juli/augustus 2016 – nummer 1072 – jaargang 93
Ouderlingen blad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw
Thema: Rituelen
RICHARD VISSINGA
Het is al lang geleden dat ziekenhuizen de opname van een patiënt, die aangegeven had te behoren tot deze of gene kerkelijke gemeente, doorgaven aan de betreffende predikant. Nu moeten patiënten die prijs stellen op bezoek vanuit de kerk dat zelf aan de kerk doorgeven. Daar gaat nog wel eens iets mis. Het wordt in de onzekerheid, spanning of paniek rond de opname vergeten of familieleden denken er niet aan. Dan blijf je als pastor onkundig van een soms spannende periode die één van je gemeenteleden meemaakt. Het overkwam mij onlangs dat een oudere, alleenstaande mevrouw, die ik in het ziekenhuis een paar maal bezocht had, ontslagen bleek. Ze had me verteld, dat ze waarschijnlijk naar een verpleegtehuis overgebracht zou worden om daar te revalideren. En zo was geschied. Bij navraag op de afdeling bleek de verpleegkundige mij niet te mogen vertellen waarheen zij was verhuisd. Ik vertelde nog eens dat ik predikant was, mevrouw een aantal keren hier bezocht had, dat haar zoon ver weg in het buitenland woonde en dat de kerkelijke gemeente al jaren contact met mevrouw had. Het baatte niets: ze mocht het me niet vertellen. Navraag aan een andere balie leverde hetzelfde op: het mocht niet. Terwijl ik bleef mopperen en de oudere verpleegkundige bleef zeggen dat ze me de gevraagde informatie niet mocht verschaffen, bladerde ze toch door de gegevens en vertelde ze me waar ik mevrouw kon vinden. Een wonderlijke gang van zaken. Voordat ik me zou gaan wenden tot de Raad van Bestuur van het ziekenhuis leek het
Ouderlingen blad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw
redactioneel me goed contact op te nemen met een geestelijk verzorger. Ik legde hem mijn ervaring voor, waarop hij diep zuchtte en vertelde hoeveel moeite hij en zijn collega’s hadden met de recent ingevoerde protocollen. Ook zij mochten wanneer een patiënt was ontslagen uit het ziekenhuis niet meer in het dossier kijken. Wie dat wel deed kon op een berisping rekenen, want er werd af en toe gecontroleerd. Mijn collega was blij met mijn ervaring en zou die meenemen naar het teamoverleg. Wij deelden onze verontwaardiging over de wijze waarop mensen op deze manier losgemaakt worden van hun omgeving. Hier slaat het individualisme wel heel ver door en doet het mensen tekort. Het lijkt wel alsof mensen gezien worden als eilandjes, die helemaal op zichzelf los van allemaal andere eilandjes in een grote zee ronddrijven. Terwijl mensen juist aangewezen zijn op elkaar. Terwijl de politiek juist een beroep doet op de burgers om naar elkaar om te zien. Zonder mantelzorgers zouden heel veel mensen tekort komen aan de aller-noodzakelijkste zorg. Privacy en mondigheid zijn belangrijk en een groot goed. Maar verabsolutering daarvan kan mensen tekort doen en schaden. Zou het daarom niet goed zijn protocollen die ontworpen zijn om mensen te beschermen regelmatig te toetsen op eventuele niet-voorziene effecten? Hopelijk geeft dit zomer-nummer van het Ouderlingenblad de lezers weer voldoende inspiratie voor hun bezoekwerk en eigen bezinning. De redactie wenst u een goede zomertijd toe.
2
2 redactioneel 27 boeken
32 jaaroverzicht 34 prikbord
4
in dit nummer
28 15
4 Rituelen en geloofscommunicatie 15 Rituelen in het gezin 23 Zoeken en gevonden zijn Geloofscommunicatie kan niet Rituelen in de opvoeding: mee Rituelen in de liturgie drukken zonder rituelen en symbolen. doen in gezamenlijke ervaringen – ons geloof uit en voeden ons tegeTer inleiding – JAAP DE LANGE lijkertijd – EWARD POSTMA ERICA HOEBE-DE WAARD 7 Het belang van rituelen 19 Rituelen in het pastoraat Verschillende functies van rituelen Eenvoudige rituelen in het alleen hun waarde voor geloven – daagse bezoekwerk, bijzondere op scharniermomenten – NICO RIEMERSMA GERRY KRAMER-HASSELAAR
28 Vindplaatsen voor rituelen in het pastoraat De ondersteuning van Liedboek en Dienstboek bij het vormgeven van rituelen – NELLEKE BOONSTRA
11 Rituelen in de Bijbel Uit het bijbels overzicht komt ook een waarschuwing naar voren – KLAAS SPRONK
Het lied in het pastoraat Betekenis en mogelijkheden van een lied Jonge volwassenen Mogelijkheden van kerkelijk werk met jonge volwassenen Bijbelwoorden nu De betekenis van een bijbelwoord voor nu
3
volgend nummer Christenen in het Midden-Oosten Verbinden en bezielen Lezing op de Landelijke Pastorale Dag Aandacht voor hun positie in de huidige tijd 500 Jaar protestantisme Het jaar 2017 markeert een belangrijk Over het ambt Blijvende bezinning geboden keerpunt in de (kerk-)geschiedenis
Juli/Augustus 2016 – nummer 1072 – Jaargang 93
‘En anders dan in beelden sprak hij niet tot hen.’ Dat zinnetje uit het evangelie naar Marcus (4:34) speelt al jaren door mijn hoofd. Marcus zegt, dat Jezus zelf voor het gesprek over wat hem ten diepste beweegt, beelden nodig had. Beeldtaal dus, geloofscommunicatie kan niet zonder!
R
JAAP DE LANGE Dr. J.J. de Lange is emeritus hoogleraar praktische theologie van de Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid te Brussel en lid van de redactie van het Ouderlingenblad
ituelen en geloofscommunicatie Ter inleiding
Rituelen en symbolen zijn te onderscheiden, maar hebben tegelijkertijd veel met elkaar te maken. Kort gezegd, een ritueel is een handeling, waar een of meer symbolen onderdeel van uitmaken. Dat klinkt theoretisch, maar voor de praktijk is die omschrijving heel belangrijk. Een ritueel kan een gewoonte zijn, maar is ook altijd méér dan dat.
Het bijzondere in het gewone Bij een ritueel horen symbolen, beelden. Er is een begrip, een voorwerp uit de alledaagse werkelijkheid, dat tegelijkertijd nog een andere, diepere betekenis heeft. Dat is ook hoe Jezus in de gelijkenissen taal gebruikt. Hij heeft het over een mosterdzaadje, terwijl hij spreekt over het koninkrijk van God; hij vertelt over een zaaier, terwijl het over het Woord gaat. Zo zijn er vanuit de Bijbel veel woorden, die in het geloof veel meer zeggen, dan de alledaagse betekenis die ze hebben. Denk aan water, brood, woestijn, bruiloft, lam. De lijst is moeiteloos uit te breiden. Er zijn in de werkelijkheid van ons leven een groot aantal zaken die we niet op een rationele manier kunnen uitdrukken. Het gebruik van symbolen, beeldtaal stelt
Ouderlingen blad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw
ons in staat om contact te maken met die andere laag in ons leven en om daarvan met elkaar iets te beleven.
Rituelen Een ritueel gebeurt. Elke dag wordt een baby gewassen, maar met het water van de doop … Waarschijnlijk hebben avondmaalsgangers thuis wel gegeten, maar in het ontvangen van het brood en het aannemen van de beker wijn … Het bruidspaar had vast al een Bijbel, maar toen de ouderling hen in de dienst een Trouwbijbel overhandigde … Natuurlijk Over twee belangrijke kunnen we ook een lamp kerkelijke rituelen, doop aandoen, maar om dat licht en avondmaal, verschenen gaat het niet, als we op tafel eerder themanummers van bij de zondagse maaltijd de het Ouderlingenblad: huispaaskaars aansteken … ‘Over de doop’, jaargang 92, In al dit soort handelingen nummer 1060 (juni 2015), wordt op verschillende mauitg. Kok, Utrecht. nieren een vorm van contact ‘De viering van het avondgelegd met betekenissen van maal’, jaargang 93, nummer het evangelie, met God, de 1071 (juni 2016), uitg. Kok, Eeuwige. We drukken er beUtrecht.
4
langrijke aspecten van ons leven mee uit en verbinden die met wat we van essentieel belang vinden in het leven. Op een andere manier dan met woorden alleen, beleven we zo’n moment, inspirerend en dragend. Eens te meer is dat zo, als we zelf deel uit maken van zo’n ritueel.
Verschillen in rituelen Rituelen omgeven ons leven op veel momenten en in verschillende situaties. In grote en indrukwekkende, maar ook in alledaagse en steeds weer terugkerende rituelen zoeken we vormen om aan te sluiten bij het geheimenis van het leven, de relatie met God, de boodschap van de Bijbel, de weg van Jezus. Zonder volledig te kunnen zijn, spreken we wel over terugkerende of cyclische rituelen. Dat kan gaan over dagelijks terugkerende rituelen bijvoorbeeld rond de maaltijd, maar ook over jaarlijks terugkerende rituelen, zoals die van de gedachtenis van overledenen op de laatste zondag van het kerkelijk jaar. We kennen rituelen bij de grote feesten, zoals Kerst en Pasen. Soms worden die in ons levensgevoel ook verbonden met de wisseling van seizoenen. Rituelen kennen we ook op scharniermomenten van het leven. Op belangrijke en ingrijpende momenten willen we tot uitdrukking brengen wat ons beweegt, drijft, vasthoudt en steun geeft. Dat soort momenten herkennen we bij de geboorte met het doopritueel, bij de keuze voor een levenspartner met huwelijksrituelen, in dagen van rouw met begrafenisrituelen. Maar in de kerk kennen we als scharniermomenten ook de overgang van kindernevendienst naar jeugddienst of het doen van belijdenis. In al die momenten is er sprake van geloofscommunicatie, van het zoeken naar God, de Eeuwige en naar elkaar. We delen daarin wat ons beweegt. Soms zijn het oude vormen, die ons inspireren en dragen, soms zijn dat nieuwe rituelen. Want de vormen van rituelen worden ook bepaald door de tijd en de cultuur waarin we leven.
5
Juli/Augustus 2016 – nummer 1072 – Jaargang 93