler noch em andere. I derige Situatione isch s Frölein Chrüsi uusgraschtet ond het e Gwitter losloo. Si het chöne i de Verröckti alls, wa of em Tisch gse isch, mit de Ellböge verschpicke: d Nääijschatule, s Nääijchösseli, e n offes Schächteli mit Glofe. Si het oofertegi Ärbete of de Bode abegworfe, memmol zom Fenschter us. Emol isch e Lismete ame Nagel obe a de Decki hangeblebe, wa d Situation verschlimmeret het. Natürli het da arm Meetli au no söle tschold se. Werom hönd s nüd schöner gschaffet? Wövil Schimpftirade sönd losgange wege chliine Fäälerli? Wie memmol sönd Lismete ommegfloge! Meischtens het d Chrüsi vorher i erne Wuet d Noodle no usezoge. Da het erscht recht en Dörenand gee. Die Meetle hönd erni Ärbete wider möse zemelese, ond si hönd erscht no schtondelang bruucht, bis jedi Masche wider am rechte Ort gse isch. Es sönd doch memmol Träne gflosse. Bim Nääije hönd di gliiche Regle golte, ond di resolut Leereri het d Schüelerinne mit erne Exaktheit ond erne Vorschrefte chöne s Föörche lerne: Fäde zelle, z Fade schloo, «lange Fädchen, faule Mädchen», flicke, Bletz iisetze, för d Versebreiti gilt d Regle: «Die Hälfte der Maschenzahl weniger zwei», sönd schtrenger als bibleschi Woorheite gse. Imene extra Heft hönd d Schüelerinne möse e Chrüzli für jedes Fäälerli mache. 21