Kun je vriendeenen zijn mett? robo
n e r ter leen? s n al jd
Hoe o nd e je vrie nds rzo ch e a
p?
al ti
k
Zi j
Van de makers van
Doeboek
Waarom leeft een kluizenaar in z’n eentje?
over alle soorten vrienden
st Be in
aa he n e t d r vr ier ienden enr ijk?
ij n ? z n de n e r ie i e n d e vr Welk e t s n e w e ong
COLOFON
Eerste druk Copyright Š Veen Media, Utrecht 2018 Eindredactie: Yannick Fritschy Tekstredactie: Emmeke Bos, Ruben Boyd, Yannick Fritschy, George van Hal, Marleen Hoebe, Joris Janssen, Aafke Kok, Jochem van Roon, Didi de Vries, Sebastiaan van de Water CoÜrdinatie: Marleen Hoebe, Jim Jansen, Joris Janssen Ontwerp en opmaak: Villa Grafica Druk: Wilco, Amersfoort ISBN: 9789085716273 NUR: 210 Uitgeverij Veen Media Postbus 13288 3507 LG Utrecht www.veenmedia.nl New Scientist Website: www.newscientist.nl Twitter: @newscientistnl Facebook: NewScientistNL Suggesties en/of verbeteringen? Mail naar info@newscientist.nl. All rights reserved. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Inhoud Vriendschap
10
Dubbelsterren
18
Robots 26 Dierenvrienden
34
Tweelingen
42
Hersenen
52
Deeltjes
60
Social media
68
Parasieten
76
Kluizenaars
84
Experiment
Bekertjestelefoon Weet jij hoe je zonder mobiele telefoon iemand die ver weg staat kunt horen fluisteren? Heel simpel: door in een bekertje te praten!
Prik met de schaar een klein gaatje in de onderkant van beide bekertjes. Steek de uiteinden van het touw vanaf de onderkant van de bekertjes door de gaatjes heen. Bind een halve lucifer aan de uiteinden van het touw, aan de binnenkant van de bekertjes.
Wat heb je nodig? • Stuk touw van minsten s 3 meter lan g • Schaar • 2 halve lu cifers • 2 plastic b ekertjes • Een goede vriend
Geef je vriend een bekertje, neem zelf het andere bekertje. Ga zo ver uit elkaar staan dat het touw een beetje strak komt te staan en dat je elkaar zonder bekertje niet kunt horen fluisteren. Je vriend zet nu de beker op zijn of haar oor. Dan fluister jij iets in het bekertje. Kan je vriend je nu wel verstaan? Als het goed is horen jullie elkaar met bekertjes wel, en zonder bekertjes niet!
Weet je hoe dit komt? Geluiden zijn trillingen van de lucht. Als jij praat, dan laat je de lucht trillen. Als de trilling sterk genoeg is, hoort de ander dat. Als jij in je bekertjestelefoon praat, dan laat je de onderkant van je bekertje trillen, waardoor het touwtje ook trilt. Die trilling trekt helemaal door naar het bekertje van je vriend, waardoor die jouw stem kan horen! Je stemgeluid gaat makkelijker door het touwtje dan door de lucht. Daarom hoor je elkaar door de lucht niet fluisteren, maar door de bekertjes wel.
16
logigram De pauze is begonnen, tijd om samen spelletjes te spelen! Iedereen houdt van een ander soort spel, met andere mensen en op een andere plek. Kom jij erachter wat iedereen deed? De eerste aanwijzing is deels voorgedaan.
• De meesters en juffen spelen tikkertje in de speeltuin. • Gabriel gaat vooral met meiden om. • De conciërge houdt ervan om te lachen. • Degene met de kortste naam speelde op straat, maar niet met de conciërge. • Luuk heeft vooral op dezelfde plek veel bewogen. • Malika beweegt graag, terwijl Danielle aan tafel stilzit.
Gabriel Danielle Luuk Picknicktafel
met wie? waar?
HINTS:
kind
Malika
Speeltuin Sportveld Straat Conciërge Meesters en juffen
– –
✔
Tweeling
–
Vriendinnen
–
Oplossing KIND
SPEL
MET WIE?
Malika Gabriel Danielle Luuk
17
WAAR?
Straat
Sportveld
Speeltuin
Picknicktafel
Vriendinnen
Tweeling
–
Meesters en juffen
–
Conciërge
Voetballen
met wie? waar?
Touwtjespringen
Tikkertje
Moppen tappen
spel
TS
Geschiedenis Nepdubbelsterren Je kunt als je omhoog kijkt niet zien hoe ver weg een ster in het echt staat. Twee sterren die je vlak naast elkaar ziet, kunnen wel ontelbaar miljarden kilometers uit elkaar staan. Dat zijn dus eigenlijk nepdubbelsterren. De meeste mensen dachten vroeger daarom dat dubbelsterren niet bestaan. Ze gingen ervan uit dat alle sterren ver uit elkaar staan. Pas tegen het jaar 1800 stelden sterrenkundigen dat het misschien wel anders zit. Dat er soms wel twee sterren zijn die vlak bij elkaar staan en om elkaar heen draaien. Dat soort sterren zouden pas échte dubbelsterren zijn. Volgens hun berekeningen kon dat. Alleen waren zulke dubbelsterren nog nooit echt gevonden. Totdat William Herschel zich ermee ging bemoeien (zie volgende pagina). Vanaf dat moment bleek dat het heelal tjokvol dubbelsterren zit. De meeste sterren die we kunnen zien, zijn zelfs met twee of meer exemplaren.
QUIZ 1. Hoe kun je het verschil zien tussen echte dubbelsterren en nepdubbelsterren? A. Dat kan niet. B. Door de manier waarop ze naar elkaar toe en van elkaar af bewegen. C. Door hun kleur: echte dubbelsterren hebben bijna dezelfde kleur. 2. Waarom bedachten sterren kundigen rond 1800 dat echte dubbelsterren misschien wel bestaan? A. Omdat ze toen hadden uitgerekend dat twee sterren dankzij de zwaartekracht bij elkaar kunnen blijven. B. Omdat veel sterrenkundigen toen monniken waren en in de Bijbel iets stond over dubbelsterren. C. Omdat ze dat gezien hadden in de eerste Star Wars-film. 3. Soms zijn dubbelsterren stiekem nog-meer-sterren. Hoe draaien drie sterren om elkaar heen? A. In plaats van in de vorm van een ‘8’, draaien drie sterren om elkaar in een soort ‘9’. B. Dat weten we niet goed. Het is heel moeilijk om een baan van drie sterren met formules te beschrijven. C. Niet. In een systeem van drie sterren, bewegen er maar twee om elkaar heen. De derde staat stil. Antwoorden: B, A, B.
20
Codekraker
William Herschel (1738-1822) Astronoom William Herschel is vooral bekend omdat hij de planeet Uranus ontdekte. Dat deed hij op 13 maart 1781. Het was voor het eerst dat iemand een planeet ontdekte sinds de tijd van de Grieken en Romeinen. Daarom werd Herschel in één klap beroemd. De koning van Groot-Brittannië, George III, maakte hem hofsterrenkundige. Herschel werd lid van het koninklijk genootschap. Ook kreeg hij geld om nog meer telescopen te bouwen.
Wat niet iedereen weet, is dat Herschel helemaal niet op zoek was naar planeten toen hij Uranus ontdekte. Hij was op zoek naar sterren. Herschel bouwde in 1774 zijn eerste telescoop en ging daarmee op zoek naar dubbelsterren. Tijdens zijn leven vond hij er ruim 800. Maar na de dood van Herschel verbrak iemand anders dat record al snel…
+TD+
W=Z
B=J ME=H
KR=Z
+ -T
T+ +A
W=B
+D +
+TE
-L
-Z
I=E -D DU+ +
+
+
E=I -IJ P=Z
21
-TO
Tekst: Joris Janssen
•Dierenvrienden• Als je dieren elkaar ziet helpen, kan dat vriendschap zijn, maar ook een : samen sta je immers sterker.
HANDIGHEIDJE
Ook dieren die niet van dezelfde soort zijn kunnen vrienden worden. Zo’n vriendschap moet minimaal aan
3 KENMERKEN
voldoen: de vriendschap houdt een tijdje stand (dus niet maar een dagje of zo), beide dieren steken er moeite in en ze passen zich aan elkaar aan.
DOLFIJNEN
die geen familie van elkaar zijn, worden soms vrienden. Twee of drie dolfijnen blijven dan jarenlang bij elkaar zwemmen.
Bavianenvrouwtjes met sterke vriendschappen leven langer: de kans dat ze minimaal vijftien jaar oud worden, is als bij vrouwtjes met zwakke vriendschappen.
4 KEER ZO HOOG
Een filmpje over de bijzondere vriendschap tussen de jaguar Jag en het hondje Bullet is op YouTube
OLIFANTEN houden een soort begrafenis als een beest uit hun familie doodgaat. Ze staan in stilte om de dode heen en onderzoeken het lichaam met hun slurf. Misschien kennen olifanten dus wel gevoelens van vriendschap en liefde.
MEER DAN 12 MILJOEN KEER bekeken.
34 8
Dierenbrein Kunnen dieren echt elkaars vrienden zijn? Als je YouTube mag geloven, dan zit het dierenrijk vol met vrienden. Een geitje knuffelt met een neushoorn, een kat speelt met een stel kuikens en een hond lijkt beste vrienden met een leeuw. Misschien heb je zelf wel huisdieren en is je hond maatjes met je konijn of je kat met je dwerghamster. Het lijkt dan heel duidelijk dat twee dieren vrienden kunnen zijn. Maar wetenschappers weten niet zeker of dat wel hetzelfde is als vriendschap tussen mensen.
speelt zonder ze op te eten, is dat niet per se vriendelijk. Misschien heeft de kat gewoon even geen honger en is die uit verveling wat aan het spelen. Is er dan helemaal geen vriendschap in het dierenrijk? Misschien wel. Van dieren waarvan het brein een beetje lijkt op dat van mensen – zoals apen, olifanten en dolfijnen – denken sommige wetenschappers dat ze echt vrienden kunnen worden. Voelt die vriendschap voor de dieren hetzelfde als voor ons? Die vraag kunnen we misschien wel nooit beantwoorden. De grootste groep zoogdieren die ooit is gezien, is een kudde springbokken die in 1849 door het zuiden van Afrika trok. Het duurde drie dagen om de hele kudde te zien langslopen.
Wanneer wij naar dieren kijken, denken we vaak dat ze dezelfde gevoelens hebben als wij. Maar dat is niet zo. Het brein van dieren zit meestal heel anders in elkaar dan dat van mensen. Als een kat met een stel kuikens
RECORD
35 9
Experiment Na-apen
Wat heb je nodig? • Jezelf •Andere men sen, bijvoorb eeld bij de busha lte, op het vliegveld, of aan het ontb ijt
Dit is een stiekem proefje. Zonder dat je proefpersonen het doorhebben, ga je ze proberen iets te laten doen. Ze moeten namelijk jou nadoen! Hoe doe je dat zonder dat je slachtoffers het in de gaten hebben?
Je begint bijvoorbeeld te gapen. Vooral als je dat doet in de buurt van mensen die jou aardig vinden, zul je zien dat zij ook beginnen te gapen! Je kunt ook proberen van houding te veranderen. Stel: je zit op de bank, thuis of als je ergens op aan het wachten bent. Doe dan eens je benen over elkaar. Of ga eens met je neus de andere kant op staan in de lift. Waarschijnlijk zullen een paar mensen dat gedrag van je overnemen.
Je hebt die mensen niet verteld dat ze je moesten na-apen. Waarom doen ze dat toch? Dat komt door je ‘spiegelneuronen’. Deze speciale zenuwcellen in het brein zorgen ervoor dat we gedrag van anderen kopiëren. Door anderen na te doen, leren we om ons beter in te leven in die ander. Dat inleven is belangrijk, want zo begrijp je wat een ander voelt en kun je rekening houden met elkaar. Soms doe je dat bewust, maar via je spiegelneuronen gebeurt het dus ook weleens onbewust.
58 10
woorDZOEKER Vind de woorden en streep ze af. De letters die je overhoudt, vormen de oplossing.
J
L
S
P A N N I I L E F F U N K L A N G E Z C R B C I S E H E O N H F N O I P N E
E R C N A P O N O E M B L D L D I I K U A E N I C O T N E E M O T I Blij Brein Cel Chocola
Dopamine Emotie Endorfine Geluk
Klein Knuffel Lachen Nadoen
Oplossing 59 11
N G B H D R E N I
G
E U C S E W L
E G
Y X O E E D Oxytocine Spanning Spiegel Zenuw
onderzoek Wormen eten In 2004 at een man uit Californië 1500 wormeneitjes. Hij had gelezen dat zweepwormen helpen tegen Colitis ulcerosa: een ziekte waarbij je darmen altijd ontstoken zijn. Die ziekte werd een jaar eerder bij hem ontdekt, maar geen enkele behandeling maakte hem beter. Daarom ging de man zelf maar op onderzoek uit.
de wormenbehandeling. Ze deden bloedonderzoek en bekeken de darmen van de man met een kleine operatiecamera. De onderzoekers ontdekten dat zijn darmen dankzij de wormen meer slijm aanmaakten. Het slijm zorgde voor extra eiwit, wat hielp tegen de ontstekingen. Hoewel het voor de man dus goed was, gebruiken dokters geen wormen om mensen te behandelen. Ze weten nog niet goed wat de wormen verder met je lichaam doen. Onderzoekers moeten eerst zeker weten dat een behandeling met wormen helemaal veilig is.
Hij reisde naar Thailand en vroeg raad aan een parasietenexpert. Die gaf hem eerst 500 zweepwormeitjes en drie maanden later nog eens 1000. In de maanden die volgden, kreeg de man steeds minder buikpijn, dus de zweepwormpjes leken te helpen. In 2006 sprak de Californische man een team van onderzoekers die alles wilden weten van
WIST JE DAT… man na vier jaar weer 1 …de last had van ontstoken
darmen? De zweepwormen waren toen uit zijn darmen verdwenen. Hij at daarom weer nieuwe eitjes, dit keer 2000.
Nederland ongeveer 2 …in 55.000 mensen last hebben
van darmontsteking die niet meer over gaat?
darmen weinig 3 …ontstoken voorkomen in landen waar mensen vaak besmet zijn met wormen?
80 12
doolhof Deze vlooien willen graag vriendjes worden met een hond! Kun jij ze helpen?
81 13
Test jezelf Met welk dier kun jij het beste vrienden worden?
Beantwoord de vragen en je komt er vanzelf achter!
JA
Zwem je het liefst de hele dag in de zee?
Doe je dit graag met een hele grote groep vrienden?
NEE
GRAS
Heb je de voorkeur voor gras of zand?
Vind je het leuk om in bomen te klimmen?
ZAND
Blijf je liever op het zand of vind je een beetje zand op je lichaam geen probleem?
OVERAL ZAND IS GEEN PROBLEEM
IK BLIJF LIEVER BOVEN HET ZAND
MIER!
Word vrienden met een Mieren communiceren via geurstoffen. Zo kunnen ze aan elkaar doorgeven waar het ondergrondse nest ligt of waar voedsel te vinden is.
92
Word vrienden met een Haringen zwemmen soms wel met honderden miljoenen in een groep. Dit wordt ook wel een school genoemd.
HARING!
Word vrienden met een Deze vissen zwemmen in kleine groepen, vaak zijn ze maar met 150. Ze zijn perfecte synchroonzwemmers.
SCHEERMESVIS!
JA NEE
Word vrienden met een Meestal leven ze op de grond, maar soms zitten ze in een boom. Bavianen zorgen goed voor hun groepsgenoten. Ze beschermen elkaar.
BAVIAAN!
JA!
Word vrienden met een Sprinkhanen leven het liefst alleen, maar zodra er te weinig te eten is, gaan ze samenwerken.
NIET ECHT
SPRINKHAAN!
Word vrienden met een Olifanten zorgen voor zwakke of gewonde groepsleden. Ze lijken ook hun doden te herdenken.
OLIFANT!
NEE
Vind je het erg om af en toe even alleen te zijn?
KAMEEL!
Word vrienden met een Kamelen leven in groepen met veel vrouwtjes, hun jongen en ĂŠĂŠn volwassen man. Ze hebben twee bulten waarin ze vet opslaan, zodat ze altijd wat te eten hebben.
JA
93
Doeboek
over alle soorten vrienden
Wist je dat mensen gemiddeld 400 vrienden maken in hun leven? En dat er allemaal stofjes in je hersenen vrijkomen als je met iemand bevriend raakt? In dit Young Scientist Doeboek lees je allerlei fascinerende feitjes over vriendschap. Verschillende soorten vrienden komen langs: knuffelende chimpansees, slimme robots, samenwerkende deeltjes en onafscheidelijke sterren. Want zelfs sterren zijn niet altijd alleen! Tussen de wetenschappelijke weetjes door los je uitdagende codekrakers, nonogrammen en woordzoekers op. Ook kun je allemaal experimentjes uitvoeren – maak bijvoorbeeld je eigen internetmeme of bekertjestelefoon. Het maakt niet uit of je alleen bent of samen met je beste vrienden, met het Young Scientist Doeboek heb je altijd wat te doen! - 8 tot 12 jaar -
ISBN 9789085716273 NUR 210