14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 6
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 7
Inhoud Inleiding 9 Boek I Doop 1 De dood van Madonna 19 2 Een magische plek 33 3 De arrogantie, het lef! 53 4 Jam Hot 74 Boek II Belijdenis 5 Ziek en pervers 97 6 Hoe ik ophield me zorgen te maken en van Madonna leerde houden 108 7 Make-up in die fantastische Hollywood-stijl 121 8 Who’s That Girl? 139 9 De innerlijke zonde 153 10 Je van je beste kant laten zien 172 11 De gevallen engel 194 12 Ik neem alleen wat ik nodig heb 229 Boek III Vergiffenis 13 Bits, nullen en enen 259 14 Hard werken en hard lachen 289 15 Mamma-popster 314 16 ‘American Wife’ 332 17 Abba op speed 347 18 Door God gezonden 368
7
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 8
Boek IV Verlossing 19 De duivel zou je niet herkennen 000 20 Wijwater 000 Epiloog 000 Noten 000 Beknopte bibliografie 000 Discografie 000 Video’s, films, theater en boeken 000 Fotoverantwoording 000 Dankwoord 000 Register 000
8
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 9
Inleiding In 1985 werd ik fan van Madonna. Ik weet nog dat ik op een avond de slaapkamer van mijn vriendin Jassy in liep, die televisie zat te kijken. ‘Waar kijk je naar?’ vroeg ik, terwijl ik me naast haar liet neerploffen. ‘De show van Madonna,’ antwoordde Jassy. ‘Nee, hè?’ Ik was de kamer al bijna weer uit. Voor mij was Madonna dat goedkope popsterretje dat in een Venetiaanse gondel lag te kronkelen in de videoclip van ‘Like A Virgin’. ‘Nee, wacht nou even,’ zei Jassy, ‘ze is eigenlijk best goed. En grappig. Ze heeft iets heel aantrekkelijks.’ Ik bleef kijken en na een paar minuten wist ik het. De vrouw die bij Top Of The Pops overkwam als een wanhopig aankomend sterretje had ook een heel andere dimensie. Door de video van haar tour Like A Virgin begrepen mensen pas voor het eerst wat haar zo boeiend maakte. Ze bezat een innemende, bruisende energie, ze sprak haar vrouwelijke publiek rechtstreeks aan, en ze had een bol buikje, maar het kon haar niets schelen. Ze glimlachte veel, knipoogde naar de menigte en nodigde je uit om aan dit geintje mee te doen. En haar muziek – ritmisch, dansbaar en overgoten met een melodieus sausje – had eigenlijk wel wat. Ze wekte mijn interesse met haar tour Like A Virgin, maar toen de film Desperately Seeking Susan uitkwam, was ik verkocht. Ze speelde daarin een vrolijk, door de wol geverfd, onbezorgd type. Ze was niet de zoveelste gemaakte icoon, ze was zichzelf. Daarna zou Madonna doelbewust nog heel wat veranderingen ondergaan, van hoogblonde vamp in het True Blue-tijdperk halverwege de jaren tachtig tot donkerharige mystica van Like A Prayer. Die laatste was voor een voormalig katholiek meisje als ik heel inspirerend. Toen ik haar zag
9
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 10
tijdens de Blond Ambition Tour, met dat enorme kathedraalschip en zo’n boetvaardige Madonna, stond mijn hart stil. Daarop volgde de commerciële glamour van de film Dick Tracy en de decadente elegantie van de video ‘Justify My Love’ uit 1990, door Jean-Baptiste Mondino in zwart-wit opgenomen in een onbekend hotel in Parijs. Er was de pure vreugde van ‘Vogue’, de soundtrack van een zomer vol dans, nog voor de openbaringen van haar boek Sex en de documentaire Truth or Dare. Ze zei eens: ‘Ik heb liever dat mensen wel aan me denken dan niet,’ maar rond 1992 was dat eerste zelfs voor haar meest toegewijde fans een opgave. Toch bewonderde ik nog steeds haar avontuurlijkheid, haar onverschrokkenheid en de manier waarop ze in haar werk opkwam voor alternatieve culturen en geaardheden – of het nu ging om sm-lesbiennes in het boek Sex, haar overtuigende persiflage op de homodisco in Confessions On A Dancefloor of om het vol op de mond kussen van een zwarte Christus in de video ‘Like A Prayer’. Madonna hield daarbij altijd haar populariteit bij het grote publiek in het oog – voor haar hoofdrol in de film Evita presenteerde ze zichzelf bijvoorbeeld als een meer conventionele filmster in Hollywood-stijl. Toen ze moeder was geworden, leek haar rebelse tijd voorbij en kwam ze tot rust, maar in 1998 trad ze weer in de schijnwerpers met het vrijmoedige, experimentele album Ray Of Light en met Music, dat in 2000 uitkwam. Met die platen won ze haar eerste Grammy Awards en werd ze door de rockwereld eindelijk als serieuze artiest geaccepteerd. Sinds de tour Who’s That Girl in 1988 heb ik elke liveshow van Madonna gezien en heb ik haar zich als artiest zien ontwikkelen. Ik heb ook haar privéleven met interesse gevolgd, waarin ik veel parallellen zie met mijn eigen leven. We zijn van dezelfde generatie. Net als zij was ik een afvallig katholiek meisje in de ban van het feminisme. Ik speelde in een meidenband en kende de kick van op het podium staan. Net als zij voelde ik me aangetrokken tot punk en de underground clubscene. Net als zij richtte ik me op mijn carrière tot ik later in mijn leven mijn partner ontmoette, met wie ik trouwde. Net als zij kreeg ik na mijn veertigste twee kinderen (een jongen en een meisje). In veel opzichten is haar verhaal typisch voor mijn genera-
10
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 11
tie – voor hoe het feminisme ons dapper maakte, hoe er, ondanks de vrijheid waarvoor we vochten, nog steeds grote conflicten bestonden tussen werk en moederschap. In haar muziek en haar performance zegt Madonna zo veel over wat het betekent om een vrouw te zijn! Ze verpakt het volledig in een populair vocabulaire, maar weet steeds de juiste snaar te raken. Als schrijfster over muziek die zich vooral richt op vrouwelijke artiesten, heb ik haar altijd fascinerend gevonden. Wat me opvalt, is hoe uniek ze is. Ze heeft geen grootse stem als Billie Holiday of Ella Fitzgerald en ze kreeg geen hele generatie in haar ban met rauwe rock-’n-roll, zoals Janis Joplin of Patti Smith, maar niettemin is ze door haar adembenemende verscheidenheid een opvallende aanwezigheid binnen de popmuziek. Als een culturele ekster pikte ze haar invloeden uit duizenden bronnen en kanaliseerde die tot één visie. Dat op zichzelf is al een kunstwerk. ‘Ik ben het kunstwerk. Ik ben de kunst. Je suis l’art,’ zei Madonna ooit tegen Sébastien Foucan, de held van de Franse parkour-beweging en een van de topdansers in haar Confessions Tour.1 Door de fixatie op haar provocerende mediaverschijning wordt voorbijgegaan aan wat Madonna werkelijk als performer en muzikant motiveert. ‘Er zijn zeer getalenteerde zangeressen die een producer inhuren, verwachten dat die al het werk doet, het nummer in de studio drie keer zingen en dan naar huis gaan. Madonna is níét een van hen,’ zegt Guy Sigsworth, een van de producers van haar futuristische millenniumalbum Music. ‘Ze is zeer nauw betrokken bij het hele creatieve proces, als medewerkster en als producer. Die kant van haar wordt door mensen die zo op haar imago gefixeerd zijn over het hoofd gezien. Met al die hits kán het niet alleen maar liggen aan twintig jaar het juiste kapsel hebben.’ Het is die muziek, gecombineerd met haar aparte, stralende schoonheid, aanstekelijke energie en bijzonder theatrale shows die Madonna tot een quasireligieus icoon heeft gemaakt. Ze wekt een soort massa-aanbidding op en werd door acteur en vriend Rupert Everett ook wel ‘de onbevlekte ontvangenis’ genoemd. ‘Haar [ogen] waren heel lichtblauw en vreemd opengesperd; nog iets verder en je zou aan waanzin of inteelt gaan denken. Als ze je kant op keek, dan bevroor je,’ zei hij over de eerste keer dat ze elkaar ontmoetten in de Inleiding
11
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 12
jaren tachtig. ‘Ze was absoluut geen klassieke schoonheid. Ze was een beetje als een Picasso... er lag een energieveld om haar heen als een golf, die iedereen meesleurde als zij een kamer binnenstroomde.’2 Madonna de popster verscheen als uitdagende twintigste-eeuwse versie van een eeuwenoud icoon. Maar terwijl de oorspronkelijke Maagd bescheidenheid en reinheid symboliseerde, predikte deze Madonna seksuele kracht en spiritualiteit. In de ogen van schrijfster Camille Paglia heeft ze ‘de twee helften van de vrouw weer samengevoegd en haar genezen: Maria, de Gezegende Maagd, de Heilige Moeder en Maria Magdalena, de hoer’.3 Songwriter Tori Amos is het met haar eens. Zij zegt: ‘Ik geloof dat ze door het samenvoegen van de thema’s “Madonna”, “Maagd” en seks de historische Madonna-computer “herstartte”. Het was van enorm belang voor het seksueel ontwaken van christelijke meisjes, katholieke meisjes, protestantse meisjes, mormonenmeisjes, doopsgezinde meisjes – noem maar op. Het belang van een vrouw die Madonna heette en de woorden “Like A Virgin” zong, kan niet worden gebagatelliseerd, evenmin als het effect ervan op de meisjes in de hele wereld die met haar meezongen.’ De vraag is vaak naar voren gekomen: wie is de ‘echte’ Madonna? Het populaire, negatieve stereotype is dat van een publiciteitsgeile, manipulatieve, harde tante, terwijl ze voor veel vrouwen juist een toonbeeld van feminisme is. Ik heb haar werk altijd duidelijk en autobiografisch gevonden, maar haar persoonlijkheid is complex en ontwapenend veranderlijk. Na biografieën te hebben geschreven van grote vrouwelijke artiesten als Dusty Springfield en Annie Lennox en een geschiedenis van vrouwen in de popmuziek, wilde ik tot de kern doordringen van wat Madonna beweegt. Ze is tenslotte met meer dan 200 miljoen verkochte albums over de hele wereld en 58 toptienhits alleen al in Engeland de bestverkopende vrouwelijke artiest aller tijden. Al sinds ‘Like A Virgin’ ben ik bezig met het opbouwen van mijn eigen persoonlijke Madonna-archief en in 2005 begon ik aan een boek over haar. Ik wilde een beschouwing over haar leven en werk schrijven nu ze de vijftig naderde. Wat voor vragen zouden aan de
12
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 13
orde komen? Hoe had ze tot dusver een esthetiek kunnen creëren en in stand kunnen houden waarop mensen van alle generaties reageerden? Wie steekt er werkelijk achter die verbijsterende hoeveelheid tegenstrijdige persoonlijkheden – de seksuele vamp, de vrouw des huizes, de kabbala-fanaat, de sjamaan van vrouwelijke kunne – ik zocht naar een manier om haar te begrijpen. Madonna was meer dan een postmoderne verzameling symbolen. Ze was een vrouw van vlees en bloed, maar haar veranderende identiteit maakte haar mysterieus. Wanneer ik weer eens voor een raadsel stond, nam ik altijd mijn toevlucht tot haar songs. Muziek laat een psychische indruk achter. In haar sound, het geluid zoals dat is opgenomen, ligt de wereld en de geest van de artiest. Met dat als uitgangspunt beluisterde ik Madonna’s muziek, van begin tot eind, en trof een fascinerend verhaal aan. Of het de gelaagdheid van de katholieke liturgie in Like A Prayer was, de donkere diepten van Erotica of de trance van Confessions On A Dancefloor, waarbij Madonna’s stem niet meer was dan een structuur in de muziek, ze was op een persoonlijke reis. Soms was ze in een ontkenningsfase, of leefde ze een melodrama, maar vaak confronteerde ze zichzelf met haar pijn of zocht ze vreugde in haar muziek. Ik wilde weten hoe ze die reis precies had uitgestippeld en maakte er daarvoor zelf een. Ik reisde van hypermoderne opnamestudio’s naar een flat in Hornsey in Noord-Londen, waar Doug Wimbish en de postpunkgroep Tackhead nog steeds rondhingen. Ik reed met een vrouw die met Madonna op school had gezeten langs oude gebouwen in Michigan en zwierf door de winderige straten van Detroit. Ik interviewde regisseurs bij hun zwembaden in Los Angeles en reisde naar New York om haar voormalige vrienden en medewerkers te ontmoeten. Ik liep door de velden van Wiltshire, maar ook door het pluchen interieur van het kabbalahoofdkwartier in Londen. Ik sprak met dansers, choreografen, muzikanten en producers – mensen die allemaal met Madonna hadden samengewerkt. Onderweg dacht ik na over mijn eigen katholieke achtergrond en over mijn grootmoeder, die jong stierf nadat ze zes kinderen op de wereld had gezet. Ik dacht aan wat het betekent om een vrouw van een bepaalde generatie te zijn, geboren in het eerste decennium van het feminisme en het tijdperk van punk en de homobevrijding. En wat het betekent om Inleiding
13
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 14
later in het leven moeder te worden. Hoe het hebben van een dochtertje je strijdlustig maakt én vastberaden om het deze keer goed te doen. Mijn zoektocht naar Madonna was om gek van te worden. Ik kreeg twee sterk contrasterende beelden van haar: ze was een vrouw die ten koste van alles vooruit wilde komen en het haar concurrentie lastig maakte én ze was een vrouw die – ik had het nooit eerder in haar gezien – lief, kinderlijk en boeiend was. ‘Wanneer ze zich in het openbaar beweegt en door iedereen wordt bekeken, is ze heel ijzig en trekt ze een beschermende muur om zich op. Ze lijkt hooghartig, alsof ze de ster uithangt,’ vertelde Madonna’s vriend James Foley me. ‘Maar wanneer ze thuiskomt en haar jas uitdoet, is het alsof ze ook haar persoonlijkheid aflegt. Zelfs haar accent verandert – van Brits naar Detroits.’ Dat zou begrijpelijk zijn als het alleen een kwestie was van openbaar versus privé. Maar bij Madonna ligt die scheiding ingewikkelder. Het heeft me veel tijd gekost om die te doorgronden, helemaal tot het einde van dit boek. In interviews komt Madonna over als behoedzaam en berekenend, alsof ze, zoals Norman Mailer eens opmerkte, ‘haar eigen secretaresse speelt’.4 Van het beroemde gevoel voor humor waarover zo veel medewerkers het hebben is dan weinig terug te vinden. Zo kan ze wel zijn bij vrienden, en bij haar echtgenoten en minnaars speelt ze een dartel spel van aantrekken en afstoten. Veel mensen die met Madonna hebben gewerkt, hebben het over haar warmte en gemakkelijke, aardse manier van doen. Is ze twee verschillende personen? Het kwartje viel pas toen ik opnamen zag van repetities voor haar Confessions Tour. Ze zag er ontspannen en gelukkig uit. Ze had geen make-up op en droeg vrijetijdskleding, maar je zag dat iedere cel van haar lichaam leefde en bij het optreden betrokken was. Het enige moment dat ze werkelijk zichzelf lijkt te zijn, is als ze aan het werk is. Daarbuiten kan ze zelfbewust zijn, statusbewust – zich bewust van alles. Alleen als ze optreedt, dan worden de lagen afgepeld en blijft alleen zij over. Wanneer ze in het creatieve proces opgaat, vergeet ze zichzelf. Madonna is de som van allerlei zaken die haar beïnvloeden op een bepaald moment. Ze laat die invloeden binnen – of ze nu afkomstig zijn uit films, clubcultuur, literatuur of vi-
14
14259a-v8_Madonna het icoon 25-5-18 10:57 Pagina 15
suele kunst – en laat ze door haar lichaam gaan. Ze reageert in de eerste plaats als danser op de wereld om haar heen: als danser verwerkt ze alles wat op haar afkomt. En wanneer de informatie eenmaal is verwerkt en naar buiten komt, is dat niet op goed geluk, chaotisch of onaf. In Madonna’s wereld is die verbonden met een esthetiek die ze haar leven lang hoog heeft gehouden. Net als alle grote diva’s verwerkt Madonna haar leven in haar werk. Van het katholicisme van haar jeugd tot haar moeders dood, van die afschuwelijke aanranding in New York tot haar withete woede uit haar Sex-jaren en de verlossing die ze vond in het moederschap, ís Madonna’s leven haar werk, haar reden van bestaan. In 2006 haalde ze wereldwijd de voorpagina’s toen ze de dertien maanden oude David Banda uit een weeshuis in Malawi adopteerde. Die actie leidde tot een verhit debat – of het haar sociale gevoel was dat haar bewoog of dat het haar eigen, egoïstische verlangens waren. Gegriefd door de storm van kritiek zei Madonna tegen intimi: ‘Ik ben sinds het uitgeven van mijn boek Sex begin jaren negentig niet meer zo gehaat geweest. Waaraan heb ik dit verdiend?’5 Haar stijl is confronterend, haar ambitie onbegrensd en ze blijft haar leven voortdurend en dwangmatig omzetten in fascinerende popart. Zoals producer Steve Bray, haar voormalige vriendje, zegt: ‘Je kon haar geen groter plezier doen dan je volledig door haar te laten overheersen en daar zelf op de een of andere manier ook nog plezier in te hebben.’6 Madonna is een godin van ons tijdperk geworden en een icoon dat wij gezamenlijk hebben gecreëerd. Dit is haar verhaal. Lucy O’Brien Londen, 2018
Inleiding
15