Paul Dowswell wordt internationaal geprezen om de manier waarop hij in staat is voor jongeren te schrijven over bekende historische gebeurtenissen vanuit een ongebruikelijk gezichtspunt. Dowswell is historicus en schreef meer dan zestig boeken. Ausländer werd zijn grote internationale doorbraak. De pers over Ausländer:
‘Ausländer is een krankzinnig verhaal over een krankzinnig stukje geschiedenis’ nrc handelsblad ‘Dowswell is een van de beste nieuwkomers onder de schrijvers van historische fictie voor jongeren’ the times
www.uitgeverijcallenbach.nl
nur 285
9 789026 611827
KAMERAAD
1941. Het leven van de 15-jarige Misha staat op z’n kop als z’n vader een baan krijgt aangeboden als particulier secretaris van Stalin. Het hele gezin verhuist van een schamele woning naar een prachtig appartement in het Kremlin. Maar al snel komen er barstjes in het glorieuze communistische systeem. Als Misha’s moeder verdwijnt realiseert Misha zich dat hij leeft in een wereld waarin de angst regeert. Wanneer de Duitse troepen oprukken naar Moskou, slaat de sfeer in het Kremlin helemaal om: Misha en zijn beste vriendin worden beiden ter dood veroordeeld...
PAUL DOWSWELL
Hij woont in het Kremlin... ...maar wordt wegens hoogverraad ter dood veroordeeld
PAUL DOWSWELL
KAMERAAD Over Ausländer: ‘De jongen in de gestreepte pyjama was een bestseller in dit genre, maar Ausländer is beter’ – de telegraaf
Kameraad 1-240_Opmaak 1 04-03-14 10:08 Pagina 1
KAMERAAD
Kameraad 1-240_Opmaak 1 04-03-14 10:08 Pagina 31
3
M
isha loopt de brug naar het Kremlin over. Het begint al te schemeren. Hij stopt en blijft een tijdje naar het Kremlin staan kijken. Een paar jaar geleden voelde hij altijd trots als hij dit uitzicht zag. Sinds de dag dat mam verdween, is dat gevoel gesmolten als sneeuw voor de zon. Als hij nu naar de prachtige gebouwen kijkt, voelt hij een stille dreiging. Misschien is dat waarom hij zich zo aangetrokken voelt tot Valya, denkt hij. Haar moeder is ook verdwenen, al gebeurde dat tijdens de bevalling van een babybroertje, dat ook overleed. Valya was toen veertien. Haar vader, Anatoly, werkt bij Stalins secretariĂŤle staf, net als zijn eigen vader. Dat smeedt een bijzondere band tussen hen. Jammer dat zij twee jaar ouder is. Hij loopt langs prachtige appartementen en paleizen naar het plein voor de kathedraal, dat belachelijk klein lijkt door de vier enorme kerken die eromheen staan, elk gekroond met een eigen gouden koepel. Als kind vond hij altijd dat het net enorme uien leken, en eigenlijk vindt hij dat nog steeds. Het hele Kremlincomplex heeft iets van een sprookjespaleis. De laatste lichtstralen verdwijnen achter de horizon en hij voelt regenspatten op zijn gezicht. Misha loopt snel langs 31
Kameraad 1-240_Opmaak 1 04-03-14 10:08 Pagina 32
‘Het Hoekje’ bij de Senaat, waar kameraad Stalin zijn kantoren en privévertrekken heeft. Hij is bijna thuis. Maar hij moet eerst nog iets doen: Galina’s vader vragen of hij haar morgenmiddag ook naar school moet brengen. Kapitein Zhiglov doet zelf open. Hij draagt het bekende uniform met de kniebroek en hoge, zwarte laarzen en heeft ook de groene NKVD-baret nog op. Misha ziet blauwe plekken op zijn knokkels en huivert. Hij vraagt zich af wat de man vandaag op zijn werk heeft uitgespookt. Zhiglov heeft iets van een filmster, ondanks het sinistere uniform. Hij heeft een klein snorretje en soepel, ravenzwart haar dat hij losjes achterwaarts over zijn schedel kamt. Valya heeft een keer gezegd dat zij hem een erg aantrekkelijke man vindt en Misha grijpt elke gelegenheid aan om haar te zeggen dat hij dat kapsel waarschijnlijk nodig heeft om een kale plek te verbergen, en dat zijn snor precies lijkt op die van Hitler. Hij vraagt zich af of Valya hem heeft gezegd dat ze Zhiglov knap vindt om hem geen valse hoop te geven. Waarschijnlijk heeft ze best in de gaten dat hij behoorlijk verliefd op haar is. ‘Ah, Petrov junior,’ zegt de kapitein. ‘En waar is je vriendin Valentina?’ ‘Die is vertrokken naar een vriendin, kapitein,’ zegt Misha. Hij heeft het gevoel alsof hij met zijn Komsomolcommandant praat. Zhiglov houdt zijn blik een paar tellen langer vast dan nodig is en Misha begint het warm te krijgen. Dan glimlacht hij. Een onaangename glimlach is het, waarmee de kapitein, ondanks zijn spierwitte en gelijkmatige gebit, iets van een krokodil krijgt. ‘Ik kom vragen of u wilt dat ik Galina morgen weer kom
32
Kameraad 1-240_Opmaak 1 04-03-14 10:08 Pagina 33
halen,’ zegt Misha. Soms had het wicht andere bezigheden op Dag Drie. ‘Dat wil ik,’ antwoordt Zhiglov. ‘Ik zal Lydia zeggen dat ze ervoor moet zorgen dat Galina op tijd klaarstaat.’ Hij knikt kort en sluit de deur met een zachte klik. Een korte wandeling door een grijze gang van steen en marmer brengt Misha bij de imposante voordeur van het appartement waar hij woont. Hij steekt de sleutel in het slot en stapt de verlaten woning binnen. Pap komt waarschijnlijk pas na middernacht thuis. Kameraad Stalin werkt tot in de kleine uurtjes en houdt zijn staf vaak tot een uur of twee, drie aan het bureau gekluisterd. Misha heeft de indruk dat niemand zo hard werkt als zijn vader. Igor Petrovs leven wordt helemaal beheerst door werk. Hij lijkt op de karakters in Tsjechovs Drie zusters, die ‘niet eens meer in de gaten hebben of het zomer of winter is’. Ze hebben met zijn vijven in dit luxueuze appartement gewoond: mam, pap en zijn oudere broer en zus, Viktor en Elena. Die zijn nu zesentwintig en eenentwintig en beiden naar republieken in het westen getrokken, Viktor naar Kiev en Elena naar Odessa. De lege plek die zijn moeder heeft achtergelaten, zeurt als een rottende kies, maar meestal vindt Misha het niet erg om alleen te zijn. Al kan hij het met zijn vader doorgaans prima vinden. Hij beseft opnieuw dat hij heel graag ergens anders zou willen wonen. Toch had hij zijn geluk niet op gekund toen ze hier net waren komen wonen. De ene week zaten ze nog in een gore en kleine kommunalka, een arbeiderswoning waar ze de keuken met het fornuis en het toilet met vier andere gezinnen deelden en een keer in de week naar een gemeenschappelijk badhuis moesten om zich goed te kun33
Kameraad 1-240_Opmaak 1 04-03-14 10:08 Pagina 34
nen wassen, de week erop woonden ze binnen de muren van het Kremlin. Ze hebben zelfs een kleine datsja gekregen, een vakantiewoning ergens ten zuidwesten van Moskou. Pap heeft geluk gehad. Hij kent de juiste mensen. Hij heeft met kameraad Stalin in de burgeroorlog gediend. Ze hebben zij aan zij gevochten. Misha herinnert zich vaag het verhaal dat hij als kind gehoord heeft, over zijn vader die kameraad Stalin redde tijdens de Slag om Tsaritsyn. Er was een aanslag op Stalin voorbereid. Een van de overgelopen officieren van de tsaar probeerde hem neer te schieten tijdens een bijeenkomst waar de legerleiding van de bolsjewieken de verdediging van de stad voorbereidde. Igor Petrov had de man net op tijd het wapen uit de hand geslagen. De daaropvolgende slag om de stad vestigde Stalins reputatie voorgoed en Tsaritsyn werd omgedoopt tot Stalingrad. Ergens begin 1937 publiceerde de Pravda een artikel over leraren die probeerden iets te doen aan het analfabetisme onder de duizenden mensen die maandelijks vanuit het platteland Moskou binnenstroomden. Igor heeft met twee van zijn studenten op een foto op de voorpagina gestaan. Stalin zal die foto gezien hebben, ook dat zijn oude strijdmakker nog leefde en in Moskou woonde, en stuurde hem een brief met het verzoek om in het Kremlin te komen wonen en werken. Maar Stalin is onberekenbaar. Rondom hem verdwijnen mensen zonder dat iemand weet waarheen of waarom. En ook het leven van mensen die wel blijven, hangt soms aan een zijden draadje. Wie dat precies zijn, weet niemand; Misha heeft gehoord dat zij ‘de levende doden’ worden genoemd. Dat geldt voor hem en pap misschien ook wel. Wie zal het zeggen?
34
Kameraad 1-240_Opmaak 1 04-03-14 10:08 Pagina 35
Mama’s verdwijning kan best het begin van het einde zijn. Of een loyaliteitstest. Een andere reden voor haar arrestatie kan hij niet verzinnen. Anna Petrov komt uit een straatarm dorpje in Wit-Rusland. Ze heeft honger geleden, tot de Revolutie, zoals ze Misha vaak genoeg heeft voorgehouden als hij zijn warme prak weer eens niet lustte. Ze schreef zich in op een van de nieuwe scholen die de Sovjets stichtten, en kon als een van de eersten in haar dorp lezen en schrijven. Pap was vaak heel druk met zijn werk en het was dan ook vooral hun moeder die Misha en zijn broer en zus stimuleerde en opvoedde. Kijk maar naar Viktor, zijn oudere broer. Hij ging naar school in de periode dat examens en huiswerk waren afgeschaft, maar heeft desondanks een baan gekregen bij de staalfabriek in Magnitogorsk, de grootste ter wereld, zoals de nieuwszenders vaak trots melden. Zijn moeder was een voorbeeldig communiste. Ze werkte als lerares op een basisschool en was, voor zover Misha weet, in haar vrije avonduren altijd vrijwillig in de weer om taallessen te geven. Dat zij als volksvijand is aangemerkt, slaat nergens op. Zijn gedachtestroom wordt onderbroken door het geluid van een sleutel in het slot van de voordeur. ‘Hallo, pap. Jij bent vroeg thuis,’ zegt hij. Igor glimlacht. Hij oogt ontspannen. ‘De Vozhd is bijtijds naar zijn datsja gegaan,’ zegt hij. ‘Hij was aardig aan het bekvechten met een paar hoge omes, ik hoorde ze schreeuwen aan de andere kant van de deur. Er is een veiligheidsrapport uit Engeland binnengekomen waarin wordt beweerd dat de nazi’s plannen aan het maken zijn om in de lente de Sovjet-Unie binnen te vallen. Krankzinnig, natuur35
Kameraad 1-240_Opmaak 1 04-03-14 10:08 Pagina 36
lijk. Waarom zouden ze zoiets stoms doen? De Vozhd zei me na afloop dat hij denkt dat de Britten hem bang willen maken en hopen dat hij een alliantie met hen wil sluiten. “Churchill heeft alle steun nodig die hij krijgen kan,” zei hij. “Maar daar doe ik niet aan mee. Laat die imperialistische machten zichzelf maar naar de bliksem helpen, daar hebben ze ons niet voor nodig.”’ Misha overweegt even om pap te vertellen wat Barikada heeft gezegd en te vragen of het goed is dat hij oma voortaan niet meer naar de kerk brengt. Maar zijn vader is zo opgeruimd en vrolijk dat hij het hart niet heeft om dit moment met zoiets te verpesten.
36