juni 2016 – nummer 1071 – jaargang 93
Ouderlingen blad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw
Thema: De viering van het avondmaal
RICHARD VISSINGA
Wat roept een acute opname in het ziekenhuis een veelheid van gevoelens en ervaringen op! Eind april overkwam het mijzelf. Eerst zijn er de pijn en de schrik: het lichaam geeft niet mis te verstane signalen af. Maar wat hebben ze te betekenen? De ambulanceverpleegkundigen vertrouwen het niet en brengen me naar de spoedeisende hulp van het nabij gelegen ziekenhuis. Dan ben je ineens patiënt. Alles wordt je uit handen genomen. Een inderhaast gealarmeerde collega zal voorgaan in de uitvaart van die ochtend. Hij zal mijn overdenking uitspreken. Niemand is onmisbaar - wat een heilzame ervaring. Eenmaal ‘op zaal’ met nog drie andere patiënten dringt de werkelijkheid van wat me is overkomen steeds meer door. In korte tijd staan alle andere dingen op afstand. Je bent daar met je haperende lichaam op die zaal even het middelpunt van je bestaan. Alles waar eerder je interesse naar uitging verdwijnt naar de achtergrond. Dat zal zo blijven in de dagen die volgen. Wat worden ineens andere dingen belangrijk: de zorg en aandacht van de verplegenden, het bezoek van de dokter en natuurlijk ook van nabije geliefden. Later komt daarbij het meeleven door de kaarten die ik ontvang. Sommige zijn getooid met tientallen namen, opgeschreven door de koffiegroep van de donderdagmorgen en later van nog veel meer kerkgangers van de zondagmorgen. Ik spel ze stuk voor stuk. En wat ontstaat er binnen korte tijd een diep gevoel van lotsverbondenheid met de anderen op de zaal: volkomen vreemden die ineens door het verblijf hier verbonden zijn ge-
Ouderlingen blad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw
redactioneel raakt met elkaar en hun schrik en onzekerheid met elkaar delen. Als op de tweede dag de pijn voldoende is onderdrukt of gezakt bezoek ik met loopinfuus de kerkdienst. Wat doet het goed om daar allereerst de Paaskaars te zien branden. Die brandt al als de mensen binnenkomen. Ik kan me toevertrouwen aan het warme licht van Christus. En wat komen de woorden die gesproken worden en die we zingen heilzaam binnen. Er is even een moment van verbinding met die andere werkelijkheid, die uitgaat boven en nog dieper doordringt in alles wat wij meemaken: noem het de wereld van God. Wat een kostbaar uur daar in het ziekenhuis. Op de vierde dag besluit de arts dat er geen aanleiding is nog langer in het ziekenhuis te blijven. De pijn is weggebleven en verder is alles goed. Een volgend consult zal over enkele weken poliklinisch plaatsvinden. Het lijkt met een sisser af te lopen. Het is wonderlijk hoe thuis ik me in die vier dagen ben gaan voelen in het ziekenhuis. De buitenwereld komt vreemd bij me binnen en de vele prikkels doen terugverlangen naar de eenvoud en beslotenheid van de ziekenzaal en wat daar allemaal bij hoort. Wat me van deze dagen het meest is bijgebleven is iets wat velen in het ziekenhuis al ervaren hebben: het besef van kwetsbaarheid; er hoeft maar zo weinig te gebeuren en het leven neemt een grote wending. En vlak daarnaast ligt de dankbaarheid dat het leven nu zijn gewone gang weer hernomen heeft.
2
2 redactioneel 28 boeken
in dit nummer
33 prikbord
4
29 20
4 De viering van het avondmaal Inleiding op het thema – JAAP DE LANGE 7 We vieren avondmaal Een betekenisvolle gang door de liturgie – GERT LANDMAN 12 Joodse oorsprongen en de praktijk van het avondmaal Terug naar de bronnen: Wat weten we van de viering van het avondmaal? – PETER TOMSON
THEMA: RITUELEN
De kracht van rituelen De betekenis voor het christelijk geloof Rituelen in de Bijbel De bijbelse papieren van rituelen
3
16 In gesprek over het avondmaal 24 ‘Kind aan huis bij Gods gehei De beleving van het avondmaal in men, in Gods heiligdom’ vier ‘portretten’ met een gespreks- Avondmaal en pastoraat gaan handleiding tastbaar samen in een viering – GERRY KRAMER- HASSELAAR thuis, in kleine kring – ROEL BOSCH 20 Avondmaal en diaconaat Over de principiële relatie van diaconaat en avondmaal en concrete mogelijheden – HERMAN NOORDEGRAAF
29 Wij vieren de maaltijd, wij vieren samen feest Iedereen is welkom aan het avondmaal; ook –juist– kinderen – IRMA PIJPERS-HOOGENDOORN
volgend nummer Rituelen in het gezin De eigen gezinsstijl
Rituelen in de liturgie Het zorgvuldig liturgisch gebruik
Rituelen in het pastoraat Belang en waarde voor het individuele pastoraat
Voor eigen gebruik Op zoek naar verantwoorde vormgeving
Juni 2016 – nummer 1071 – Jaargang 93
Protestanten kennen twee sacramenten, doop en avondmaal. Het woord sacrament komt uit het Latijn. In de vroegkerkelijke betekenis staat dat voor ‘heilig geheim’, ‘verborgenheid’. Dat is treffend, want zo kun je het gebeuren van doop en avondmaal inderdaad typeren, als een ‘heilig geheim’.
D
JAAP DE LANGE Dr. J.J. de Lange is emeritus hoogleraar praktische theologie van de Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid te Brussel en lid van de redactie van Ouderlingenblad
e viering van het avondmaal
We kennen er verschillende namen voor. Avondmaal is heel gangbaar, maar ook begrippen als ‘Maaltijd des Heren’ of ‘Tafel des Heren’ zijn in gebruik. Het woord ‘eucharistie’ nemen protestanten minder snel in de mond, al is ook dat een betekenisvol begrip met oude papieren (zie de bijdrage van Peter Tomson). Hoe dan ook, al die verschillende namen willen een aanwijzing zijn voor waar het om gaat, waar het vandaan komt, waar het op gericht is.
Tastbaar evangelie Eén van mijn theologische leermeesters, prof. Gerrit Hartvelt, schreef jaren geleden een boek over de sacramenten. Hij gaf dat de titel ‘Tastbaar evangelie’ mee. Ik heb het altijd een intrigerende titel gevonden. In het tastbare gebeurt iets, dat niet tastbaar is. Het avondmaal is zo tastbaar als wat. Er is niets geheimzinnigs aan en toch is er sprake van een geheimenis. Je neemt van het brood, drinkt van de wijn, en al doende word je deelgenoot van het evangelie en van de mensen met wie je dit deelt. Dat wat niet tastbaar is, geloof – hoop- liefde, gaat rond en komt dichtbij op een bord en in een beker. Je neemt het lijfelijk tot je, maar is dat wat je pakt, tussen je vingers te vatten?
Ouderlingen blad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw
We hebben deel aan een ‘heilig geheim’, dat ons raakt, aanspoort, troost, verwonderd doet staan, samenbindt, bezielt en wat niet al. De betekenis gaat immers boven het tastbare uit. Het sacrament verwijst naar een geloofskern. Geen wonder dat de sacramenten in de christelijke gemeente zo’n belangrijke plaats innemen. Een jaar geleden verscheen het themanummer ‘Over de doop’. Nu staat de viering van het avondmaal centraal. Net als de doop is dit een gebeuren waar veel betekenissen van het geloof in samenkomen en waaraan mensen verschillende ervaringen en geloofsbelevingen verbinden. Dat kan. Het is een rijk ritueel en de symbolen van brood en wijn kennen meerdere betekenislagen, die mensen bezielen en verbinden.
Bezinning en verdieping Dit themanummer is gericht op bezinning en verdieping van de viering van het avondmaal. Verschillende artikelen bieden de mogelijkheid om de eigen gemeentepraktijk ernaast te leggen. Waar liggen voor ons de zwaartepunten? Welke andere aandachtspunten worden hier aangereikt? Dat kan een mooie insteek zijn voor een bezinning in de kerkenraad, maar op die manier wordt ook veel
4
Is het geheim te vatten tussen je vingers?
In juni 2015 verscheen het themanummer ‘Over de doop’. Naast uitspraken van mensen over wat hun doop voor hen betekent, wordt een bijbelse oriëntatie op de doop geboden en wordt de doopliturgie gepresenteerd. Ook gaat het over de voorbereiding op de doop, de waarde van de doopgedachtenis en de oecumenische betekenis van de doop. Gegevens van dat themanummer: ‘Over de doop’, Ouderlingenblad, jaargang 92, nummer 1060 (juni 2015), uitg. Kok, Utrecht.
5
waardevols geboden voor bezinning en verdieping in een wijkavond of in een leerkring van ‘Vorming en toerusting’. De artikelen zijn enerzijds informatief, maar kennen soms ook een toerustend element als er gemeentetaken naar voren komen. En natuurlijk zijn er ook vormende aspecten, als het gaat om geloofsinhouden en –belevingen. Bij veel mensen gaat hun beleving waarschijnlijk voorop en komt de bezinning op wat het avond-
maal ook nog meer is of anders is, op de tweede plaats. Dat vraagt in een bezinning op inhoud en vormen om openheid, zowel naar elkaar toe, als ook naar mogelijke nieuwe punten die naar voren komen. Het is goed daarop bedacht te zijn, want alleen zo kan een bezinning verrijkend en verdiepend worden.
De artikelen Het thema wordt vanuit verschillende gezichtspunten belicht. Ingezet wordt bij de wijze van vieren, de liturgie. Gert Landman attendeert op elementen, die ons verbinden met gelovigen van oudsher, maar ook op vormen en mogelijkheden die nu verantwoord zijn. Peter Tomson zoekt naar wat de joodse oorsprong van het evangelie voor de praktijk van het avondmaal betekent. Was er in de eerste gemeenten
Juni 2016 – nummer 1071 – Jaargang 93
sprake van een eenduidige praktijk of kende men verschillende betekenissen? Na deze informatieve bijdragen geeft Gerry Kramer een impressie van wat mensen nĂş aan het avondmaal beleven. Zij stelde verschillende mensen enkele vragen. Wat als we onszelf die vragen ook eens stellen? Terug naar de gemeente legt Herman Noordegraaf een directe verbinding tussen avondmaal en diaco-
Ouderlingen blad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw
naat, beschrijft Roel Bosch de pastorale mogelijkheden van een intieme viering aan huis en geeft Irma Pijpers aan hoe een kinderleerhuis en de deelname van kinderen aan het avondmaal samengaan in een gaandeweg leren. Is dat trouwens niet iets waar volwassen geloofsleerlingen zich aan kunnen spiegelen, aan gaandeweg leren van wat je viert? Mooi, als dit themanummer daaraan kan bijdragen.
6