HET COMPLETE HANDBOEK VOOR DE ZWANGERSCHAP Veilig zwanger is de klassieker over de zwangerschap. Hét complete handboek vol gouden tips voor jou en je partner. Het boek is volledig herzien en vertaalt de laatste wetenschappelijke inzichten over zwanger zijn naar het dagelijkse leven.
Veilig zwanger biedt je houvast waardoor eventuele angsten foto: Roel van Dalen
verdwijnen en het vertrouwen in je eigen lichaam en kracht toeneemt. Dat draagt weer bij aan de veiligheid van je zwangerschap, belangrijk, omdat meer dan ooit is aangetoond dat de zwangerschap de toekomst van je kind voor een groot deel bepaalt. Daarom is de zwangerschap de beste periode om te werken aan de toekomstige gezondheid van je kind.
‘Verplichte kost voor op het nachtkastje van elke zwangere.’ b Angela Groothuizen ‘Veilig Zwanger versterkt het vertrouwen van de zwangere in haar lichaam en zwangerschap. Een helder, duidelijk en zeer toegankelijk handboek.’ b Fedde Scheele, gynaecoloog
VEILIG ZWANGER
verloskundige Beatrijs Smulders, een topverloskundige met jarenlange ervaring.
b b HET COMPLETE HANDBOEK VOOR DE ZWANGERSCHAP
Een boek vol ervaringen van zwangere vrouwen, geschreven door de bekende
BEATRIJS SMULDERS
VEILIG ZWANGER
BEATRIJS SMULDERS
b
b b
VEILIG ZWANGER HET HET COMPLETE HANDBOEK COMPLETE HANDBOEK VOOR DE ZWANGERSCHAP
NUR 851 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen
www.kosmosuitgevers.nl
IEKE MET UN HAPSC S R E G ZWAN SCHIJF
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 1
L; ?B ?= PM7D=;H
>;J 9ECFB;J; >7D:8E;A
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 2
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 3
BEATRIJS SMULDERS
L ;? B ? = PM7D=;H >;J 9ECFB;J; >7D:8E;A
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 4
www.kosmosuitgevers.nl
In dit boek heb ik het woord kraamverzorgster af en toe met opzet weer in ere hersteld. Het nieuwerwetse woord ‘kraamverzorgende’ is in het leven geroepen omdat er ook enkele mannen tot dit beroep toetraden. Veruit de meeste kraamverzorgsters zijn echter vrouw. De term ‘kraamverzorgster’ vind ik mooi en authentiek. Het klinkt ‘warmer’ dan het meer gekunstelde woord ‘kraamverzorgende’. Beatrijs Smulders
16de, geheel herziene editie © 2013 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen, onderdeel van VBK|media Grafisch ontwerp en opmaak: Michelangela, Utrecht Illustraties: Mylo Freeman Auteursfoto: Roel van Dalen ISBN 978 90 215 5355 9 ISBN e-book 978 90 215 5643 7 NUR 851 Alle rechten voorbehouden / All rights reserved Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Dit boek is niet bedoeld als vervanging van een medische diagnose en de lezer wordt nadrukkelijk geadviseerd zijn arts te raadplegen voor specifieke informatie over zijn persoonlijke gezondheidssituatie. Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever kan aansprakelijk worden gesteld voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 5
Inhoud Voorwoord
9
Inleiding
10
De gezonde zwangerschap
13
1
Je bent zwanger, wat nu?
14
2
Het prille begin
20
3
Beheerst door hormonen
26
4
Eerste bezoek aan de verloskundige
39
Controles en prenataal onderzoek
45
5
Bloedverlies in het begin van de zwangerschap
64
6
Miskraam
67
7
Groei en ontwikkeling van maand tot maand
74
8
Een wonderlijke fabriek van hormonen
77
9
Progesteroneffect
81
10
Over de groei van baarmoeder en buik
100
11
De baby beweegt!
109
12
Zien, horen, voelen
115
13
Emoties tijdens de zwangerschap
118
14
Stress in de zwangerschap
129
15
Nog meer zwangerschapsverschijnselen
135
16
Gouden tips voor partners
144
17
Zwangerschap en de liefde
149
18
Slapen in de zwangerschap
154
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 6
19
Sport en zwangerschap
157
20
Zwangerschap en energie
160
21
Eten voor twee?
163
22
Gezonde voeding in de zwangerschap
172
23
Extra’s voor de baby
175
24
Extra’s voor de moeder
177
25
IJzer en kalk
180
26
Diverse diëten
184
27
Eten tegen kwalen
186
28
Verboden in de zwangerschap
189
29
Verboden verslavingen
194
30
Mag je in de zwangerschap…
199
31
Zwangerschapscursus
207
32
Zwangerschapsverlof
213
33
Zwangerschap en werk
217
34
Zwangerschap, ouderschap en werk
227
35
Zwanger op herhaling
236
36
Ouder moederschap
238
37
Zwanger in je eentje
240
38
Zwanger van een meerling
242
39
Zwanger langs een omweg
248
40
De laatste maand
252
41
Als de baby op zich laat wachten
259
42
Straks gaat het gebeuren
262
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 7
Als het anders loopt
269
43
Complicaties in de zwangerschap
270
44
Bekkenpijn en preventie
272
45
Uitscheiding en afscheiding
282
46
HELLP, de bloeddruk stijgt!
285
47
De baby is te klein of te groot
290
48
Bloedverlies of hevige buikpijn later in de zwangerschap
296
49
Ziekten en infecties in de zwangerschap
298
50
Seksueel overdraagbare aandoeningen
304
51
Als de baby te vroeg komt
308
52
Soms gaat een baby dood tijdens de zwangerschap
315
53
Aangeboren afwijkingen
321
54
Moeilijke dilemma’s: verwachtingen & ervaringen
326
55
Afscheid nemen en opnieuw beginnen
334
56
Veilig bevallen! Succes!
334
Literatuur Oproep Woord van dank Register
336 341 341 343
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 8
8
Veilig zwanger
Onze moeder Een tweeling zit in de buik van hun moeder. Zegt de ene helft tegen de andere: ‘Denk jij dat er leven is na de geboorte?’ Zegt die andere: ‘Nou, dat lijkt me niet hoor.’ ‘Waarom niet dan?’ ‘Er is bijvoorbeeld nog nooit iemand teruggekomen om erover te vertellen, dus bewijs is er niet.’ ‘Ik denk toch wel dat er “iets” is na de geboorte, hoor.’ ‘Welnee, hou maar op met dromen, deze buik, dit water, jij en ik, dat is het en meer is er niet. Wat denk je dan dat er zou moeten zijn na de geboorte?’ ‘Misschien dat we onze moeder dan wel gaan ontmoeten.’ ‘Wie?’ ‘Je weet wel, onze moeder.’ ‘Geloof jij in een moeder? Die bestaat toch helemaal niet!’ ‘Toch wel.’ ‘Ja? waar zie jij die dan?’ ‘Die zie ik niet, die voel ik, ze is overal om ons heen en wij zijn in haar.’ Naar embryoloog Jaap van der Wal, zie www.embryo.nl
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 9
Voorwoord
9
Voorwoord Elke zwangerschap is een unieke ervaring met omstandigheden die in elk opzicht kunnen verschillen. Maar de enorme hoeveelheid vragen die een zwangerschap met zich meebrengt, is iets wat alle zwangere vrouwen met elkaar gemeen hebben, zelfs als er al sprake is geweest van een eerdere zwangerschap. Dit geweldige handboek gaat op een heel directe en aansprekende manier in op alle mogelijke vragen die bij vrouwen kunnen leven. Sommige lezeressen zullen hun weg in dit boek vinden met behulp van het register, maar de meeste zullen het in één ruk uitlezen. Beatrijs Smulders is een verloskundige met een wereldwijde reputatie. Zij heeft geput uit haar enorme ervaring met de zorg voor duizenden zwangere vrouwen. De stemmen van een groot aantal van deze vrouwen klinken door in dit handboek. Hun bijdragen brengen de emotionele en praktische aspecten van een zwangerschap en de voorbereiding op het jonge ouderschap op een bijzonder aansprekende manier tot leven. Zwangere vrouwen van over de hele wereld hebben al eeuwenlang steun gezocht bij een
verloskundige of vroedvrouw. Al vanaf de achttiende eeuw kunnen vrouwen in Nederland terecht bij een officieel gevestigde verloskundige voor persoonlijke begeleiding en steun tijdens de zwangerschap en in de eerste weken na de geboorte. Ook in andere delen van de wereld, zoals in Nieuw-Zeeland en Australië, is in de afgelopen vijftien jaar in dat opzicht veel verbeterd. Nederlandse verloskundigen werken veelal vanuit hun eigen praktijk en zorgen er op die manier voor dat zwangere vrouwen vol vertrouwen de geboorte en het aanstaande ouderschap tegemoet zien. Deze manier van werken vindt zijn weerslag in dit handboek dat al generaties zwangere vrouwen, hun partners, vrienden en families tot steun is geweest. Daarnaast is het een inspiratiebron van onschatbare waarde voor iedereen die zorg verleent aan zwangere vrouwen. Nicky Leap, Directeur verloskundige praktijk Sydney Bijzonder hoogleraar verloskunde aan de Technische Hogeschool van Sydney
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 10
10
Veilig zwanger
Inleiding Honderd-en-een vragen Een voorzichtige blijdschap, ongeloof, verbijstering of uitzinnige vreugde. Hoe je je ook voelt: je zwangerschap is een feit en je hebt honderd-en-een vragen. Hoelang ben ik precies zwanger? Wat is de uitgerekende datum? Is die dronken nacht een probleem? Wat moet ik allemaal gaan regelen? Waar moet ik speciaal op letten met eten en drinken? Bij welke verloskundige praktijk meld ik me aan? Hoe zit het met foliumzuur slikken, en hoe lang moet ik dat doen? Mag ik naar de sauna? Levert mijn werkplek voor de zwangerschap extra risico’s op? Hoe vind ik mijn weg in het woud van zwangerschapscursussen? Is een echo noodzakelijk? Hoe zit het met zwangerschapsverlof? Vragen, vragen, vragen... Naarmate je zwangerschap vordert, zullen er steeds weer nieuwe vragen in je opkomen. Waar ga ik bevallen? Hoe gaat mijn leven er straks uitzien? Moeten we groter gaan wonen en hebben we dan nog genoeg geld? Op de meeste vragen krijg je in dit handboek antwoord en op veel onderwerpen wordt dieper ingegaan. Ook voor je partner en iedereen die bij je zwangerschap betrokken is, staan in dit boek waardevolle informatie en tips. Ze kunnen je hiermee tot steun zijn.
Gezond leven tijdens de zwangerschap helpt Een kind dat een gezonde zwangerschap achter de rug heeft, kan tijdens de bevalling veel aan en heeft later een grotere kans op een gezond leven. Een kind dat gedurende de zwangerschap een slechte conditie heeft opgebouwd, is tijdens de bevalling juist extra kwetsbaar. Een baby die een gezonde zwangerschap achter de rug heeft, kan tijdens de bevalling veel meer hebben. Er is inmiddels
veel onderzoek verricht naar de gevolgen van de omstandigheden in de baarmoeder. In dit boek hebben we de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek verwerkt tot praktische gouden tips die je helpen tijdens je zwangerschap zo gezond mogelijk te leven. Een gezonde zwangerschap draagt bij aan de gezondheid van je kind voor de rest van zijn leven.
Het grote verschil Wat is het grote verschil tussen zwanger zijn vroeger, tot aan de jaren zestig, en nu? Vroeger werd je in de regel op jonge leeftijd moeder, punt uit. Begin twintig, zodra je getrouwd was, stichtte je doorgaans een groot gezin. Getrouwd zijn en werken gingen voor vrouwen lang niet altijd samen. Vroeger moest je ophouden met werken als je ging trouwen. Werkende vrouwen – onderwijzeressen of vroedvrouwen bijvoorbeeld – bleven vaak verstokte vrijgezellen. De jaren zestig en de daaropvolgende emancipatiegolf hebben grote maatschappelijke invloed gehad. Vooral de anticonceptiepil en abortus hebben het leven van vrouwen drastisch veranderd. In principe kies je tegenwoordig zélf het moment waarop een zwangerschap welkom is. Hoewel, er valt niet altijd iets te kiezen, want nog steeds is 10 procent van de Nederlandse echtparen ongewenst kinderloos. De meeste vrouwen van nu gaan na hun schooltijd studeren, werken en beginnen aan een carrière. Er is daarom altijd een dilemma wanneer het de juiste tijd is om zwanger te worden. Al jaren krijgen vrouwen gemiddeld dan ook wat later kinderen, maar wel heel bewust. Daarmee rijst de vraag hoe alles vervolgens goed te combineren is. Welke eisen stel je aan jezelf, en aan je partner? Hoe ga je het doen
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 11
Inleiding
met je werk? Je wilt het samen zo goed mogelijk doen en je hebt er veel voor over om je kind gezond op de wereld te zetten. Natuurlijk hadden onze ouders en voorouders die wens ook, maar destijds was er veel minder bekend over erfelijke aandoeningen, oorzaken van afwijkingen en de invloed van de zwangerschap op de gezondheid van het kind. Dit gebrek aan kennis zorgde er wel voor dat onze grootmoeders en moeders zorgelozer zwanger waren. Onbewust waren ze veel meer bereid om afwijkingen te accepteren. Ook wanneer een echtpaar kinderloos bleef, zat er weinig anders op je daarin te schikken. Dat ligt nu heel anders. We willen alles weten en onderzocht hebben. Als het kan, willen we graag een gezond en perfect kind.
Nieuwe ontwikkelingen en dilemma’s De laatste decennia zijn er op het gebied van voortplanting veel nieuwe ontdekkingen gedaan. Nieuwe vruchtbaarheidstechnieken hebben ongekende mogelijkheden geschapen. Sperma en embryo’s kunnen ingevroren worden ‘voor later’ en je kunt zelfs een eicel aan een ander ‘doneren’. Ook zijn afwijkingen tegenwoordig al in een vroeg stadium op te sporen. Daarnaast is inmiddels wetenschappelijk aangetoond dat een gezonde manier van eten en leven (minder stress) de kans op een gezond kind verhoogt. Deze ontwikkelingen leiden ertoe dat vrouwen van nu zowel voor als tijdens de zwangerschap bewuster met hun zwangerschap willen omgaan. Al deze dilemma’s dwingen je ertoe je bezig te houden met mogelijke risico’s, hoe klein die soms ook zijn. Dat alles maakt zwanger zijn minder zorgeloos dan vroeger, maar het levert je wel wat op: een positieve bijdrage aan de gezondheid van je kind!
11
Dit boek helpt je om alles op een rijtje te krijgen en de goede afwegingen te maken. Ook is het een manier om samen met je partner met de zwangerschap bezig te zijn. Samen stukjes voorlezen in bed kan heel nuttig en gezellig zijn. Dat brengt het gesprek over belangrijke dingen op gang. Dat werkt beter dan samen achter de computer of laptop!
Er is veel normaal! Zwangerschap is geen ziekte maar een gezonde toestand! Vrouwen zijn nooit meer zo gezond als tijdens hun zwangerschap. Er zijn veel manieren om zwanger te zijn. De ene zwangerschap kan heel anders verlopen dan de andere en er kunnen zich veel verschillende soorten zwangerschapsverschijnselen voordoen. De meeste verschijnselen zijn normaal. In dit boek vind je talrijke herkenbare verhalen en gouden tips waar je tijdens de zwangerschap iets aan kunt hebben. Veel adviezen zijn het resultaat van jarenlange ervaring van verloskundigen en moeders. Het zijn tips die je kunnen helpen je zwangere leven te vergemakkelijken. Zwanger zijn, een kind onder je hart dragen, is een bijzondere ervaring. Vaak hebben vrouwen achteraf heimwee naar hun zwangerschap. Veilig zwanger kan je helpen er bewuster van te genieten. Zwanger zijn is ook lang niet altijd leuk en comfortabel. Veilig zwanger kan je daarbij troost bieden.
Zorgeloos Het is fijn om zo zorgeloos mogelijk zwanger te zijn. Vertrouwen in het lichaam helpt. Daarom gaat het eerste gedeelte van het boek in principe over de gewone, gezonde zwangerschap.
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 12
12
Veilig zwanger
Ik heb besloten om toch een hoofdstukje in te lassen over prenataal onderzoek omdat iedereen het er in het begin van de zwangerschap over heeft en je informatie nodig hebt om goed te kunnen beslissen. Echt vrolijk word je daar niet van, maar je kunt het ook gewoon overslaan en doorbladeren naar de normale zwangerschap. Later in het boek komen meer specifieke onderwerpen aan bod, zoals ziekten en complicaties tijdens de zwangerschap. Ook die hoofdstukken mag je gerust nog even overslaan! Het zou zonde zijn als je je onnodig ongerust gaat maken. Mocht er in de toekomst toch iets niet in orde zijn, dan word je meteen doorgestuurd naar de gynaecoloog in het ziekenhuis. Meestal is er iets aan te doen. De meeste zwangerschappen verlopen echter normaal. Hanteer dit boek als een naslagwerk dat je op je nachtkastje legt en in kunt kijken als je uitrust van de dag en je je laptop en iPad niet meer kunt zien of luchten. Dat schept rust
voor je ogen. Het boek is zo ingedeeld dat je via de inhoudsopgave selectief te werk kunt gaan en alleen datgene kunt lezen waar je op dat moment behoefte aan hebt. Dit is een handboek over de zwangerschap, maar de bevalling zelf komt ook nog kort ter sprake. Voor uitgebreide informatie en gouden tips over de bevalling verwijzen we naar mijn handboek Veilig bevallen. Veruit de meeste ‘normale’ bevallingen in Nederland worden begeleid door verloskundigen. Af en toe gebruiken we in dit boek ook het ouderwetse, nog veel gebruikte woord voor verloskundige: vroedvrouw. Aangezien de meeste verloskundigen vrouwen zijn en het merendeel van de gynaecologen nog steeds man is, beschrijven wij in dit boek de verloskundige voor het gemak als vrouw (‘zij’) en de gynaecoloog als man (‘hij’), vertrouwende op begrip van de mannelijke verloskundigen en de vrouwelijke gynaecologen. Ik wens je tijdens je zwangerschap een bijzondere tijd toe! Beatrijs Smulders
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 13
De gezonde zwangerschap
WTK KOS VZ 1HD14 versie 3 BU_KRAAMTIJD 17-06-14 08:21 Pagina 14
14
1
Veilig zwanger
Je bent zwanger, wat nu?
Over tijd! Het zijn spannende en onzekere dagen als je nét over tijd bent en nog niet weet of je zwanger bent. Je duikt regelmatig het toilet in, louter en alleen om vol spanning te ‘inspecteren’ of er al bloed te zien is. Nog niets te bespeuren. En dat is vreemd, want je had al twee dagen geleden ongesteld moeten worden. Je voelt wat krampjes, je bent niet zo lekker, maar je interpreteert dit nog als de bekende voortekenen van de menstruatie. De volgende ochtend... Nog altijd geen bloed. Je onderwerpt je slipje even later nog eens aan een zorgvuldige inspectie: melkwitte afscheiding, maar geen spoortje ‘rood’. Zou het dan toch...? Allerlei gedachten en gevoelens spoken door je hoofd. Is dit wel het juiste moment om zwanger te worden? Je wilde net solliciteren! Wat zal je moeder ervan vinden? Of je wordt uitzinnig blij bij de gedachte zwanger te zijn. Even later slaat de twijfel toch weer toe en verdwijn je voor de zoveelste keer richting toilet. De volgende dag houd je het niet meer uit en je koopt, enigszins verlegen en met gepaste terughoudendheid, een zwangerschapstest. Samen met je vriend, man, vriendin, of liever nog alleen, doe je de test. Je hart klopt in je
keel. Nauwelijks kun je de rust vinden om de gebruiksaanwijzing goed door te lezen. Gelukkig is het simpel: gewoon over een staafje heen plassen, een minuutje wachten en dan gespannen turen naar het resultaat in de venstertjes. Die kleine minuut duurt bizar lang. Je durft bijna niet te kijken. Is het wel of is het niet...? En heel langzaam doemt uit de diepte van het tweede venstertje een kleurtje op. Je zou wel even in je arm willen knijpen om te controleren of je niet droomt, maar dan wordt het toch steeds duidelijker. Het is ongelofelijk, je bent echt zwanger! Maar het is tegelijk onwerkelijk. Je vraagt je meteen af of die test wel klopt. Je moet de neiging onderdrukken direct naar de winkel te rennen om nóg een zwangerschapstest te kopen. Gewoon, omdat je het niet kunt geloven...
De zwangerschapstesten die in Nederland en België op de markt zijn, blijken voor 99 procent betrouwbaar te zijn, dus de aanschaf van een tweede is niet nodig en zonde van het geld. Je kunt de testen op elk willekeurig tijdstip van de dag
WTK KOS VZ 4HD 2017_KRAAMTIJD 23-03-17 12:16 Pagina 341
Nawoord
341
Oproep
Woord van dank
Als je dit boek gelezen hebt en je wilt reageren: graag! Waardevolle aanvullingen, opmerkingen of suggesties zijn van harte welkom. Wanneer je nog een gouden tip weet die jou speciaal geholpen heeft, schrijf hem dan op en mail het. Zo kun je anderen met jouw ervaring van dienst zijn. Ook cursusleidsters, verloskundigen, kraamverzorgenden en gynaecologen zijn van harte welkom met al hun suggesties. In de volgende drukken kunnen we de waardevolle reactie verwerken.
Dit boek is de weerslag van de jarenlange ervaring die wij hebben opgedaan in onze verloskundigenpraktijk en van de zoektocht naar wetenschappelijke informatie op ons vakgebied. Onze dank gaat uit naar al onze collega-verloskundigen, niet alleen in Amsterdam maar uit het hele land, die met hun ervaring en inzet de hoedsters zijn van de gezonde zwangerschap. In het bijzonder zijn wij dank verschuldigd aan Mariël Croon, Roel van Dalen, Nicky Lean, Pieter Treffers en Albert Smulders sr., Petra Blokker, Mary Elliz Sheridan, Yvonne Smit, Michelle ten Berge, Winfried van der Veen, Marianne Mulder, Liesbeth ter Braak, Paula Hoonhout, Carita Salomé, Marianne Terpstra en Dirk van Weelden.
Stuur je reactie naar: Beatrijs Smulders mail@beatrijssmulders.nl Lees mijn blog www.beatrijssmulders.nl Lees ook mijn blog en de vragen en antwoordenrubriek op mijn deskundigenpagina en op www.mammaenzo.nl
Onze speciale dank gaat uit naar alle vrouwen die ons deelgenoot maakten van een zo bijzondere ervaring in hun leven als het dragen van een kind. Zij hebben mij geïnspireerd tot het schrijven van dit boek. Beatrijs Smulders
HET COMPLETE HANDBOEK VOOR DE ZWANGERSCHAP Veilig zwanger is de klassieker over de zwangerschap. Hét complete handboek vol gouden tips voor jou en je partner. Het boek is volledig herzien en vertaalt de laatste wetenschappelijke inzichten over zwanger zijn naar het dagelijkse leven.
Veilig zwanger biedt je houvast waardoor eventuele angsten foto: Roel van Dalen
verdwijnen en het vertrouwen in je eigen lichaam en kracht toeneemt. Dat draagt weer bij aan de veiligheid van je zwangerschap, belangrijk, omdat meer dan ooit is aangetoond dat de zwangerschap de toekomst van je kind voor een groot deel bepaalt. Daarom is de zwangerschap de beste periode om te werken aan de toekomstige gezondheid van je kind.
‘Verplichte kost voor op het nachtkastje van elke zwangere.’ b Angela Groothuizen ‘Veilig Zwanger versterkt het vertrouwen van de zwangere in haar lichaam en zwangerschap. Een helder, duidelijk en zeer toegankelijk handboek.’ b Fedde Scheele, gynaecoloog
VEILIG ZWANGER
verloskundige Beatrijs Smulders, een topverloskundige met jarenlange ervaring.
b b HET COMPLETE HANDBOEK VOOR DE ZWANGERSCHAP
Een boek vol ervaringen van zwangere vrouwen, geschreven door de bekende
BEATRIJS SMULDERS
VEILIG ZWANGER
BEATRIJS SMULDERS
b
b b
VEILIG ZWANGER HET HET COMPLETE HANDBOEK COMPLETE HANDBOEK VOOR DE ZWANGERSCHAP
NUR 851 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen
www.kosmosuitgevers.nl
IEKE MET UN HAPSC S R E G ZWAN SCHIJF