Het gewicht van inkt 1-640.indd 2
21-06-18 13:42
8 juni 1691 11 sivan van het Hebreeuwse jaar 5451 Richmond, Surrey
L
aat ik opnieuw beginnen. Nu misschien om de waarheid te vertellen. Want met het bijtende gekras van inkt op papier, waarop de waarheid het hoofd zou moeten heffen om onbevreesd te spreken, heb ik lange tijd gelogen. Ik heb geen verweer voor wat ik heb gedaan. Maar al heb ik in mijn hart geen berouw, mijn daden willen nu hun bekentenis toevertrouwen aan het papier. Dat tribuut ben ik althans nog verschuldigd aan de man die ik eens heb verraden. In dit verstilde huis verzetten ganzenveer en inkt zich niet tegen de druk van mijn hand en deinst papier nergens voor terug. Laten deze bladzijden dus ten langen leste de waarheid bevatten, zelfs als geen mens ze leest.
9
Het gewicht van inkt 1-640.indd 9
21-06-18 13:42
Het gewicht van inkt 1-640.indd 10
21-06-18 13:42
Deel 1
Het gewicht van inkt 1-640.indd 11
21-06-18 13:42
Het gewicht van inkt 1-640.indd 12
21-06-18 13:42
1 2 november 2000 Londen
Z
e zat achter haar bureau. Het was een mooie middag, maar de koude zon achter het raam van haar werkkamer benauwde haar. Vroeger zou ze misschien naar buiten zijn gegaan, om tegen beter weten in te hopen op wat warmte. Hopen tegen beter weten in: een opiaat waar ze allang niet meer in geloofde. Langzaam liet ze haar blik langs de boeken gaan die op haar bureau stonden. Een stoffige tweetalige uitgave van Usques Consolação lag open. Ze streek met een vinger over het papier en deed het boek voorzichtig dicht. Halftwee, en de Amerikaan had niet eens gebeld. Een gebrek aan professionaliteit, onvergeeflijk bij een vondst van dit formaat. Maar Darcy had gezegd dat de Amerikaan zijn slimste promovendus was, en Darcy was misschien wel als enige van haar collega’s te vertrouwen. ‘Levy kan je wel met de documenten helpen,’ had Darcy haar tijdens het telefoongesprek verteld. ‘Je mag hem wel een tijdje lenen, hoor. Hij is heerlijk ambitieus, zoals Amerikanen dat kunnen zijn. Heeft het idee dat je met geschiedenis de wereld kunt veranderen. Maar zelfs jij moet hem wel drie dagen om je heen kunnen hebben.’ Nu ze eraan terugdacht moest Helen er bijna om grinniken. Zelfs jij. Goed van je, Darcy. Kennelijk was Helen in zijn ogen iemand die stevig genoeg in haar schoenen stond om zo’n opmerking aan te kunnen. Natuurlijk waren drie dagen in de verste verte niet lang genoeg om tot een weloverwogen oordeel te komen. Maar het was in elk geval iets, zelfs
13
Het gewicht van inkt 1-640.indd 13
21-06-18 13:42
veel meer tijd dan waar Helen recht op had. Het was dat de Eastons totaal niet wisten hoe dit soort dingen normaal gesproken werden aangepakt, anders hadden ze haar recht in haar gezicht uitgelachen toen ze verklaarde dat ze de documenten nader moest onderzoeken. Meer had ze niet durven vragen, daar aan de donkere houten tafel, met Ian en Bridgette Easton tegenover zich. De zon scheen door het traceerwerk van de hoge vensters, schaduwlijnen en flonkerend licht vielen schuin op de gemanicuurde handen van het stel... en Helens gedachten tolden in haar hoofd rond door datgene waarvan ze net een glimp had opgevangen. Het kwam natuurlijk wel vaker voor dat er een consultatievraag zoals die van gisteren binnenkwam. Soms vonden mensen oude papieren op zolder of in een afgedankte hutkoffer, en als het niet bij hen opkwam om een taxateur te bellen, namen ze vaak contact op met de geschiedenisfacul teit. Maar degene die gisteren gebeld had, had specifiek naar Helen Watt gevraagd. Ian Easton: het was een naam die Helen niets zei, al beweerde hij dat hij vroeger college van haar had gehad. ‘Want ziet u, mijn vrouw heeft namelijk een huis geërfd.’ Easton klonk tijdens het telefoontje heel verontschuldigend. Helen kon zich hem niet meer voor de geest halen, maar hij wist nog wel wie zij was. ‘Het huis was van een tante van haar en stamt uit het eind van de zeventiende eeuw. We hebben altijd al het plan gehad om het te verbouwen en er een galerie van te maken. Het is allemaal natuurlijk het idee van mijn vrouw, zij is degene die enig gevoel voor kunst heeft, ik totaal niet, en ze zag meteen voor zich hoe moderne kunst erg goed in die zeventiende-eeuwse vertrekken gepositioneerd kon worden. Maar jammer genoeg’ – Easton aarzelde en leek zijn woorden zorgvuldig te kiezen – ‘hebben we wat tegenslagen. Al twee jaar, om precies te zijn. Het valt toch al niet mee om toestemming te krijgen een huis te verbouwen dat op de monumentenlijst staat.’ Hij lachte ongemakkelijk en haastte zich vooral niemand te beschuldigen. ‘Niet dat ze bij de gemeente niet ter zake kundig zijn, hoor. En bij monumentenzorg doen ze ook maar hun best. Maar het ongelukkige toeval wil dat de tante in kwestie al tientallen jaren allerlei leden van historische genootschappen hier in de regio tegen zich in het harnas blijkt te hebben gejaagd. Nu we eindelijk alle benodigde vergunningen bij elkaar hebben, was er een elektricien die een ruimte onder de oude houten trap openmaakte om daar bedrading aan te leggen. Na een kwar-
14
Het gewicht van inkt 1-640.indd 14
21-06-18 13:42
tiertje legde die man zijn werk neer. Hij riep me erbij en zei dat hij een zootje papieren in het Arabisch had gevonden en dat er gekeken moest worden of zich geen imams of misschien zelfs terroristen – voor hem allemaal één pot nat – in het huis verborgen hielden. Hij ging in elk geval naar een andere klus tot ik de boel had nagekeken. Hij had kennelijk niet gezien dat de papieren die hij had aangetroffen meer dan driehonderd jaar oud waren. Ik keek even, en volgens mij zijn het Hebreeuwse geschriften, en er zit ook een tekst bij, volgens mij in het Spaans, die aan een rabbijn is gericht. Dus...’ Zijn stem bleef ongemakkelijk in de lucht hangen. ‘Dus,’ zei hij nog eens, ‘ik dacht: ik bel even.’ Met de telefoon tegen haar wang gedrukt had Helen de stilte laten voortduren. Ze keek naar het bestand op haar computerscherm. De cursor stond daar al een uur onafgebroken te knipperen, halverwege een alinea waarmee ze zat te worstelen. Ze kon zich niet heugen dat ze ooit zo weinig zin in haar werk had gehad. Maar zo ging het de laatste tijd wel vaker met haar: dingen waar ze ooit warm voor had gelopen, lieten haar nu koud, en soms flitsten er flarden door haar hoofd, als vonken van een aambeeld, herinneringen die ineens opdoken en bleven hangen – het zachte dichtvallen van een schuurdeur in de bloedhete woestijn, geuren die ze tijdens een duizelingwekkend moment had opgesnoven. Het waren vonken die goddank ogenblikkelijk uitdoofden. Ze legde een stapeltje boeken recht. ‘Misschien maandag,’ zei ze. ‘Het punt is...’ zei Ian Easton op iets hogere, nerveuzere toon. ‘Ik vroeg me af of u vandaag nog zou kunnen komen. Het heeft ons heel wat moeite gekost om deze elektricien te pakken te krijgen, en we willen liever niet dat hij eerst een andere klus aanneemt. En de papieren lijken zo broos dat het me geen goed idee leek om ze te verplaatsen.’ Eigenlijk had ze wel een paar uur over. Ze was de hele dag nauwelijks iets opgeschoten, en het artikel dat ze schreef had ze allang af moeten hebben, iets wat ze zich had voorgenomen te voltooien voordat ze met pensioen ging. Een inventarisatie van het weinige dat bekend was over de decimering van de Joodse gemeenschap in Londen tijdens de pestepidemie van 1665-1666. De buitenlandse rabbijn had Engeland meteen na het uitbreken van de pest in allerijl verlaten, rijke leden van de gemeenschap waren naar het platteland gevlucht, en daarna was er in de annalen van de stad weinig meer te vinden over de Londense Joden, tot er een paar
15
Het gewicht van inkt 1-640.indd 15
21-06-18 13:42
jaar later weer een nieuwe gemeenschap ontstond, onder leiding van een nieuwe rabbijn. Ze zou die klus graag een middagje achter zich laten. Toch had ze geaarzeld, en ze had Ian Easton naar nadere bijzonderheden over de geschiedenis van het huis gevraagd. Toen ze uiteindelijk met zijn verzoek instemde, was dat op een toon die bedoeld was om alle romantische fantasieÍn over de vondst van oude paperassen in zijn huis de kop in te drukken. Dan dus maar een eindje rijden naar Richmond om wat papieren te bekijken. Ze had ertoe besloten met een vaag gevoel dat dit was wat ze in feite zou moeten doen: naar buiten gaan nu het zulk mooi weer was, nu ze er nog toe in staat was. Toen ze achter het stuur was gaan zitten, trilden haar handen zo erg dat ze de rammelende sleutelbos met gebalde vuisten had moeten vastpakken om de juiste sleutel te kiezen. Bij de derde poging lukte het haar om die in het contact te steken. Vandaag had ze dus een slechte dag. Dat mocht ze niet vergeten. Twintig minuten later parkeerde ze haar auto in Richmond en liep ze een half verzonken tegelpad op. Ze vertraagde haar pas toen het huis in zicht kwam. Ian Easton had weliswaar door de telefoon gezegd dat het een pand uit het eind van de zeventiende eeuw was, maar aanvankelijk had dat Helen sterk geleken, want in deze streek waren maar weinig oorspronkelijke huizen uit die tijd overgebleven, veelal beschermde monumenten die nauwgezet tot de allerlaatste verweerde steen waren gedocumenteerd. Maar het leed geen twijfel dat dit huis inderdaad uit die periode stamde. Zoals het in het kille middaglicht oprees, was goed te zien dat het heel anders was dan de omringende huizen. Daarmee vergeleken leek het pand in elkaar gedoken, in zichzelf gekeerd. De geornamenteerde dakrand, de gebeeldhouwde steen in het midden van de gevel van afgeronde bakstenen, zelfs de kleine afgesleten stenen van het pad dat naar de zware voordeur liep – het waren stuk voor stuk kenmerkende elementen. Dit huis was duidelijk gemodelleerd naar de weinige overgebleven zeventiende-eeuwse herenhuizen in de streek, al was het niet zo royaal van omvang. Toch was het duidelijk een huis dat gebouwd was door iemand met een aanzienlijk vermogen en hoge maatschappelijke ambities. Ook was het duidelijk waarom dit huis de status en grandeur ontbeerde van som-
16
Het gewicht van inkt 1-640.indd 16
21-06-18 13:42
mige van zijn tijdgenoten. De grootsheid die het in de zeventiende eeuw moest hebben uitgestraald had duidelijk te lijden gehad onder het feit dat het was verwaarloosd, en nog erger: door wat willekeurige moderne aanpassingen – een misplaatste aanbouw links van de hoofdingang, die eerder victoriaans dan Engels barok te noemen was, een stukje verweerde aluminium dakgoot onder het leistenen dak, waarschijnlijk om een oud lek te repareren, telefoon- en elektriciteitsdraden die her en der om het huis liepen en het symmetrische lijnenspel van de hoge ramen verstoorden. Ze liep naar de deur. Haar stok glibberde over de ongelijke stenen. Ze hijgde enigszins door de lichamelijke inspanning die ze niet meer gewend was, en ze hield haar pas in om op adem te komen. Een smal raam naast de deur weerspiegelde haar gebogen gestalte. Toen ze zich ernaartoe boog, gleed er een rimpeling overheen, als op het donkere oppervlak van een stroompje: een bleke professor op leeftijd in haar ouderwetse kledij, die een beetje scheef stond omdat ze op haar wandelstok leunde. Voorzichtig legde ze een hand tegen de koele stenen muur bij het raam. Als een ordinaire insluiper bracht Helen Watt haar hoofd naar het venster. Door haar adem besloeg het glas, maar toen de condens verdween zag ze het schemerige atrium, eerst vaag maar even later wat scherper. Ze haalde diep adem. Houten cherubijnen verfraaiden de latei boven een binnendeur en waren ook te zien boven de vaag zichtbare haard in het woonvertrek. Diezelfde engeltjes kwamen voor in zo’n beetje de helft van alle zeventiende-eeuwse herenhuizen en paleizen die er nog in Surrey te vinden waren, al was de naam van de beeldhouwer die er zijn best op had gedaan in de loop der eeuwen verloren gegaan. Ze rechtte haar rug en pakte de koude ijzeren deurklopper. Zowel het gladde zware ijzer als haar magere trillende hand was ongevoelig voor de zon die alles in een zee van licht zette: de deur, de marmeren drempel, de mouwen van haar wollen jas. De doffe slagen van de klopper deden de dikke deur trillen en stierven weg. En in de stilte – de onmiskenbare stilte van een oud huis – herkende ze heel even een oud gevoel: de onwerkelijke pijn om zo dicht bij een stukje geschiedenis te zijn. Een gevoel alsof iets binnen in haar een eindeloze vrije val maakte, alsof ze in het gezelschap was van een liefde van lang geleden die ooit bekend was geweest met haar hele wezen maar haar nu niet langer wilde kennen. Een lange blonde man met een verzorgd kapsel deed open. ‘Professor
17
Het gewicht van inkt 1-640.indd 17
21-06-18 13:42
Watt. We stellen dit buitengewoon op prijs, werkelijk...’ De nerveuze begroeting van Ian Easton galmde door de holle schemerige hal. Hij gebaarde dat ze verder moest komen, maar ze hoorde nauwelijks wat hij zei. Weelderig houtsnijwerk, een hoog plafond dat werd omlijst door een balkon op de tweede verdieping, in kratten verpakte kunst op de stenen vloer. Een verflucht. Ian praatte fronsend tegen haar. ‘Ik heb nog colleges bij u gevolgd, dat was eeuwen geleden, dat weet u natuurlijk niet meer.’ Hij was in elk geval zo beleefd haar de noodzaak te besparen dat zelf te zeggen. Hij leidde haar naar het atrium en paste zich daarbij aan haar looptempo aan. ‘Het spijt me dat we u lastig moesten vallen, want u zult wel genoeg andere zaken aan uw hoofd hebben.’ Ze bleef staan. Boven haar prijkte de brede latei, met de in hout uitgesneden engeltjes als bewakers. Ian bleef ook staan, en na eerbiedig gezwegen te hebben ging hij verder met zijn verhaal. Toen hij de geschriften had gezien met de volgens hem Hebreeuwse teksten, dacht hij aan haar expertise op dat gebied. Dus als ze enig idee had wat hij met die papieren zou kunnen doen, zou hij haar daar buitengewoon erkentelijk voor zijn, want... Vanonder een dun laagje stof keken de engeltjes glunderend en met kinderlijke wijsheid op hen neer. Ian was aan het woord, maar het huis overstemde hem. Het huis sprak oorverdovend tegen haar. Helen bedacht dat het misschien heel belangrijk zou kunnen zijn in hoeverre ze met haar vroegere student overweg kon. Ze dwong zichzelf aandacht te schenken aan de vlot maar verzorgd geklede man die zich tot haar richtte alsof hij nog steeds verlangde naar de goedkeuring van zijn docent. ‘Het punt is,’ zei hij, ‘dat we ontzettend veel moeite hebben moeten doen om de benodigde vergunningen bij elkaar te krijgen. Als we de verbouwing nog langer moeten uitstellen...’ De plotselinge aandacht van Helen bracht Ian in verlegenheid. Hij liet de rest van zijn betoog voor wat het was en leidde haar naar de grote trap. Dat gaf haar de gelegenheid om zich te vergapen aan al het gepolijste hout, de zware trapleuningen en de geornamenteerde zijpanelen naast elke tree, en het uitzonderlijk gedetailleerde houtsnijwerk op de plek waar de
18
Het gewicht van inkt 1-640.indd 18
21-06-18 13:42
trap een bocht maakte en omhoogging naar de eerste verdieping – maar Ian leidde haar om de voet van de trap heen naar een wand met egale panelen die je vanaf de ingang niet kon zien. Daar, op een kaarttafeltje naast het raam, lag één in gebarsten leer gebonden boek. Daarnaast lagen de twee vellen papier waar Ian het aan de telefoon met haar over had gehad: de eerste spullen die zijn elektricien tevoorschijn had gehaald nadat hij de documenten had ontdekt. Ze nam even de tijd om naar de manuscripten te kijken, naar het dikke ruwe papier dat ze niet durfde aan te raken, en de twee contrasterende schriftsoorten waarmee het beschreven was, het Portugees dat van links naar rechts liep, onderbroken door losse Hebreeuwse frases de andere kant op. Langzaam las ze en herlas ze wat er stond. De stem van Ian, die vlak achter haar stond. ‘Daar,’ zei hij, en hij wees. Ze keek op. In een schemerig hoekje aan de voet van de trap, niet beschenen door het oogverblindende licht van de ramen op de overloop, was een van de kleine panelen losgewrikt. Helen negeerde Ians aarzelende aanbod om haar te helpen en liep naar de opening in de houten wand. Ze zakte langzaam door haar knieën, waarbij haar stok vervaarlijk trilde onder haar gewicht, en knielde als een boeteling voor het gat. Zo bleef ze een hele tijd zitten, met haar handen op de koele vloer. Ze werd bevangen door een enorme zwaarte, alsof haar jaren plotseling fysiek op haar drukten, en ze keek een tijdlang rustig ademhalend naar de volgepropte planken. Uiteindelijk pakte ze met een bevende hand een van de losse vellen, al wist ze dat ze dat beter niet kon doen. Heel even maar. Het papier bleef wonderwel op haar vlakke handen liggen zonder uit elkaar te vallen, als een vogel die had besloten om daar heel even neer te strijken. ‘U bent er al!’ schalde een stem. Een lange, slanke vrouw kwam op haar af; haar hakken tikten op de stenen vloer. ‘Mijn vrouw, Bridgette,’ zei Ian. Helen kwam moeizaam overeind en drukte de gladde, beringde hand die Bridgette Easton haar toestak. Ze liepen met haar naar een kamertje met een hoog plafond, vlak bij de tochtige hal. Ian verdween en kwam even later terug met een theepot. Ze
19
Het gewicht van inkt 1-640.indd 19
21-06-18 13:42
gingen tegenover haar zitten aan een zware houten tafel bij de drie door de zon beschenen ramen die het vertrek rijk was. Elk raam was manshoog, met oud ongelijkmatig glas dat de lage ommuurde tuin erachter in een bont impressionistisch landschap veranderde, iets wat Helen imponerend vond. ‘Natuurlijk willen we dit op de juiste manier aanpakken,’ begon Ian. Helen knikte langzaam. ‘Maar we hadden niet op dit oponthoud gerekend. Niet na alles wat we al hebben moeten doorstaan.’ Er viel een korte, ongemakkelijke stilte, waardoor Helen de kans kreeg de Eastons beter te bekijken. Ian en Bridgette. Twee blonde koppen, het steile haar van de vrouw gekamd en tot op haar schouders vallend, dat van haar echtgenoot dunnend en zacht. Ian en Bridgette Easton: verzorgd en stijlvol gekleed, dertigers, dunne lijntjes rond hun nog jeugdige mond en ogen. Ze knipperden met hun ogen tegen de geuren van verf en zaagsel, met hun rug naar de deuropening waarachter de donkere, met houtsnijwerk versierde trap nog net zichtbaar was. ‘Wanneer denkt u de genutza te kunnen weghalen?’ vroeg Bridgette dwingend. ‘Geniza,’ zei Helen. ‘Ik heb Ian al over de telefoon uitgelegd dat we nog niet weten of daar sprake van is. We weten alleen dat er documenten bij zijn die in het Hebreeuws zijn geschreven. En’ – ze haalde diep adem en probeerde te doen alsof het haar niets kon schelen – ‘een correspondentie wisseling tussen rabbijnen uit de zeventiende eeuw.’ Bridgette lachte koket. ‘Het is zeker waar dat er in dit huis Joden hebben gewoond. Dat zei mijn tante altijd, en dat wordt bevestigd door de gegevens die bewaard zijn gebleven. Maar rabbijnen?’ Bridgette had het lange, soepele lichaam van een danseres, en ze had, zag Helen, de neiging om zichzelf in haar stoel te positioneren in plaats van erop te gaan zitten. ‘Het is nog niet bekend,’ zei Helen uiterst langzaam, ‘of hier rabbijnen gewoond hebben. De documenten kunnen ook van een andere locatie afkomstig zijn. Wat betreft de vraag of we ze ergens anders naartoe kunnen brengen, zodat jullie verder kunnen met de verbouwing, dat hangt af van de staat waarin ze verkeren. Dat zal eerst onderzocht moeten worden voordat ze kunnen worden verplaatst.’
20
Het gewicht van inkt 1-640.indd 20
21-06-18 13:42
Bridgette schudde gespannen haar hoofd; dit was onacceptabel. ‘De Richmond Preservation Council is niet vergeten, moet u weten, dat mijn tante destijds niet op hun aanbod is ingegaan om haar huis op te nemen in de jaarlijkse wandelroute. We zitten al een jaar te wachten tot we kunnen gaan verbouwen, maar op alle mogelijke manieren heeft de commissie ons de voet dwars gezet. We hebben maandenlang vertraging opgelopen om de meest simpele vergunningen. En als we de boel nou nog ingrijpend wilden verbouwen...’ Bridgette maakte een wegwuivend gebaar. ‘Maar kennelijk zit het hun nog steeds dwars dat Orleans House in de jaren twintig tegen de vlakte is gegaan.’ ‘Hun bezorgdheid is uiteraard zeer begrijpelijk,’ onderbrak Ian haar. ‘Wij hechten ook veel belang aan de lokale geschiedenis.’ Bridgette, in haar witte kreukloze blouse, met haar dunne groene sjaaltje om haar hals geknoopt, perste haar lippen op elkaar en boog zich naar voren om thee in te schenken. Dat klonk hard in het stille vertrek. ‘Mijn tante woonde hier in haar eentje, en ze heeft de boel zelfs nooit laten verven. Het is belachelijk veel werk om dit huis een beetje toonbaar te maken. Als we nog meer oponthoud krijgen, is dat...’ Bridgette had in haar thee zitten roeren, maar nu stopte ze even. Ze hield haar frêle pols met de dunne flessengroene armbanden gebogen. Het lepeltje hing in de lucht, alsof ze naar de juiste woorden zocht om Helen te waarschuwen verder geen pogingen te ondernemen haar een strobreed in de weg te leggen. ‘... buitengewoon betreurenswaardig,’ vulde Ian haar aan. Verstoord wierp Bridgette haar echtgenoot een veelbetekenende blik toe. Nu kon Helen zich Ian Easton weer voor de geest halen: een jongensachtige student die zich met zijn slungelige lijf achter een collegetafel probeerde te wurmen en daar totaal niet op zijn plaats was. Een van die aardige jongemannen uit een enigszins rijk gezin, geliefd en heel capabel op het rugbyveld, slim genoeg om door de middelbare school te rollen, maar niet slim genoeg voor de universiteit. Toch, herinnerde ze zich, had hij zich voor haar vak bijzonder ingespannen, ondanks zijn overduidelijke gebrek aan talent. Op planken achter de Eastons lagen stapels boeken, de rug verbleekt – boeken die hun waarde zouden hebben behouden als ze op de juiste manier waren behandeld. Hier en daar lagen slordig opgestapelde tijd-
21
Het gewicht van inkt 1-640.indd 21
21-06-18 13:42
schriften over vormgeving, met op de omslag monochrome meubels en schreeuwerige abstracte kunst. Nogal wat plankruimte werd ingenomen door oude paperbacks, ongetwijfeld uit de tijd dat de tante nog leefde, boekjes die binnenkort weggedaan zouden worden, dacht Helen. In haar jeugd had ze van haar ouders en hun vrienden met de paplepel ingegoten gekregen hoe ze anderen in één oogopslag kon beoordelen, en ze moest toegeven dat ze daar soms de vruchten van plukte. Ze had Bridgettes familie – verlopen oud geld – al de maat genomen, mensen die Ian in alle opzichten een prima vent vonden, vermoedde Helen, behalve als ze een slok ophadden en het jammer vonden dat hij een onmiskenbare middleclassachtergrond had, al zeiden ze dat natuurlijk niet tegen hem. Het waren mensen die in theorie behoorlijk liberaal waren, maar in de praktijk hun bevoorrechte positie als maat stelden. En ze mochten dan wel een galerie willen beginnen, maar Bridgette leek Helen niet iemand die bereid was veel voor de kunst op te offeren. Misschien was het haar alleen maar te doen om de status van verfijnde kunstkenner, of mogelijk zelfs om het inkomen dat een galerie in een zeventiende-eeuws pand zou genereren. Maar het leek Helen onwaarschijnlijk dat het runnen van een goedlopende galerie enig kalmerend effect zou hebben op de onrust die ze bij Bridgette Easton bespeurde. Kwam het door de verbazingwekkende hoogte van de ramen of gewoon doordat Helen moe was dat de twee als kinderen op haar overkwamen? Ian en Bridgette Easton, gezeten aan de smalle tafel in het pand, een erfenis waar ze zo lang op hadden moeten wachten. Totaal geen besef dat de echte schat in het huis mogelijk de papieren waren waar ze zo graag van verlost werden. ‘Laat me beginnen,’ zei Helen, ‘met een van de vele mogelijke verklarin gen van wat jullie elektricien achter dat paneel gevonden heeft.’ Bridgettes gezicht verstrakte. Dat gaf niets; wat haarkloverij kon in dit geval misschien goed uitpakken voor Helen. Ze begon bij het begin. Ze legde uit dat het Bijbelse derde gebod – jazeker, gij zult de naam van de Heer niet misbruiken – sinds de oudheid door de Joden dusdanig was geïnterpreteerd dat alle documenten waar de naam van God in voorkwam niet mochten worden weggegooid, maar begraven moesten worden zoals een mens (bij het woord ‘oudheid’ begonnen de Eastons glazig te kijken, maar daar was Helen wel aan gewend). Dat synagogen en religieuze ge-
22
Het gewicht van inkt 1-640.indd 22
21-06-18 13:42
meenschappen sinds de oudheid die documenten, de zogeheten geniza’s, opsloegen tot ze konden worden begraven. Dat die verzamelingen niet alleen bestonden uit beduimelde gebedenboeken en preken, maar soms ook uit niet-religieuze teksten: brieven, grootboeken... Elk willekeurig document kon voor bewaring in aanmerking komen, gezien de Joodse traditie om alle correspondentie te beginnen met de woorden ‘Met Gods hulp’. ‘De thee,’ zei Bridgette. ‘Is die te heet?’ Zonder een hand van haar schoot te halen schonk Helen haar een zuinig lachje. ‘Nog even,’ zei ze. Alsof het door de temperatuur van de thee kwam dat ze het verfijnde kopje nog niet naar haar lippen had gebracht, in plaats van de stellige verwachting dat ze zichzelf zou verraden als de Eastons zagen hoe ze trilde en thee zou morsen... en daaruit niet alleen zouden opmaken dat Helen een zwakke gezondheid had, maar ook dat haar hart tekeerging zoals het in jaren niet had gedaan. Met een minieme stemverheffing om gezag af te dwingen ging ze verder, en Bridgette leek zich er gelaten bij neer te leggen. Hadden de Eastons ooit van de Caïro-geniza gehoord, die inzicht bood in het dagelijkse leven van de Joden van meer dan duizend jaar geleden, en waarvan de documenten nog steeds door schaamteloos arrogante wetenschappers werden onderzocht, hoewel de geniza al in 1896 was geopend? (De Eastons schudden hun hoofd, als twee timide scholieren die een uitbrander kregen.) Ze ging snel door, zich ervan bewust dat ze de aandacht had en nu niet mocht aarzelen. Ze benadrukte het gegeven dat de Eastons ontzettend veel geluk hadden gehad doordat deze documenten, of het nu een geniza of een andere verzameling betrof, juist midden in het huis bewaard waren gebleven en niet in de kelder, waar de luchtvochtigheidsgraad fluctueerde, of op zolder, waar het veel te warm was. Ze vertelde over de lange houdbaarheid van vlaspapier, in tegenstelling tot modern papier, dat was gemaakt van houtpulp en het desastreus zure lignine. De Eastons wisselden subtiele blikken terwijl ze haar opnamen: de academica met het grijze haar en de blauwe ogen, die ze – misschien een slecht plan? – hadden opgeduikeld en die nu een compleet college gaf over het conserveren van documenten en daarbij onwaarschijnlijk stil tegenover hen zat, met haar handen op haar schoot, zonder van haar thee te drinken.
23
Het gewicht van inkt 1-640.indd 23
21-06-18 13:42
Het was Ian die de vraag stelde waarop Helen zat te wachten, al wist ze niet in welke vorm die gegoten zou worden. Hij zette zijn kopje op de schotel en trok zijn wenkbrauwen iets op alsof hij de vraag van weinig belang achtte. ‘Neemt u de documenten mee naar uw gemeenschap?’ Ze keken haar afwachtend aan. ‘Ik ben geen Joodse,’ zei ze op vlakke toon. Ze waren zo zichtbaar opgelucht dat ze in haar ogen iets dwaas kregen: de dunne lijntjes rond de mond die verslapten, de handen die op de houten tafel ontspanden, Bridgette die haar lange bovenlijf wat gemakkelijker tegen de rugleuning arrangeerde. Ze kon het hun niet kwalijk nemen. Het was duidelijk dat ze ervan uit waren gegaan dat haar specialisatie in de Joodse geschiedenis betekende dat ze zelf Joods was. En nu begreep ze ook waarom Bridgette haar echtgenoot steeds waarschuwende blikken had toegeworpen. In het uur sinds Ian haar gebeld had hadden de Eastons vast spijt gekregen van wat ze misschien in werking hadden gezet. Helen kon zich er alles bij voorstellen. Waarschijnlijk hadden ze te horen gekregen dat de Joodse gemeenschap hun het leven zuur zou maken als ze er eenmaal lucht van kreeg. Ze kon zich goed voorstellen waar de Eastons bang voor waren: Joods-Amerikaanse toeristen die op hun deur bonsden en naar binnen loerden. Ze moesten er niet aan denken. Of nog erger: de Israëli’s, die het niet bij loeren hadden gelaten, maar de muurschilderingen van die vermoorde Joodse schrijver, Bruno Schulz, domweg met geweld uit een huis in Oekraïne hadden meegenomen en ze naar Israël hadden gesmokkeld. De leden van de Richmond Preservation Council deden misschien moeilijk, maar ze hielden zich in elk geval wel aan de vastgestelde procedures. Waarmee ze natuurlijk niet wilden impliceren dat Joden daar geen boodschap aan hadden. Helen zei niets en wachtte af. En inderdaad: terwijl de seconden wegtikten, maakte de opluchting van de Eastons plaats voor verwarring, iets wat Helen in de loop van haar academische loopbaan geleerd had te verwachten. De nieuwe vraag verscheen als het ware op hun gezicht, net zo duidelijk als wanneer ze die hardop hadden verwoord: wat deed ze hier dan tegenover hen aan tafel? Waarom leidde een niet-Joodse vrouw van haar generatie een obscuur bestaan als specialist op het gebied van Joodse studies?
24
Het gewicht van inkt 1-640.indd 24
21-06-18 13:42
‘Misschien kunnen we het beter aan hén overlaten om zich over de documenten te ontfermen?’ zei Ian voorzichtig. ‘De Joden,’ verduidelijkte hij. ‘Nee!’ Het woord was eruit voordat Helen er erg in had. En in de stilte die volgde bleef de rest onuitgesproken in de lucht hangen: Die documenten zijn van mij. Intuïtief kwam ze overeind, alsof ze de schande wilde ontvluchten van wat ze waarschijnlijk dachten dat ze had bedoeld – de academische bekrompenheid, de christelijke arrogantie, het pure verlangen naar bezit. De Eastons stonden ook op. ‘Wat ik bedoel te zeggen,’ zei ze, ‘is dat deze documenten van jullie zijn, maar ook van mij. Ze zijn van ons allemaal, ze maken deel uit van de geschiedenis van Engeland. Ze horen thuis op een grote universiteit.’ Woorden waar niemand iets tegen in kon brengen. ‘Ik zal het hoofd van mijn afdeling onmiddellijk van deze vondst op de hoogte stellen en de aankoopprocedure in werking stellen. Onze bibliothecaris zal contact met jullie opnemen.’ En ze voegde eraan toe: ‘Jullie krijgen daar natuurlijk geld voor.’ De Eastons keken haar onbewogen aan, maar het gezicht van Bridgette vertoonde een lichte blos. Haar echtgenoot deed misschien te bewust welopgevoed door niet naar het geld te vragen, maar Bridgette wilde weten hoeveel. Ians blik kruiste die van Helen, en ze zag dat hij ondanks zijn stijlvolle kleding en verzorgde handen een ongekunsteld karakter had. ‘Het gaat erom de juiste keuze te maken,’ zei hij, ‘en om de documenten hier weg te krijgen, zodat wij met de verbouwing verder kunnen.’ Helen knikte, en ze ging door alsof haar volgende verzoek nogal voor de hand lag. ‘Om de universiteit ertoe aan te zetten om over te gaan tot de aanschaf van de documenten,’ zei ze, ‘wil ik jullie vragen of ik drie dagen kan komen om een eerste onderzoek te doen. Dat zal hier moeten gebeuren. Ik durf het risico niet aan om die broze papieren te verplaatsen; dat is een klus voor ervaren restauratoren.’ Bridgette keek gepikeerd. ‘Ik kan jullie beloven dat ik niets zonder jullie toestemming mee zal nemen.’ Bridgette keek naar Ian alsof ze hem wilde waarschuwen niet te reageren.
25
Het gewicht van inkt 1-640.indd 25
21-06-18 13:42
Helen koos haar volgende woorden zorgvuldig. ‘Als de universiteit er belangstelling voor heeft, zullen ze jullie vragen iemand van buiten aan te trekken – bijvoorbeeld iemand van Sotheby’s – om een taxatie uit te voeren.’ Bridgette trok haar wenkbrauwen op. Sotheby’s. ‘Gezien de situatie zullen ze vast wel bereid zijn er enige vaart achter te zetten,’ zei Helen. ‘Onze archieven bevatten een grote collectie werken uit het Interregnum, en het feit dat jullie papieren uit die periode lijken te komen kan voldoende reden zijn voor de bibliothecaris om tot aanschaf over te gaan.’ Ze richtte zich tot Ian en toverde een uitdrukking van lichte professionele ergernis op haar gezicht. ‘Ik moet jullie wel waarschu wen,’ zei ze. ‘Mochten jullie in het kader van een second opinion hobby verzamelaars uitnodigen om eens in de documenten te gaan snuffelen, dan bestaat niet alleen de kans dat de documenten beschadigd worden, maar zal dat ook ten koste gaan van de serieuze belangstelling die er nu bestaat.’ Haar blik ging van Ian naar zijn vrouw en ze bleef een tijdje recht in Bridgettes heldere, onbevreesde ogen kijken. ‘Duidelijk,’ zei Ian. Hij pakte de hand van zijn vrouw en hield die in zijn grote handpalm, en na een korte aarzeling gaf ze hem zuinig lachend een kneepje. Ian keek haar grijnzend van opluchting aan. ‘Nog even en dan gaan de papieren de deur uit. En waarschijnlijk kan onze galerie dan eindelijk worden geopend.’ Hij kuste de gouden kruin van Bridgettes hoofd, en het duurde niet lang voordat ze hem oprecht leek toe te lachen. In de verblindende lichtpatronen van de ramen hadden de Eastons de afspraak bezegeld door een paar laatste beleefdheden uit te wisselen. Helen zag hoe opgelucht ze waren. In feite maakte het hun niet uit of de universiteit of de British Library of zelfs het opperrabbinaat van Israël de documenten uiteindelijk in bezit kreeg. Zij zouden hun vrienden kunnen vertellen dat ze het juiste besluit hadden genomen. De Eastons waren voor hun eigen test geslaagd en hadden hun hoofd koel gehouden toen de ontwikkeling van hun geliefde galerie-in-wording in het gedrang kwam door twee planken vol rare Semitische geschriften. Als beloning hadden ze nu een mooi verhaal om bij een goed glas wijn te vertellen, een verhaal waaruit bleek dat het oude huis allerlei onverwachte trekjes had waaraan ze hun handen vol hadden. Daar kwam nog bij dat ze net als deugdzame sprookjesfiguren niet alleen beloond werden met een zak goud,
26
Het gewicht van inkt 1-640.indd 26
21-06-18 13:42
maar ook met de vervulling van een dringende behoefte, namelijk om af te zijn van die getuigenissen, opgetekend in een vreemde taal, de weerslag van reeds lang vergleden verwachtingen, verlangens of beproevingen die onder hun trap te vondeling waren gelegd. Maar de geschriften. Helen had de Eastons in de deuropening achtergelaten, had zich in haar auto verschanst en met gesloten ogen het beeld voor haar geestesoog laten verschijnen: twee ondiepe planken vol geschriften, zichtbaar door de rechthoekige opening die de elektricien in de zijkant van de trap had gemaakt. Keurig bij elkaar gezet als de verzamelde boeken van een kleine bibliotheek. Opgevouwen brieven, ruim driehonderd jaar oud, het lakzegel verbroken, naast ongebonden katernen en verbleekte ruggen van in leer gebonden boeken. En achter de plek waar de elektricien een gebonden boek had weggehaald een los vergeeld vel papier. Knielend op de koude vloer in een schemerig hoekje onder de trap had Helen het papier met gestrekte arm aangeraakt, alsof aanraken een natuurlijke behoefte van haar was. Dorst die gelest diende te worden. EÊn beschreven vel, dat op het bevende bed van haar handpalmen lag. Het schrift was sierlijk en licht, de bruine inkt verbleekt. De Portugese en Hebreeuwse woorden waren hier en daar verfraaid met hoge bogen die naar achteren krulden over de letters die ze verfraaiden: boven de Portugese zinnen naar links, die bij de incidentele Hebreeuwse regels naar rechts. De lange ononderbroken zinnen kabbelden naar het eind van de bladzijde als golven naar de kust, achter elkaar, hypnotiserend. In de holle stilte van haar werkkamer zag ze zichzelf weerspiegeld in de glazen afdekplaat van de klok op haar bureau. Ondanks de vervormde contouren waren de scherpe verticale lijnen die haar mond gevangenhielden onmiskenbaar aanwezig, en de gespannen kaaklijn, en de pezige spieren in haar hals – het resultaat van haar gewoonte om maaltijden gehaast naar binnen te werken of ze zelfs helemaal over te slaan. Haar wangen, die vanaf haar hoge ronde jukbeenderen recht naar beneden liepen, waren kleurloos en gerimpeld. Ze zag haar gezicht heel even door de ogen van haar jongere collega’s. Ze boog zich naar de klok, bleef rustig ademen en zag dat het glas langzaam besloeg. Lang geleden had dat gezicht aandacht getrokken, misschien niet zozeer vanwege de schoonheid als wel vanwege een andere kwaliteit.
27
Het gewicht van inkt 1-640.indd 27
21-06-18 13:42
Het eerlijkste gezicht dat ik ooit heb gezien, had Dror een keer gezegd. Maar soms deed de waarheid pijn. Ze keerde zich af van haar spiegelbeeld; ze wilde zich niet verliezen in de valse illusie hoe haar leven eruit zou hebben gezien als ze met een ander gezicht was geboren. Er werd op de deur geklopt. ‘Binnen,’ zei ze. Hij was jong, lang. Hij kwam binnen, deed zijn ijsmuts af en propte die in een zak van zijn spijkerbroek. Hij droeg een t-shirt en een wollen hemd, informeel genoeg om opgetrokken wenkbrauwen op te roepen, zelfs bij collega’s binnen de faculteit die zo modern meenden te zijn dat ze boven dergelijke zaken stonden. ‘Professor Watt?’ zei hij. Een oude strijdlust stak bij haar de kop op. Ze had haar collega’s al zo lang geïntimideerd dat het inmiddels veel te veel moeite kostte om echt met hen contact te maken. ‘U bent te laat, meneer Levy,’ zei ze. Ze keek hem afwachtend aan om te zien hoe Aaron Levy haar berisping zou opnemen. Hij leek er niet door aangedaan. Hij was slank en had een aantrekkelijk gezicht, afgezien van die typisch Amerikaanse slappe mond. Hij straalde daardoor een zelfverzekerde vriendelijkheid uit, die echter op elk moment in een misprijzende grijns kon omslaan. ‘Sorry,’ zei hij. ‘De bus had vertraging.’ Zijn stem had een zangerige klank. Ze had niet verwacht dat hij zo Joods zou zijn. Dat zou problemen opleveren. Maar dat ze van haar stuk was gebracht had een andere reden. Weer een herinnering die als een vonkje oplichtte. Dror. Ze zei: ‘U had wel even kunnen bellen.’ Hij keek haar onderzoekend aan. ‘Sorry,’ zei hij op vlakke toon. Eerder een tegenzet dan een excuus. Ze zat hem aan te staren, merkte ze zelf. Ze stelde haar blik scherp. Het zou haar niet gebeuren dat de opwinding van één dag haar tot dwaze dingen zou verleiden. Zeker, Aaron Levy vertoonde enige gelijkenis met een zeker persoon, iemand op wie ze erg gesteld was geweest. En wat dan nog? Mensen leken soms op elkaar. Ze ging op scherpe toon verder. ‘Bent u zich er wel van bewust, meneer Levy, dat er van u een professionele houding wordt verwacht?’ Hij was verrast en verontwaardigd; zijn wangen kleurden roze. Ze zag
28
Het gewicht van inkt 1-640.indd 28
21-06-18 13:42
dat hij zich bijna onmiddellijk herstelde. Hij ontspande zich zichtbaar; met zijn smalle gestalte helde hij achterover om tegen de muur te leunen. Er verschenen plooitjes bij zijn ooghoeken, en er gleed een kwajongensachtige uitdrukking over zijn gezicht. Hij was, zag ze, iemand die gewend was vrouwen voor zich te winnen door met hen te flirten. ‘Ik hou wel van een uitdaging,’ zei hij. Nee, zei ze bij zichzelf; hij was heel anders dan Dror. ‘Dat zijn deze documenten zeker,’ zei ze, zorgvuldig articulerend, ‘de documenten die in Richmond zijn gevonden. Of heeft Darcy u de situatie niet duidelijk gemaakt?’ Nu was hij bij de les. Zijn ogen lichtten op en hij hield haar blik gevangen, deze keer serieus, alsof de gladde Aaron Levy gapend het feestje had verlaten en zijn plaats door iemand anders was ingenomen. ‘Andrew Darcy zei dat het meer dan vijftig jaar geleden was dat er voor het laatst een onaangetaste geniza uit deze periode is gevonden.’ ‘Meer dan zestig jaar,’ corrigeerde ze hem. ‘En we kunnen pas zeggen of het om een geniza gaat nadat we de geschriften hebben onderzocht.’ ‘Hij zei dat u misschien iemand kon gebruiken die Hebreeuws en Portugees kan vertalen.’ ‘Ik kan die talen heel goed zelf vertalen.’ Hij sloeg zijn armen over elkaar. ‘Als u met deze onderneming mee wilt doen,’ zei ze, ‘zult u zich de komende drie dagen moeten voegen naar wat ik u opdraag. Ik heb al verslag uitgebracht aan Johathan Martin’ – het hoofd van de geschiedenisafdeling, die op buitengewoon goede voet stond met de rector magnificus en die erop gespitst was het rivaliserende University College London de loef af te steken, iets wat Helen eindelijk goed van pas kon komen – ‘en de aankoopprocedure zal binnen niet al te lange tijd in gang worden gezet. Aangenomen dat het onderzoek naar de documenten voorspoedig verloopt zal de universiteit een poging doen ze aan te schaffen. Als dat lukt, en daar heb ik alle vertrouwen in, en als u capabel genoeg blijkt, wat ik nog maar moet afwachten,’ – ze liet de woorden even in de lucht hangen – ‘zou ik u de kans kunnen geven om die manuscripten nader te onderzoeken.’ Hij zei niets. ‘Dat zou natuurlijk betekenen dat uw proefschrift vertraging oploopt.
29
Het gewicht van inkt 1-640.indd 29
21-06-18 13:42
Heb ik het goed begrepen dat u daar al een flinke tijd mee zit te worstelen?’ Ze wachtte – een opzettelijke provocatie, al stond ze verbaasd van haar eigen scherpe toon. Het was nergens voor nodig dat ze zich zo opwond, alsof hij een bedreiging vormde die ze koste wat het kost de kop moest indrukken. Hij was bezig met zijn proefschrift, meer niet, en van wat ze ervan had vernomen bood het onderwerp weinig perspectief. Van Darcy had ze gehoord dat Aaron Levy de banden onderzocht tussen de kringen rond Shakespeare en Joden die naar Londen waren gekomen om de Spaanse Inquisitie te ontvluchten. Het leek Helen eerder een promotie onderzoek voor de vakgroep Engels, maar kennelijk had Aaron net zo lang met dit onderwerp lopen leuren tot Darcy erin had toegestemd. Jonge heer Levy wilde met name bewijzen dat Shakespeares Shylock niet enkel was gemodelleerd naar de beruchte dr. Lopez (de Joodse lijfarts van koningin Elizabeth, die ervan verdacht werd haar om het leven te willen brengen en die op grond daarvan ter dood was gebracht), maar ook op banden die Shakespeare onderhield met andere crypto-Joden. Een ambitieuze en waarschijnlijk te hooggegrepen keuze voor een proefschrift. Als Aaron Levy ervoor had gekozen de katholieke achtergrond van Shakespeare te bestuderen, zou het heel anders liggen; over dat onderwerp was betrekkelijk kortgeleden tot ieders verbazing nieuw onderzoeksmateriaal ontdekt: een godsdienstig pamflet dat van de vader van Shakespeare was geweest. Die vondst had dat terrein van de Shakespearestudies overhoopgehaald en nieuw leven ingeblazen, zodat jonge historici er nog jarenlang onderzoek naar konden doen. Shakespeare als cryptokatholiek, Shakespeare als katholieke boeienkoning die onder het wakend oog van een protestantse monarchie zijn toneelstukken van subtiel commentaar wist te voorzien – daar kon allerlei onderzoek naar verricht worden. Het onderwerp van Shakespeare en de Joden was daarentegen tot op het bot afgekloven. Afgezien van The Merchant of Venice en een paar losse of twijfelachtige verwijzingen in andere werken kwamen er in de toneelstukken van Shakespeare geen Joden ter sprake... en verder was er nauwelijks enig direct bewijsmateriaal om te onderzoeken. Natuurlijk kon je altijd overal over speculeren: de identiteit van Shakespeares vermeende Dark Lady of Fair Youth, of trouwens ook wat de Bard graag voor zijn ontbijt had. Maar zonder bewijzen bleven theorieën over de invloed
30
Het gewicht van inkt 1-640.indd 30
21-06-18 13:42
van Joden op het werk van Shakespeare luchtballonnetjes. Bovendien hadden Shapiro, Katz en Green, om er maar een paar te noemen, die theorieën uitvoerig onderzocht. Als de ongekroonde koningen op dit gebied al weinig hadden kunnen vinden dat hout sneed, hoe groot was dan de kans dat een Amerikaanse promovendus daar wel in zou slagen? Volgens Darcy was de jongeman weliswaar veelbelovend, maar zat hij op dit punt erg met zichzelf in de knoop. Aaron liet niets van zijn emoties blijken. Hij knikte langzaam en onbewogen. ‘De documenten zijn in Richmond,’ zei Helen, plotseling tamelijk kortaf. ‘In een zeventiende-eeuws huis dat in het bezit van een echtpaar is gekomen, de Eastons. Een tante heeft hun het huis nagelaten. Voor zover ik in archieven heb kunnen nagaan is het pand in 1661 gebouwd, en wel door Portugese Joden. Het huis is vervolgens in 1698 in andere handen overgegaan, en nogmaals in 1704 en 1723. Eén vleugel is gesloopt en in de negentiende eeuw herbouwd, en in 1910 is het huis aangekocht door de familie van de tante, die het vervolgens heeft verwaarloosd. Het toeval wil dat ik meneer Easton meer dan tien jaar geleden nog college heb gegeven over de zeventiende eeuw, en bij die gelegenheid zal ik wel genoemd hebben dat ik verschillende artikelen heb geschreven over de maranen in Europa ten tijde van de Spaanse Inquisitie. Daardoor was ik de enige onderzoeker op het gebied van de Joodse geschiedenis die hij kende, en belde hij mij toen hij al die jaren later een verzameling Hebreeuwse geschriften in zijn huis aantrof.’ Ze merkte dat er een wrang lachje om haar lippen verscheen. ‘Zelf kon ik me meneer Easton niet meer voor de geest halen. Kennelijk heeft hij geen grote indruk op me gemaakt. Maar nu,’ zei ze, ‘ben ik behoorlijk onder de indruk.’ Er liepen een paar van haar collega’s over de gang. Het geluid van hun voetstappen zwol aan en stierf weg. De tochtige victoriaanse gangen versterkten hun passage tot heroïsche proporties. Ze legde een hand op haar bureau, alsof dat niet stevig stond, maar het vale licht dat door het raam naar binnen viel op Aaron Levy’s bruine ogen verleende ze een mildheid die haar terechtwees: Helen Watt, vierenzestig. Koestert vastgeroeste ideeën en teleurstellende ervaringen. De paden van haar geest als treden van een oude trap, uitgesleten door voetstappen uit een ver verleden. Ze voelde de trilling in de beslotenheid van haar met boeken volgestouwde
31
Het gewicht van inkt 1-640.indd 31
21-06-18 13:42
heiligdom: een nauwelijks waarneembare rimpeling in haar geheugen, maar toch werd ze erdoor verlamd. De geur van gekneusde kruiden, van stof. En plotseling een hevige angst in haar zachte buik. Zeker, Dror had net zulk krullend haar en net zulke amandelvormige ogen. Maar wat een verschil. Een fractie van een seconde zag ze Drors gezicht voor zich: zijn zongebruinde huid, zijn kaaklijn, zijn lippen die bewogen en zonder aarzeling iets zeiden, zonder haar te sparen. Helen. Dat is niet waar. En dat weet je best. Ze schudde de aanval af. Daarna een oorverdovende stilte. Het leek haar logisch dat ze door de vondst van de manuscripten van slag was geraakt. Waarom zouden anders die herinneringen uit een lang vervlogen verleden bovenkomen? Het zachte tikken van de elektrische kachel. Een student die ze nog nooit had gezien, die misschien veertig jaar jonger was dan zij, tegenover haar aan haar bureau. Hij keek haar aan, met opperste concentratie, alsof hij alles hoorde: alles wat ze had verteld, en alles wat ze had verzwegen. Ze had Aaron Levy nog geen stoel aangeboden, bedacht ze. ‘Het Interregnum,’ zei ze, als antwoord op de vraag die hij niet had gesteld. Haar stem klonk zwakker dan ze bedoeld had. Ze hernam zich en ging verder. ‘Het eerste document dat ik zag dateert uit het najaar van 1657.’ Hij bromde iets ter bevestiging. 1657. De periode kort nadat de Joden weer tot Engeland toegelaten waren, nadat ze bijna vier eeuwen officieel waren verbannen. ‘Of de universiteit de documenten zal kunnen aanschaffen,’ zei ze, ‘hangt in sterke mate af van de rector magnificus, de bibliothecaris en natuurlijk van de Eastons. Van de bereidwilligheid van de Eastons ben ik nog het minst zeker. De vondst van rabbijnse brieven onder de trap is zonder enige twijfel een anekdote die de Eastons graag tijdens de borrel in geuren en kleuren zullen vertellen, maar dat is niet het soort geschiedenis dat ze in die galerie van hen willen positioneren. Ze stellen zich nu nog erg beleefd op, absoluut. Maar dat heb ik wel vaker meegemaakt. Dat soort gedrag is niet blijvend. En...’ ‘Wat staat er in de documenten?’ onderbrak hij haar. ‘Zoals ik al zei stammen de documenten uit een tijd waarin...’ ‘Jawel,’ zei hij, plotseling geanimeerd, ‘maar wat hebt u daadwerkelijk gelezen?’
32
Het gewicht van inkt 1-640.indd 32
21-06-18 13:42
‘Van wat ik ervan gezien heb,’ zei ze langzaam, om te benadrukken dat hij haar steeds onderbrak, ‘is een zekere rabbi HaCoen Mendes, kennelijk op leeftijd, in 1657 vanuit Amsterdam hiernaartoe gekomen en heeft hij zich hier met een klein huishouden gevestigd. Over de vraag wat ik daadwerkelijk gelezen heb, meneer Levy: een gekopieerde brief die deze rabbi HaCoen Mendes aan Menasse ben Israel heeft gestuurd.’ Ze zweeg om de naam te laten bezinken, en zag tot haar genoegen dat Aaron verrast rechtop ging zitten. ‘Een opmerkelijke brief,’ ging ze verder. ‘Vlak voor Menasses dood geschreven. Ook was er een in leer gebonden gebedenboek bij, in 1650 gedrukt in Amsterdam in het Portugees en Hebreeuws.’ Ze aarzelde. ‘Ik durf nu al te zeggen dat het relevant materiaal is. Alleen al die brief, ook als die het enige leesbare document van de hele verzameling blijkt te zijn, is op zeer persoonlijke wijze aan Menasse gericht. Bovendien bevestigt de brief allerlei dingen over de terugkeer van de Engelse Joodse gemeenschap die tot nu toe het onderwerp van wilde speculaties zijn geweest. Ik denk dat dit een buitengewoon bijzondere vondst is.’ Zijn opgetrokken wenkbrauwen zeiden: understatement. Ze vervolgde haar verhaal. ‘Er mag geen enkele ruchtbaarheid aan deze vondst worden gegeven tot de universiteit de aankoop heeft bevestigd. Ik heb de betrokkenen in heldere bewoordingen laten weten dat ze tot de aanschaf moeten overgaan, en wel zo snel mogelijk.’ Ze had er wel voor naar Jonathan Martin moeten stappen, en ze had zwijgend moeten toezien hoe hij verbaal zijn veren gladstreek over de fondsen en het politieke kapitaal waarover hij beschikte. ‘Vooropgesteld dat de aankoop succesvol verloopt,’ zei ze, ‘zal het conserveringslab van de universiteit zich over de documenten ontfermen, en daarna kunnen we ze via de bibliotheek gaan onderzoeken.’ ‘Dus,’ zei hij peinzend, ‘we hebben geen toegang tot de papieren tot ze zijn aangeschaft en door het lab zijn geconserveerd?’ ‘Integendeel.’ Ze haalde adem. ‘Ik heb toestemming om de documenten in situ te onderzoeken, drie dagen lang, voordat ze zullen worden getaxeerd.’ Hij keek haar met een nieuwsgierige blik aan. Langzaam maakten zijn ogen zich van haar los. Hij draaide zijn hoofd en keek opzij naar de haard. Zijn blik gleed omhoog, naar de ingelijste tekening die daar hing, een met
33
Het gewicht van inkt 1-640.indd 33
21-06-18 13:42
slordige, heldere lijnen: de aanblik van een tafelberg in een met rotsen bezaaide woestijn. Het was iets waar haar collega’s van de geschiedenisfaculteit nooit commentaar op leverden. Voor hen was het ongetwijfeld een anonieme berg in een anoniem woestijnlandschap. Maar een Jood – een Amerikaanse Jood die ongetwijfeld op vakantie naar Israël was geweest, op een van die reizen vol ernstige zelfbespiegeling over heldendom en martelaarschap – zou Massada herkennen, en zou iedere niet-Joodse Britse professor die het lef had een afbeelding van Massada boven de haard te hangen ervan verdenken een romantische filosemiet te zijn, of nog erger: een kwetsend sentimentele figuur die het martelaarschap van de Joden verheerlijkte. Aaron richtte zijn blik weer op haar, schijnbaar geamuseerd. Hij moet maar geloven wat hij wil, dacht ze. Ook als ze de hele geschiedenis erachter zou uitleggen, dan nog zou hij nooit begrijpen waarom iemand als Helen een tekening van Massada aan de muur had hangen, in haar werkkamer, waar ze er elke dag mee geconfronteerd werd... een ingelijst geheugensteuntje om haar te kastijden, mocht ze zichzelf ooit wijsmaken dat ze een heel ander leven had kunnen leiden. En ook om haar er steeds weer op te wijzen dat er maar één geloof was waar ze nog enige troost uit kon putten, lange tijd nadat ze de hoop op troost had opgegeven: het geloof dat de geschiedenis, al was het een god zonder enige ziel, altijd datgene aandroeg wat nooit vergeten mocht worden. En omdat het de geschiedenis geen zier kon schelen of onachtzame zielen haar geschriften ongelezen links lieten liggen, benadrukte zij juist wel het belang ervan. Zij, Helen Watt, ontfermde zich over elk stukje bewijsmateriaal. Ze wijdde haar leven aan het bestuderen van elk stukje bewijsmateriaal om de veronachtzaamde bijzonderheden van levens uit vervlogen tijden te reconstrueren, om een vat te restaureren dat door een gewelddadige hand was verpletterd. Toch bleef ze een onaangenaam gevoel houden, alsof ze net iets intiems aan Aaron Levy had prijsgegeven, alsof hij op de een of andere manier aanvoelde dat de plotselinge vondst van deze documenten iets bij haar had losgemaakt. Ze zette het gevoel resoluut van zich af. Zo dwaas was ze niet – nog niet althans – dat ze zich door een toevallige gelijkenis uit het veld liet slaan... Een onbekende moest niet denken dat hij zomaar belachelijk kon maken wat niet belachelijk gemaakt mocht worden.
34
Het gewicht van inkt 1-640.indd 34
21-06-18 13:42
‘Snapt u waar ik behoefte aan heb?’ zei ze. ‘Ik zoek een assistent die efficiënt kan werken en daarbij een hoge standaard in acht neemt.’ Ze zette zich schrap voor de voor de hand liggende vraag: vanwaar die haast? Zelfs een promovendus zou weten dat drie dagen te kort was voor een gedegen wetenschappelijk onderzoek, en dat het uiteindelijk het oordeel van Sotheby’s was, niet hun oordeel, waarop de universiteit zou afgaan bij de beslissing om al dan niet tot de aanschaf van de manuscripten over te gaan. Bovendien kon een wetenschapper van Helens leeftijd, iemand die over een jaar met pensioen gestuurd zou worden, onmogelijk de illusie koesteren dat ze haar carrière nog een impuls kon geven door zich op slinkse wijze toegang te verschaffen tot documenten die nog niet eens waren beschreven. Ze had haar weerwoord al klaar; ze zou zeggen dat het enkel en alleen ging om de documenten, en dat ze alleen daarom om die drie dagen had gevraagd. Manuscripten die ruim driehonderd jaar onaangeroerd hadden liggen wachten tot ze door mensenhanden zouden worden aangeraakt. Nu de vondst was gedaan, was verder oponthoud niet te billijken. Billijken. Een helder, rationeel woord. Maar er lag een andere waarheid onder verscholen. Ze kon er niet omheen: ze moest bekennen dat de enige dwingende factor hier een zieke vrouw betrof die zich geen verder uitstel kon veroorloven, omdat er een onheilspellend gevoel bij haar boven was gekomen op het moment dat ze de documenten onder ogen kreeg: de verbijsterende sensatie dat haar geest – haar enige toevluchtsoord in al het vermoeiende tumult om haar heen – uiterst kwetsbaar was. Maar tot haar verbazing bleek Aaron besloten te hebben haar motieven niet in twijfel te trekken. ‘Dat wil ik wel doen,’ zei hij. Hij hield zijn hoofd schuin, schonk haar weer een superieur lachje en voegde eraan toe: ‘Ik denk dat ik de komende drie dagen wel vrij kan maken.’ Ze schoot bijna in de lach, zo duidelijk was het dat hij enig gewicht in de schaal wilde leggen. Langzaam legde ze haar handen op het bureaublad. Haar rechterhand trilde op dat moment niet. Vijandige handen – ze liet die frase door haar hoofd schallen. Ze kwam overeind. Haar ogen gleden naar haar wandelstok en ze greep er met opzet energiek naar. Haar tanende gezondheid ging hem niets aan.
35
Het gewicht van inkt 1-640.indd 35
21-06-18 13:42
Toen hun blikken elkaar weer kruisten, voelde ze dat hij zich expres onverschillig opstelde. Ze liet hem voorgaan en trok de deur krachtig achter hen dicht. Hij ging naar de uitgang zonder zijn tempo aan dat van haar aan te passen. Haar stok tikte hol op de vloer terwijl ze hem volgde. Hij liep met lichte tred, en zijn lange gestalte nam bezit van de gang. Samen zouden ze gaan kijken wat ze konden ontdekken. Hij vond haar niet aardig. Maar hij vond haar ook niet zielig. Dat was tenminste iets.
36
Het gewicht van inkt 1-640.indd 36
21-06-18 13:42