VCCN Contamination Control Magazine maart 2026

ELEKTRONENMICROSCOOP

STELT STRENGE REINHEIDS­

EISEN AAN DE GEHELE KETEN

MINDER TEKST, MEER

VERANTWOORDELIJKHEID

- WAT ISO 14644-5:2025 ÉCHT VERANDERT

PRODUCT CLEANLINESS

EIST STRATEGISCHE AANPAK

3E CLEANLINESS DAY

VOORWOORD

Welkom bij de eerste editie 2026 van het VCCN Contamination Control Magazine. In een industrie waar het kleinste detail het grootste verschil maakt, nemen we u opnieuw mee in de wereld van cleanrooms en contamination control. Dit is het onzichtbare fundament onder technologische vooruitgang. Immers, ons vakgebied doet ertoe. Zonder gecontroleerde omgevingen vinden er geen doorbraken plaats binnen hightech, gezondheidszorg en/of wetenschap. In deze deze editie ziet u hoe breed en impactvol ons werkveld is. U mag er trots op zijn dat u hier deel van uitmaakt.

We starten met een artikel over Thermo Fisher Scientific. Hier worden elektronenmicroscopen gebouwd die wereldwijd hun waarde hebben bewezen. Ze worden zelfs gebruikt bij onderzoek dat een Nobelprijs heeft gewonnen. Het artikel laat zien dat deze precisie alleen mogelijk is als de hele keten voldoet aan zeer strenge reinheidseisen.

In het tweede artikel krijgt de normontwikkeling van ISO 14644-5:2025 de aandacht. Minder tekst, meer verantwoordelijkheid. Niet het volgen van regels staat centraal, maar het aantoonbaar beheersen van risico’s. Dat vraagt om eigenaarschap, systeemdenken en volwassen processen.

Het afsluitende artikel bevat een terugblik op de 3e Cleanliness Day, een drukbezocht en inspirerend evenement waarin product cleanliness centraal stond. In deze terugblik worden alle lezingen overzichtelijk samengevat.

Ook staan we stil bij het overlijden van Henk van Krimpen, een vooraanstaand lid van de vereniging van het eerste uur. Met zijn uitzonderlijke technische kennis en betrokkenheid was hij jarenlang een belangrijke steunpilaar binnen onze vereniging en het vakgebied.

Tot slot vindt u een vooruitblik op de cursussen en opleidingen voor 2026. Immers, blijven leren blijft essentieel in een wereld die steeds hogere eisen stelt aan reinheid en beheersing.

Ik wens u veel leesplezier.

Arthur Lettinga Hoofdredacteur VCCN

Contamination Control Magazine

ELEKTRONENMICROSCOOP

STELT STRENGE REINHEIDSEISEN

AAN DE GEHELE KETEN

Het is al vaker in dit magazine genoemd: de trend in technologie gaat van klein, kleiner naar kleinst, en van schoon, schoner naar schoonst. De steeds strengere eisen voor cleanliness op productniveau vragen van alle partijen in de productieketen aandacht voor het uiteindelijke eindresultaat.

Door: Jos Bijman, Kennismanager VCCN

MINDER TEKST, MEER

VERANTWOORDELIJKHEID

- WAT ISO 14644-5:2025

ÉCHT VERANDERT

ISO 14644-5:2025 verandert de manier waarop cleanrooms worden beheerst door de focus te verleggen van alleen procedures volgen naar een dynamisch proces waarin risico’s centraal staan en organisaties moeten aantonen dat hun activiteiten onder controle zijn.

Door: Arthur Lettinga, Product Manager Elis

PRODUCT CLEANLINESS EIST

STRATEGISCHE AANPAK

Op 12 februari jl. vormde het High Tech Centrum in Eindhoven opnieuw het podium voor de 3e Cleanliness Day van VCCN. Het was wederom een zeer geslaagd VCCN-event met 204 aangemelde bezoekers en een bedrijvenmarkt met maar liefst 28 deelnemers. Dit laat zien dat cleanliness een belangrijk onderwerp is en dat de kennisbehoefte groot blijft.

Door: Jos Bijman, Kennismanager VCCN

6 ELEKTRONENMICROSCOOP STELT STRENGE REINHEIDSEISEN AAN DE GEHELE KETEN

Door: Jos Bijman, Kennismanager VCCN

12 MINDER TEKST, MEER

VERANTWOORDELIJKHEID

- WAT ISO 14644-5:2025

ÉCHT VERANDERT

Door: Arthur Lettinga, Product Manager Elis

22 PRODUCT CLEANLINESS EIST

STRATEGISCHE AANPAK

Door: Jos Bijman, Kennismanager VCCN

28 DEEL JOUW KENNIS MET VAKGENOTEN!

30 ONZE MEMBERBORDJES STRALEN WEER

33 OPLEIDING UITGELICHT

Post-hbo opleiding Contamination

Control & Cleanliness

35 IN MEMORIAM

Henk van Krimpen

36 CURSUSSEN 2026

37 EVEN VOORSTELLEN

BrosCS B.V. en Supura

38 NATIONAAL SYMPOSIUM CC

HOGE REINHEID IN

DE VOLLEDIGE

PRODUCTIEKETEN VAN DE ELEKTRONENMICROSCOOP

Het is al vaker in dit magazine genoemd: de trend in technologie gaat van klein, kleiner naar kleinst en van schoon, schoner naar schoonst. De steeds gerichtere cleanlinesseisen op productniveau vragen van alle partijen in de productieketen aandacht voor het eindresultaat. Alleen door gezamenlijk het gehele proces te beheersen wordt het juiste cleanlinessniveau van het eindproduct verkregen. Dat is niet alleen een kwaliteitsvraagstuk, maar ook een voorwaarde om technologisch voorop te blijven lopen en verdere innovatie mogelijk te maken. In dit interview met Thermo Fisher Scientific worden de verschillende aspecten van het proces besproken en het belang van de goede samenwerking met de sub-tiers.

BIJ THERMO

FISHER

SCIENTIFIC LIGGEN DE SPECIFICATIES

T.A.V. REINHEID EN PRODUCT CLEANLINESS

ZEER HOOG.

Het interview vindt plaats bij Thermo Fisher Scientific in Eindhoven. Trots vertellen Rients de Groot, Ton van den Broek en Frank van Otten over de productie van elektronenmicroscoop. En met recht van spreken want de elektronenmicroscoop heeft zijn sporen verdiend en bewijst nog steeds zijn waarde. Bij onder andere Nobelprijzen zijn elektronenmicroscopen gebruikt om theorieën te bewijzen, veelal in de natuurkunde, scheikunde en life sciences.

Deze bijzondere en hoogwaardige technologie vraagt om zeer specifieke eigenschappen van het maakproces, zoals gebruikte materialen, de bewerkingstechnieken en de reinigingsmethodieken. Bij Thermo Fisher liggen de specificaties t.a.v. reinheid en product cleanliness dan ook

zeer hoog. Binnen het bedrijf wordt veel onderzoek gedaan naar bovengenoemde aspecten. Niet alleen om bestaande prestaties te borgen, maar ook om verdere technologische ontwikkelingen mogelijk te maken. Die kennis wordt gedeeld met de toeleveranciersketen om gezamenlijk tot het hightech eindproduct te komen.

DE ELEKTRONENMICROSCOOP

Een elektronenmicroscoop gebruikt een bundel elektronen, in plaats van licht, om zeer kleine structuren zichtbaar te maken. Dit kan omdat elektronen een veel kleinere golflengte hebben dan zichtbaar licht. Hiermee kunnen bijvoorbeeld, virussen, bacteriën en celstructuren worden onderzocht. De elektronenmicroscoop maakt zelfs individuele atomen zichtbaar.

In de elektronenmicroscoop wordt de elektronenbundel door middel van magnetische en elektrostatische lenzen op het object gericht. De interactie tussen elektronen en het materiaal wordt opgevangen en omgezet in een beeld. Er zijn twee typen elektronenmicroscopen:

• De TEM (Transmission Electron Microscope) waarbij de elektronen dóór een ultradun preparaat heen gaan. Deze geeft een zeer gedetailleerd beeld van bijvoorbeeld het inwendige van cellen.

• En de SEM (Scanning Electron Microscope) waarbij de gefocusseerde elektronenbundel al scannend over het oppervlak gaat en secundaire en terug verstrooide elektronen een driedimensionaal ogend beeld van het oppervlak vormen.

Het inwendige van de elektronenmicroscoop is zeer gevoelig voor verstoring door deeltjes en moleculaire contaminatie en werkt in (ultra)hoog vacuüm om verstrooiing van elektronen door gasmoleculen te voorkomen.

Rients de Groot, Sr. System Design Engineer: “Bij productontwerp hoort ook de specificatie van de cleanliness. Steeds vaker wordt de toeleverancier als co-developer betrokken.”

KENNIS VAN REINIGING

De elektronenmicroscoop zelf wordt ook gebruikt bij de verdere ontwikkeling van de cleanliness-technologie bij Thermo Fisher. Het ultrahoog vacuüm (-10 -12 mbar) waarmee de elektronenmicroscoop onder andere functioneert, zorgt voor specifieke uitgassingsproblemen van materialen en daarmee ongewenste contaminatie. Voor de analyse van de contaminatie wordt ook een eigen elektronenmicroscoop ingezet.

Ton van den Broek, Technical Supply Chain Engineer: “Ik ben trots op onze sub-tiers. Op wat ze kunnen, hoe leergierig ze zijn en hoe meegedacht wordt in het gehele proces.”

Frank van Otten, Operation Engineer parts precision and clean: “Ik zie reinheid als proces waar vele aspecten op elkaar ingrijpen. De kennis die wij uit het divers onderzoek opdoen, willen we delen met de keten.”

Want al is het idee van de gebruikte techniek niet nieuw, de technologische ontwikkeling gaat wel door. Van den Broek: “Het is een continu ontwikkelproces. Door wetswijzigingen, batchvariaties in materiaaleigenschappen, technologische ontwikkelingen in fabricageen reinigingsmethoden zijn voorbeelden die telkens voor nieuwe contaminatievraagstukken zorgen.”

Een voorbeeld van een wetswijziging is het verbod op het gebruik van boorzuur in de gebruikte koel-smeermiddelen bij mechanische verspaning van 2019. Door het vervangen hiervan door de leverancier ontstonden er nieuwe uitdagingen t.a.v. het voorkomen van contaminatie.

Van den Broek gaat verder: “Toeleveranciers en OEM-fabrikanten automatiseren processen en gaan bijvoorbeeld in het weekeinde onbemand produceren. De gebruikte koel-smeervloeistoffen drogen in op het oppervlak en zijn er als het proces wordt voortgezet zeer moeilijk tot niet af te halen. We hebben gemerkt dat directe pre-cleaning kort na verspaning dan ook noodzakelijk is om een goede reiniging mogelijk te maken.” Van Otten vult hierop aan dat het de verantwoordelijkheid is van toeleveranciers om het koel-smeermiddel en bijbehorende oplossing te kiezen: “De problematiek van het indrogen is vaak

niet zichtbaar, maar is er wel degelijk. En omdat dit specialistisch kennis en meetmethoden vraagt, wordt de afkeur vaak pas in een later stadium bij ons zichtbaar.”

De Groot: “Bij onze grotere sub-tiers zien we duidelijke vooruitgang, mede door onze ondersteuning. Tegelijkertijd blijft het in de bredere keten een aandachtspunt om reiniging niet alleen te analyseren, maar ook te borgen.”

Van Otten ziet ook dat reiniging nog aandacht vraagt bij de toeleveranciers. “Wij mogen trots zijn op onze sub-tiers. Ze leveren excellente prestaties en weten te concurreren met het buitenland op het gebied van precisie. Juist doordat we hier in de regio alle disciplines verenigd hebben, leveren we hoge kwaliteit. Omdat cleanliness ook een onderdeel van de totale kwaliteitsaanpak is, vraagt dat wel continue om verdere inrichting van processen en verantwoordelijkheden.”

“En niet alleen bij één bedrijf maar de hele keten” aldus De Groot. Van den Broek ziet dat extra inzet op kennis nodig is: “Nu we gerichter onderzoeken of cleanliness daadwerkelijk wordt behaald bij toeleveranciers, is verdere expertise en kennisdeling in de keten essentieel.”

BIJ THERMO FISHER ZIJN WIJ

DAGELIJKS MET EEN KLEIN TEAM

BEZIG MET ONDERZOEK NAAR

CONTAMINATIE, VLEKVORMING EN HET VOORKOMEN HIERVAN.

DE HELE KETEN

Het proces bezien vanuit de gehele productieketen is een belangrijk gegeven om uiteindelijk te komen tot het juiste eindproduct. Bij het ultrahoog vacuüm, zijn moleculaire verontreinigingen de grote uitdaging. Niet alleen koolwaterstoffen, maar ook water en waterstof. Dat laatste element komt voor in bijna alle materialen. De gehele keten, van grondstof tot uiteindelijk eindproduct, heeft dan ook invloed op elkaar en op het uiteindelijke niveau van cleanliness.

Het voorbeeld van de nieuwe samenstelling van de koelvloeistof is al genoemd maar ook het mechanisch bewerken

Bij Thermo Fisher Scientific staat in de ontvangsthal een vroege versie, de EM100 elektronenmicroscoop uit 1949. Onderzoek naar contaminatie is continue nodig om tot optimale prestaties te komen.

van het metaal is belangrijk omdat hierbij contaminanten kunnen worden ingesloten. Dit maakt samenwerken in de keten belangrijk. Nieuwe modules worden wel samen met een toeleverancier ontwikkeld. De Groot: “Vanuit Thermo Fisher stellen wij eisen waaronder op het gebied van cleanliness. In een dergelijke nieuwe prototype ontwerp werken we dan vanaf de ontwerpfase samen om deze eisen vooraf te integreren.”

“Een andere uitdaging zijn de vele verschillende metalen die wij gebruiken in onze machine,” zegt Van den Broek. “In sommige andere hightechsectoren wordt voornamelijk gewerkt met materialen als roestvrijstaal met titanium en molybdeen.”

”Zulke materialen zijn relatief robuust in reinigingsprocessen,” vult Van Otten aan. “De metalen die wij verwerken, zoals koper en aluminium zijn gevoeliger voor oxidatie. Daar moet je tijdens het reinigen nadrukkelijk rekening mee houden.”

CSI IN EINDHOVEN

Van den Broek: “Bij Thermo Fisher zijn wij dagelijks met een klein team bezig met onderzoek naar de oorzaak van contaminatie, vlekvorming en het voorkomen hiervan. Met alle middelen die wij hier in huis hebben.” De Groot noemt het CSI: “Wij gebruiken hierbij onze eigen elektronenmicroscoop. Laatst hadden we bijvoorbeeld een vervuiling en met de microscoop zagen we dat er een ander materiaal op het oppervlak was versmeerd

en ingesloten. Bij analyse bleek dit te komen doordat bij een toeleverancier op een bewerkingsmachine twee verschillende materialen waren bewerkt.”

Van Otten: “We kunnen vaak direct door onderzoek tot de bron van de contaminatie komen. Er was een casus van een leverancier met contaminatie op het oppervlak. De deeltjes die we met de elektronenmicroscoop vonden waren allemaal kleiner dan 5 micron. De leverancier dacht in het reinigingssysteem een filter van 5 en 1 micron te hebben zitten. Dit bleek echter een 10 en 5 micron filter te zijn.”

Van den Broek geeft nog een variabele aan: “De ingekochte materialen door fabrikanten leidt steeds meer tot afwijkingen in het proces. Bijvoorbeeld veroorzaakt door het gebruik van recyclede materialen die minder homogeen zijn.” De Groot geeft hiervoor nog een oorzaak aan: “Voorheen kochten we ons materiaal in bij één fabrikant in één land. Door de groei van het aantal spelers en om leveringszekerheid te vergroten zie je dat materiaal nu wordt ingekocht in veel meer landen verdeeld over meerdere continenten. Op zich zit het materiaal wel binnen onze specificaties maar toch geeft dit door onze groeiende gevoeligheid problemen.”

Illustratief is het voorbeeld van Van Otten: “Van een bepaalde leverancier nemen

WE KUNNEN VAAK DIRECT DOOR

ONDERZOEK TOT DE BRON VAN DE CONTAMINATIE KOMEN.

we Kovar af. Kovar is een vacuümgesmolten ijzer-nikkel-kobaltlegering. Dit zeer specifieke materiaal kan door het proces sporen van impurities bevatten. Als die ingesloten blijven is dit op zich geen probleem, ook niet tijdens de bewerking. In een late processtap wordt het materiaal verhit tot ongeveer 750 °C om het te de-magnetiseren, waarna de ingesloten impurities opeens wel zichtbaar worden. Dit is dus helemaal aan het einde van het proces. Deze groeiende kennis maakt dat we steeds stringentere materiaalspecificaties, inclusief de reinheid van het materiaal, voorschrijven, vult De Groot aan. En die kennis is zeer specifiek. Een materiaal kan door inhomogeniteit namelijk ‘lek’ zijn. Gasatomen zijn zo klein dat ze makkelijk via of langs de inhomigeniteiten in het materialen heen kunnen gaan en zo de kwaliteit van het vacuüm negatief beïnvloeden. Deze en andere restgassen kunnen het afbeelden met de elektronenbundel verstoren en daarmee de stabiliteit van het systeem verminderen.

DEZE GROEIENDE KENNIS MAAKT

DAT WE STEEDS STRENGERE

MATERIAAL SPECIFICATIES, INCLUSIEF DE REINHEID VAN HET

MATERIAAL, VOORSCHRIJVEN.

BEWERKINGSTECHNIEKEN

Van den Broek ziet nog een uitdaging voor het ultrahoog vacuüm: Dit zijn de mechanische bewerkingstechnieken van de metalen. Bij UHV kun je nu eenmaal niet alle technieken toepassen. Wij geven op tekening bijvoorbeeld aan hoe braamvrij een product moet zijn, maar hoe dit gerealiseerd wordt kan gevolgen hebben.”

Van Otten gebruikt een metafoor: “Aan het begin is een component een dood stuk metaal, maar bij ons komt het tot leven.

Dan is het bijvoorbeeld een lens. Sterker, voor ons is het bewerken van metaal die na bewerking bij grote vergroting eruitziet als een akker die is omgeploegd.”

Van den Broek: “Hoe nauw het luistert blijkt ook wel uit het feit dat toeleveranciers speciale bewerkingsbanken hebben voor bijvoorbeeld Thermo Fisher en voor een andere klant. Dit om cross contaminatie te voorkomen, dan wel de noodzaak om langdurig schoonspoelen van de bank te voorkomen.”

VLOEISTOFREINIGING MET VACUÜMCYCLI

Reinigen is noodzakelijk gedurende verschillende momenten in de keten. “Voorheen was het ontwerp erop gericht dat het component reinigbaar moest zijn.” aldus Van den Broek. “Maar nu gaan we naar vacuüm ondersteunde reinigingsystemen. Dit is echt een doorbraak voor ons omdat onderdelen, zeker 3D geprint, complexer kunnen zijn en toch altijd reinigbaar zijn.”

“Dit is het zogenoemde vacuümcyclus nucleatie (VCN),” legt Van Otten uit. “Een geavanceerde, industriële reinigingsmethode die door middel van spoelen, vloeistofdrukvariatie en vacuüm in staat is zeer complexe structuren intensief te reinigen. Echter het systeem heeft ook nieuwe problemen geïntroduceerd. Voorheen, in openbadensystemen worden zepen gebruikt die kunnen schuimen. Dit kan in een gesloten systeem voor problemen zorgen, net zoals normale zeep niet in een vaatwasser kan door het schuimeffect. In gesloten systemen zorgt dit voor nieuwe problemen, waardoor nieuwe reinigingsmiddelen nodig zijn. Schuim wordt als vloeistof gedetecteerd. Sensoren kunnen het onderscheid van een vloeistof of schuim niet onderscheiden. Maar het heeft zeker de toekomst ook door het energetisch juiste effect.” Bij meerdere partijen staan nu deze machines opgesteld.

NABEHANDELING

Om tot de totaalreiniging te komen moet je als gehele keten naar het geheel, en naar de individuele processen kijken. Van Otten: “Het vraagstuk ligt vooral in de samenhang tussen de processen die allemaal invloed hebben op elkaar. Van materiaal, koel-smeermiddel, zeep en reinigingsmethodiek.” De Groot: “En dan heb je ook nog het extra hoog vacuüm waar wij in onze elektronenmicroscoop mee werken. Hiervoor zijn de reinigingsmethodieken niet volledig afdoende. Dit maakt een extra nabehandeling noodzakelijk waarbij de verschillende onderdelen een vacuüm bake-out krijgen. Hiermee wordt met name water en lichter koolwaterstoffen verwijderd. Want water bepaalt in grote mate of het gewenste hoog vacuüm wordt behaald. Voor ultrahoog vacuüm ondergaan sommige onderdelen een zgn. vacuüm-fire behandeling om het merendeel van de waterstof uit de bulk te verwijderen. ”

Van Otten: “Het kan ook opgelost worden door een specifieke coating die een barrière vormt voor de waterstof emissie. Maar staat jouw proces dit toe? Materiaalkennis is hier key.”

VERIFICATIE

De Groot benadrukt de verificatie van de cleanliness: “Het controleren van de reinheid is van groot belang. Dit betreft niet alleen een visuele controle op deeltjes, vlekken en vingerafdrukken maar ook een check om de moleculaire reinheid te controleren. Wij testen dit laatste met een Rest Gas Analyse, de zogenoemde RGAmeting. Dit betekent dat we vooraf ook iets specificeren op dit gebied.”

Voordeel van een goed uitgevoerde verificatie is dat je veel leert van het proces. Bijvoorbeeld of de zeep bij de reiniging goed verwijderd is. Als je dan niet goed spoelt en daarna droogt heb je alsnog geen goed eindresultaat. Van Otten: “Dit laatste speelt vooral bij de Cyclische Nucleatie een rol. Door het creëren van damp met daarna de sterke afkoeling ontstaat er condensatie op bepaalde producten. Dit leidt tot sterke vlekvorming. Dit gebeurt bijvoorbeeld

In de opspanningsvlakken van het te reinigen product. Van Otten: “Ter voorkoming van beschadiging worden meestal kunststoffen toolings gebruikt. Die kunnen weekmakers afgeven of vocht opnemen. Daarom worden bij Thermo Fisher speciale toolingmaterialen ontwikkeld met verbeterde thermische geleiding.”

CLEANLINESS ALS PROCES

Om tot de gewenste totaalreiniging te komen moet je als gehele keten naar zowel het geheel kijken en de individuele processen. Van Otten: “Het vraagstuk ligt vooral in de samenhang tussen de processen die allemaal invloed hebben op elkaar. Van materiaal, koelmiddel, zeep en reinigingsmethodiek. Om al deze aspecten tot een uiteindelijk goed eindproduct te laten komen is het noodzakelijk dat de kennis aanwezig is bij alle partijen. Thermo Fisher wil die zeker delen en de toeleveranciers zijn zeker leergierig.” Van den Broek is het daar mee eens: “Het mooie aan deze regio is dat alle partijen in de toeleveranciersketen vertegenwoordigd zijn en ook nog eens allemaal dezelfde taal spreken. Essentieel voor een goed eindresultaat.”

Het zijn de OEM-fabrikanten die samen met de first-tier hierin veel onderzoek doen. Door de kennis te delen met andere sub-tiers ontstaat er een gewenste totaal reinheid. Dit gebeurt onder meer door het geven van presentaties en demonstraties.

De Groot: “Ook zijn er initiatieven vanuit OEM fabrikanten om tot harmonisatie te komen van het specificeren op het gebied van cleanliness en de bijhorende verificatie.”

Hierdoor staat de gehele productieketen schouder aan schouder om het gewenste hoge cleanlinessniveau te behalen. 

MINDER TEKST, MEER VERANTWOORDELIJKHEID

- WAT ISO 14644-5:2025

ÉCHT VERANDERT

ISO 14644-5:2025 verandert de manier waarop cleanrooms worden beheerst door de focus te verleggen van alleen procedures volgen naar een dynamisch proces waarin risico’s centraal staan en organisaties moeten aantonen dat hun activiteiten onder controle zijn. Materialen en apparatuur moeten geschikt en gedocumenteerd zijn, terwijl gowning duidelijke eisen stelt aan selectie, gebruik en hand wassen. Personeel speelt een cruciale rol, waarbij niet alleen training telt, maar vooral juist gedrag en hygiëne. Reiniging is onderdeel van een continu beheersproces. De kern van de norm is verantwoordelijkheid en aantoonbare beheersing van risico’s binnen het totale systeem.

Slimme oplossingen, digitalisering en aangepaste werkwijzen maken het mogelijk om processen efficiënter, consistenter en nauwkeuriger in te richten. Waar cleanrooms traditioneel synoniem stonden voor beheersing en stabiliteit, komt daar steeds vaker intelligentie en flexibiliteit bij (dus niet vervang, want beheersing/controle blijft key).

De nieuwe ISO 14644-5: 2025, opvolger van de versie uit 2004, is anders ingericht en sluit beter aan bij de tijdsgeest waarin wij leven. Ook is lering getrokken uit het afgelopen decennium, waarin de vorige norm nog ruimte liet en waar mee duiding nodig was.

‘’De tiid haldt gjin skoft’’ is letterlijk vertaald vanuit het Fries ‘’de tijd houdt geen pauze’’. Dit geldt voor alles in het leven, ook voor cleanrooms. Nieuwe inzichten, technologie en ontwikkelingen buiten onze sector kunnen in meer of mindere mate worden geïntegreerd in de cleanroomindustrie. Gelukkig gebeurt dat ook.

Voor mij persoonlijk was de prangende vraag: wat is er nu écht veranderd tussen 2004 en 2025? Ik kan me voorstellen dat ik niet de enige ben die zich dit afvraagt.

Daarom neem ik jullie graag mee in mijn perceptie en duiding binnen de evolutie van 14644-5 van 2004 naar 2025.

HOOFDLIJNEN

Om op hoofdlijnen te beginnen is de tekst waarover het gaat (vanaf scope tot bibliografie) met bijna 54% verminderd in de nieuwe versie. Ook de indeling van de hoofdstukken is wezenlijk anders. In 2004 werd bijna alle inhoud onderverdeeld in zes annexen: Operational systems, cleanroom clothing, personnel, stationary equipment, materials and portable equipment en cleanroom cleaning. Annex betekent bijlage en in mijn optiek is dat iets dat bij een hoofddocument hoort. Alle ondersteunende overige info ten behoeve van de content waar het om draait.

De 2025 versie bevat: generic, impact assessment, operations control (OCP -

Operations Control Programme, materials flow, personnel management programme en cleaning programme), en monitoring programme.

Vanuit de 2004-versie hebben ze de zes onderwerpen verdeeld over operations, materials, personnel en cleaning. Wat vanuit de inhoudsopgave, dus los van de content, al duidelijk wordt is dat ‘’impact assessment’’ en ‘’monitoring’’ hieraan toegevoegd is. Het kan zijn dat je in wezen bij monitoring denkt aan 14644-2, want hier worden de minimale vereisten ten aanzien van monitoring in beschreven.

De generieke beschrijving in de 2025versie is echt ijzersterk en hieronder een uiteenzetting daarvan: ‘’Een cleanroom of gecontroleerde omgeving is bedoeld om producten en processen te beschermen tegen contaminatie. De vereiste reinheidsniveaus en operationele voorwaarden worden bepaald door product- en proceseisen en worden beïnvloed door alle activiteiten in de cleanroom.

EEN

CLEANROOM OF GECONTROLEERDE OMGEVING

IS BEDOELD OM PRODUCTEN EN PROCESSEN TE BESCHERMEN

TEGEN CONTAMINATIE.

HET REINIGEN

Een impactanalyse identificeert factoren die het behalen en behouden van de vereiste reinheid kunnen belemmeren, zoals deeltjes, micro-organismen en chemische contaminanten.

Een cleanroom die binnen de gespecificeerde grenzen succesvol functioneert, vereist een systematische aanpak, beginnend bij het ontwerp en doorlopend tijdens de bouw, inbedrijfstelling, apparatuurselectie en het bedienen van het proces. Het reinigen van oppervlakken, apparatuur en transfer van items moet gebeuren op een manier die de bedrijfsvoering niet beïnvloedt. De systematische aanpak omvat operationele aspecten, zoals personeelsmanagement, training en uiteindelijk ook monitoring van alle aspecten.’’

Dit zijn op hoofdlijnen alle bewegende delen die een impact op je cleanroom

kunnen hebben, van opbouw tot en met productie en schoonmaak (deze laatste twee in repeterende cirkel). Ook is iedere cleanroom, iedere activiteit en ieder proces weer anders en om die reden moet iedereen zelf opmaken hoe men aan de reinheidseisen kan voldoen.

IMPACT ASSESSMENT

Vervolgens heeft de 2025-versie een hoofdstuk gewijd aan impact assessment. Deze heb ik dikgedrukt gezet, omdat dit helemaal nieuw is en uitermate belangrijk. Als organisatie ga je bekijken en beoordelen welke factoren jouw en je operatie treffen. Je gaat voor je eigen organisatie een impact assessment opstellen op de volgende onderwerpen:

• uitvoering en controle van reinigingsprogramma

• kledingprogramma

• selectie van verbruiksartikelen

• onderhoudsprogramma van installatie

• transfer van materialen

• impact van personeel (in- en uitgang, maximale bezetting, personeels flow)

- flow en activiteit

- persoonlijke kleding, hygiëne en gedrag

- gebruik persoonlijke elektronische apparaten

- gezondheidstoestanden

• trainingsprogramma’s (verwerven en behouden van vaardigheden)

• veiligheid

• beleid en procedures van bezoekers

Ook dien je dit te beschrijven voor je dagelijkse operatie, maar ook voor afname productie en/of shutdown en opstart van productie. Deze impact assessment laat je als organisatie nadenken wat in jouw specifieke bedrijfsvoering in alle bovengenoemde geledingen impact heeft op de reinheid van je cleanroom en vooral; kun je dit goed onderbouwen hoe en waarom?

Mijns inziens werd eerder vooral gestuurd op technische beheersing per onderdeel en de beschrijving hiervan, waarbij men nu in een systeem moet denken (alle onderdelen staan met elkaar in verbinding). Daarnaast zijn veel aspecten in de nieuwe versie naar de kern van het

document verplaatst en daarmee wordt impliciet aangegeven: dit is geen ondersteunende kennis, maar dit is waar het om draait; de operatie. Laten we per onderdeel gaan kijken hoe de verschillen eruit zien tussen beide edities.

DEZE IMPACT ASSESSMENT LAAT

JE ALS ORGANISATIE NADENKEN

WAT IN JOUW SPECIFIEKE

BEDRIJFSVOERING IN ALLE

BOVENGENOEMDE GELEDINGEN

IMPACT HEEFT OP DE REINHEID

VAN JE CLEANROOM.

OPERATIONS

(OPERATIONAL CONTROL PROGRAMME)

In ISO 14644-5:2004 werd operationeel handelen grotendeels beschreven in Annex A: Operational systems. Daarmee werd operations feitelijk gepositioneerd als ondersteunend element. Hierbij richtte de Annex A zich vooral op:

• handhaven en opvolgen van procedures

• beperken van verstoringen

Het ging vooral om het uitvoeren wat vooraf was bedacht. De norm ging ervan uit dat wanneer processen eenmaal waren gedefinieerd, het operationeel handelen voornamelijk bestond uit discipline en naleving.

De introductie van het Operations Control Programme (OCP) in 2025 is hierin veelzeggend. Operations worden niet langer gezien als statische uitvoering, maar als een dynamisch beheersproces.

WAAR IN 2004 VOORAL WERD

GEKEKEN OF PROCEDURES BESTONDEN, WORDT IN 2025 GEKEKEN

OF OPERATIONS DAADWERKELIJK BIJDRAGEN

Het OCP vraagt organisaties om:

• operationele activiteiten expliciet te koppelen aan risico’s

• beheersmaatregelen vast te leggen en te evalueren

• aan te tonen dat de operatie onder controle blijft, ook bij verandering

Waar in 2004 vooral werd gekeken of procedures bestonden, wordt in 2025 gekeken of operations daadwerkelijk bijdragen aan het behouden van de vereiste reinheid. Dit betekent dat operations niet langer “het volgen van regels” is, maar een continu afwegingsproces tussen activiteit, risico en beheersing.

MATERIALS & EQUIPMENT

In ISO 14644-5:2004 werden materialen en mobiele apparaten behandeld in Annex E: Materials and portable equipment. In deze versie werd overigens ook stationary equipment behandeld, maar dit wordt niet meer benoemd in de nieuwe versie. In de 2004 versie lag de focus sterk op welke materialen wel en niet de cleanroom in mogen. Er waren wel ca. 13 categorieën die

specifiek benoemd werden hoe hiermee om te gaan. Om een voorbeeld te geven: ‘’cleanroom matten zijn er om een barrière te vormen en maat en locatie bepalen de mate van bescherming. Men kan kiezen uit een disposable of een reusable variant.’’

Ook werd nog specifieke (elektronische) documentatie en opslag behandeld, maar alles is heel beschrijvend.

De nieuwe versie slaat het eigenlijk in een aantal zinnen plat en ongeveer als volgt: Je moet een gedocumenteerd systeem hebben van alle materialen, componenten, apparaten en tools die in en uit de cleanroom gaan. Alleen items die geëvalueerd en goed bevonden zijn voor cleanrooms worden toegestaan. Handeling hiervan moet ook beschreven zijn.

Waar ze hier verder op ingaan is met name de materiaalstroming. Dus hoe ga je met transfers in en uit de cleanroom om. En wat niet verrassend is, is dat ook recycling van gebruikte materialen hierin wordt aangekaart.

Als je heel simpel bekijkt, gaat het hierover drie zaken:

1. het materiaal moet deugen voor een cleanroom

2. je moet het goed schoonmaken

3. je moet het goed kunnen afvoeren

En hoe je dit allemaal doet, moet je zelf documenteren en continu correct uitvoeren. Het gaat er niet om dat er lange lijsten met toegestane materialen zijn, maar om verantwoordelijkheid. Je moet zelf borgen dat alles wat de cleanroom binnenkomt

past bij het reinheidsniveau en dat de werkwijze hierbij aansluit.

GOWNING EN KLEDING

Het onderwerp cleanroomkleding werd in ISO 14644-5:2004 behandeld in Annex B: Cleanroom clothing. De nadruk lag hier vooral op:

• functie, keuze, eigenschappen en design van cleanroomkleding

• reiniging en vervanging van kleding

• handschoenen en mondmaskers

• opslag van cleanroomkleding

• een aankleedprocedure

In de nieuwe versie is een Annex B opgenomen die de gowning-procedure, dus aan- en uitkleden in zijn geheel beschrijft. Het uitkleden is hier uitgebreider en gedetailleerder beschreven dan in 2004. In de

hoofdtekst is een aparte paragraaf opgenomen met de vereisten voor een goed gowning-programma. Hierin wordt met bulletpoints opgeschreven wat in dit programma moet staan, zoals:

• stofsoort selectie

• selectie verbruiksartikelen, inclusief conclusie en documentatie

• rechtvaardiging van hergebruik van artikelen

• rechtvaardiging en documentatie van de levensduur van artikelen

• opslag van verbruiksartikelen

• afvoer van verbruiksartikelen

• steriliteit, indien noodzakelijk

Opnieuw niet beschrijvend, maar to-thepoint wat erin moet staan en voor de rest kan men daar een eigen draai aan geven. Opnieuw valt op dat het niet enkel meer

draait om een pak aan te trekken, maar weer een systeem waarbij alles telt vanaf selectie tot afvoer.

Wat wel opvallend is, is dat er meer gedetailleerd een aan- en uitkleedprocedure

wordt opgeschreven en dat er meer aandacht is voor handen wassen. Of dit nog een overblijfsel is van COVID of dat er aantoonbaar veel overschrijdingen zijn vanwege gecontamineerde handen weet ik niet. Wat ik wel weet, is dat structureel

WAT WEL OPVALLEND IS, IS DAT ER MEER GEDETAILLEERD EEN

goed handen wassen heel erg moeilijk is. Hiermee bedoel ik het wassen van handpalmen, polsen, nagelriemen, tussen de vingers etc. Het is echt een techniek.

PERSONNEL MANAGEMENT PROGRAMME

Ik heb de titel overgenomen van de nieuwe versie, omdat hierin veel zaken worden besproken. Dit is naar mijn mening een van de lastigste onderwerpen binnen cleanroomland, omdat het gaat over de meest vervuilende bron van cleanrooms: de mens.

In ISO 14644-5:2004 werd personeel behandeld in Annex C: Personnel. Daarin was de toon: personeel is noodzakelijk, maar vormt een risico. De norm richtte zich op:

• training (twee zinnen)

• kleding en persoonlijke items

• hygiëne

• discipline

• naleving van procedures

Training werd vooral als verplichting genoemd. Onder een andere paragraaf werden alle functies genoemd die een cleanroom training zouden moeten hebben en ook worden allerlei mogelijke onderwerpen aangedragen die getraind zouden kunnen worden. Vervolgens moet dit gemonitord en gedocumenteerd worden.

Misschien wel de grootste inhoudelijke verschuiving tussen de twee normeringen (2004 vs. 2025) zit in de manier waarop personeel wordt benaderd. Personeel wordt hierin gezien als integraal onderdeel rondom de reinheid van de cleanroom. Het Personnel Management Programme heeft als doel om alle aspecten rondom menselijk handelen dusdanig te organiseren, dat zij bijdragen aan het behalen en behouden van de vereiste reinheid.

DIT IS NAAR MIJN MENING EEN VAN

DE LASTIGSTE ONDERWERPEN BINNEN CLEANROOMLAND,

OMDAT HET GAAT OVER DE MEEST

VERVUILENDE BRON VAN

CLEANROOMS: DE MENS.

De ISO 14644-5:2025 norm vraagt expliciet aandacht voor:

• personeelsflow (in- en uitgang)

• maximale bezetting

• activiteiten in cleanroom

• gedrag

• gezondheidstoestand

• hygiëne

• persoonlijke middelen

• training en competentiebehoud

• extern personeel en bezoekers

Waar in 2004 werd uitgegaan van “getraind = competent”, wordt in 2025 het onderscheid gemaakt tussen kennis en gedrag. Iemand kan perfect weten wat de regels zijn en toch risico’s introduceren door routine, tijdsdruk of gemak.

Dit vraagt van cleanroom organisaties een andere manier van kijken naar personeel: van getraind zijn naar competent handelen, met andere woorden uit het getrainde zich ook in het juiste gedrag. En daar ligt de sleutel tot succes.

Ook is de vernieuwde tijdsgeest meegenomen in de nieuwe versie van 14644-5, namelijk hoe om te gaan met elektronische apparatuur zoals laptops, telefoons, tablets en aanverwante artikelen. Ook konden we dit een aantal jaren geleden zien in de herziene versie van de Annex 1, waarbij bijvoorbeeld onder meer gebruik van elektronische devices is aangehaald:

‘’Electronic devices only supplied by the manufacturer solely for use in cleanrooms may be acceptable if suitably designed to permit cleaning and disinfection commensurate with the grade in which they are used.’’

In de vernieuwde versie uit 2025 staat:

‘’Personal work items, such as cell phones and electronic devices, used for work activities, should be fully assessed for contamination risk and procedures should be in place to eliminate the risks.’’

Wat ook opvalt is dat er een aparte paragraaf ‘ ’verantwoordelijkheid’’ is, waarin onderscheid gemaakt wordt tussen discipline, gedrag en persoonlijk initiatief.

Ook wordt veel meer uitgediept wat voor persoonlijke items er niet mee de cleanroom in mogen. Te denken valt aan tijdelijke tattoos, nepwimpers, snelbruiners, nagellak, maar ook bijvoorbeeld twee zaken die mijn verbazing scheppen:

1. geld (waarom zou men geld mee naar binnen willen brengen?) of 2. ‘’torn and ripped clothing’’ (waarom zou je een kapotte broek aantrekken?)

Overige punten die specifiek benoemd worden, zullen ongetwijfeld zaken zijn die nog steeds vaak voorkomen. Het komt misschien wat betuttelend over, maar het zal het afgelopen decennium vaker voorgekomen zijn en voor discussie hebben gezorgd, waardoor dit nu als preventieve maatregel is opgenomen.

Binnen monitoring wordt ook aan signalen zoals ‘’alert and alarm levels’’ gedacht, dus te denken valt dan aan access control voor operators. Dit is iets dat gedreven wordt door data, waarbij in wezen een chip praat met een systeem om aan te geven of men bijvoorbeeld wel of niet naar binnen mag. Monitoring verschuift van achteraf zien wat er gebeurt, naar op voorhand kunnen ingrijpen voordat het misgaat. De controle is daarmee dus strakker.

Een andere passage die ook verder verduidelijkt is, is na het eten, roken of vapen en voordat u de cleanroom betreedt, dient u een goede mondhygiëne in acht te nemen. Vapen is momenteel ook een manier van roken en dus is dit ook meegenomen in de nieuwe normering.

Kortom, de ISO 14644-5:2025 verschuift personeelsmanagement van verplichte trainingen naar aantoonbaar beheerst gedrag in de praktijk.

CLEANING

In 2004 lag de focus op:

• gebieden en oppervlakken classificeren

• basisreiniging, stofzuigen, natte en vochtige reiniging

• specifieke oppervlakken

• behandeling (desinfectie)

• reinigingsprogramma

• monitoring van de reinigingseffectiviteit en testen

In 2025 ligt de focus op:

• cleanroomoppervlakken in detail

• reinigingsmethoden (Cirkel van Sinner) en alle mogelijke schoonmaakmethoden (gaat wel wat verder dan 2004).

• reinigingsmiddelen

• apparatuur die in cleanrooms wordt gebruikt

• monitorting van de effectiviteit

• reinigingsprogramma

Er ligt nu veel meer aandacht voor schoonmaak, residu-opbouw en desinfectie. Waar in de 2004-versie enkel desinfectie wordt benoemd. De nieuwe versie beschrijft heel goed; welke contaminatie, welk reinheidsniveau, welke gebieden of items moeten worden schoongemaakt, maar ook met welke frequentie en alle procedures en documentatie. Ben er persoonlijk erg blij mee, want ik zie schoonmaak als het allerbelangrijkste binnen het proces. Je kan zeggen dat productie dit is, en in principe is dat ook zo, want om die reden is die hele cleanroom natuurlijk ook gebouwd. Maar die cleanroom moet in aanvang voor productie een cleanroom worden (dit is het begin) om die productie goed te kunnen uitvoeren. Vervolgens moet de cleanroom schoon blijven om die productie nog steeds goed uit te kunnen voeren. Dus het begint gewoon bij schoonmaak en in mijn optiek is dat dus het belangrijkste. Als ik het omdraai; als er geen schoonmaak is, dan zal productie zelfs nooit kunnen starten. Zo belangrijk is cleanroom schoonmaak.

Bij monitoring verwijst de nieuwe versie vaker naar andere delen van de norm voor de juiste methode. In 2004 werd vooral benoemd hoe te monitoren, bijvoorbeeld met visuele inspectie of tape.

De nieuwe ISO 14644-5:2025 integreert cleaning volledig in het operations control programme (OCP). Reiniging is geen losse activiteit meer, maar een continu beheersproces dat afgestemd moet zijn op het reinheidsniveau van de cleanroom, maar ook de huisflora waarmee de cleanroom te maken heeft. Op die basis wordt een programma geschreven en uitgevoerd dat werkt.

CONCLUSIE

Enerzijds is het vernieuwde document korter en bondiger geworden. Anderzijds bevat het nog steeds veel waardevolle informatie om een start mee te maken. Ik heb het document nu van voor naar achteren gelezen en mijn visie is dat ieder onderdeel een grote rol speelt in het gehele systeem. Naar mijn idee is de grootste rol is weggelegd voor de operators/mensen en hun gedrag. En deze mensen hebben dus direct ook een impact op schoonmaak en productie.

Tegelijkertijd vind ik dat geen enkele cleanroom hetzelfde is en geen enkele cleanroom verdient dezelfde aanpak. Dus je zult echt een custom-made aanpak moeten creëren voor iedere faciliteit. Ook al is er weinig tekst, nog steeds geeft het document erg duidelijk richting. Echter, je zult als organisatie zelf goed moeten nadenken over jouw proces. Dit maakt ook dat de onderwerpen impact assessment en operations control programme erg groot zijn.

Er sprong een woord uit die voor mij eigenlijk alles omvattend is en dat is verantwoordelijkheid. Dit is de kern van waar het bij cleanroom om gaat. De ISO 146445:2025 schrijft niet langer voor hoe iets precies moet worden gedaan, maar vraagt dat keuzes onderbouwd, gedocumenteerd en aantoonbaar effectief zijn. Anders gezegd, dit nieuwe document vraagt volwassenheid. Het vraagt dat organisaties begrijpen waarom ze iets doen, waar de risico’s zitten en hoe ze aantoonbaar grip houden op het geheel.

Om te eindigen waar dit artikel begon: de tiid haldt gjin skoft. De tijd staat niet stil - en ISO 14644-5:2025 laat zien dat ook cleanroom normering meebeweegt. Niet door oude zekerheden los te laten, maar door ze beter te begrijpen, slimmer toe te passen en continu te blijven toetsen aan de realiteit van vandaag. 

M e a s u r e t o C o n t r o l

HTS401 – Betrouwbare temperatuur- en vochtmeting voor ziekenhuizen en cleanrooms - 3 modellen

In kritische omgevingen waar hygiëne, veiligheid en nauwkeurigheid centraal staan, is betrouwbare meetapparatuur onmisbaar. De HTS401 is speciaal ontworpen voor ziekenhuis- en cleanroom toepassingen waar constante monitoring van temperatuur en relatieve luchtvochtigheid essentieel is.

Voordelen:

Maximuse B.V.

Enhancing Healthcare Facilities

✓ Programma van Eisen

✓ Advies

✓ Ontwerp

✓ Werkomschrijving

✓ Commissioning

✓ Validatie & classificatie

✓ PURITAS OK ventilatie

Maximuse B.V. info@maximuse.one www.maximuse.one

+31 (6) 5201 8656

§ Uitstekende stabiliteit voor langdurige monitoring.

Zeer nauwkeurige meting van temperatuur en relatieve vochtigheid.

§

§Ideaal voor operatiekamers, laboratoria, apotheken en cleanrooms.

§Onderhoudsarm en betrouwbaar in kritische omgevingen

Met de HTS401 kiest u voor zekerheid, kwaliteit en controle – precies wat nodig is in omgevingen waar geen compromissen mogelijk zijn.

PRODUCT CLEANLINESS EIST STRATEGISCHE AANPAK

Op 12 februari jl. vormde het High Tech Centrum in Eindhoven opnieuw het podium voor de 3e Cleanliness Day van VCCN. Het was wederom een zeer geslaagd VCCN-event met 204 aangemelde bezoekers en een bedrijvenmarkt met maar liefst 28 deelnemers. Dit laat zien dat cleanliness een belangrijk onderwerp is en dat de kennisbehoefte groot blijft.

De lezingen gaven inzicht in de laatste ontwikkelingen op dit gebied en de bedrijvenmarkt toonde de diverse maatregelen die beschikbaar zijn om de reinheid van een product te bereiken. Het werd een zeer leerzaam evenement waar voldoende ruimte was voor bijpraten met vakgenoten. De 3e Cleanliness Day begon met een bijzondere lezing over de Einstein-telescope.

EINSTEIN TELESCOOP

De Einstein telescoop gaat zwaartekrachtgolven meten. Einstein bewees 100 jaar geleden het bestaan van deze golven, maar gaf ook aan dat we dit nooit zouden kunnen meten. Maar in 2015 was dit toch voor de eerste keer mogelijk. Hiervoor ontvingen Rainer Weiss, Barry Barish en Kip Thorne in 2017 de Nobelprijs. Met deze LIGO-telescoop werd één zwaartekrachtgolf per week gedetecteerd. De Einstein-telescope kan tot 100.000 metingen per jaar uitvoeren en kijkt terug tot bijna 20 miljoen jaar na de Big Bang, het ontstaan van het heelal. Ter vergelijking: het heelal is nu ongeveer 13,8 miljard jaar oud.

Nederland doet, samen met Italië en Duitsland, mee aan de realisatie van dit prestigieuze Europese project, waarvan de beslissing medio 2027 valt. Patrick Werneke van Nikhef gaf hierover een inspirerende lezing.

UITDAGINGEN IN CLEANLINESS

Bij de Einstein-telescope zijn grote uitdagingen op het gebied van reinheid. Het project omvat 21.000 m2 cleanroom op 250 meter onder de grond. En een buizensysteem van 1 meter doorsnede met een lengte van 120 km voorzien van meerdere hoogwaardige spiegels van elke 211 kg zwaar, opererend onder ultrahoog vacuum (< 10 -10 mbar), met een intern zeer schoon oppervlakte van 380.000 m2

De telescoop splitst een laserstraal en meet verschillen die wijzen op zwaarte -

krachtgolven. De nauwkeurigheid moet 10 -25  meter zijn, tienduizend keer kleiner dan een proton in een atoomkern. Een andere vergelijking is de stijging van het IJsselmeer en Markermeer samen. Met een oppervlakte van 1.800 m2 zal de stijging bij toevoeging van een druppel water 10 -18 m betekenen. Een dergelijke nauwkeurige meting betekent dat je ook echt overal last van hebt. Of zoals Werneke zegt: “Het is een gevecht tegen alle soorten ruis.” T.a.v. Contamination Control moet naast stof en moleculaire contaminatie verder rekening worden gehouden met onder andere:

• Seismische ruis;

• Thermische ruis;

• Akoustische ruis (vooral door HVAC);

• En andere invloeden. Seismic

De Einstein-telescoop betekent een continu gevecht tegen ruis.

Patrick Werneke van Nikhef: “Met de Einstein-telescoop onderzoeken we zwaartekrachtgolven die ontstaan door botsende zwarte gaten. We kijken terug tot bijna het ontstaan van het heelal.”

CLEANLINESS

Om verstoringen van de laserstraal te voorkomen, zijn de cleanliness-eisen van het binnenoppervlak van de buizen (380.000 m2) en de 211 kg zware spiegels zeer streng. Tabel 1 geeft de eisen weer.

OM VERSTORINGEN VAN DE

LASERSTRAAL TE VOORKOMEN, ZIJN

DE CLEANLINESS-EISEN VAN HET

BINNENOPPERVLAK VAN DE BUIZEN (380.000 M2) EN DE 211 KG

ZWARE

SPIEGELS ZEER STRENG.

Kortom, de uitdagingen zijn groot en het belang van de keuze voor de locatie en de diepte onder de grond spreekt voor zich. De eerste meetresultaten worden niet eerder verwacht dan 2035.

OPPERVLAKTE CLEANLINESS

De rest van de dag stond in het teken van cleanliness van het productoppervlak, een belangrijk aandachtspunt in de high tech industrie. Koos Agricola schetste de problematiek van contaminatie. Er is een grote verscheidenheid aan contaminanten (zowel levend als niet-levend), die op het productoppervlak neerslaan. Dit wordt de deeltjesdepositie genoemd, oftewel de hoeveelheid contaminatie per oppervlakte-eenheid.

Agricola adviseert een strategische aanpak van cleanliness. Na een grondige functionele analyse van het product en analyse van de gehele productieketen is duidelijk welke aanpak nodig is. Dit bestaat uit onder andere:

• Voorkomen van aanwezigheid van contaminanten;

• Verwijderen van contaminanten van het product (reiniging);

• Afschermen van een gereinigd product (verpakken);

• Verwijderen van contaminanten uit de omgeving (cleanroom);

• Beperken van blootstelling aan de omgeving.

Koos Agricola, Brookhuis: “Cleanliness (reinheid) is de toestand van het voldoende vrij zijn van contaminanten en het in deze toestand houden.”

MONITORING DEELTJESDEPOSITIE

Reinheidsspecificaties worden opgesteld om uitval van producten te voorkomen. Volgens Maarten Bouwman zijn de kosten van afkeur vaak veel groter dan alleen de zichtbare kosten, zoals garantie en afvoer.

In de high tech industrie zijn de eisen voor deeltjes streng, vaak gaat het om deeltjes die met het blote oog niet zichtbaar zijn. Daarom moet er gemeten worden om zowel de kosten als het proces te controleren. In deze lezing werd een strategische aanpak gepromoot bestaande uit de volgende stappen:

1. In beeld brengen van de risico’s van verschillende type en grootte deeltjes.

2. Vaststellen van de limieten bij verschillende deeltjesgrootte.

3. Bepaal wanneer en waar geïnspecteerd moet worden.

HIGH TECH SUPPLY CHAIN

Als Cleaning Service Provider begeeft Hans Cools zich midden in de productieketen voor de high tech industrie. In zijn lezing, gekoppeld aan de Grades van ASML, ging hij in op de verschillende contaminanten.

Maarten Bouwman, Fastmicro: “Er is geen correlatie tussen de gekozen ISO-klasse van de cleanroom en de oppervlaktereinheid van het product.”

Zoals de deeltjes die vooral invloed hebben op reticle/wafer cleanliness. De moleculaire vervuiling heeft juist invloed op de toegepaste optiek.

Voor de moleculaire vervuiling worden RGA-metingen verricht. Deze zogenoemde Rest Gas Analyse metingen worden toegepast. Deze speciale meting gaat als volgt:

1. Eerst wordt in de lege kamer een achtergrondmeting uitgevoerd. Dit duurt ca. 10 uur.

2. Daarna wordt het product in de kamer gedaan en start de kwalificatiemeting.

3. Na 10 uur stopt de meting en wordt het rapport opgesteld.

Een juiste interpretatie van de resultaten van een RGA-meting vraagt vooraf om juiste specificaties en een goed uitgevoerde meting. Cools benadrukt samenwerking en kennisdeling in de hele keten om cleanliness kostenefficiënt te verbeteren.

Hans Cools, Meilink: “Door de reinheid in de gehele toeleveringsketen te begrijpen, door samen te werken en kennis te delen, zullen we allemaal in staat zijn om de cleanliness op een kostenefficiënte manier verder te ontwikkelen.”

HIO

Als first Tier is Thijs van Raak nauw betrokken bij de te stellen cleanlinesseisen en maatregelen om deze te bereiken. De producten waar hij aan werkt worden verwerkt in de systemen van OEM’ers en moeten functioneren in bijvoorbeeld Ultrahoog vacuüm. Dit vraagt om strenge eisen t.a.v. de cleanliness. Omdat hij te maken heeft met een proces van ruw materiaal, mechanisch bewerkt, gelast tot geassembleerd product zijn de uitdagingen groot. Van Raak benadrukt het belang van een nauwkeurige specificatie van de cleanliness-eisen samen met de opdrachtgever en de validatiemethoden. Daarnaast is nauwkeurig beheer van het fabricageproces van groot belang.

Een van de aspecten waar goed naar gekeken wordt zijn de HIO-elementen, ofwel Hydrogen Inducing Outgassing.

Onder vacuum kunnen deze 14 elementen vrijkomen uit het materiaal. In een reactie met Waterstof ontstaan zogenoemde radicalen die schade kunnen toebrengen aan de optiek. Materiaalkeuze, keuze van koelmiddelen, lassen en reinigingsmethodieken zijn hierbij allemaal van belang. Ook kan een reinigingsdetergent niet zonder meer vervangen worden omdat de chemische reactie onvoorzien kan zijn.

Verder is het belangrijk cross- contaminatie te voorkomen, en het reinigingsprogramma goed te bewaken met precleaning, precision cleanling, monitoring en documentatie. Afkeur moet teruggekoppeld worden naar R&D.

Zinc (Zn) Fluorine (F)

Indium (In) Chlorine (Cl)

Lead (Pb) Sodium (Na)

Sulfur (S) Calcium (Ca)

Tin (Sn) Nitrogen (N)

Phosphorus (P) Magnesium (Mg)

Silicon (Si) Manganese (Mn)

Tabel 2: De 14 HIO-elementen waamee rekening moet worden gehouden.

Thijs van Raak, AAE: “Anticipeer op het effect van elke proceswijziging in de fabricageflow.”

CLEANLINESS STANDARD

De General Standards ASML geven richtlijnen voor cleanliness en fabricage. Ze zijn nodig voor Contamination Control in lithografiemachines. ASML stemt deze richtlijnen af met Zeiss, aldus Tim Wissink en Steffijn de Koning in hun presentatie. Dit is nodig omdat de optiek van Zeiss in ASML-machines wordt gebruikt en zodat dezelfde verificatiemethoden kunnen worden toegepast. Ook zorgt het ervoor dat de gesproken taal bij de sub-tiers hetzelfde is, wat belangrijk is voor afstemming en het uiteindelijke cleanliness-resultaat.

Deze aanpak helpt, vanuit kostenoogpunt, om de intensiteit van verificaties te verminderen. Hierbij wordt gekeken naar stabiliteit en inzichtelijkheid (data) van het proces bij de toeleverancier. ASML beoordeelt daarnaast het risico en de impact van het betreffende product.

Met deze werkwijze bereidt ASML zich voor op de toekomst, met een groeiende vraag naar lithografie voor kleinere transistors met minder verontreiniging en betere efficiëntie. OEM-fabrikanten zoals ASML en Zeiss, maar ook Thermo Fisher, bepalen de cleanliness-eisen en hebben zo grote invloed op de n-tiers in de hele productieketen.

EEN BELANGRIJK

ASPECT IS DE SCHONE

OPLEVERING VAN

EEN CLEANROOM

CLEAN BUILD PROTOCOL

Hoewel dit niet het directe uitgangspunt is voor cleanliness, vindt productie, reiniging, verpakking en assemblage in de high tech sector meestal plaats in cleanrooms van een bepaalde ISO-klasse. Het aantal cleanrooms groeit flink. Een belangrijk aspect is de schone oplevering van een cleanroom. Tijdens de bouw zijn veel personen betrokken en vinden vervuilende handelingen plaats. Aydin Koyuk benadrukte in zijn lezing Clean Built het belang van een Clean Built Protocol.

Het uiteindelijk resultaat is afhankelijk van de factoren:

Resultaat = Transport + Personen + Materiaal + Reiniging.

Het protocol en de reiniging worden aangepast per fase van de realisatie. Dit geldt voor toegangsregels en de reiniging, die loopt van grof tot precisie. Ook de training van personeel en onderaannemers is essentieel voor een goed eindresultaat. 

DEEL JOUW KENNIS MET VAKGENOTEN!

VCCN zorgt vanuit haar visie “We share the knowledge” voor het delen van kennis op het gebied van contamination control en cleanliness. Jaarlijks organiseren we hiervoor activiteiten zoals het Nationaal Symposium Contamination Control en het Contamination Control Congres. De technologische ontwikkelingen en procesinzichten binnen dit vakgebied volgen elkaar snel op en juist daarom is jouw inbreng onmisbaar.

Ben jij expert in een specifiek onderwerp, bijvoorbeeld op het gebied van wet- en regelgeving? Of wil je jouw enthousiasme over een nieuwe werkwijze of innovatie delen? VCCN biedt je graag een podium om jouw kennis en ervaring met vakgenoten te delen via een artikel in het Contamination Control Magazine of tijdens één van onze bijeenkomsten. We richten ieder symposium zo in dat alle interessevelden binnen VCCN aan bod komen. Denk hierbij aan:

• Food

• Health care

• Pharma

• Space

• Micro-nano

Binnen elk van deze velden spelen actuele ontwikkelingen rond wet- en regelgeving, werkwijzen, eisen en innovaties. Jouw bijdrage helpt vakgenoten hiervan op de hoogte te blijven.

RICHTLIJNEN EN BEOORDELING

De onderwerpen voor een lezing of artikel dienen binnen een van de interessevelden te vallen of hier direct mee te maken te hebben. Vermeld bij je abstract duidelijk voor welk veld jouw voorstel bedoeld is.

Alle inzendingen worden beoordeeld door de VCCN Commissie Lezingen & Conferenties. Daarbij letten we op de relevantie voor het vakgebied contamination control en de actualiteit binnen het gekozen interesseveld.

INZENDING

Wil je een abstract indienen? Neem dan contact op met: Jos Bijman, Kennismanager VCCN

E-mail: j.bijman@vccn.nl

Telefoonnummer: 088 - 4010 621

ONZE MEMBERBORDJES STRALEN WEER

Onze VCCN-memberbordjes hebben weer mooie plekjes gekregen! Elk jaar ontvangen onze bedrijfsleden het officiële lidmaatschapsbordje en het is leuk om te zien hoe snel deze een plekje krijgen op kantoor. Soms groeit het zelfs uit een hele galerij! CP Services B.V., Weisstechnik, Kalibra, RMB Consultancy, en BrosCS, stuurden ons bijvoorbeeld deze prachtige foto's.

We zijn benieuwd waar jullie het bordje dit jaar een plek geven. Stuur gerust foto van jullie bordje, dan laten we zien hoe trots onze leden zijn op hun VCCN-lidmaatschap.

B E D R I J F S L I D

VCCN

Vereniging Contamination Control Nederland

Vereniging Contamination Control Nederland

Mennens Cleanroom Cranes levert hijsoplossingen voor cleanrooms waar contaminatiecontrole en precisie cruciaal zijn.

Klaar voor de volgende stap in cleanroomhijstechniek?

Bezoek w w w.cleanroomcranes.nl of neem contact op.

Bewezen technologie in high-end sectoren

Meer dan 25 jaar er varing

Maat werk

Specifiek ontworpen voor cleanroomtoepassingen

Testen

Voor een vlekkeloze en soepele werking van uw cleanroom kraan

Gevalideerd en gecer tificeerd Voldoet aan ISO 14644 en internationale normen.

Training Uw medewerkers leren de kraan veilig te bedienen

Ser vice 24/ 7 wereldwijde ser vice

ww w.cleanr oomcranes.nl | +3 1(0)88 4 25 83 00 | sales@cleanr oomcranes.nl | Achtseweg Zuid 16 1, Eindhoven

Meubilair

Apparatuur

Kleding

Reiniging & Desinfectie

POST-HBO OPLEIDING CONTAMINATION CONTROL & CLEANLINESS

STARTDATUM 6 OKTOBER 2026

VCCN start op 6 oktober 2026 de tweede leergang van de post-hbo opleiding Contamination Control & Cleanliness. Een belangrijke opleiding voor personen werkzaam in de Contamination Control en Product cleanliness. De opleiding voorziet in een integrale aanpak van de Contamination uitdagingen in meerdere sectoren. De opleiding is inmiddels geregistreerd als post-hbo opleiding door Stichting Post Hoger Beroeps Onderwijs (SPHBO).

De post-hbo opleiding van de VCCN sluit aan op de groeiende behoefte aan specialistische kennis. In steeds meer sectoren worden de eisen aan reinheid strenger. Producten worden kleiner en gevoeliger, processen complexer, en zelfs kleine contaminaties kunnen grote gevolgen hebben.

VOOR WIE IS DE OPLEIDING

BEDOELD

De opleiding is geschikt voor professionals die al werkzaam zijn in het ontwerp, bouw en beheer van een controlled environment binnen verschillende sectoren als hightech, space, life sciences, healthcare en food. Ook instromers in de sector, met vooropleiding hbo of mbo met relevante ervaring kunnen instromen.

De opleiding biedt hen een stevige basis in contamination control en cleanliness.

INTEGRALE AANPAK VAN CONTAMINATION

De opleiding biedt een integrale aanpak. Deelnemers leren hoe contaminatie ontstaat, hoe deze wordt verspreid en welke maatregelen nodig zijn om dit risico te beheersen. Het programma combineert theorie en praktijk, van analyse tot beheer van een controlled environment. Tijdens de 15 lesdagen komen de belangrijkste onderwerpen aan bod, zoals:

• Product- en procesanalyse;

• Risico-analyse.

• Cleanroomontwerp en beheer;

• HVAC en containment;

• Cleanroomvalidatie en classificatie;

• Reiniging en desinfectie;

WAT LEVERT DE OPLEIDING OP

Deelnemers krijgen inzicht in contaminanten en hoe ze deze kunnen beheersen. Ze leren reinheidseisen opstellen en vertalen naar concrete maatregelen. Zo kunnen ze zelfstandig vragen van opdrachtgevers analyseren en oplossingen bieden voor een gecontroleerde omgeving.

OFFICIEEL GEREGISTREERD POST-HBO

De opleiding is post hbo geregistreerd via de Stichting Post Hoger

Beroeps Onderwijs Nederland en voldoet aan de kwaliteitseisen voor post-hbo onderwijs. Zowel opleiding als gediplomeerden worden opgenomen in het landelijke register. De opleiding wordt afgesloten met een examen en een officieel post-hbo diploma.

MEER INFORMATIE

Scan de QR code en bekijk alle cursusdata en andere informatie.

Zorg voor het juiste cleanroom klimaat

Cleanroom display

Verschildruk

Meetwaardes en alarmen zichtbaar

Transmitter met autozero functie

RV/T Sensoren

Energiebesparing door nauwkeurig meten

Slimme meetoplossingen, blijvende service!

ONTWIKKEL JEZELF BIJ VCCN YOUNG PROFESSIONALS

Ben jij jong dan 35 jaar en actief in contamination control? Wil je groeien in je vak en je netwerk versterken? Sluit je aan bij VCCN Young Professionals.

Wij brengen jonge vakgenoten samen die vooruit willen. Je doet kennis op, deelt ideeën en werkt mee aan de toekomst van het vakgebied. Dat doen we met excursies, kennissessies en inspirerende evenementen.

Wat levert het jou op?

• Een sterk netwerk van jonge professionals

• Inzicht in de nieuwste ontwikkelingen

• Inspiratie uit de praktijk

• De kans om actief bij te dragen

Ben jij klaar om de volgende stap te zetten? Meld je aan en bouw mee aan jouw toekomst.

Vandaag bereikte ons het verdrietige bericht dat op 29 januari jl. VCCN-lid Henk van Krimpen op 83-jarige leeftijd is overleden. Henk was al enige tijd ziek.

Henk heeft als mentor voor velen in de installatiesector een nadrukkelijk stempel gedrukt op de ontwikkeling van de technische installaties in de gebouwde omgeving. Dit gold ook voor de kennis op het gebied van Contamination Control. Een kennisbron voor zowel zijn directe collega’s als voor cursisten binnen Contamination Control.

Lid vanaf het eerste begin van de vereniging, was Henk naast lid ook actief als docent maar vooral het technisch geweten binnen de vereniging. Zijn specifieke kennis lag in het ontwerpen van de luchttechnische installaties voor cleanrooms en operatiekamercomplexen.

Deze expertise deelde Henk ruimhartig en gepassioneerd met cursisten, van onder meer de Cleanroom Techniek Cursus.

Nadat Henk in 2019 stopte als docent, bleef hij betrokken bij het vakgebied en specifiek bij TVVL. Het VCCN Contamination Control Magazine las hij nog intensief en voorzag het waar nodig van commentaar.

Wij denken met veel waardering terug aan wat Henk voor VCCN als professional en als persoon heeft betekend en de onuitwisbare indruk die hij bij ons heeft achtergelaten. We wensen Ank en zijn kinderen heel veel sterkte toe met het verwerken van dit verlies. 

AGENDA CURSUSSEN 2026

Richtlijn 10 Classificeren en testen van de luchtdoorlatendheid

Woerden

Cleanroom Gedrag Cursus GMP

Woerden

Opfris Cleanroom Gedrag Cursus

Woerden

Cleanroom Schoonmaak Cursus

Woerden

Cleanroom Beweeg Training en Operatiekamer Gedrag Cursus

Woerden

Cleanroom Gedrag Cursus

Woerden

Cleanroom Techniek Cursus

Woerden

Cleanroom Reiniging Cursus

Woerden

Contamination Control Cursus

Woerden

Cleanroom Behaviour Course

Woerden

Cleanroom Schoonmaak Cursus

Woerden

Opleiding Cleanroom Testen en Certificeren

Belangstellende / Associate

Woerden

Opleiding Cleanroom Testen en Certificeren

Professional Woerden

NIEUWE BEDRIJFSLEDEN

Basic Pharma Manufacturing BV Burg. Lemmensstraat 352 6163 JT GELEEN www.basicpharma.nl

Supura Systems & Services

Rientjesoven 24 7621 HG BORNE www.supura.com

BrosCS b.v. Kluisstraat 79 5482 KL SCHIJNDEL www.broscs.nl

CeConEx Center for Precision Cleaning and Contamination Expertise Fahrenheitstraat 20 A5 6003 DC WEERT www.ceconex.nl

Alsico Contamination Control Pont West 111 9600 RONSE BELGIË www.alsico.com/eu-nl

EVEN VOORSTELLEN

BrosCS B.V.

BrosCS B.V. is een specialistisch schoonmaakbedrijf met een sterke focus op cleanroomreiniging in hightech-, farmaceutische- en gecontroleerde omgevingen. Hoewel BrosCS recent is opgericht, beschikken wij over meer dan 10 jaar aantoonbare praktijkervaring in cleanroom cleaning, specialistische reiniging en opleverprojecten.

Wij werken strikt conform VCCN-richtlijnen en geldende ISO-normen, met vaste, professioneel opgeleide teams en volledig auditproof rapportages. Onze werkwijze kenmerkt zich door discipline, voorspelbaarheid en een kwaliteitsniveau dat naadloos aansluit op de eisen van de eindklant.

BrosCS staat voor duurzame samenwerkingen, transparante communicatie en constante kwaliteit, essentieel voor het betrouwbaar functioneren van cleanroomomgevingen.

Voor meer informatie kan je onze website bezoeken: www.broscs.nl

EVEN VOORSTELLEN

Supura

Supura uit Borne is the critical cleaning company die al meer dan 50 jaar industriële was- en reinigingsoplossingen ontwerpt en bouwt die voldoen aan de hoogste eisen op het gebied van hygiëne, efficiëntie en continuïteit. Dit is essentieel in veeleisende sectoren zoals hightech, automotive en recycling, met of zonder cleanroom.

Supura biedt twee concepten aan:

• Met Supura SiteCare biedt Supura een op locatie geïntegreerde reinigingsdienst, inclusief installatie, onderhoud en optimalisatie, waarbij uw personeel de machine bedient.

• Met Supura FullCare verzorgt Supura in Almelo de volledige externe reiniging van onder andere pallets, inclusief cleanroom, transport en een volledig geautomatiseerd proces dat voldoet aan de hoogste hygiëne- en kwaliteitsnormen.

Voor meer informatie kan je contact opnemen via info@supura.com of bezoek onze website www.supura.com

COLOFON

Jaargang 39

editie 1-2026

Contamination

Control Magazine is een uitgave van VCCN, Vereniging

Contamination Control

Nederland

REDACTIE

Philip van Beek

Arthur Lettinga

Jos Bijman

Thessa de Bree

REDACTIE COÖRDINATIE

Verenigingsbureau VCCN

Korenmolenlaan 4, 3447 GG Woerden

T 088 - 401 06 50 j.bijman@vccn.nl

ADVERTENTIEVERKOOP

Kijk voor advertentietarieven op www.vccn.nl/c2mgzn of mail naar info@vccn.nl

LIDMAATSCHAP VCCN

Persoonlijk lidmaatschap € 52,50 per jaar (incl. btw)

Bedrijfslidmaatschap € 325,- per jaar (excl. btw)

FOTOVERANTWOORDING

Archief VCCN

VORMGEVING EN REALISATIE

Studio Campo

VERANTWOORDING

De realisatie van Contamination Control Magazine is zorgvuldig voorbereid, gepland en uitgevoerd. Desondanks kan VCCN geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor eventuele onjuistheden.

COPYRIGHTS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

17 juni | Congrescentrum SPANT! | Bussum

Nationaal Symposium Contamination Control

Op woensdag 17 juni organiseert VCCN het jaarlijkse Nationaal Symposium Contamination Control en onze Algemene Ledenvergadering. Werk jij in healthcare, micro-elektronica, pharma, food of space? Dan is dit dé kans om je kennis bij te spijkeren en vakgenoten te ontmoeten.

Het symposium biedt twee parallelle sessies. De eerste parallelsessie richt zich op algemene aspecten van contamination control en healthcare. De tweede parallelsessie gaat over life sciences en micro- elektronica. Zo is het programma interessant voor zowel nieuwe als ervaren professionals uit verschillende sectoren. De nieuwste technieken en inzichten op het gebied van contamination control en cleanroom technologie staan centraal, en je leert direct hoe kennis en ervaringen uit andere sectoren toepasbaar is in je eigen werk.

Naast de inhoudelijke sessies is er volop ruimte om de bedrijvenmarkt te bezoeken. Dit is het moment om contacten te leggen, ervaringen te delen en te ontdekken welke innovaties jouw werk kunnen verbeteren.

De dag wordt afgesloten met een inspirerende keynote van Leo Bormans, auteur van The World Book of Happiness en The World Book of Hope. Bormans baseert zijn werk op wereldwijd wetenschappelijk onderzoek naar geluk, hoop en levenskwaliteit. Hij neemt ons mee in zijn visie op hoop en optimisme in de Nieuwe Tijden en laat zien hoe deze kracht zowel persoonlijk als professioneel impact kan hebben.

Zorg dat je erbij bent. Aanmelden is mogelijk via onze website.

Het Nationaal Symposium Contamination Control is de ideale gelegenheid om in één dag volledig bijgepraat te worden over de laatste ontwikkelingen, de nieuwste innovaties te ontdekken en collega-professionals te ontmoeten. VCCN kijkt ernaar uit je te verwelkomen op 17 juni in Bussum. WE SHARE THE KNOWLEDGE!

Ontdek de toekomst van cleanroomreiniging.

Met meer dan 40 jaar ervaring en als marktleider in Nederland op het gebied van contaminatiebeheersing is Elis Cleanroom de ideale partner om u te ondersteunen bij de keuze van het juiste reinigingssysteem voor uw omgeving. Op basis van deze expertise introduceren wij ElisCleanflow: een volledig gevalideerd, slim reinigingsconcept met een touchless mop-on/mop-off-systeem, speciaal ontwikkeld voor gecontroleerde omgevingen.

Single-use moppen raken snel achterhaald in de groeiende focus op duurzaamheid.

Onze herbruikbare, OEKO-TEX®-gecertificeerde cleanroommoppen verminderen de afvalberg en bieden een slimme, duurzame oplossing, zonder in te leveren op hygiëne en conformiteit

40% meer oppervlakte, 76% gerecycled materiaal, 100% geschikt voor cleanrooms.

De ElisCleanflow GMP mop, is exclusief ontwikkeld voor Elis Cleanroom. Het innovatieve materiaal is 25–40% lichter dan conventionele moppen en reinigt tot 40% meer opper vlakte per inzet (tot 28 m²).

Met slechts ~30% vloeistofretentie en 76% gerecycled mater iaal ver laagt ElisCleanflow het transportgewicht, vereenvoudigt het de logistiek en ver minder t het de CO₂-uitstoot.

Scan de QR-code en wij nemen graag contact met u op!

Benieuwd naar meer?