is het tweehonderd jaar geleden dat het Oranjehuis terugkeerde en de onafhankelijkheid werd hersteld. In 2014 is het twee eeuwen terug dat de grondwet werd aangenomen en in 2015 wordt groots herdacht dat het Koninkrijk der Nederlanden geboren werd toen Willem I het koningschap aanvaardde in 1815. In tweehonderd jaar is de Nederlandse identiteit met het Oranjehuis en het rood-wit-blauw gehandhaafd. Maar Nederland is veranderd, en hoe. We en Sint Maarten als landen bij. We werden bezet en bevrijd, we kregen openbaar en bijzonder onderwijs, algemeen kiesrecht, wetten tegen kinderarbeid, en een staatspensioen. We werden van een agrarisch, import- en handelsland een geïndustrialiseerd en exporterend handelsland. We verloren de gulden en kregen een euro, en het aloude Wilhelmus werd pas in 1932 ons officiële volkslied. Schrijver en historicus Arnout van Cruyningen (1960) neemt de tweehonderd jaar geschiedenis van ons koninkrijk onder de loep. Met als hoofdmoot de zeven vorsten van het Huis Oranje-Nassau – acht als regentes Emma wordt meegerekend – die Nederland heeft gekend. Met die familie op de troon groeide het koninkrijk der Nederlanden uit tot een van de welvarendste landen ter wereld. De auteur verrijkte deze al kleurrijke geschiedenis met foto’s en illustraties, kaarten, stambomen en interessante lijstjes.
Nadat prinses Beatrix zich heeft teruggetrokken, wuiven de nieuwe koning en koningin en hun drie dochters naar het publiek op de Dam. (©ANP)
NUR 689 ISBN 978 94 019 0177 2
200 jaar
Koninkrijk der Nederlanden
verloren België, Luxemburg en de koloniën maar kregen er Aruba, Curaçao
Arnout van Cruyningen
Nederland staat aan de vooravond van een aantal herdenkingen. In 2013
200 jaar Koninkrijk der Nederlanden
Arnout
van Cruyningen
Drs. Arnout J.P.H. van Cruyningen (1960) studeerde Geschiedenis aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Een van de bijvakken was Staats- en bestuursrecht. Zijn doctoraalscriptie werd gewijd aan de (geschiedenis van de) ‘inhuldiging des Konings’. Als freelance historicus en redacteur, gespecialiseerd in dynastieke geschiedenis, publiceert Arnout van Cruyningen veelvuldig over historische onderwerpen, in binnen- en buitenlandse periodieken. Hij is freelance medewerker van diverse tijdschriften. Arnout van Cruyningen verzorgde de tekstredactie van de Winkler Prins Encyclopedie van het Koninklijk Huis (2005) en schreef hiervoor ook een aantal bijdragen.
Van zijn hand verschenen eerder: • Het Koninklijk Huis der Nederlanden. Het geslacht Oranje-Nassau van Willem Frederik tot Willem-Alexander (Kok Lyra, Kampen 1998). • Prinsjesdag. Een geschiedenis van de plechtige ontmoeting tussen Koning en Staten-Generaal (Kok, Kampen 1999). • Trouwen met Oranje. Verloving en huwelijk in het Koninklijk Huis 1814-2001 (Kok, Kampen 2001). • Oranje in beroering. Máxima, Margarita, Mabel en de dingen die voorbijgaan (Ten Have, Kampen 2004). • Vorstelijk Veertig. Alle Willems van Oranje-Nassau in hun veertigste levensjaar (Kok Omniboek, Kampen 2007). • Vorsten van Nederland (Omniboek, Kampen 2009) • Prinses Marianne (Omniboek, Kampen 2010) • Het Nederlandse koningshuis (Omniboek, Utrecht 2012) • Aanslagen op Oranje ( Omniboek, Utrecht 2013) • De kroon op Oranje (Omniboek, Utrecht 2013) www.arnoutvancruyningen.nl
9 789401 901772
omniBO200jaarkoninkrijk0913.indd 1
12-09-13 13:58
Stamboom
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 2
12-09-13 14:34
200 jaar Koninkrijk der Nederlanden
Arnout
van Cruyningen
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 3
12-09-13 14:34
Eerste druk 2013 © 2013 Uitgeverij Omniboek & Arnout van Cruyningen Postbus 13288, 3507 LG Utrecht Gedeelten uit dit werk zijn eerder verschenen in de uitgave VORSTEN VAN NEDERLAND (2009) van dezelfde auteur. De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden op copyright van fotomateriaal te bereiken. Zij die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op deze rechten, kunnen zich tot de uitgever wenden.
Concept & marketing: AR Bookmarketing, Hoofddorp/Books Unlimited, Zwolle Grafische vormgeving: www.garage-bno.nl Omslagillustratie: Koning Willem I Stichting, foto Carels stoommachine in Brabant van Marie-Antoinette 2012, foto bezoek Willem Alexander en Máxima aan ‘s-Hertogenbosch van ANP NUR 689 ISBN 9789401901772 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van elektronische of enige andere wijze, met inbegrip van automatische informatiesystemen, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 4
12-09-13 14:34
Inhoud
2
Stamboom Huis Oranje-Nassau
6
Voorwoord van de uitgever
7
Inleiding
10
1. Koning Willem 1
20
- Vrijheid van Onderwijs
27
- De (Oranje-)Nassaus en de Nederlanden
32
2. Koning Willem II
40
- Oorlog en Vrede
44
3. Koning Willem III
51
- Domineesland met een rijk rooms leven
59
- Van autoritaire naar parlementaire democratie
66
4. Koningin Wilhelmina
73
- Wegen, water en dijken
81
- Het recht van de vrouw
86
5. Koningin Juliana
93
- ‘Daar werd iets groots verricht’
106
6. Koningin Beatrix
112
- Bedrijvigheid en bevolking
117
- ‘Canonisering’ van het verleden
118
7. Koning Willem-Alexander
129
- De media: van verzuild naar digitaal
137
Chronologisch overzicht van 200 jaar Koninkrijk der Nederlanden
143 Literatuur
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 5
12-09-13 14:34
Voorwoord
ontwikkelingen, het onderwijs,
december 1813 aanvaardde prins
defensie en buitenlandse betrek-
Willem-Frederik de titel ‘Soeverein
Het Koninkrijk der Nederlan-
kingen, het verlies van België en de
Vorst der Verenigde Nederlanden’
den maakt zich op voor een reeks
koloniën, emancipatiebewegingen,
en op 6 december nam hij de rege-
herdenkingen. In 2013 is het
kerkgeschiedenis en meer onder-
ring over van het voorlopig bewind.
tweehonderd jaar geleden dat de
werpen komen aan de orde.
Dit voor-grondwettelijk gezag van
nationale onafhankelijkheid werd
De meeste aandacht in dit boek
het Huis Oranje-Nassau werd vast-
hersteld en de soevereiniteit werd
gaat echter uit naar de monarchie.
gelegd in de nieuwe grondwet, die
opgedragen aan prins Willem-Fre-
Dat Nederland als koninkrijk twee-
op 29 maart 1814 werd aangeno-
derik van Oranje-Nassau. In 2014
honderd jaar overleefde, mag best
men, dat plechtig bezegeld werd op
verjaart de Grondwet en in 2015
opmerkelijk worden genoemd. In
30 maart door de inhuldiging van
wordt de vestiging van het konink-
veel Europese landen verdwenen
soeverein vorst Willem Frederik als
rijk herdacht en de installatie van
de vorstenhuizen na de Eerste We-
Willem I. Na de plotselinge terug-
Willem I als koning.
reldoorlog van het toneel, maar de
keer van Napoleon op het interna-
In de afgelopen twee eeuwen is
Nederlandse koninginnen en ko-
tionale toneel, nam Willem I op 16
Nederland enorm veranderd. Niet
ningen bleken zich telkens op tijd te
maart 1815 de titel van Koning der
alleen het grondgebied is behoorlijk
kunnen aanpassen aan veranderende
Nederlanden aan. Napoleon werd
gewijzigd door de onafhankelijk-
opvattingen en omstandigheden.
op het grondgebied van het konink-
heid van België, Luxemburg, In-
De bevolking houdt nog steeds van
rijk (Waterloo) enkele maanden
donesië en Suriname. Ook in eco-
Oranje. De koninklijke familie sym-
later definitief verslagen. De grond-
nomisch opzicht is Nederland zeer
boliseert de eenheid van de natie.
wet werd herzien, mede met het oog op de vereniging van de noor-
veranderd, van een vooral agrarisch
6
land naar een land waar mensen le-
De auteur keert na een kleine te-
delijke en zuidelijke Nederlanden
ven en werken in de dienstensector.
rugblik op de geschiedenis van
onder Oranje. En daarna werd het
Maar veel bleef ook hetzelfde. Ne-
Nederland en Oranje in de eeuwen
nieuwe bestel wederom plechtig
derland was en is een internationaal
voorafgaand aan de vestiging van
bezegeld met de inhuldiging van
zakencentrum, onze geografische
de monarchie, terug naar het mo-
Willem I als Koning der Neder-
ligging zorgt er nog steeds voor
ment dat Nederland onderdeel was
landen op 21 september 1815 in
dat onze havens, vliegvelden en
het Franse keizerrijk van Napoleon
Brussel.
transportindustrie zeer belangrijk
Bonaparte. Dat begon te wankelen
blijven. En ondanks dat Nederland
toen Pruisische en Russische troe-
Op 30 april 2013 is weer een nako-
niet meer als ‘agrarisch’ bestempeld
pen het Nederlandse grondgebied
meling van Willem I geïnstalleerd
wordt, produceert ons land zoveel
betraden. Drie vooraanstaande
als koning. Willem- Alexander is de
voedsel dat we in absolute omvang
Nederlanders gaven leiding aan
zevende Oranjevorst op rij in het
het derde exportland ter wereld zijn
een nationale omwenteling, en
koninkrijk. (Als wij zijn betover-
met 58 miljard euro op jaarbasis.
een strooibiljet met als opschrift
grootmoeder, koningin-regentes
‘Oranje Boven’ verscheen. Bood-
Emma, meetellen, is hij de achtste.)
Historicus Arnout van Cruyningen
schappers werden uitgezonden om
Ondanks alle crises is Nederland
schetst in dit werk een overzicht
de prins van Oranje te zoeken.
onder de Oranjes nog steeds een welvarend land en behoort het
van de geschiedenis van twee eeuwen koninkrijk. In diverse essays
De prins werd in Groot-Brittannië
koninkrijk tot de rijkste landen ter
beschrijft hij in grote lijnen hoe het
aangetroffen waar hij in balling-
wereld.
Nederland verging in de afgelopen
schap leefde. Op 30 september
tweehonderd jaar. Economische
landde hij in Scheveningen, op 2
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 6
De uitgever
12-09-13 14:34
Inleiding Moderne staten en hun grenzen vallen vrijwel nooit samen met historische rijken en gebieden. Nederland vormt daarop geen uitzondering. De grenzen van het moderne Koninkrijk der Nederlanden – het vroegere koloniale bezit en de huidige landen overzee buiten beschouwing gelaten – dateren van 1839, toen koning Willem I de afscheiding van België officieel erkende. Daarmee veranderden de grenzen van een staat, die in de jaren 1813-1815 vorm had gekregen. In 1813 keerde het Oranjehuis terug en werd de nationale onafhankelijkheid hersteld, in 1814 werd de grondwet aangenomen en in 1815 werd de kroon op het werk gezet met de aanvaarding van de koninklijke waardigheid door Willem I. Deze bijzondere historische gebeurtenissen herdenkt Nederland in 2013-2015 onder de noemer ‘200 jaar Koninkrijk’. De nationale eenheidsstaat was niet lang voor de vestiging van het Koninkrijk der Nederlanden in het leven geroepen, ten tijde van de Bataafse Republiek, die in 1795 de plaats innam van de Republiek der Verenigde Nederlanden, die zelfs geen federatie maar een staten-
7
bond had gevormd. Het ingewikkelde staatsbestel van de Republiek der Verenigde Nederlanden was tegen wil en dank, improviserenderwijs ontstaan, na de ‘verlating’ van de wettige landsheer, Filips II, in 1581. De Spaanse koning Filips II was Hertog van Brabant, Hertog van Gelre, Graaf van Holland en Zeeland, enzovoort. Alle ‘zeventien Nederlanden’ waren in 1543 onder zijn vader Karel V samengebracht onder het bestuur van één en dezelfde dynastie, het Huis Habsburg. De Habsburgers hadden daarmee de politiek voortgezet waarmee hun voorgangers, de Bourgondische hertogen, in de vijftiende eeuw waren begonnen. Voordien was de samenhang ver te zoeken. Weliswaar maakten deze streken sinds 925 deel uit van het ‘Heilige Roomse Rijk’ maar de keizer had hier steeds minder te vertellen gekregen. Zijn leenmannen groeiden uit tot territoriale vorsten en zo waren onder andere de hertogdommen Brabant en Gelre, het graafschap Holland en het bisdom Utrecht ontstaan.
Karel V bracht de Nederlanden samen onder één dynastie
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 7
Na de verlating van Flips II en een vergeefse zoektocht naar een nieuwe soeverein waren de gewestelijke Staten (standenvergaderingen)
12-09-13 14:34
in de plaats getreden van de oude vorsten. Maar dergelijke ‘collectieve soevereinen’, in vergadering verenigde heren, waren onbegrijpelijk voor ‘het volk’ en spraken niet tot de verbeelding. De Oranjes voorzagen in de behoefte aan een vorstelijke identificatiefiguur. Zij bekleedden het ambt van stadhouder, een unieke staatsinstelling. De stadhouders waren geen presidenten en ook geen monarchen. Formeel waren zij dienaren van de Staten; in de ogen van de bevolking waren zij vorsten. Ook omdat zij het stadhouderschap combineerden met de soevereine titel van Prins van Oranje, ontwikkelde zich een sterk dynastiek besef. Hun positie in de Nederlanden werd erfelijk en kreeg vooral na 1747 steeds meer monarchale trekken. In de laatste decennia van de achttiende eeuw verscherpten de tegenstellingen tussen de aanhangers van Oranje (de Prinsgezinden) en de zogeheten Patriotten die het staatsbestel wilden hervormen. Het conflict kreeg op den duur zelfs de trekken van een burgeroorlog. Met hulp van Pruisische troepen kon het gezag van de erfstadhouder in 1787 worden hersteld, waarna veel Patriotten uitweken, maar begin 1795 bezegelde een Franse invasie het einde van het oude bestel. De stadhouderlijke familie ging in ballingschap. De 8
Kaart van de Zeven Verenigde Nederlanden
Republiek der Verenigde Nederlanden had afgedaan. Met assistentie van de revolutionaire Franse broeders zorgden teruggekeerde Patriotten voor een volledige herziening van de regeringsvorm. In de gedaante van de Bataafse Republiek werd Nederland een nationale eenheidsstaat, zij het onder Frans toezicht. Belangrijke bestuurlijke en juridische hervormingen werden gerealiseerd. Ingrijpende staatkundige veranderingen werden doorgevoerd zonder bloedvergieten. Het was een ‘fluwelen revolutie’, die op vele punten verbetering bracht. Maar de ‘Bataafse Republiek’, zoals de naam van het land ging luiden, moest wel een hoge prijs betalen voor de hulp van het Franse broedervolk, zowel letterlijk als figuurlijk. Er was veel politieke onenigheid, er werden staatsgrepen gepleegd en het land experimenteerde met steeds andere staatsregelingen. Grote broer Frankrijk hield de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. In 1805 vond Napoleon, die inmiddels tot Keizer der Fransen was gekroond, het genoeg. De Bataafse Republiek kreeg ‘eenhoofdig be-
R.J. Schimmelpenninck
stuur’, met een raadpensionaris (G.J. Schimmelpenninck) als milde dictator. Een jaar later werd die ‘gemankeerde koning’ vervangen door een echte: Napoleons broer Lodewijk. Omdat Lodewijk Na-
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 8
Allegorie op het aannemen van de koningstitel, 1815
12-09-13 14:34
Inl eiding
poleon zich erg inleefde in zijn nieuwe rol en de Franse belangen uit het oog leek te verliezen, was het Koninkrijk Holland geen lang leven beschoren. In 1810 werd Nederland ingelijfd in het Franse Keizerrijk en ging ook het laatste restje onafhankelijkheid verloren. Bij keizerlijk decreet van 8/9 juli 1810 bepaalde Napoleon simpelweg: ‘Holland is met het Keizerrijk verenigd’. Amsterdam werd de derde stad van het rijk. Tot stedehouder (‘Luitenant-Generaal’) van de zeven departementen waarin Nederland was opgedeeld benoemde hij de jurist Charles François Lebrun, hertog de Plaisance. Lebrun arriveerde al op 14 juli in Amsterdam, maar kreeg weinig ruimte om zelfstandig op te treden. Hij moest omstandig rapporteren aan de keizer en ontving voortdurend gedetailleerde instructies van zijn meester. Met een dramatisch verlopen veldtocht tegen Rusland in 1812 begon echter de neergang van Napoleon en zijn rijk. In november 1813 leed de Grande Armée een beslissende nederlaag in de ‘Volkerenslag’ bij Leipzig. Nu het Franse Keizerrijk zo duidelijk wankelde en Pruisische en Russische troepen Nederlands grondgebied betraden, namen drie vooraanstaande Orangisten (Van Hogendorp, Van der Duyn van Maasdam en Van Limburg Stirum) in Den Haag het initiatief tot
9
een ‘nationale omwenteling’. Onder de uitroep ‘Oranje Boven!’ stelden twee van hen zich in november 1813 aan het hoofd der regering ‘in afwachting van de komst van Zijne Hoogheid, den Heere Prince van Oranje, en in zijnen naam’. Willem Frederik, Prins van Oranje, zoon van de laatste stadhouder, arriveerde op 30 september 1813. Tot zijn verbazing bleek iedereen hem als belichaming van de hervonden onafhankelijkheid te beschouwen en toonde het land zich bereid hem ongekende volmachten te verlenen. De Nederlanders wilden geen herstel van het erfstadhouderschap. Op 2 december aanvaardde de prins dan ook als ‘Willem de Eerste’ in Amsterdam de soevereiniteit en nam hij de voorlopige titel ‘Soeverein Vorst der Verenigde Nederlanden’ aan, onder ‘waarborging ener wijze Constitutie’. De beloofde grondwet kwam in 1814 gereed. Nadat hem ook het bestuur over de Zuidelijke Nederlanden en Luxemburg was toevertrouwd, nam Willem I op 16 maart 1815 alsnog de titel van Koning der Nederlanden aan. Het Koninkrijk was geboren.
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 9
12-09-13 14:34
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 10
Koning Willem I
1
1772-1843 1815-1840
12-09-13 14:34
ch ronolog isc h over zic h t
1971 Opening van het Mildred-Rutgershuis in Arnhem, de eerste abortuskliniek 1972 Na emotionele debatten in Kamer en samenleving ziet de regering af van vrijlating van de ‘Drie van Breda’ (Duitse oorlogsmisdadigers) 1973 Arabische olieproducerende landen boycotten Nederland wegens zijn steun aan Israël (Oliecrisis) 1974 Leden van het Japanse Rode Leger gijzelen personeelsleden van de Franse Ambassade in Den Haag
1987 Wilde verhalen over als clown verklede mannen die in het Groningse dorp Oude Pekela kinderen seksueel zouden hebben misbruikt doen de ronde 1988 Koningin Beatrix onthult in Den Haag het Indisch Monument, ter nagedachtenis van de slachtoffers van de Japanse bezetting van toenmalig Nederlands-Indië 1989 RTL-Véronique begint als eerste uitsluitend op Nederland gerichte commerciële omroep met haar uitzendingen vanuit Luxemburg
1975 Suriname wordt een onafhankelijke republiek
1990 De laatste (papieren) editie van het communistische dagblad ‘De Waarheid’ verschijnt
1976 De Commissie-Donner concludeert dat prins Bernhard door zijn relaties met vliegtuigbouwer Lockheed het staatsbelang heeft geschaad (Lockheedaffaire)
1991 Bomaanslag van activisten RaRa op het huis van staatssecretaris Kosto vanwege het asielbeleid
1977 Zuid-Molukkers gijzelen een basisschool in Bovensmilde en kapen een passagierstrein bij De Punt in de provincie Drenthe 1978 Zuid-Molukkers gijzelen aanwezigen in het Provinciehuis in Assen 1979 Bij een groot spoorwegongeluk tussen Wijchen en Nijmegen komen acht mensen om het leven
1980 Koningin Juliana doet afstand van de troon en wordt opgevolgd door haar oudste dochter, koningin Beatrix
1992 Een Israëlisch vliegtuig stort neer in de Bijlmermeer in Amsterdam (Bijlmerramp) 1993 Het Verdrag van Maastricht treedt in werking (Europese Unie) 1994 Parlementaire enquêtecommissie onder voorzitterschap van Maarten van Traa doet onderzoek naar aanleiding van omstreden opsporingsmethoden van het Interregionaal Recherche Team (IRT-affaire) 1995 Bosnisch-Servische troepen veroveren de door Nederlandse militairen beveiligde moslimenclave Srebrenica en doden de mannelijke moslims 1996 De militaire dienstplicht wordt opgeschort 1997 Varkenspest leidt tot omstreden grote ruimingen, een fokverbod en later tot gedwongen inkrimping van het aantal varkens in Nederland 1998 Jeltje van Nieuwenhoven wordt de eerste vrouwelijke voorzitter van de Tweede Kamer 1999 In de ‘Nacht van Wiegel’ sneuvelt het correctief referendum in de Eerste Kamer, wat een kabinetscrisis tot gevolg heeft 2000 Opheffing van het bordeelverbod 2001 Wet maakt een huwelijk tussen personen van gelijk geslacht (‘homohuwelijk’) mogelijk
141
2002 Invoering van de euro en moord op politicus Pim Fortuyn
Twaalf van de vijftien Europese De nieuwe vorstin op 30 april 1980
1981 In Amsterdam demonstreren 400.000 mensen tegen het NAVO-besluit tot plaatsing van kruisvluchtwapens 1982 Centrale werkgevers- en werknemersorganisaties maken afspraken over een politiek van loonmatiging (‘Akkoord van Wassenaar’) 1983 De moord op de 15-jarige Antilliaanse jongen Kerwin Duinmeijer in Amsterdam roept heftige reacties op, vooral omdat bij de dader racistische motieven worden verondersteld 1984 Het kabinet-Lubbers besluit tot plaatsing van Amerikaanse kruisraketten op Nederlands grondgebied
Unie-landen voerden de euro in
2003 De Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden gaan samen in de Protestantse Kerk in Nederland 2004 Moord op Theo van Gogh, koning Juliana en prins Bernhard overlijden 2005 In een referendum wijst Nederland het Grondwettelijk Verdrag voor Europa af 2006 Minister Rita Verdonk betwist het Nederlanderschap van VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali
1985 De eerste pinbetaling wordt gedaan
2007 Rita Verdonk wordt uit de VVD-fractie gezet en gaat verder als eenmansfractie
1986 Koningin Beatrix stelt de Stormvloedkering Oosterschelde officieel in gebruik
2008 Een van de gevolgen van internationale kredietcrisis is de overname van de ABN/AMRO (bank) door de staat
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 141
12-09-13 14:38
200 ja a r Ko ni nkrij k d er N ed er l an d en
2009 De landelijke viering van Koninginnedag in Apeldoorn wordt afgelast na een aanslag op de koninklijke familie
2010 Het verband van de Nederlandse Antillen wordt opgeheven 2011 Een getroebleerde jongeman schiet zes voorbijgangers en zichzelf dood in een winkelcentrum in Alphen aan den Rijn 2012 Val van het eerste kabinet-Rutte na langdurige besprekingen tussen regeringspartijen VVD en CDA en gedoogpartner PVV
De koninklijke familie reageert geschikt op de aanslag (Foto A. van den Berg)
2013 Koningin Beatrix doet afstand van de troon en wordt opgevolgd door haar oudste zoon, koning Willem-Alexander
142
Na de abdicatieplechtigheid in Amsterdam, kussen moeder en zoon (© RVD, foto Jeroen van der Meyde)
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 142
12-09-13 14:38
Literatuur Aa, C. van der, Geschiedenis van het leven, character en lotgevallen van wijlen Willem den Vijfden, Prinse van Oranje en Nassau (Amsterdam 1806). Abbink, J.J., Het leven van Koning Willem II, zijn overlijden en plegtige begrafenis (Amsterdam 1849). Admirant, M. den, Hofpredikers van Oranje (Soesterberg 2006). Admirant, M. den, De Oranjes in hogere sferen. Religie en spiritualiteit in het Huis van Oranje-Nassau (Amsterdam 2007). Akkermans, P.W.C. (ed.), De Grondwet. Een artikelsgewijs commentaar (Zwolle 1987). Alberts, A., Koning Willem II (‘s-Gravenhage 1964). Aletrino, L., Drie Koningen van Nederland. Karakterschetsen van Willem I, Willem II en Willem III (Amsterdam 1959). Algemene Geschiedenis der Nederlanden (Haarlem, editie 1977-1983). Algra, H., e.a., Oranje en Friesland (Leeuwarden/Kampen 1980). Algra, H., Oranje in ballingschap 1795-1813 (Kampen 1948). Almanach de Gotha 2003 (London 2003). Arlman, H., en G. Mulder, Van de Prins geen kwaad (Amsterdam 1988). Baalen, C. van (ed.), Koningin Beatrix aan het woord. 25 jaar troonredes, officiële redevoeringen en kersttoespraken (Den Haag 2005). Bern, S., l’ Europe des rois (s.l. 1988). Bernhard 1911-2004 (Den Haag 2004). Bevan, B, King William III, Prince of Orange. The first European (London 1997). Bieckmann, F., De wereld volgens prins Claus (Amsterdam 2004). Blei, K., De Nederlandse Hervormde Kerk. Haar geschiedenis en identiteit (Kampen 2000). Blom, J.C.H., en E. Lamberts (eds), Geschiedenis van de Nederlanden (4e druk; Baarn 2006). Boer, D. de, e.a., Wij samen onder de Oranjes. 150 jaar Nederlandse samenleving (Amsterdam 1963). Boogman, J.C., Rondom 1848. De politieke ontwikkeling van Nederland 1840-1858 (Bussum 1978). Booy, Th., Het is stil op Het Loo (Amsterdam 1963). Booy, Th., De levensavond van Koningin Wilhelmina (2e dr.; Ede 1980). Bouman, P.J. (ed.), 150 jaar Koninkrijk der Nederlanden. Ontstaan en bestaan (Amsterdam 1963). Bornewasser, J.A., Kirche und Staat in Fulda unter Wilhelm Friedrich von Oranien (Nijmegen 1956). Bosscha, J, Het leven van Willem den Tweede (Amsterdam 1852). Bosscher, Ph.M., e.a., Prins Hendrik de Zeevaarder (Naarden 1975). Bouman, J.J., Op en om Oranje’s troon (‘s-Gravenzande 1963). Bree, H. van, Het aanzien van het Huis van Oranje. Van Vader des Vaderlands tot jongste telg (Utrecht/Antwerpen 1984). Bree, H. van, Het aanzien van Claus 1926-2002 (Utrecht 2002). Bree, H. van, Het aanzien van Willem-Alexander (Utrecht 2001). Bree, H. van, Het aanzien van Juliana 1909-2004 (Utrecht 2004). Bree, H. van, Ik ben Alexander (Schoorl 2007). Bree, H. van, en P. Lekkerkerk, De Oranjes. Van Willem van Oranje tot erfprinses Amalia (Amsterdam 2006). Bree, H. van (ed.), Beatrix, koningin der Nederlanden (Houten 2013). Breedveld, W. (ed.), Het Staatshoofd spreekt. Een keuze uit de toespraken van Koningin Beatrix en Prins Claus (‘sGravenhage 1992). Breedveld, W., e.a., De republiek van Oranje (Amsterdam 2000).
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 143
Bruin, K., en K. Verrips (eds), Door het volk gedragen. Koningschap en samenleving (Groningen 1989). Brusse, P., en A. Holtrop, Wij Oranje. De geschiedenis van een lastig vorstenhuis en een lastig volk (Zwolle 2002). Cannuyer, C., Les Maisons Royales et Souveraines d’Europe (Turnhout 1989). Chorus, J., Beatrix. Dwars door alle weerstand heen (Amsterdam 2013). Cleverens, R., De Oranje-erfopvolging rond de eeuwwisseling. Troonpretendenten en huwelijkskandidaten 18981909 (Middelburg 1997). Colenbrander, H.T. (ed.), Gedenkstukken der algemeene geschiedenis van Nederland 1795-1840. 10 delen (‘sGravenhage 1905-1922). Colenbrander, H.T. (ed.), Ontstaan der Grondwet. 2 delen (‘s-Gravenhage 1908-1909). Colenbrander, H.T., Vestiging van het Koninkrijk (Amsterdam 1927). Colenbrander, H.T., Willem I, Koning der Nederlanden. 2 delen (Amsterdam 1931-1935). Colenbrander, H.T., Willem II, Koning der Nederlanden (Amsterdam 1938). Coppens, Th., Sophie in Weimar (Amsterdam 2011). Cramer, N., ‘De regering van koningin Juliana’ in: Grote Winkler Prins Jaarboek 1980 (Amsterdam/Brussel 1980), 6-10. Crone, W., In dienst van het Koninkrijk. De monarchie in staatsbestel en samenleving (Amsterdam 1992). Cruyningen, A. van, Oranje in beroering. Maxima, Margarita, Mabel en de dingen die voorbijgaan (Kampen 2004). Cruyningen, A. van, Prinsjesdag. Een geschiedenis van de plechtige ontmoeting tussen Koning en Staten-Generaal (Kampen 1999). Cruyningen, A. van, Trouwen met Oranje. Verloving en huwelijk in het Koninklijk Huis (Kampen 2001). Cruyningen, A. van, Vorstelijk veertig. Alle Willems van Oranje-Nassau in hun veertigste levensjaar (Kampen 2007) Cruyningen, A. van, De inhuldiging van de Nederlandse vorst (Nijmegen 1989). Cruyningen, A. van, Vorsten van Nederland (Kampen 2009). Cruyningen, A. van, Prinses Marianne (Kampen 2010). Cruyningen, A. van, Het Nederlandse koningshuis (Utrecht 2012). Daalder, H., Drees en Soestdijk. De zaak-Hofmans en andere crises (Amsterdam 2006). Dankers, J., en J. Verheul, Juliana 75 jaar. Uit het veel bewogen leven van een vorstin (Utrecht/Antwerpen 1984). Dek, A.W.E., Genealogie van het vorstenhuis Nassau (Zaltbommel 1970). Didier, M., De ridder en de grootvorstin. Kunst en leven van Willem II en Anna Paulowna (Schoorl 2009). Diependaal, I., Emily! De koninklijke verloving die niet doorging (Amsterdam 1999). Dijl, J. van, Op en om de Spaanse troon. De geschiedenis der Carlisten (Kampen 1964). Devere-Summers, A., War and the Royal Houses of Europe in the twentieth century (London 1996). Ditzhuyzen, R. van, De Oranjes in een handomdraai. ABC van ons vorstenhuis (Amsterdam 2002). Ditzhuyzen, R. van, Het Huis van Oranje. Prinsen, Stadhouders, Koningen en Koninginnen (3e dr.; Houten 1997). Ditzhuyzen, R. van, Oranje-Nassau. Een biografisch woordenboek (3e dr; Haarlem 2004). Dokter, E., Het gekroonde Europa. De regerende vorstenhuizen (Amsterdam 1987). Dongelmans, M.J.M., De Oranjes en het Valkhof 1786-1787 (Nijmegen 1980). Doorn, J., Nederland, Oranje en de doofpot (Zaltbommel 1979). Doorn, J., Rusland en Oranje (Zaltbommel 1974). Doorn, J., Willem III, Emma en Sophie (Zaltbommel 1977). Duyverman, J.P., Uit de geheime dagboeken van Aeneas Mackay. Dienaar des Konings 1806-1876 (Houten 1987). Elzenga, E., De inhuldigingen (Amsterdam 2013). Emeis, M.G., Het Paleis op de Dam (Amsterdam 1981).
Eppstein, G. von, en M. Staercke, Prins Bernhard. Het Vorstelijke Huis zur Lippe-Biesterfeld (Utrecht 1936). Even, P., Dynastie Luxemburg-Nassau (Luxemburg 2000). Falter, R., 1830. De scheiding van Nederland, België en Luxemburg (Tielt 2005). Fasseur, C., Wilhelmina. De jonge Koningin (Amsterdam 1998). Fasseur, C., Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas (Amsterdam 2001). Fasseur, C., Wilhelmina. Sterker door strijd (Amsterdam 2002). Fasseur, C., Juliana en Bernhard. Geschiedenis van een huwelijk (Amsterdam 2008). Fasseur, C., De gekroonde republiek (Amsterdam 2011). Goossens, E.J., Paleis Noordeinde. Vierhonderd jaar ‘Hof van Oraignen’ (Zwolle 2008). Groenveld, S. (ed.), Nassau uit de schaduw van Oranje (Franeker 2003). Haasse, H.S., en S.W. Jackman (eds), Een vreemdelinge in Den Haag (Amsterdam 1984). Hagen, E., President van Nederland. Rutger Jan Schimmelpenninck 1761-1825 (Amsterdam 2012). Hallema, A., Koning Willem II (Assen 1949). Hamer, D., Sophie koningin der Nederlanden (Hilversum 2011). Hansen, H., De koning komt! De toekomst der Oranjes en de ministeriële verantwoordelijkheid (Amsterdam 1993). Hartog, J., De banden tussen Oranje, de Nederlandse Antillen en Aruba (Zutphen 1988). Hatch, A., Prins Bernhard. Zijn plaats en functie in de moderne monarchie (Amsterdam 1962). Heuven-van Nes, R., Dear old Bones. Brieven van Koningin Wilhelmina aan haar Engelse gouvernante Miss Elizabeth Saxton Winter (Bussum 2012). Hellinga, G., Geschiedenis van Oranje (Zutphen 2011). Hentig, H.W. von, Titularkönig und Prinzgemahl (Bonn 1962). Herenius-Kamstra, A., Willem-Alexander, Prins van Oranje. Portret van een moderne troonopvolger (Ede 1989). Hermans, D., Pieter van Vollenhoven. Burger aan het hof (Amsterdam 2002). Hermans, D., en D. Hooghiemstra, ‘Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren’. Ooggetuigen van de koningen van Nederland (Amsterdam 2008). Hermans, D., Wie ben ik dat ik dit doen mag. Zes koninklijke inhuldigingen (Amsterdam 2011). Hoedeman, J., en R. Meijer, Vrouwen van Oranje. De nieuwe prinsessen en de monarchie (Amsterdam 2004). Hoedeman, J., en R. Meijer, Willem IV. Van prins tot koning (Amsterdam 2010). Hoeven, H. van der, De Belgische Beroerte. De Tiendaagse Veldtocht en de scheuring der Nederlanden 1830-1839 (Amsterdam 1973). Hofdijk, W.J., Willem Frederik Hendrik, Prins der Nederlanden (Haarlem 1880). Hoffman, W., Queen Juliana (London 1980). Horst, H. van der, Nederland. De vaderlandse geschiedenis van de prehistorie tot nu (5e dr.; Amsterdam 2007). Huijsen, C., De Oranjemythe. Een postmodern fenomeen (Zaltbommel 2001). Huijsen, C., Beatrix. De kroon op de republiek (Amsterdam 2005). Huijsen, C., Nederland en het verhaal van Oranje (Amsterdam 2012). Huisken, J.E., ‘s Konings Paleis op den Dam (Zutphen 1989). Huizinga, J.J. (ed.), Van Leeuwarden naar Den Haag. Rond de verplaatsing van het stadhouderlijk hof in 1747 (Franeker 1997). In naam van Oranje. 52 delen (Zwolle 1993-1995). Jaarboeken van de Geschiedkundige Vereniging Oranje-Nassau, voorheen Vereniging Oranje-Nassau Museum. Jackman, S.W. (ed.), Chère Annette of hoe men een goede Koningin van Nederland wordt. De brieven van tsarina Maria Fjodorovna aan haar dochter Anna Paulowna (Baarn 1990). Jackman, S.W. (ed.), De Romanov relaties. Uit de privécorrespondentie van Anna Paulowna en haar familie (Baarn 1987).
143
12-09-13 14:38
200 ja a r Ko ni nkrij k d er N ed er l an d en
144
Jong, L. de, Wilhelmina (‘s-Gravenhage 1978). Jonge, J.A. de, Hendrik, Prins der Nederlanden (Amsterdam 1988). Joosten, C., Het koningshuis in een notendop (Amsterdam 2006). Juliana Regina. 31 delen (Baarn 1949-1980). Kalberg, F.A.J.Th, De staatsrechtelijke positie van de Oranjemonarchie in de herziene grondwet (Kampen 1991). Kikkert, J.G., Geld, macht en eer. Willem I, Koning der Nederlanders en Belgen 1772-1843 (Utrecht 1995). Kikkert, J.G., Koning Willem III 1817-1890 (Utrecht 1990). Klinkenberg, W., Prins Bernhard. Een politieke biografie (3e dr.; Haarlem 1986). Knoops, W.A., Goejanverwellesluis. De aanhouding van de Prinses van Oranje op 28 juni 1787 door het vrijkorps van Gouda (Amsterdam 1987). Kooistra, R., en S. Koole, Beatrix. Invloed en macht van een eigenzinnige vorstin (Amsterdam 2000). Krol, C.B., Als de Koning dit eens wist! (Maastricht 1993). Kuppenveld, R. van, Beatrix 50 jaar. Portret van een modern vorstin (Breda 1988). Kuppenveld, R. van, Claus, Prins der Nederlanden (Ede/ Antwerpen 1991). Lafontaine, P., Unsere Dynastie. Die Ursprünge der Nassauer und die Herrschaft der Nassau-Weilburger im Grossherzogtum Luxemburg (Luxemburg 1990). Lammers, F.J. (ed.), Oranje op de voorpagina (Zaltbommel 1980). Lammers, F.J., Drie Prinsen naast de troon (Baarn 1976). Lammers, F.J., Emma van Waldeck-Pyrmont (Kampen 1989). Lammers, F.J., Koningin Beatrix: een instituut (De Bilt 1997). Lammers, F.J., Koningskinderen. Voor de troon geboren (Baarn 2003). Lammers, F.J., Wilhelmina. Moeder des Vaderlands (Baarn 1972). Lammers, F.J., Alexander. De vergeten kroonprins (Amsterdam 1998). Leeuwen, Th. van, Pracht en praal op Prinsjesdag (Zaltbommel 1998). Leer, K. van der, Prinses Marianne. Een leven van liefde en kunst (Zwolle 2010). Lekkerkerk, P., Het fenomeen Máxima (Schoorl 2007). Louda, J., en M. Maclagan, Lines of Succession. Heraldry of the Royal Families of Europe (2e dr.; London 1984). Mak, G., Het Stadspaleis. De geschiedenis van het Paleis op de Dam (Amsterdam 1997). Meijer, R., Aan het hof. De monarchie onder koningin Beatrix (Amsterdam 1999). Meijer, R., en H.J. Schoo (eds), De Monarchie. Staatsrecht, volksgunst en het Huis van Oranje (Amsterdam 2002). Mostard, J.J., Den Haag, Oranje Residentie (‘s-Gravenhage 1980). Moulen Janssen, R.A.M.C., ‘Het stadhouderschap van Prins Hendrik der Nederlanden in het Groothertogdom Luxemburg’ in: Jaarboek Oranje-Nassau Museum 1983 (‘s-Gravenhage), 71-115. Nater, J.P., De Tiendaagse Veldtocht. De Belgische Opstand 1830/1831 (Haarlem 1980). Nieuwenhuizen, B. van, Juliana. Maatschappelijk werkster met een kroon ( Soesterberg 2004). Oostindie, G., De parels en de kroon. Het koningshuis en de koloniën (Amsterdam 2006). Oranje-Nassau Mecklenburg-Schwerin (Amsterdam 1901). Osta, J. van, Het theater van de Staat. Oranje, Windsor en de moderne monarchie (Amsterdam 1998). Paleis Soestdijk, Drie eeuwen huis van Oranje (Amsterdam 2009). Plemp van Duiveland, L.J., Willem Frederik, Koning der Nederlanden (Amsterdam 1949). Pletz-Krehahn, H.J., Die Prinzen von Oranien aus dem Hause Nassau-Dillenburg (Dillenburg 1978). Poelhekke, J.J., Frederik Hendrik. Prins van Oranje. Een biografisch drieluik (Zutphen 1978). Postma, C., Prins Frederik der Nederlanden (‘s-Gravenzande 1961). Puchinger, G., ‘Koningin Juliana’ in: C.A. Tamse (ed.), Vrouwen in het landsbestuur (‘s-Gravenhage 1982), 271-
omniBW200jaarkoninkrijk0913.indd 144
278. Raak, C. van, Vorstelijk begraven en gedenken. Funeraire geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau (Bussum 2003). Raak, C. van, Langs vorstelijke grafsteden. De laatste rustplaatsen van het huis Oranje-Nassau (Amsterdam 2008). Raalte, E. van (ed.), Troonredes, openingsredes, inhuldigingsredes 1814-1963 (‘s-Gravenhage 1964). Raalte, E. van, Staatshoofd en ministers (Zwolle 1971). Rietbergen, P., en T. Verschaffel, Broedertwist. België en Nederland en de erfenis van 1830 (Zwolle 2005). Rietbergen, P.J., Lodewijk Napoleon. Nederlands eerste koning (Amersfoort 2006). Rietbergen, P.J., Stadhouders en Koningen. De Oranjes en de Nederlanders (Amersfoort 2008). Romein, J., ‘Willem de Eerste’ in: J. en A. Romein, Erflaters van onze beschaving (12e dr.; Amsterdam 1977), 619-646. Rowen, H.H., The Princes of Orange. The Stadholders in the Dutch Republic (Cambridge 1990). Schenk, M.G., Een eeuw vorstinnen. Honderd jaar vrouwen op de Nederlandse troon (Amsterdam 1989). Schenk, M.G., en M. van Herk, Juliana, vorstin naast de rode loper (Amsterdam 1980). Schmitz, Y., Willem I, Koning van Noord en Zuid (Hasselt 1966). Schoenmaker, B. , F.J. Lammers en J. Schreuder, Oranje en de krijgsmacht (Breda 1990). Schöffer, I., ‘Hendrik, Prins der Nederlanden’ in: idem, Veelvormig verleden (Amsterdam 1987). Schöffer, I., ‘Wilhelmina, Koningin der Nederlanden’ in: idem, Veelvormig verleden (Amsterdam 1987). Schotsman, C.J., ‘Wat een verandering in zoo weynige jaaren’. Van Republiek tot Koninkrijk (Zaltbommel 2002). Schubert, L., en R. Seelmann-Eggebert, Europas Königshäuser (Köln 1991). Schulten, C.M., en B. Schoenmaker, Oranje op de bres. Vorstenhuis en leger in de Nederlandse geschiedenis (Amsterdam 1989). Schulten, C.M., 1813. Oranje Boven! Holland is vrij! (Den Haag 2013). Schutte, G.J., Oranje in de achttiende eeuw (Amsterdam 1999). Slijkerman, D., In dienst van de Kroon. Vice-presidenten van de Raad van State (Zutphen 2001). Spruit, R., Kokarde. Patriotten en Oranjeklanten op weg naar 1813-1815 (Houten 2012). Strauch, R., en R. Grosskopf, Die Deutschen an Hollands Thron (Oldenburg 1966). Struik, L.A., Oranje in ballingschap 1795-1813 (Amsterdam 2006). Tamse, C.A. & G. Trausch (ed.), Die Beziehungen zwischen den Niederlanden und Luxemburg im 19. und 20. Jahrhundert (’s-Gravenhage 1991). Tamse, C.A. (ed.), De Monarchie in Nederland (Amsterdam/ Brussel 1980). Tamse, C.A. (ed.), Het Huis van Oranje en andere politieke mythen (Amsterdam 2002). Tamse, C.A. (ed.), Koningin Emma. Opstellen over haar regentschap en voogdij (Baarn 1990). Tamse, C.A. (ed.), Koningin Sophie 1818-1877 (Zutphen 1984). Tamse, C.A. (ed.), Koningin Wilhelmina (Alphen aan den Rijn 1981). Tamse, C.A. (ed.), Nassau en Oranje in de Nederlandse geschiedenis (Alphen aan den Rijn 1979). Tamse, C.A. (ed.), Vrouwen in het landsbestuur (‘s-Gravenhage 1982). Tamse, C.A. (ed.), De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt (Amsterdam 2005). Tamse, C.A., ‘Nationaal, constitutioneel en populair. Koningin Emma en de Nederlandse en Luxemburgse kroon’ in: Jaarboek Oranje-Nassau Museum 1990 (‘s-Gravenhage), 81-105. Tebbe, F.J.J., e.a., Winkler Prins Encyclopedie van het Koninklijk Huis (Utrecht 2005). Tromp, H., Het Huijs te Soestdijck (Zutphen 1987). Troost, W., Stadhouder-Koning Willem III. Een politieke
biografie (Hilversum 2001). Uitterhoeve, W., Koning, keizer, admiraal. 1810: De ondergang van het Koninkrijk Holland (Nijmegen 2012). Uytven, R. van (ed.), Geschiedenis van Brabant. Van het hertogdom tot heden (Zwolle 2004). Vaessen, Th., Oranjebitter. Het verhaal van prinses Margarita en Edwin de Roy van Zuydewijn (Amsterdam 2003). Valk, J.P. de (ed.), Raadsman achter de troon (Hilversum 2002). Verburg, M.E., ‘Prinses Sophie en de troonopvolging in Nederland’ in: Jaarboek Oranje-Nassau Museum 1993 (‘s-Gravenhage), 110-122. Verburg, M.E., Koningin Emma. Regentes van het Koninkrijk (Baarn 1989). Verloop, P., Een jaar aan het hof (Zwolle 2009). Verwey, G., Geschiedenis van Nederland. Levensverhaal van zijn bevolking (Amsterdam 1976). Verwey, G., Op zoek naar het wezenlijke in de Nederlandse geschiedenis (Amsterdam 1980). Vermeulen, B.P., e.a., De Koning in het Nederlandse staatsrecht (Nijmegen 2005). Vles, E.J., Twee weken in november. De omwenteling van 1813 (Amsterdam 2006). Voogd, C. de, Geschiedenis van Nederland (Amsterdam 1996). Vries, C.W. de Overgrootvader Koning Willem III (Amsterdam 1951). Vries, C.W. de, Het grondwettig koningschap onder Koning Willem III (’s-Gravenhage 1946). Wij zijn er nog (Apeldoorn 1989). Wijne, J.S., Koning Willem I (‘s-Gravenhage 1964). Wijnen, H.A. van, De macht van de Kroon (Amsterdam 2000). Wijnen, H.A. van, De Prins-Gemaal (Amsterdam 1992). Wijnen, H.A. van, Vorst Willem, het is alles uw schuld. Oranje en de ondergang van de Republiek bij de omwentelingen 1787-1795 (Amsterdam 1987). Wilhelmina, Eenzaam maar niet alleen (Amsterdam 1959). Woelderink, B., Geschiedenis van de thesaurie (Hilversum 2010). Zeepvat, C., From cradle to crown (Stroud 2006). Zijl, A. van der, Bernhard. Een verborgen geschiedenis (Amsterdam 2010).
12-09-13 14:38