Bloemen in beeld
Bruggen slaan tussen woorden en beelden, geloven en doen, met je handen, met je ziel. Bruggen slaan tussen bezieling en het leven van alle dag, tussen verstilling binnen en de buitenwereld. Veertig thema’s uit het leven van elk mens vormen de rode draad van inspiratie in dit boek. Van geboren worden tot sterven, een levensweg gaan, verlangen, zoeken, kiezen, verwonderen, loslaten en thuiskomen. Met de symboliek van bloemen, kleuren en vormen worden thema’s vertaald in florale creaties die passen bij de seizoenen. Aansluitend is er ruime aandacht voor bloemschiktechnieken met respect voor de aarde, en voor expressiemiddelen en werkwijzen om symbolisch te schikken, thuis of in de kerk.
Bloemen in beeld
Bloemen in beeld
symbolisch bloemschikken rond 40 thema’s Tini Brugge & Hanneke Maassen Fotografie Isabel Rottiers
TINI BRUGGE zoekt naar de link tussen alledaagse activiteiten en hun diepere betekenis. Het is voor haar een oefening in ‘het aarden in waarin de zorg om de schepping centraal staat. De boeken Bloemen geven zin, Hemelse spijzen en Geheimen uit de kloostertuin zijn ook van haar hand.
www.lannoo.com www.kok.nl
9 789059 952010 >
Tini Brugge & Hanneke Maassen
geloof’. Op het raakvlak tussen natuur, milieu en geloof schreef ze boeken
| KOK
Bloemen in beeld symbolisch bloemschikken rond 40 thema’s Tini Brugge & Hanneke Maassen Fotografie Isabel Rottiers & Tini Brugge
| KOK
Inhoud Inleiding 6 Dankwoord 9
Advent en Kerstmis
1. Verlangen 2. Ontvangen 3. Hopen 4. Verwachten 5. Verschijnen 6. Openbaren 7. Veranderen 8. Kiezen
10
Zomer 68
12 14 17 18 21 22 25 26
Veertigdagentijd 28
9. Verlaten 10. Zoeken
30 33
Goede Week
36
38 43 44 47
11. Verbinden 12. Een kruis dragen 13. Dienen 14. Lijden
Pasen en paastijd
48
50 53 54 57 58
15. Doorbreken 16. Leven 17. Dopen 18. Uitwaaieren 19. Dragen
Pinksteren 61
4 | Inhoud
20. Vlammen 21. Bezielen 22. Bewegen
63 64 67
23. Geloven, hopen en liefhebben 24. Verwonderen 25. Samenbinden 26. Trouw zijn 27. Open staan 28. Zorgen 29. Beschermen
70 73 74 77 78 81 82
Herfst
84
30. Troosten 87 31. Bevrijden 88 32. Vrede stichten 91 33. Verzoenen 92 34. Oogsten 95 35. Danken 96 36. Herinneren 99 37. Volgen 100 38. Loslaten 103 39. Stilstaan 104 40. Aan het licht komen 107
Seizoenen, symboliek, natuur en tuinen
111
Winter 113 Kamerplanten 113 Barbaratakken 113 Adventskrans 113 Adventspaars en roze 113 Kerstboom 114 Kerstwit 114 Kerstrood 114 Driekoningen 114 Week van gebed 114 Veertigdagentijd 114 Palmzondag 116 Witte Donderdag 117 Goede Vrijdag 117 Judaspenning 117 Doornen 117 Keizerskroon 117 Anemonen 117 Lente 118 Pasen 118 Paastijd 118 Hemelvaart 118 Meimaand-Mariamaand 118 Pinksteren 118 Drievuldigheid 119 Sacramentsdag 119 Zomer 120 Sint-Jan 120 Jakobus de Meerdere 121 Gedaanteverandering van de Heer 121 Maria Hemelvaart 121
Periode van de schepping Kruisverheffing
121 122
Herfst 124 Franciscus van Assisi 124 Dankdag voor gewas en arbeid 124 Allerheiligen 124 Allerzielen 124 Sint-Maarten 125
Expressie 127 Sprekende beelden 129 Lijnen 129 Kleur 129 Liturgische kleuren 130 Getallen en vormen 132 Voorwerpen 133 Materialen 133
Bloemschiktechiek 135 Zorg voor bloemen Hulpmiddelen Waterdragers Waterbuisjes, steekbuisjes Steken, steunen, klemmen Steunen met binddraad Loodprikkers en loodstrips Vulsels of steekmassa Roosters of rasters Klemmen Binden en verbinden Stapelen, rijgen, vlechten, weven, wikkelen Schalen of andere basisvormen zelf maken
Literatuur en websites
137 137 137 137 138 138 138 138 140 140 140 141 141
143
Inhoud | 5
Bloemen in beeld De aarde schuilt in een korrel zand, het heelal in een bloemblad puur, de oneindigheid in de palm van uw hand en de eeuwigheid in een uur. William Blake, kwatrijn uit Songs of Innocence (1789) Wat is dat toch, dat een bloem je zomaar kan aanspreken? Dat je door de knieën gaat, je buigt om te zien hoe de bloem het blad gevouwen heeft. Dat je je verwondert over de kleurschakeringen of vormen? Verwondering verstilt. Alsof je aangesproken wordt in stilte door een andere wereld die ook de jouwe is. Weten dat je beide uit ‘sterrenstof’ bent gebouwd, beide verbonden met de aarde, de lucht en het water die leven mogelijk maken. Wat is dat toch, om met zorg bloemen aan een ander te schenken? Aan die ander te denken: hoe kan ik iets uitdrukken van mijn waardering, vriendschap, troost, bemoediging? Welke bloemen passen daarbij, welke kleuren, welke vormgeving? Niet met woorden alleen, het is juist de beeldkracht die ruimte schept om te raken aan een mysterie dat ons overstijgt. Met dit boek proberen we vanuit het alledaagse te reiken naar wat daarbovenuit gaat, te raken aan wat ons draagt, een andere dimensie die ons drijft, ons aangereikt in de beeldtaal van geloven, hopen, liefhebben en van bloemen. We gaan een andere weg dan in de vorige boeken rond liturgisch en symbolisch bloemschikken. We besloten om uit te gaan van thema’s die in elk mensenleven een rol spelen, ongeacht levensbeschouwing of culturele achtergrond. Bij de keuze van de thema’s spelen de seizoenen mee. Bij het maken van daarbij passende schikkingen horen seizoensmaterialen. Enerzijds omdat bloemen en takken uit onze eigen omgeving de aarde niet belasten. Anderzijds omdat elk seizoen een eigen beeldkracht bezit: kale takken in de winter, knoppen en bloesems in de lente, vrolijke veelkleurigheid in de zomer en de vruchten van de herfst. Bij elke schikking is er een toelichting bij de werkwijze en de symboliek die gebruikt is. In een meditatieve tekst wordt de beeldtaal in woorden verweven. Dit boek wil inspiratie bieden om zelf aan de slag te gaan. 6 | Inleiding
Daarom is per seizoen een overzicht gemaakt van passende plantaardige materialen en andere hulpmiddelen. Het kerkelijk jaar is daarbij een rode draad. Aparte aandacht is er voor de (expressie)middelen die er zijn om een thema te verbeelden, zoals de beeldkracht van een bloem, kleuren, voorwerpen, getallen, vormen, lijnen. Tevens is er een samenvatting van bloemschiktechnieken en hulpmaterialen.
Veertig thema’s in werkwoorden Veertig: het getal heeft symboolwaarde. Het verwijst naar een overgang, de tijd die nodig is om iets binnen of buiten onszelf te laten gebeuren, voordat een nieuwe tijd met nieuwe kansen aanbreekt. Veertig dagen hield de vloed over de aarde aan, voor er nieuw leven mogelijk was (Genesis 7, 17). Het is de periode voor een kind om in de baarmoeder te volgroeien. Veertig jaar trekt het volk Israël door de woestijn (Deuteronomium 29, 4). In veertig jaar treedt er een nieuwe generatie aan. Mozes bleef veertig dagen en veertig nachten op een berg voordat hij terugkeerde naar zijn volk (Exodus 24, 18). Jezus verbleef veertig dagen en veertig nachten in de woestijn om te vasten en te bidden, voordat hij de weg van zijn roeping ging (Matteüs 4, 2) Wanneer hij voor de laatste keer de maaltijd viert met zijn leerlingen wijst hij erop dat ‘delen en dienen’ centraal staan, niet hijzelf. Geloven is een werkwoord. Daarom kozen we voor veertig thema’s in werkwoorden. In de verhalen van God met mensen is inspiratie verbonden met de beelden uit de wereld om ons heen. In de loop van de traditie hebben een aantal bloemen, kleuren, smaken, geuren en voorwerpen een welbepaalde betekenis gekregen. Door hun beeldkracht vertellen zij een eigen verhaal. Dat is de basis van de composities. We bieden dit boek aan opdat onze inspiratie nieuwe wegen gaat, ook buiten de muren van kerken en kapellen. We wensen dat je eigen creaties zichtbaar worden in een stiltehoekje thuis, in een kerk, een ziekenhuis of waar dan ook. Een plek om stil te staan, een ruimte die inspireert tot verdieping en heroriëntatie. Zodat je kunt zeggen: ‘Kijk! Bloemen in beeld, ze vertellen een verhaal.’ Tini Brugge, Pinksteren 2013
Inleiding | 7
8 | Dankwoord
Dankbaar verbonden Voor het maken van schikkingen in kerken waren we te gast in de Protestantse Kerk in Laren, de Gudulakerk in Lochem, de Dorpskerk in Vorden, de Martinuskerk in Warnsveld en de kerk van de H. Johannes de Doper (Sint-Jan) in Zutphen. We werden gastvrij onthaald en denken daar dankbaar aan terug! De samenwerking met de integere, talentvolle fotografe Isabel Rottiers en met de creatieve meesterbinder in bloemsierkunst Hanneke Maassen, die de schikkingen in de kerken maakte, was opnieuw een feest. Het is fijn om elkaars talenten de ruimte te geven en met elkaar te zoeken naar de mooiste compositie in kleur, beeld en ruimte. Het was een geschenk van de uitgevers dat Jan Mannaert de vormgeving wederom onder zijn hoede mocht nemen. Jan voelt aan wat we bedoelen en voegt er met zijn eigen vaardigheden schoonheid en kleur aan toe. Charlotte Kwak, Evelien Ariëns en Anneke de Boer ben ik dankbaar voor hun tomeloze inzet om de website www.symbolischschikken.nl opnieuw in te richten en aan te vullen met vele voorbeelden die met name voor kerkelijk gebruik geschikt zijn. Zo kon ik in dit boek de symbolische schikkingen groeperen rond thema’s en toegankelijker maken, ook voor andere belangstellenden. Aanvullende, meer kerkelijke voorbeelden zijn volop in de vorige boeken aanwezig en op deze website te vinden. Bij dat vernieuwingsproces was ook Anita Westhuis betrokken. Haar engagement is zichtbaar in een schikking met lofzang en kerkraam bij het thema Uitwaaieren. Haar taalvaardigheid en gevoel voor schoonheid kwamen ook mij en de website ten goede. Aan taal en tekens in dit boek heeft Medard Hilhorst op onze levensakker aandacht besteed, om zo samen met mij ‘hemel en aarde’ te verbinden. Dat ook dit boek als zaad in goede aarde mag vallen. We bieden het je aan, maar zonder de inspiratie, de creativiteit ook van vele anderen– inmiddels meer dan 25 jaar – en de inzet van de uitgevers en hun medewerkers, was dit boek er niet gekomen. Ik kijk er dankbaar op terug en we hopen dat het boek je zal raken en inspireren.
Dankwoord | 9
Een verborgen begin verdiept, geworteld. Een stronk loopt uit een nieuwe loot aan een oude stam. Kwetsbaar leven komt tot bloei.
Hopen Hoop wordt verwoord door de Bijbelse profeet Jesaja met het beeld van een oude stam die vanuit zijn wortels opnieuw uitloopt (Jesaja 11, 1). Je hoopt dat je goed geworteld bent om verbonden te blijven met de bronnen die je voeden. Je hoopt dat je niet met alle winden mee waait, dat je stevig staat en stormen kunt weerstaan. Je hoopt dat je je leven kunt vernieuwen als je op een dood spoor belandt. Hoop is belangrijk, zonder hoop is er geen leven, gaat liefde niet bloeien en blijft geloof dor.
Verbeelding Licht breekt het duister, paars kleurt roze en wit Het donkere ‘purperpaars’ is de kleur voor de adventstijd. Deze kleur herinnert aan de kleding van priesters en koningen die in de tijd van de Bijbel beschouwd werden als plaatsvervangers van God op aarde. Purper was een kostbare verfstof omdat ze afkomstig was van in de natuur levende purperslakjes. In de kerkelijke traditie wordt het (purper)paars op de derde zondag van de advent roze: in het licht van Kerstmis verbleekt het paars. Roze wordt zo een teken van hoop dat het Licht in het duister zichtbaar zal worden. Met Kerstmis komt (eindelijk) het nieuwe leven puur en wit aan het licht.
Werkwijze en tips Een boomstronk of enkele afgewaaide takken vormen de basis. Door elke week een element toe te voegen, ontstaat een zogenaamde opbouwschikking. Bijvoorbeeld, week 1: knop en groen; week 2: paarse bloem; week 3 en 4: roze bloesem of bloemen en met kerst: witte bloemen. Het is gemakkelijk om met potplanten te werken, zoals cyclamen en Kaapse viooltjes. Die zijn zowel in de kleuren paars, roze als wit beschikbaar. Ook droogbloemen passen bij dit seizoen. De kaarsen (wit of paars) kunnen in aparte standaards of op schijfjes hout worden geplaatst (met klei of kaarsvet te verstevigen). Knoppen en bloemen kunnen in vaasjes met water toegevoegd worden.
Advent en Kerstmis | 17
Verwachten Licht en nieuw leven zijn met elkaar verbonden in de Bijbelse beeldtaal. Denk maar aan het oude, mythische verhaal over het ontstaan van de schepping. God zei: ‘Er moet licht komen’ (Genesis 1, 3). Pas daarna was er ruimte voor leven en werd de aarde groen. In de kunst wordt de verwachting van nieuw leven vaak afgebeeld met een groene tak of een groene boom op de achtergrond van de kerststal. Ook wij gebruiken in de advent takken, groen van hoop, om onze verwachting te verbeelden. We steken kaarsen aan om ons bij te lichten en zoeken een weg van buiten naar binnen, opdat het Licht onze ogen van binnenuit voor het nieuwe leven zou openen.
Verbeelding Krans en groene boom In de Bijbel wordt een krans in verband gebracht met gerechtigheid (2 Timoteüs 4, 8), als beeld van de rechtvaardige. Petrus omschrijft de krans als ‘niet verwelkend’ (1 Petrus 5, 4). In de maand december staan we stil bij ons verlangen, onze hoop en onze verwachting dat zichtbaar mag worden dat mensen elkaar recht doen, dat zij elkaar nieuw leven schenken en nieuwe levenskansen gunnen: dat wordt verbeeld in een krans met altijd groene takken. Psalm 1: Gelukkig is de mens die niet meegaat aan wie kwaad doen (…) Hij is als een boom geworteld aan stromend water. Op tijd draagt hij vrucht, zijn bladeren verdorren niet. Alles wat hij doet komt tot bloei. Wat is er mooier dan een groene boom die bloeit met Kerst?
Werkwijze Als basis voor de krans werd een ronde spiegel gebruikt. Dat kan ook een plaat, een stuk plastic of stevig stuk karton met een mooie bovenzijde zijn (zwarte tuinaarde, paarse doek enz.). Leg hierop allerlei dode takken die verbonden worden met een draad. Steek in de dode takken, van buiten naar binnen, groen dat steeds lichter van kleur wordt. In deze krans zijn korte takjes met dennennaalden (Pinus) gebruikt, daarna Skimmia en vervolgens rendiermos. Plaats de adventskaars week na week in een nieuwe binnenkring, van buiten naar binnen. Met Kerstmis vervang je de vier kaarsen door een grote witte kaars in het midden. De minikerstboom (Picea omorika) staat met zijn wortels in een grote pot met aarde, afgedekt met rendiermos. Steek de witte bloemen in de kerstboom in buisjes met water en bindt ze met een draad aan de takken. Dat kunnen allerlei witte winterbloemen zijn, bijvoorbeeld van bollen. Hier zijn lelies gebruikt die van een potplant afkomstig zijn.
18 | Advent en Kerstmis
Mijn hart zal openspringen gelijk ontluikend groen. Paul Gerhardt (1607-1676)
Licht zal duisternis verdrijven. Groen komt tot bloei. Advent en Kerstmis | 19
Veertigdagentijd
Zoeken Het paasfeest wordt voorafgegaan door een voorbereidingstijd van veertig dagen, zes weken, waarbij de zondagen niet meegeteld worden. Veertig dagen zoeken naar waarachtig leven. De eerste christenen werden met Pasen gedoopt. Dopen is een ritueel dat verlost van wat ‘doodt’. Het betekent: opname in de gemeenschap van mensen die in het spoor van Jezus willen gaan en opstaan, bewust op zoek naar nieuw leven. Met Pasen wordt ook de eigen doop als teken van leven in een nieuw verbond opnieuw bevestigd in een ‘doopbelofte’. In katholieke kerken wordt in de paasnacht water met een weids gebaar over alle aanwezigen gesprenkeld. In de periode ervoor, waarin zes zondagen vallen, wordt stilgestaan bij verschillende bronnen van leven. De zondagen kregen Latijnse namen, meestal afkomstig van de Psalmteksten waarmee de dienst begon. Die zetten de toon.
2. Reminiscere – Gedenken (Psalm 27, 8-9; Matteüs 17, 1-3)
In je bestaan bevestigd zijn, in het licht van de Ander staan: en stralen, stralend wit.
3. Oculi – Ogen (Psalm 25, 15)
Je ogen richten, onderscheiden recht en onrecht, nodeloos lijden. Je weg gaan vanuit de ruimte in het hart.
5. Judica – Recht doen (Psalm 43, 1)
6. Palmarum – Palmen
Recht doen, onrecht keren, trouw zijn aan de minsten, wat doodt omkeren tot leven.
Overwinnen en loslaten, leven en sterven, verbinden. Weten dat in lijden door liefde verzoend nieuw leven groen ontluikt.
1. Invocabit – Roepen en gehoor geven (Psalm 91, 15)
Een mens te zijn op aarde, op zoek naar wat het houdt, niet vergankelijk is, en smaak aan leven schenkt als zout.
4. Laetare – Verheugen (Jesaja 66, 10 Lucas 15)
Je verheugen, als leven zich toont in wat verloren was als het gevonden wordt.
Veertigdagentijd | 33