Govert Schilling
HADDEN DE GRIEKEN AL RAKETTEN? De geschiedenis van de ruimtevaart: van houten duif tot wonen op Mars MET ILLUSTRATIES VAN
Tjarko van der Pol
UITGEVERIJ LUITINGH-SIJTHOFF
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 1
22-07-20 12:19
Alvast voor Fara, Madee en Laura
Volg onze auteurs en boeken ook online. lsamsterdam
2021 DE LEZERSPRIJS VAN DE KINDERBOEKENWEEK
Tekst Š 2020 Govert Schilling en uitgeverij Luitingh-Sijthoff bv, Amsterdam Illustraties Š 2020 Tjarko van der Pol Alle rechten voorbehouden Opmaak omslag en binnenwerk Suzanne Bakkum isbn 978 90 245 8996 8 nur 225 www.allesoversterrenkunde.nl www.tjarkovanderpol.nl www.lsamsterdam.nl www.boekenwereld.com Uitgeverij Luitingh-Sijthoff vindt het belangrijk om op milieuvriendelijke en verantwoorde wijze met natuurlijke bronnen om te gaan. Bij de productie van dit boek is daarom gebruikgemaakt van papier waarvan het zeker is dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid.
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 2
22-07-20 12:19
DROMERS, DENKERS, DOENERS EN DURFALLEN Wij mensen zijn nieuwsgierige wezens. We zien iets en denken: Hoe zou dat werken? Zou je daarheen kunnen? We zijn dan wel geen vogels of vissen, maar we hebben hersenen en kunnen schepen, duikpakken, vliegtuigen en nog veel meer bouwen. Daarmee gaan we op onderzoek uit. We beklimmen bergen, kijken onder water, varen voorbij de horizon en vliegen door de lucht. Maar die lichtjes aan de hemel dan? Ze bewegen langzaam om ons heen, sommige op steeds andere plekken. Wat zijn dat? Kan ik daar komen? Om daarachter te komen heb je Dromers, Denkers, Doeners en Durfallen nodig. Een dromer moet eerst het gekke idee krijgen om de ruimte in te willen gaan. Dan moet de denker gaan uitrekenen of het kan en de raket bedenken. De doener gaat de raket bouwen, en uiteindelijk stapt de durfal in! In dit prachtige boek van Govert Schilling en Tjarko van der Pol komen al deze mensen uit de geschiedenis voorbij. Nu is ruimtevaart gewoon. Er waren mensen op de maan, er wonen al twintig jaar mensen in de ruimte, er rijden robots op Mars en er zijn al ruimteschepen verder gevlogen dan de planeten. Duizenden satellieten draaien om de aarde, om diep het heelal in te kijken en ons te helpen met het weerbericht, de weg te vinden of om over grote afstanden met elkaar te praten. Dat kan alleen door al die mensen die in dit boek staan. Die hebben reusachtig belangrijke stapjes gezet om te komen waar we nu zijn. De mensen van nu staan op de schouders van die reuzen, om weer een stukje verder het heelal te verkennen, als dromer, denker, doener en durfal. En is er is nog ontzettend veel te doen. We staan nu pas met onze tenen in de grote oceaan van de ruimte die nog verkend moet worden. Wie gaat dat doen? Ben jij net zo enthousiast als Archytas, Johannes Kepler, Konstantin Tsiolkovski, Govert Schilling en ikzelf? Word jij de volgende schrijver, geleerde, bouwer of ruimtevaarder? Veel lees- en kijkplezier. En blijf vooral dromen, denken, doen en durven!
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 3
22-07-20 12:19
INHOUDSOPGAVE 400 voor Christus De houten duif van Archytas 50 na Christus De stoombal van Hero 969 De vuurpijlen van Feng Zhisheng
6 8 9
1608 De droom van Johannes Kepler
10
1865 Naar de maan met Jules Verne
12
1898 De planetenoorlog van Herbert Wells
14
1903 De drietrapsraket van Konstantin Tsiolkovski
16
1926 De eerste raketlancering door Robert Goddard
17
1944 De oorlogsraketten van Wernher von Braun
18
1950 Kuifje en de maan
20
1957 Spoetnik, de eerste kunstmaan
22
1957 De laatste reis van Laika
24
1960 De aarde vanuit de ruimte
26
1961 Een rondje om de aarde met Joeri Gagarin
30
1961 Mercury en de zeven astronauten
32
1962 Ruimtevaart in het dagelijks leven
34
1963 De ruimtevlucht van Valentina Teresjkova 38 1965 Koppelen met Gemini
40
1965 De ruimtewandeling van Aleksej Leonov
41
1967 Een raket zo hoog als de Domtoren
42
op elke Vind ons ! bladzijde
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 4
22-07-20 12:19
1968 Rond de maan met Apollo 8
44
1969 Op de maan met Neil Armstrong
46
1970 Een ongeluk met Apollo 13
50
1971 Op reis naar de planeten
52
1976 Met de Vikingen naar Mars
54
1977 De ontdekkingsreis van de Voyagers
56
1981 Vrachtvervoer met de spaceshuttle
60
1986 Soms gaat het mis
64
1990 Een telescoop in de ruimte
66
1998 Op bezoek in het ruimtestation
68
2004 Robotwagentjes op Mars
72
2004 De ruimte in met AndrĂŠ Kuipers
74
2005 Met Huygens naar Titan
76
2010 Op en neer met de Falcon 9-raket
78
2013 Chang’e 3: de prinses op de maan
79
2015 Met New Horizons naar Pluto
80
2018 De ruimtesportwagen van Elon Musk
82
2018 Naar Mars met wall-e en eve
83
2019 Zeilen op het zonlicht
84
2021? Snoepreisje naar de ruimte
86
2050? Wie wil er verhuizen naar Mars?
88
2100? Een ruimtereis naar de sterren
92
2200? Bye bye aarde!
94
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 5
22-07-20 12:19
400 voor Christus
DE HOUTEN DUIF VAN ARCHYTAS De oude Grieken leefden heel lang geleden. Meer dan tweeduizend jaar terug in de tijd. De wereld zag er toen heel anders uit dan nu. Er bestonden nog geen fietsen en auto’s. Lego was ook nog niet uitgevonden. ’s Avonds keken de mensen naar de sterren en vertelden ze elkaar mooie verhalen. Want ze hadden geen tv of iPad. De Grieken droegen mooie witte jurken. Ook de mannen. Dat vonden ze veel lekkerder zitten dan een broek. Ze waren ook heel gezond. Ze deden veel aan sport. En ze aten alleen maar gezonde dingen. Chips en cola bestonden nog niet.
Dromer
Wat denk je, deden de Grieken al aan ruimtevaart? Maakten ze al een reis naar de maan? Nee, natuurlijk niet. Daar konden ze ruim tweeduizend jaar geleden alleen maar over dromen. Eén zo’n dromer was Archytas. Hij bedacht een manier om te vliegen. En hij bouwde de allereerste raket. In de vorm van een duif. De duif van Archytas was een namaakduif, van hout. De duif was hol. Aan de achterkant zat een gat. Archytas vulde zijn houten duif met hete stoom. Die stoom wilde natuurlijk naar buiten. Dat kon alleen maar via het gat aan de achterkant. Doordat de stoom aan de achterkant naar buiten spoot, vloog de houten duif naar voren. Hij kwam wel 200 meter ver!
6
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 6
22-07-20 12:19
e dez ie Op den z n e dzij erp n bla oorw va v ijd en t 8 e e j riek n. in d die ude G tonde l s o a de iet be lema l n a nog jij ze en? Kijk voor ng Kun vind oplossi
de na 96! op pagi
Ballon
Je kunt het zelf nadoen met een ballon. Blaas de ballon op, en laat hem dan los. De lucht in de ballon wil naar buiten. Dat kan alleen via het tuitje. En daardoor vliegt de ballon de andere kant op. Een raket werkt net zo. Dus jouw ballon is eigenlijk ook een soort raket! In de tijd van de oude Grieken was de ballon nog niet uitgevonden. Daarom moest Archytas zelf een houten duif knutselen. Jammer genoeg heeft niemand een foto gemaakt van de houten duif van Archytas. Je weet vast wel waarom niet!
7
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 7
22-07-20 12:19
50 na Christus
DE STOOMBAL VAN HERO Hero was ook een Griek. Net als Archytas. Alleen leefde hij een paar honderd jaar later, in AlexandriĂŤ. Dat is een stad in Egypte. Hero bouwde ook een soort raket. Of liever gezegd: een soort raketmotor, want hij ging niet echt de lucht in. Hero noemde het een stoombal. De stoombal van Hero was eigenlijk een ronddraaiende fluitketel. Onder de bal zat een bakje met water. Onder dat bakje maakte Hero een vuurtje. Na een poosje ging het water koken. Zo kwam er via twee buisjes stoom in de bal terecht. Maar net als bij een fluitketel wilde die hete stoom natuurlijk weer naar buiten. Op de bal had Hero twee pijpjes gemaakt. Door die pijpjes kon de stoom naar buiten. Maar Hero had iets slims bedacht. De pijpjes waren niet recht, maar gebogen. Daardoor ging de bal ronddraaien, net zoals een ouderwetse tuinsproeier. Zo zie je dat je warmte om kunt zetten in beweging. En dat gebeurt bij een raket ook!
8
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 8
22-07-20 12:19
969
DE VUURPIJLEN VAN FENG ZHISHENG Een raket is eigenlijk een grote vuurpijl. De raket is gevuld met brandstof. Aan de onderkant zit een opening. Dat is de straalpijp van de raket. Als je de brandstof aansteekt, krijg je veel vuur en heet gas. Dat kan alleen aan de onderkant naar buiten, door de straalpijp. Dat gaat met zoveel kracht dat de raket zelf omhoog wordt geduwd. Een vuurpijl werkt net zo. Het buskruit in de vuurpijl is de brandstof. Als je die aansteekt, vliegt de vuurpijl de lucht in. Het is een mooi gezicht. Je hebt het vast weleens gezien, met oud en nieuw. Vuurpijlen zijn uitgevonden in China. Al meer dan duizend jaar geleden. Waarschijnlijk werden ze in het jaar 969 al voor het eerst afgeschoten, door de Chinees Feng Zhisheng. Hij had ze bedacht. De Chinezen gebruikten hun vuurpijlen niet om oud en nieuw te vieren, maar om oorlog te voeren! Met een vuurpijl kon je de vijand beschieten. Of een stad in brand steken.
schilling_hadden_de_grieken_al_raketten_binnenwerk@1.indd 9
22-07-20 12:19