Issuu

Gebruik de kracht van eten om mensen te verenigen

NAJAT KAANACHE

NA JAT KAANACH E

NAJAT

80 KLEURRIJKE RECEPTEN EN VERHALEN UIT MAGISCH MAROKKO

UITGEVERIJ LUITINGH-SIJTHOFF

INHOUD DE CULINAIRE REIS VAN NAJAT

KRUIDEN & SPECERIJEN

CITROEN

INMAKEN & FERMENTEREN

ZUIVEL

NUR

BROOD

SALADES

SOEP

VIS

118

VLEES

192

PADDENSTOELEN EN GROENTEN UIT DE BERGEN

204

GROENTEN & BIJGERECHTEN

236

ZOET

262

THEE

292

298

DE CULINAIRE REIS VAN NAJAT Mijn passie voor koken heeft mij over de hele wereld gebracht; van grootmoeders aanrecht tot aan de beste internationale sterrenrestaurants. In deze reis vol smaken en ervaringen, viel er onderweg altijd iets te leren… en te proeven.

Ik groeide op tussen twee culturen: die van Spaans

gaan koken. We aten eenvoudig: veel groenten,

Baskenland en die van het Noord-Marokkaanse

peulvruchten en vis, belangrijke bronnen van

platteland. Mijn ouders komen allebei uit dorpjes

vitaminen en mineralen. Dat is slim. De ene dag

in het Atlas-gebergte op twee uur rijden van Fez.

linzen, de volgende dag erwten, de daaropvolgende

In 1975 verhuisden zij vanuit Marokko naar San

dag bieten. Iedere dag iets anders, maar zelden of

Sebastian, in Spaans Baskenland, omdat daar meer

nooit vlees. Dat was te duur voor ons. Op vrijdag,

werk was. In San Sebastian werd ik geboren en

als de vissers terugkwamen van een week op zee,

bracht ik mijn jeugd door. Lange tijd waren wij de

haalde mijn moeder een grote tas vol verse ansjovis,

enige Marokkanen in een zeer Baskische buurt,

calamares en inktvis.

waar haast niemand Spaans sprak. Als mijn moeder

couscous maakte, deelde ze die uit aan de hele

mijn Spaanse schoolvriendinnen. Zij hadden tussen

buurt. Van de bloemen die ze plukte ging ook altijd

de middag een boterham met Nutella, ik at brood

een groot deel naar de buren. Waarom doe je dat,

met linzen. Inmiddels besef ik dat onze sobere

vroeg ik als klein meisje. ‘Wij komen van buiten,’

manier van leven in feite heel natuurlijk en gezond

antwoordde mijn moeder. ‘Wij moeten wat meer

was. We aten met de seizoenen, bewaarden op een

ons best doen.’

natuurlijke manier groenten en fruit voor later in

Als ik uit school kwam en op straat de geur

het jaar als ze niet meer van het land kwamen. Ons

van komijn rook wist ik: ik ben bijna thuis. Op

voedsel werd op een eerlijke manier thuis bereid.

die traditioneel Baskische plek was mijn moeder

We leefden via beproefde, traditionele kennis die

de enige die komijn gebruikte. Van kleins af aan

werd overgedragen van generatie op generatie.

werd ik betrokken bij het koken. Nu ik meer weet

van de Marokkaanse cultuur, besef ik dat ik werd

familie in Marokko, een hele onderneming. We

getraind om later voor mijn man en kinderen te

pakten de auto vol met spullen die zij nodig hadden

Onze manier van eten was anders dan die van

Iedere zomer gingen we drie maanden naar de

DE CULINAIRE REIS

en daar niet of moeilijk konden krijgen, zoals koffie,

gewerkt, maar ik eet mijn brood nog steeds het

lag alles open. Het beviel me goed in Nederland.

Het waren een soort smeekbrieven: ik zei dat ik

poedermelk voor baby’s, medicijnen en kleren en

liefst zo.

Ik wilde blijven, maar hoe moest ik de kost

alles wilde doen, als ik maar bij hen in de keuken

vertrokken voor een reis van drie dagen. Ik kon het

De familie had het druk in de zomer. Er moest

verdienen? In Den Haag ging ik regelmatig even

mocht staan en kon leren hoe ik mijn kookkunst

ruiken als we in Marokko waren aangekomen: de

geoogst worden, en die oogsten moesten vervolgens

langs bij kleine galeries in mijn buurt. In een

naar een hoger niveau kon tillen. Binnen drie dagen

typische geur van munt, sinaasappels, de houtvuren

worden verwerkt zodat ze er in de winter nog plezier

opwelling bood ik aan om de hapjes te verzorgen

had ik 27 reacties. 27! Ik geloof in de kracht van het

die de mannen maakten, het vlees dat daarop werd

van hadden. Het was leuk om daarbij te helpen. De

als ze een opening hadden. Het begon met één

universum. Als ik om iets vraag, krijg ik het. Je moet

geroosterd. De eerste nacht overnachtten we altijd

tarwe moest worden binnengehaald, voor het brood

blad met pintxos, algauw werden het meerdere

alleen weten hoe je het moet vragen. Maar dit vond

in Tétouan, waar we een witte bonen-tajine deelden

van het komende jaar. Mijn grootmoeder had een

bladen. Mensen waren enthousiast over mijn

zelfs ik een grote respons. Ik verdiepte me in de

met kip in het midden. De volgende dag reden we

grote steen waarmee ze de tarwe maalde – zwaar

Baskisch-Marokkaanse hapjes. Ik verhuisde naar

chefs die hadden gereageerd, ik opende mijn ziel

dan door naar Fez, waar we een paar dagen bleven.

werk was dat! Maar het leverde het beste meel op,

Rotterdam, omdat ik me daar een keukentje kon

om te kijken waar er een match was. En zo begon ik

Dat ervoer ik als een explosie van kleuren, geuren,

met veel vezels die goed zijn voor je spijsvertering.

veroorloven, en werd cateraar. Ik had succes en was

aan mijn grande tour langs de sterrenrestaurants.

mensen en verkeer. Er groeiden sinaasappels aan

De olijven werden geoogst en geperst tot olijfolie.

gelukkig. Ik ontdekte dat koken in tegenstelling

bomen, er liepen mannen met een grote leren tas

De eerste persing was de allerlekkerste olie.

tot acteren wél uit mijn hart kwam. Omdat ik echt

aan hun schouder waaruit ze bekers met water

Mijn grootvader had granaatappelbomen, dus de

wilde leren koken, besloot ik in restaurantkeukens

schonken. Ik keek mijn ogen uit. En daarna reden

granaatappels moesten worden geplukt. Tussen

te gaan werken. Ik begon bij kleine zaakjes en

we door naar de bergen.

de bomen groeiden druivenranken, omdat ze geen

uiteindelijk werd ik chef-kok bij Rotown, een grote

Achatz, de chef van restaurant Alinea in Chicago,

andere plek hadden. Wij kinderen plukten die

club in Rotterdam. Toen ik hoorde dat François

dat toen drie Michelinsterren had. Ik was onder

druiven en namen ze mee naar de waterbron om ze

Geurds, die jarenlang chef was geweest bij The Fat

de indruk van wat ik in zijn keuken aantrof:

te wassen en aten er daarna onze buik van vol.

Duck, het beroemde restaurant van de Brit Heston

de precisie, de organisatie, de liefde, de passie.

En dan was de zomer ineens voorbij. De auto

Blumenthal, een eigen zaak in Rotterdam ging

Werkelijk alles werd ingezet om het de gasten, die

Als je bij mijn grootouders een ei wilde eten, moest

werd ditmaal volgeladen met bloemen, kruiden en

beginnen, zocht ik hem onmiddellijk op. ‘Waarom

hun ziel meenemen om daar te komen eten, naar

je wachten totdat een kip er een had gelegd. Daarna

specerijen, walnoten en amandelen, genoeg voor

wil je zo graag bij mij werken?’ vroeg hij. Omdat ik

de zin te maken. Ik leerde dat je daarom ook in de

kookte mijn oma het voor mij, en besprenkelde

het hele jaar in Spanje, en zo reden we weer terug

de beste wil worden, antwoordde ik. Zo werkt het

keuken je ziel moet inzetten. Van Achatz leerde ik

ze het met zout en een snufje komijn. Zelfs het

naar San Sebastian.

bij mij: ik wil de beste zijn in alles wat ik doe. Voor

dat niks onmogelijk is. Je moet als een vlinder zijn,

duurste ei van de wereld brengt me die smaak niet

minder doe ik het niet.

alle ballast die je belemmert van je afwerpen om

meer terug. Water haalde je toen en tot op de dag

Mijn keuken is erop gebaseerd.

François Geurds nam me aan en daarvoor zal

dit werk te kunnen doen. Van René Redzepi, bij

ik hem altijd dankbaar blijven. Ik heb bij hem veel

wie ik daarna ging werken in de keuken van Noma

Die herinneringen zitten allemaal in mijn hart

Die herinneringen zitten allemaal in mijn hart.

van vandaag bij de bron. ’s Ochtends vroeg werd het

VA N N A J AT

Ik had maar één doel: meer leren De eerste bij wie ik aan de slag ging was Grant

vuur aangemaakt, brood gebakken, en koffiegezet.

Mijn carrière als chef begon wonderlijk genoeg

kunnen leren. Maar na een jaar wilde ik verder. Ik

in Kopenhagen, het restaurant dat door Restaurant

Met je beker koffie liep je naar de koe om die

in Nederland. Bij toeval belandde ik in Den Haag

besefte dat niemand me een baan ging aanbieden

Magazine vier keer tot het beste restaurant ter

onder haar uier te houden voor een scheutje melk.

om op het huis van een vriendin te passen vlak

op het niveau waarop ik wilde werken. Toen kreeg

wereld is uitgeroepen, leerde ik te koken met

Ik zie nog de stoom van de melk boven de mok

bij Paleis Noordeinde. Ik had hard gestudeerd om

ik een geniaal idee, al zeg ik het zelf: ik schreef

alles wat je om je heen aantreft. Waarderen wat

kringelen. Het brood doopten we in wat olijfolie.

in het theater terecht te komen, maar dat bleek

brieven naar de chefs van de 49 beste restaurants

er is. Vervolgens reisde ik door naar The French

Ik heb sindsdien in de beste restaurants ter wereld

niet mijn plek te zijn. Toen ik in Den Haag kwam

van de wereld, waarin ik mijn diensten aanbood.

Laundry, in Napa, Californië, waar ik een halfjaar 11

DE CULINAIRE REIS

VA N N A J AT

heb gewerkt. Daar zwaait Thomas Keller de scepter.

ik gewoon de volgende week weer. Als je beter wilt

In de warme keuken werd ik omringd door 49

Van hem leerde ik dat je door respect voor het eten

worden, hogerop wilt, kun je klappen opvangen

mannen en 3 vrouwen. 52 leeuwen, zou je kunnen

te hebben je respect voor jezelf toont.

zonder ze te voelen. Je gaat puur op adrenaline. Dat

zeggen. Ik moest onderaan beginnen. Er was iets

is mijn karakter. Ik had maar één doel: meer leren.

heel uitzonderlijks gebeurd: ik was van de ene

stages iedere keer weer te regelen, want ik kreeg

Na nog een stage bij Per Se in New York kwam

keuken naar de andere verhuisd, iets wat nog niet

bij de restaurants nooit betaald. Ik was daar om

ik zo uiteindelijk in Girona terecht, in Spanje. Daar

eerder was voorgekomen. En dat overkwam dan

te leren. Hooguit werd mijn reis vergoed. Het

vond ik een slaapplek in de bergen, op 2 uur lopen

ook nog een vrouw. Het hielp wel een beetje dat

belangrijkste was: ik zag nooit een obstakel. Als ik er

van El Bulli. Iedereen ging daar met de auto naartoe,

ik in keukens had gewerkt waarvan mijn collega’s

toch een tegenkwam, dan bedacht ik een oplossing.

maar ik liep liever. Ik wilde buiten zijn, want als ik

alleen maar konden dromen. Daar liet ik me niet

Dat is een houding waarmee je ver komt. De meeste

eenmaal binnen was, kwam ik er niet snel weer uit.

op voorstaan, maar het was wel bekend. Toch lieten

begrenzingen zitten in je hoofd. Voordat ik vertrok

In de keuken van een sterrenrestaurant maak je

ze me voelen dat ik niks voorstelde in de warme

zette ik altijd een oproep op Facebook waarin ik

extreem lange dagen. De keuken had zeven secties

keuken van El Bulli. Ieder kwartier kreeg ik een

vertelde dat ik bij dat en dat sterrenrestaurant ging

en ik wist een plaats te verwerven bij de patisserie.

nieuw vervelend klusje toebedeeld. ‘Najat! Veeg

werken en een slaapplek nodig had: bij mensen

Ik leerde snel en werkte hard. Ik sprak niet veel in

de vloer.’ Als de inkoop uit Barcelona binnenkwam

thuis, op de bank, in een tent in de tuin, alles was

de keuken in die tijd, ik keek vooral naar hoe de

met enorme meloenen, klonk het: ‘Najat! Breng de

goed. Ik was er toch nauwelijks. Ik was dag en nacht

chefs werkten. Als je echt goed wilt worden, moet

meloenen naar binnen.’ Geen probleem, zei ik. Trap

aan het werk. Er waren gelukkig altijd wel foodies

je het vak van de besten leren. Na de dienst gingen

op, trap af, een meloen per keer, zo groot waren ze.

die me een bed aanboden. Er zijn zoveel mensen

veel van mijn collega’s feesten, maar ik liep altijd

Wacht maar, dacht ik, over 25 jaar zien we wel waar

die ik dankbaar ben omdat ze me toen hebben

meteen naar huis. Als je de volgende ochtend om

jullie zijn en waar ik dan sta. Zo hield ik het vol.

geholpen.

halfzes moet opstaan, kun je het niet te laat maken.

Terwijl ik in 2010 bij The French Laundry werkte,

Ik nam mijn werk heel serieus: ik dronk niet, ik

kreeg ik een e-mail van de rechterhand van Ferran

rookte niet. Je hebt maar beperkt de tijd in je leven

staan. Morgen. In de warme keuken stonden een

het proces doorlopen. Mijn droom vanaf dag 1 was:

Adrià, chef van het legendarische restaurant El Bulli:

en ik koos er toen voor om die aan mijn werk te

heleboel jonge mensen zoals ik, maar dan afkomstig

creatief zijn. Naast Ferran en Oriol Castro staan, van

‘Ferran zegt dat je de komende drie jaar kunt komen

besteden. Ik had er alles voor over.

van goede families. Mensen die het zich konden

hen leren. Maar dat wilde iedereen in die keuken.

werken. Heb je belangstelling?’ Ik schreeuwde

Maar ik was nog niet helemaal waar ik wilde

veroorloven om voor niks bij El Bulli te werken.

Het hoogst haalbare daar was dat je een gerecht

het uit van vreugde en mailde meteen terug: als

zijn. Eenmaal bij de patisserie begon het gevecht

Zo was mijn leven niet. Ik was bovendien de enige

bereidde dat je aan Ferran mocht voorleggen, zodat

jullie dat willen kom ik voor de komende tien jaar!

om in de warme keuken te komen. Dat was daar

Marokkaanse in dat gezelschap. Maar: morgen sta

hij het kan proeven. Dat wilde ik destijds ook het

Ferran Adrià had destijds niet op mijn smeekbrief

onmogelijk: je ging niet van patisserie naar de

ik in de warme keuken. En toen kwam ik op een dag

allerliefst. En toen, na heel veel dagen van vloeren

gereageerd, tot mijn grote teleurstelling. Maar ik

warme keuken. Maar waarom eigenlijk niet? Ik

in de keuken en zei mijn chef tegen mij: ‘Najat, je

vegen en meloenen sjouwen, was het zover. Ik gaf

had me er natuurlijk niet bij neergelegd: ik had

vind het leuk om regels te breken of ze in ieder

moet naar de warme keuken.’ Ik kon mijn oren niet

Ferran een gerecht dat ik had gemaakt en keek naar

het restaurant sindsdien iedere week wel een keer

geval ter discussie te stellen. De warme keuken

geloven. Niemand kon het geloven. Door hard te

zijn gezicht. Bij Ferran zie je altijd meteen wat hij

gebeld om te vragen of er plek was voor mij. Nee,

werd mijn volgende doel. Iedere dag zei ik tegen

werken was mijn wens in vervulling gegaan.

ervan vindt. Het was goed.

geen plek, was steeds het antwoord. En dan belde

het universum: morgen wil ik in de warme keuken

Het vergde wel wat organisatie om dit soort

Ferran Adrià zag en hoorde alles. Maar hij wist: je moet

D E C U L I N A I R E R E I S VA N N A J AT

Wat heb ik niet van Ferran geleerd? Hij is

heeft me ertoe gedwongen, het is mijn eigen keuze

superaardig, hij herkent talent, hij begrijpt mensen

geweest. In Marokko heb ik mijn dromen kunnen

zoals ik, voor wie koken meer is dan een beroep. We

waarmaken en ben ik gelukkig. Ik leef niet meer

hebben nog steeds contact en dat is belangrijk voor

tussen allerlei culturen in, ik ben wie ik ben: Najat

mij, want Ferran heeft me zien beginnen, hij heeft

Kaanache. Als sterke vrouw in de Marokkaanse

me vernederd gezien. Hij zag ook mijn veerkracht.

cultuur heb je het niet makkelijk. Maar ik ben niet

bang, ik vecht voor mijn rechten, ik ben onstuimig.

Ik ben twee jaar bij El Bulli gebleven. Ferran

Adrià liet me mezelf worden. Ook in die zin was hij

Zelfs in een land waarin vrouwen weinig te

inspirerend: hij was zichzelf. Mede dankzij Ferran

vertellen hebben ben ik vrij.

accepteer ik mezelf nu ook zoals ik ben. Je mag mijn energie vervelend vinden, vinden dat ik een grote mond heb, maar ik weet hoe ik er vanbinnen uitzie. Ik ben mijn eigen strengste criticus. Wat mij

Met dromen begon het. Ik durf groot te dromen.

OVER TOPCHEF NAJAT KAANACHE ‘Als het boek van Najat je niet aan het watertanden maakt, nou ja, dan lukt niets dat!’ PA U L A W O L F E R T, auteur van o.a. The Food of Morocco en winnares van

STEPHEN DI RENZA,

de James Beard Foundation-medaille

creative director Majorelletuin Marrakesh, Yves Saint Laurent & Pierre Bergé

‘Door middel van de taal van de keuken vertegenwoordigt Najat Kaanache de ziel van Marokko. Haar passie voor creativiteit en vernieuwing zou een voorbeeld moeten zijn voor het hele land.’ FERRAN ADRIÀ restaurant elBulli

doel. Ik ben meer dan een chef. Ik wil iets voor de wereld betekenen.

Iedere keer stond ik als Rocky Balboa weer op

‘Najat is een van de meest getalenteerde chefs van Marokko en weet werkelijk alles over de Marokkaanse keuken. Toen ik voor het National Geographic-tv-programma Gordon Ramsay Uncharted in Marokko was, werd ik overdonderd door haar enorme kennis en ik weet zeker dat die te proeven is in haar gerechten.’ G O R D O N R A M S AY

Na mijn leerschool in de sterrenrestaurants heb ik

weer op. Mijn verhaal is geen aaneenschakeling

‘Het is overduidelijk dat de Marokkaanse keuken in Najat een warme en hartstochtelijke vertegenwoordiger heeft die in haar ideeën de tradities en de uitdagingen van haar cultuur verwerkt.’

van successen, maar ik heb altijd hard gewerkt.

VIRGILIO MARTÍNEZ,

veel verschillende dingen gedaan. Ik heb restaurants gehad in Amerika, het ging soms goed, soms fout, maar iedere keer stond ik als Rocky Balboa

Ik heb veel geweldige mensen ontmoet, ik heb in prachtige landen gewoond, ik had de plek waar ik wilde wonen voor het uitzoeken. Ik heb de Spaanse nationaliteit, dus ik kan gaan en staan waar ik wil. Maar de kracht van het universum bracht me terug naar het land van mijn voorouders. Niemand

‘Chef Najat is een bijzonder voorbeeld voor alle mannen en vrouwen. Met haar dynamische karakter en haar werk weet ze hen boven zichzelf uit te laten stijgen en vinden ze elke dag opnieuw de energie om naar perfectie te streven.’ CHRISTIAN TÊTEDOIE, restaurant Christian Têtedoie, Lyon

gaande houdt, zijn mijn dromen, mijn werk, mijn wens om mezelf te blijven uitdagen tot een groter

‘“Een goede kok is als een tovenares die geluk uitdeelt,” zei Elsa Schiaparelli. Aan die uitspraak moest ik denken, toen ik chef Najat voor het eerst ontmoette en van haar creaties proefde.’

restaurant Central, Lima

‘Een briljante creatieve geest, een unieke kok, een onvervangbare vriendin. Ik dank je voor je geweldige inzet, jij wist altijd al dat er zonder discipline geen resultaten worden bereikt. Je bent een grote onder de groten.’ M A R T Í N B E R A S AT E G U I , restaurant Martín Berasategui, LasarteOria

‘In Najat zie ik de perfectie en de zekerheid van een grote chef. Haar katachtige karakter; streng, rechtvaardig en beschermend en bereid om tot het einde te vechten voor waar zij in gelooft en waar ze van houdt. Zo is Najat en zo zijn haar gerechten.’ ANDONI ADURIZ, restaurant Mugaritz, Errenteria

‘Ik ontmoette chef Najat Kaanache bij elBulli. Ze stond daar in de keuken als een geboren leider en een uitzonderlijke, talentvolle chef. Najat heeft niet alleen veel kennis, maar ook het vermogen om die te onderwijzen en te delen.’ B I L L YO S S E S , Executive Pastry Chef, het Witte Huis, Washington