De internationale schaakmeesters Hans Böhm en Yochanan Afek begonnen in 2010 met een unieke zesdelige serie waarin steeds één schaakstuk centraal staat: De pion (2010), De toren (2011), Het paard (2012) en dan nu in 2013 De loper.
De loper, de strijdvaardige raadsheer in het schaakspel
www.tirionsport.nl TIRION SPORT
Loper_rug12,5mm.indd 1
ISBN 978 90 4391 634 9
TIRION SPORT
Hans Böhm (1950) is een bekende Nederlandse schaker en was seniorenkampioen in 2010. Hij schreef meer dan 20 boeken en is vaste schaakmedewerker van De Telegraaf. Sinds januari 2011 is hij Ridder in de Orde van Oranje Nassau voor zijn verdiensten voor de schaaksport. Yochanan Afek (1952) is een bekende Israëlische schaker en was in 2012 Nederlands kampioen in het oplossen van studies. Hij is naast speler ook studiecomponist, schaakjournalist en trainer.
Wij presenteren DE LOPER
Aan de hand van historische achtergrond, spelsituaties en probleemstellingen worden 60 thema’s – aanvallend en verdedigend – in 240 opgaven behandeld. We leven mee met bijzondere partijfragmenten waarin de loper een beslissende rol speelt.
Hans Böhm & Yochanan Afek
De loper heeft als schaakstuk een enorme ontwikkeling doorgemaakt: olifant, oude wijze, bisschop, raadsheer en loper. Van een zwak springend stuk dat maar op 6 velden van het bord kon komen werd de raadsheer een lopend stuk dat alle 32 velden van dezelfde kleur kan bereiken.
Hans Böhm & Yochanan Afek
Wij presenteren… de loper is een boek voor iedereen met een passie voor schaken!
Wij presenteren
DE LOPER De strijdvaardige raadsheer in het schaakspel
TIRION SPORT
05-11-13 11:51
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 1
Hans BĂśhm en Yochanan Afek
Wij presenteren‌ DE LOPER
C
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 2
Eerder verschenen in deze reeks: Wij presenteren… de pion, ISBN 978 90 4391 296 9 Wij presenteren… de toren, ISBN 978 90 4390 067 6 Wij presenteren… het paard, ISBN 978 90 4391 539 7
Dit boek is gepubliceerd door Tirion Uitgevers Postbus 13288 3507 LG Utrecht www.tirionsport.nl Volg Tirion Sport op Twitter : @TirionSport Omslagontwerp: Hans Britsemmer Vormgeving binnenwerk: Mat-Zet bv, Soest ISBN 978 90 439 1634 9 NUR 481 © 2013 voor de Nederlandse taal: Tirion Uitgevers, Utrecht Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without prior written permission from the publisher. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten van derden zo goed mogelijk te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 3
Inhoud
Voorwoord Korte terugblik op de ontstaansgeschiedenis De geschiedenis van de loper
5 7 14
1 De verkeerde loper? 2 Loper tegen verbonden vrijpionnen 3 De batterij 4 Loper en pion tegen toren 5 Loperpaar tegen loper 6 Pat 7 Loper tegen toren plus loper 8 De loper lokt 9 Afbuigende lopers 10 Loper tegen twee pionnen 11 Mat met loper 12 Mat met twee lopers 13 Lopers van ongelijke kleur is remise? 14 Gevecht van loper tegen dame 15 Loper tegen twee torens 16 Een loper voor een doorloper 17 Geen symmetrie 18 Hollandse miniaturen 19 Dollen met toren 20 Spel op de rand 21 Promotie door opoffering beide lopers 22 Vier lopers 23 Loperpaar temt dame 24 Het temmen van de koning 25 Strijd over de lange diagonaal
22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 52 54 56 58 60 62 64 66 68 70
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 4
26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60
Zetdwang Loperpaar domineert toren Loper tegen toren plus paard Inspiratie van wereldkampioenen Een dame meer niet voldoende Positionele remise De gepromoveerde opgesloten loper Systematische manoeuvres De opgesloten loper Op paardenjacht De dans van de lopers Loperpaar in het middenspel Rustig maar dodelijk De geboorte van een derde loper Het favoriete stuk van Bobby Fischer Indrukwekkende loper zetten Het uitroken van de koning Verrassende lopereindspelen uit de praktijk Kasparov offert lopers Gemiste briljante loperzetten Promotie tot loper Bristol-thema met loper Loper aan het spit Loper tegen drie stukken Novotny & Plachutta Loper tegen pasgeboren veulens Wederzijdse loperpromoties Het dubbele loperoffer Lopercadeau in de grootmeesterpraktijk Fort bouwen Het mat van Boden Wereldkampioenen aan het werk Lachende lopers Nog meer lachende lopers De hand van de schrijvers
72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 96 98 100 102 104 106 108 110 112 114 116 118 120 122 124 126 128 130 132 134 136 138 140
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 5
Voorwoord
Het had een haar gescheeld of wij waren in dit vierde boek in de serie over alle schaakstukken afgeweken van het stramien: eerst de algemene geschiedenis van het spel en vervolgens de bijzondere geschiedenis van het betreffende stuk. De geschiedenis van het spel kunnen wij niet meer veranderen dus die zal in alle zes delen gelijk moeten zijn. Wij hebben voor wat betreft die geschiedenis ons oor nederig te luisteren gelegd bij schaakhistoricus Leo Diepstraten en zochten naar eer en geweten in oude manuscripten. We beginnen daarom in 4000 voor Christus. Nu zullen er altijd mensen zijn die beweren dat als een bord niet acht bij acht velden heeft en de stukken er anders uitzien en anders in getal zijn, zoals bij vele voorlopers, dat je dan niet van een schaakspel mag spreken. Die discussie willen wij niet aangaan. Waarom zouden we? Wij waren er ook niet bij en we vertrouwen geheel op onze raadsman die al zovele interessante ontdekkingen heeft gedaan. Maar op 19 augustus 2013 verscheen er een bericht in de pers dat ons met een lach van de stoel deed opspringen. De kop van dat bericht luidde: mogelijk oudste bordspel ter wereld opgegraven. Het betrof een spel van meer dan 5000 jaar oud waarvan 49 stukken waren gevonden door onderzoekers van de Ege-universiteit, in resten van een blootgelegde nederzetting bij de berg Basur Höjük in de buurt van de stad Siirt in Turkije. De reacties in de (wetenschappelijke) pers en op internet rolden over elkaar heen. Iedereen heeft wel een mening en een gevoel bij zo’n bericht. ‘Het is natuurlijk onduidelijk of de stukken deel uitmaken van één gecompliceerd bordspel of van meerdere spellen,’ zo meldde het Britse tijdschrift New Scientist heel slim. We citeren het commentaar van hoofdonderzoeker Haluk Saglamtimur in Discovery News: ‘Sommige spelstukken stellen varkens, honden of piramides voor, andere hebben ronde en kogelachtige vormen. We hebben ook dobbelstenen gevonden en ronde tokens die waren gemaakt van witte schelpen, belegd met zwarte ronde stenen.’ En dan zegt Saglamtimur iets waar wij na-
5
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 6
tuurlijk op zaten te wachten: ‘Ik vermoed dat de speelstukken deel uitmaakten van een ingewikkeld spel dat op schaken leek.’ Natuurlijk hebben andere wetenschappers daarover weer hun twijfels maar dat mag onze pret niet drukken. Wij schrijven al sinds de pion (2010) over die lange voorgeschiedenis, tegen de gangbare ideeën in, en deze vondst maakt dat die theorie serieus genomen dient te worden. En daarom laten wij onze ‘Korte terugblik op de ontstaansgeschiedenis’ precies zo staan zoals die staat en zoals die in alle zes delen zal staan. Dit is het vierde boek in deze Wij presenteren … serie. Na De pion (2010), De toren (2011), Het paard (2012) nu De loper, nog net in 2013. De formule is dezelfde, u krijgt de geschiedenis van het schaakspel in het algemeen en van de loper in het bijzonder en vervolgens 240 opgaven die per thema, aanvallend en verdedigend, in oplopende moeilijkheidsgraad worden gepresenteerd. Een leerboek en een plezierboek in een. De loper is zonder twijfel het stuk met de grootste metamorfose: van olifant, via vaandeldrager, nar en bisschop naar loper. Van zwak springend stuk naar sterk lopend stuk. Wij danken schaakhistoricus Leo Diepstraten voor zijn belangrijke medewerking. May en Ine Kloprogge zijn wij zeer erkentelijk voor de bijzondere foto’s uit hun verzameling. Ook danken wij dr. Harold van der Heijden, die zijn databank van zo’n 80.000 stellingen gebruikte om alle 240 opgaven te controleren op correctheid en bron en daarbij nog waardevolle adviezen gaf. Verder hartelijk dank aan alle schakers en componisten waarvan wij voorbeelden konden gebruiken ter ondersteuning van deze ode aan de loper. Hans Böhm en Yochanan Afek
6
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 14
De geschiedenis van de loper
De loper heeft in de loop van de geschiedenis een bijzondere ontwikkeling doorgemaakt: was hij eerst een olifant, later werd hij een nar of een bisschop. De olifant (hasti in het Sanskriet) was een van de vier onderdelen van het Indiase leger bij het ontstaan van het chaturanga, de directe voorloper van ons schaakspel. Het lag voor de hand de olifant als schaakstuk te gebruiken: het imposante beest werd getemd om dienst te doen bij het dagelijkse zware werk en werd ook ingezet in oorlogen. Er werden overigens verschillende benamingen gebruikt voor hasti: soms bari of bri en in het Latijn werd dat barrus. Dat zou wel eens kunnen slaan op het trompetgeluid want barritus betekent onder andere ‘krijgsgezang’. Toen het chaturangaspel naar PerziĂŤ kwam, waar het shatrang heette, werd de hasti omgedoopt tot pil. De Arabieren namen het shatrang over als shatranj en zij gebruikten de term fil; met toevoeging van het lidwoord werd dat al-fil. Die benaming is ook naar Europa gekomen en in Spanje heet de loper nog steeds alfil.
Loper in de vorm van een olifant. Materiaal kamelenbot. Arabische oorsprong, circa 1900.
14
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 15
Voor de loper werd dus oorspronkelijk een olifant als schaakstuk gebruikt. Ook de toren was soms een olifant, maar dan een met een mand op de rug waarin een strijder kon zitten. Een significant onderscheid. Uit de tijd van Alfonso El Sabio (Alfonso de Wijze, 1252-1284) dateert een beschrijving van het schaakspel waarin naast de koning en koningin ‘estan otros dos trebeios que semeian, el lemanlos Alfiles en Algaravia, que quiere tanto decir en nuestro lenguaie como Elefantes’, wat wil zeggen: ‘twee andere stukken, welke in Algerije alfiles worden genoemd dat in onze taal zoveel betekent als olifanten’. Door Arabische invloeden ontstonden de abstracte stukken, maar men wilde wel een link met het oorspronkelijke stuk. Zo werden de slagtanden van de olifant gebruikt als herkenningsteken; het waren soms twee naar voren of naar boven gerichte uitstulpingen. Er bestaan ook lopers die de vorm hebben van een slurf. In het Russisch heet de loper nog steeds slon, dat olifant betekent.
Mythologische figuren, gemaakt van metaal. Griekenland, circa 1960.
15
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 44
C
12. Mat met twee lopers
De ene schaker heeft een voorliefde voor de loper, een andere voor het gelijkwaardige paard. Het hangt geheel van de stelling af welk stuk het sterkst is. Maar met het loperpaar speelt iedereen met genoegen; die combinatie is altijd ijzersterk geweest. 1. wit wint
2. wit wint
mmmmCmci mmmmmmmf mmmLmmmm mmmmmmGm mmmmmmmm mmmmmmmm mmmmmImm mmmmmmmm
mmmmmmmm mmmmmmmm mmmmmmmm mmmmIfgm mmCmmmmm mmmFmmmA mmmmmmmm mmmmimmm
mmCmmmmm mmmammmm mmmmmmmm mmmmmFmm mmmmmmmm mmmmgmmm mmmmfImm mmmmmmmm
mmmmCimm mmmmmmmm mmmmmmAg mmmmmmmm mmmGmmmm mmlmmmmm mmmmFmmm mmImmmmc
3. wit wint
4. wit wint
44
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 45
. Van Y. Makletsov, uit ‘64’, 1986. De zwarte koning zit al opgesloten in de hoek, vooral door zijn eigen lopers. Het is de kunst die stukken in de hoek te houden: .g+ Kh .Le+ Kg .Ke! Lh, want een zet als 3…Lb3 4.Ld4+ Kg8 5.Lf7+ verliest direct. Nu lijkt het alsof zwart nog kan ontsnappen na .Ld+ Kh want 5.Lxh8 Lxg6 leidt tot een theoretische remise. Maar niet .g! Lxg .Le mat. . Van Y. Bazlov & V. Kovalenko, uit Shakhmatnaya Moskva, 1971. Zwart wil graag de pionnen ruilen en wit wil graag zijn pion behouden. .Lc! g anders 2.La6 en 3.Lc8 en wit wint op den duur. .Ke Lh! zodat de winnende constructie met h4 en Lg3 onmogelijk is. .Ld+ Kg .Kf! iet goed is 4.Le4? gxh3 5.Ld8+ Kf4! met remise. Zwart moet nu slaan: ...gxh .Ld+ Kg .Le+ Kg .Lc mat. . Van V. Yakimchik, uit Shakhmaty, 1977. Na .Lh! Kd volgt niet 2.Lxd7? e2 3.La4+ Kd2 4.Lg5+ Kc3 5.Ld8 Kb4 met remise. Correct is .Lb! e .Lf Kd .Lg+ Kd! want na 4...Ke1 5.Ld5! Kf1 6.Lc4 d5 7.Lb5 Kf2 8.Kf4 mag zwart niet promoveren. .Le+ Kc .Ld! d! .La+! Tot remise leidt 7.Lf3? Kd3 8.La5 Ke3 9.Lg4 d4. Wit dwingt tot ...Kd .Lb! Ke .Le d .Kg! d .Kg d .Lf mat. . Van Z. Birnov, vijfde prijs Erevan, 1947. Verleidelijk is 1.Le3? Ld5 2.Lf7 Lxf7 3.gxf7 Kc4 met slechts remise. Daarom .Lf! Kxd .La! Lg .Lb+ Ke! .Lxg Lf+! Wit is er nog niet want als pion g6 valt is de remise nabij. .Kf Lh .Lb! en beslist niet 6.La2? Kf5 7.Lb1+ Kg5 8.Lf8 Lxg6 9.Le7+ Kh5 remise. Maar nu ...Kf of 6...Kd3 7.La2! Kc2 8.Lf7! en wint. .Lc+ Kg .Lf! Lxg .Le+ Kh .Ld mat.
45
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 110
C
45. Gemiste briljante loperzetten
Dit boek biedt stellingen waarin ‘iets’ aan de hand is, dat weten we. Maar tijdens een partij weet je niet dat zich een bijzondere situatie voordoet. Het is de kunst dat aan te voelen en er dan de unieke zet bij te bedenken. Het begint dus met leren aanvoelen. 1. zwart aan zet
2. wit aan zet
mKmmmmmm mmmmmmgf mmmmcmmg mmmmgmkm mmAmAmmm mmmmmDmA mmmmbmCL mmmmmmmm
dhmmejfm gcmmgaia mgmgmmmm mmgmmmIa mmmGmmmH mmGCGmmm AGmHmGAm JmmELmmm
mmmhdmfm mmmmmamm mmmmmKam gmmammma mmmmmmmG mmmmmDGC emmmAGmL mmmmmmmm
mmmmmmmm mcmmmmmm mimmmlmm mmmmmmga mjmmmmmm mmmCmBmA mmmmmmAm mDmmmFmm
3. wit aan zet
4. zwart aan zet
110
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:26 Pagina 111
. N. Miezis – K. Bischoff, Duitse competitie, 2011. Zwart ging normaal verder: 1...Pd4 2.Tf8 Pe2 3.Tf3 Pd4 44.Tf8 en remise door herhaling van zetten. Tot tweemaal toe werd directe winst overzien met het briljante offer ...Lxh!! Het maakt niet uit hoe wit terugslaat: .Kxh is direct mat; .Lh Lf gaat ook mat net zoals na .Txh Df+ .Kh Dc+ en mat op g1. Wit kon op drie manieren slaan, vandaar dat zwart het niet zag. . A. Kohler – G. Antal, SPA-toernooi Amsterdam, 2012. Wit speelde routinematig 1.Dxh5? f5 en de partij eindigde later in remise. Ondanks het begin van de partij had wit al kunnen beslissen: .Lf!! Pd. Aanname van het offer leidt tot spoedig mat. .Lxh+! Kxh .Dxh+ Kg .Lxg f .Dh+ Kf .Dh Tg .Dg+ Ke .Dg+ Kf .Pf Txg .Dxg+ Ke .g en wit heeft winnend voordeel met die koning in het centrum. . K. Georgiev – L. van Wely, voorronde WK ’98, Groningen 1997. Wit zag het niet en speelde 1.Ld7? waarna de partij uiteindelijk na een hard gevecht in remise eindigde. De bijna onzichtbare zet was hier .Le!!; net zoals in opgave 1 kan de loper op drie manieren worden geslagen. De relatief beste manier is …Txe .Dxd+ Kg .Dc! Tf .De en de zwarte dame kan niet helpen. Van Wely won de korte tweekamp. . I. Onat – G. Gavrilakis, Olympiade Thessaloniki, 1984. Typisch een stelling waarin je voelt dat er iets moet zijn: die witte koning is kwetsbaar. De Turkse meester Onat wikkelde af naar remise met 1...Txb1+ 2.Lxb1 La6+ 3.Ke1 en men hield er snel mee op. Zwart kon winnen met de briljante zet ...La!! .Txb Lxd+ .Ke La .Kd Lf .Kc Lxg en de rest was gemakkelijk. Ook 2.Td1 Tb1 3.Ke2 Txd1 had niet geholpen.
111
Wij presenteren de loper_157x234 20131104 10:27 Pagina 142
Alle stukken van het schaakspel worden behandeld door schaakmeesters Hans BÜhm en Yochanan Afek in de unieke reeks Wij presenteren‌ Ieder deel bevat een korte geschiedenis van het schaakspel in het algemeen en het besproken stuk in het bijzonder. Daarna volgen 60 thema’s met 4 spelsituaties waarin de eigenschappen verdedigend en aanvallend worden besproken. Interessant voor iedere schaker die zichzelf wil verbeteren. De volgende delen zijn inmiddels verschenen:
isbn 978 90 4391 539 7
isbn 978 90 4391 634 9
isbn 978 90 4391 296 9
isbn 978 90 4390 067 6
De internationale schaakmeesters Hans Böhm en Yochanan Afek begonnen in 2010 met een unieke zesdelige serie waarin steeds één schaakstuk centraal staat: De pion (2010), De toren (2011), Het paard (2012) en dan nu in 2013 De loper.
De loper, de strijdvaardige raadsheer in het schaakspel
www.tirionsport.nl TIRION SPORT
Loper_rug12,5mm.indd 1
ISBN 978 90 4391 634 9
TIRION SPORT
Hans Böhm (1950) is een bekende Nederlandse schaker en was seniorenkampioen in 2010. Hij schreef meer dan 20 boeken en is vaste schaakmedewerker van De Telegraaf. Sinds januari 2011 is hij Ridder in de Orde van Oranje Nassau voor zijn verdiensten voor de schaaksport. Yochanan Afek (1952) is een bekende Israëlische schaker en was in 2012 Nederlands kampioen in het oplossen van studies. Hij is naast speler ook studiecomponist, schaakjournalist en trainer.
Wij presenteren DE LOPER
Aan de hand van historische achtergrond, spelsituaties en probleemstellingen worden 60 thema’s – aanvallend en verdedigend – in 240 opgaven behandeld. We leven mee met bijzondere partijfragmenten waarin de loper een beslissende rol speelt.
Hans Böhm & Yochanan Afek
De loper heeft als schaakstuk een enorme ontwikkeling doorgemaakt: olifant, oude wijze, bisschop, raadsheer en loper. Van een zwak springend stuk dat maar op 6 velden van het bord kon komen werd de raadsheer een lopend stuk dat alle 32 velden van dezelfde kleur kan bereiken.
Hans Böhm & Yochanan Afek
Wij presenteren… de loper is een boek voor iedereen met een passie voor schaken!
Wij presenteren
DE LOPER De strijdvaardige raadsheer in het schaakspel
TIRION SPORT
05-11-13 11:51