REISGIDS
sicilië
REISGIDS
siciliĂŤ Tim Jepson Fotografie: Tino Soriano
inhoud
bewust reizen 6
de reis indelen 8
Geschiedenis en cultuur 13 Hedendaags Sicilië 14 Eten en drinken 18 Geschiedenis 22 Kunst en architectuur 30 Festivals 32
Palermo 41 Inleiding en kaart 42 De maffia 52 Een wandeling door de noordelijke stad 58
West-Sicilië 69 Inleiding en kaart 70 La Mattanza 82
Syracuse en Zuidoost-Sicilië 107 Inleiding en kaart 108 Een rit door de ruige Monti Iblei 118
Oost-Sicilië 123 Inleiding en kaart 124 Rondom de vulkaan 130
Noord-Sicilië 141 Inleiding en kaart 142 Buitenactiviteiten 150
reiswijzer 157 Hotels en restaurants 166 Winkelen 180 Uitgaan en evenementen 182
register 186 fotoverantwoording 191
Zuid-Sicilië 87 Inleiding en kaart 88
Pagina 2-3: Erice biedt een mooi uitzicht op het Castello Normanno di Venere en de Torre Pepoli. Links: het strand van Aci Castello aan de oostkust van Sicilië is een magische plek.
6
bewust reizen Verstandige reizigers gaan doelgericht op pad om alles uit hun reis te halen. Door bewust te reizen draagt u bij aan het behoud van de natuur, historie en culturele rijkdom van de plaatsen die u bezoekt. Bovendien verbetert u uw eigen reiservaring. Hoe reist u bewust? • Bedenk dat uw aanwezigheid van invloed is op de plaatsen die u bezoekt. • Besteed uw tijd en geld zodanig dat u iets bijdraagt aan de couleur locale (dat maakt uw verblijf ook interessanter). • Respecteer het natuurlijke en culturele erfgoed van uw bestemming. • Respecteer de lokale gebruiken en tradities. • Toon de lokale bevolking uw waardering voor de interessante of unieke aspecten van hun streek, zoals het landschap, de historische dorpjes en gebouwen, de muziek of het eten. • Trek af en toe uw portemonnee en steun kleine ondernemers die zich inspannen om de bijzondere eigenschappen van een plaats te behouden. Zoek naar winkeltjes, restaurants, pensions en reisorganisaties die trots en hart voor hun omgeving uitstralen. Mijd bedrijven die afbreuk doen aan het karakter van een plek. • Zorg ervoor dat u mooie herinneringen en verhalen mee naar huis neemt, in de wetenschap dat u iets hebt bijgedragen aan het voortbestaan en de ontwikkeling van uw bestemming. Deze manier van reizen wordt geotoerisme genoemd en valt te omschrijven als ‘toerisme dat het geografische karakter van een plek – omgeving, cultuur, uitstraling en erfgoed – en het welzijn van de inwoners ondersteunt of versterkt’. Meer informatie over geotoerisme is te vinden op de website www.nationalgeographic.com/travel/sustainable.
REISGIDS
sicilië over de auteur en de fotograaf Tim Jepson is al heel lang een hartstochtelijk liefhebber van Italië. Sinds hij afstudeerde aan Oxford University, heeft hij veel door het land gereisd, en woonde hij vijf jaar lang als schrijver en journalist in Rome. Door de jaren heen heeft hij vijftien boeken over Italië geschreven en tal van artikelen voor onder meer de Daily Telegraph, Vogue en Condé Nast Traveller. Hij schreef verschillende reisboeken, waaronder de National Geographic Reisgids Italië en de National Geographic Reisgids Napels en Zuid-Italië. Nu woont Jepson in Londen en werkt hij voor de Daily Telegraph. Hij reist nog regelmatig naar Italië en, omdat hij van wandelen en buitenactiviteiten houdt, is hij bijzonder geïnteresseerd in landelijke gebieden. Ook geniet hij erg van andere Italiaanse genoegens als het eten, de wijn, de kunst en de cultuur. Jepson heeft ook aan Italiaanse programma’s voor de BBC en andere televisiezenders meegewerkt. Verder werkte hij in een slachthuis, in de bouw en als pianist en gitarist op straat en in bars door heel Europa. Tino Soriano is geboren en getogen in Barcelona. Hij werkt als fotojournalist en als reisfotograaf. Hij is onderscheiden door de World Press Photo Foundation en won prijzen van de Unesco, Fujifilm en Fotopres. Behalve op Sicilië heeft Soriano sinds 1988 opdrachten gedaan voor National Geographic in Spanje (Catalonië, Andalusië, Galicië), Frankrijk, Italië, Portugal, Schotland en Zuid-Afrika. Zijn werk is wereldwijd verschenen in gezaghebbende tijdschriften als Geo, Merian, Der Spiegel, Paris Match, La Vanguardia en El Pais. Daarnaast heeft hij meegewerkt aan drie documentaires voor National Geographic Channel. Soriano heeft ook verschillende boeken geschreven, waaronder El Futuro Existe, een verhaal over kinderen met kanker. Hij geeft regelmatig colleges en workshops aan de Universiteit van Barcelona en is als deskundige betrokken bij expedities van National Geographic.
7
88
De reis indelen Weinig bestemmingen overtreffen Sicilië, een eiland dat al het goede van Italië – de kunst, de cultuur, de keuken, de wijn, de bevolking en het landschap – combineert met bezienswaardigheden die behoren tot de rijke geschiedenis, en het unieke sociale en culturele erfgoed van een eiland dat zich altijd afzijdig heeft gehouden van Europa. De historische en andere factoren die het unieke karakter van Sicilië hebben gevormd, hebben ook bijgedragen aan de huidige omstandigheden. Het eiland vraagt een andere benadering van zijn bezoekers dan de kosmopolitische steden en regio’s in Midden- en Noord-Italië. Het leven is er traditioneler, de economie zwakker en de bevolking veelal armer. Hotels zijn vaak eenvoudig en het vervoer langzaam. Sicilië is in veel opzichten enigszins primitief en buiten de belangrijke toeristische bestemmingen niet altijd berekend op toeristen. Vervoersmogelijkheden Het openbaar vervoer bestrijkt een beperkt gebied en is vaak erg traag. Om de afgelegen delen van het eiland te kunnen bereiken, hebt u een auto nodig (zie Reiswijzer, p. 160). Houd er rekening mee dat u langzaam zult moeten rijden en dat afstanden vaak groter zijn dan ze op de kaart lijken, vooral in het binnenland, het zuiden en de Madonie- en Nebrodigebergten. De grote snelwegen in het noorden (A9-A20) en midden (A19) zijn een uitzondering. Bedenk welke van de twee grote luchthavens (Palermo en Catania) het beste De mozaïeken in de Villa start- en eindpunt vormt, en wees erop voorbereid dat het in Imperiale del Casale zijn zeer de middeleeuwse dorpjes en drukke steden lastig kan zijn om te de moeite waard. parkeren en de weg te vinden. Aangezien Sicilië omringd is door eilanden, spelen veerdiensten ook een belangrijke rol (zie Reiswijzer, p. 161). Een auto is op de kleinere eilanden vaak overbodig (fietsen en wandelen zijn goede alternatieven) en maakt de overtocht duurder en tijdrovender. Plan autohuur daarom zorgvuldig en zorg ervoor dat u de auto’s bij verschillende verhuurcentra kunt ophalen en inleveren.
Als u een week de tijd hebt De logistieke kant van een bezoek aan Sicilië brengt met zich mee dat u beter niet kunt proberen te veel in één keer te zien en dat u goed moet plannen, zodat u niet te veel tijd kwijt bent aan reizen. Stel prioriteiten. Wat wilt u het liefst zien? De Griekse
en Romeinse ruïnes in steden als Agrigento, kleine NIET MISSEN: baroksteden als Noto, de veldschansen in de Nebrodi en Madonie, trekpleisters als de Etna of Het Palazzo dei Normanni en de Stromboli, de stranden van Cefalù of de toeristiCappella Palatina, Palermo 49-51 sche stad Taormina? Het is vrijwel onmogelijk om De kathedraal van Monreale 64-67 ze allemaal in één week te bezichtigen. Griekse tempel van Segesta 72-73 Palermo is het beste startpunt voor een Het sfeervolle Erice 76-79 algemene rondreis, terwijl de ligging van Catania gunstiger is voor een reis langs Taormina, de Etna, Valle dei Templi in Agrigento 93-99 Syracuse en de baroksteden in het zuidoosten. Villa Imperiale del Casale 102-103 Palermo is de hoofdstad van Sicilië, maar tijdens Ortigia in Syracuse 111-114 een korte rondreis zult u hier niet meer dan één nacht willen doorbrengen. U kunt het best pas De beroemde baroksteden Noto, Ragusa en Modica 116, 120, 122 een auto huren als u de stad wilt verlaten. Bezoek de kathedraal, La Martorana en het Palazzo dei De Etna beklimmen 126-129 Normanni en maak een wandeling door het Het theater van Taormina 139 oude centrum, langs de kerken en de markten De vulkaan van Stromboli 147 van Ballarò en Vucciria. Bent u geïnteresseerd in archeologie en wilt u meer weten over de Griekse Een tocht door de bergen van de Nebrodi en Madonie 148, 152 overblijfselen op het eiland, bezoek dan het Museo Archeologico Regionale. De kustplaats Cefalù en zijn NorVanuit Palermo kunt u via de snelweg A29 naar mandische kathedraal 154-155 de prachtige Griekse tempel van Segesta (76 km verderop) rijden, om vervolgens te overnachten in het sfeervolle bergdorp Erice. Verder zuidwaarts ligt Agrigento, dat u niet mag missen vanwege de Griekse tempels en het museum in de Valle dei Templi. Bekijk tijdens de rit van Erice naar Agrigento ook de zoutpannen langs de weg naar Marsala en de archeologische vindplaats Selinunte. Na de ochtend te hebben doorgebracht in de Valle dei Templi kunt u naar Piazza Armerina (95 km verderop) rijden voor de mozaïeken in de Romeinse Villa Imperiale del Casale. Ga vervolgens verder naar Syracuse en neem daar voor een of twee nachten uw intrek in het mooie oude stadsdeel Ortigia, zodat u tijd hebt om de oude straten en het archeologische park te verkennen. Rijd de volgende dag ongeveer Toeristenbureau 105 km noordwaarts voor een bezoek Begin bij het Italiaans nationaal aan de Etna en beëindig uw reis daarna verkeersbureau ENIT (www.enit.it in Taormina, waar u prima een dag of of www.italiantourism.com). Wilt u twee kunt verblijven. U kunt de Etna informatie over een specifieke stad, ook vanuit Taormina bezoeken, maar gebruik dan de zoektermen turismo neem in elk geval de tijd om deze toeen ufficio informazioni plus de naam van de stad. Kijk voor musea op ristische stad te bezichtigen. De ligging www.museionline.it voor parken en van Taormina is gunstig als u een vlucht natuurreservaten op www.parks.it vanuit het nabijgelegen Catania hebt en voor treinen op www.trenitalia.it. geboekt. Vliegt u vanuit Palermo, dan kunt u een mooie rit door de bergen
99
1010
Basisetiquette Sicilië is in de meeste opzichten conservatiever dan het noorden en midden van Italië. Vooral de oudere generatie gaat zedig gekleed. Volg dat voorbeeld en bedek uw schouders en benen wanneer u een kerk bezoekt. Sicilianen gedragen zich vaak ook wat formeler en afstandelijker. Op het platteland is men geen toeristen gewend en wordt meestal geen Engels gesproken. De dienstverlening verloopt vaak traag – bij bankloketten, hotelbalies,
autoverhuurbedrijven enzovoort kan enig geduld vereist zijn. Veel Italianen schromen niet om voor te dringen, dus verwacht niet dat iedereen eerlijk zijn beurt afwacht. ‘Alstublieft’ is per favore en ‘graag gedaan’ is prego. Mi scusi betekent ‘excuseer’ of ‘sorry’, maar als u iemand wilt passeren, zegt u permesso. Gebruik ter begroeting of afscheid niet het informele ciao, maar zeg buon giorno (goedendag) of buona sera (goedemiddag).
naar Cefalù maken, via de A20 (180 km) of Randazzo en Gangi. Een overnachting in Cefalù geeft u tijd om door het oude kwartier te wandelen en de Normandische kathedraal te bekijken voor u via de A9 en A29 naar het vliegveld in Palermo rijdt (een rit van 105 km).
Als u meer tijd hebt Bij een langer bezoek kunt u meer tijd op de genoemde bestemmingen doorbrengen en er nog enkele aan toevoegen. Blijf twee dagen in Palermo en neem San Giovanni degli Eremiti in uw reisplan op. Breid uw stadswandeling uit naar de wijk Kalsa, waar talloze cafés en kleine galerieën gevestigd zijn, en de Galleria Regionale ten zuiden van de haven. Bezoek ook Monreale en de Catacombe. Rijd vervolgens naar Segesta (circa 85 km verderop), met een kleine omweg langs de stranden bij Castellamare del Golfo en de kust rond het Riserva Naturale dello Zingaro, dat een rijke historie combineert met prima wandelmogelijkheden. Hebt u na Erice nog tijd voor een overnachting, Lokale infrastructuur bezoek dan een van de Egadische Eilanden De infrastructuur is in Sicilië over (circa 48 km naar het westen). Levanzo ligt het het algemeen slechter dan in dichtstbij, maar Marettimo biedt de mooiste de rest van Italië. Dat betekent wandelomgeving. Zet daarna koers naar het zuiden minder pinautomaten, langzamere en rijd via Mozia en Selinunte naar Agrigento treinverbindingen en slechtere (113 km ten zuiden van Selinunte). Bezoek wegen. In de zomer zijn de meeste eventueel ook de heuvelstad Enna (81 km van winkels, banken, postkantoren, Agrigento). Trek, nadat u de mozaïeken in de kerken, bezoekerscentra en musea nabijgelegen Piazza Armerina hebt bekeken, van 13:00 tot 17:00 uur gesloten circa 145 km verder naar het zuiden om daar twee en daarna weer geopend tot 19:30 dagen de baroksteden Noto, Ragusa en Modica of 20:00 uur. en het plateau van de Monti Iblei te verkennen. In cafés betaalt u bij een kassa Maak een tussenstop in Syracuse, gevolgd door wat u wilt bestellen, waarna u het een tweedaags verblijf in of nabij Taormina (113 km met een bonnetje kunt ophalen aan de bar. Openbare toiletten zijn ten noorden van Syracuse). Neem daar minstens schaars en vaak niet erg netjes. een dag de tijd om de Etna (23 km ten zuidwesten van Taormina) te bezichtigen en eventueel te
Mensen ontspannen op een terras aan het water op het pittoreske eiland Ortigia dat tot de stad Syracuse behoort.
beklimmen. De Circumetnea-spoorweg biedt een mooi uitzicht over de lagere delen van de vulkaan. Een langere rondreis moet in elk geval een of twee dagen in de Monti Nebrodi (circa 60 km ten noordwesten van de Etna) omvatten en u naar Milazzo voeren, waar u een veerboot naar de Eolische Eilanden kunt nemen. De vulkaanuitbarstingen op Stromboli leveren met name ’s avonds een fascinerend schouwspel op.
Wanneer gaan? De twee beste periodes zijn half april tot eind mei en half september tot eind oktober. Als u kunt kiezen verdient de eerste periode de voorkeur, omdat in het late voorjaar het landschap op zijn mooist is en de temperaturen in de steden het aangenaamst zijn. Het is bovendien de tijd rond Pasen, waarin op Sicilië verschillende kleurrijke festivals en Goede Weekprocessies plaatsvinden. Bedenk wel
dat het weer in de bergen nog koud en wisselvallig kan zijn. In september en oktober liggen de temperaturen iets hoger en is de kans op regen kleiner, maar het landschap is dan al bruin verkleurd door de zomerzon van juli en augustus. Die zon en de bijbehorende extreme temperaturen zorgen ervoor dat de zomer een slechte tijd is om Sicilië te bezoeken.
1111
12
(Liparis
A29
Golfo di Augusta
Vittoria
Comiso Ragusa Scicli
Marina di Ragusa
d
s
Modica
Pozzallo
id F lo r
ia
Capo Gallo
Siracusa A18
(Syracuse)
Isola delle Femmine
Avola Noto
Golfo di Noto
Isola delle Femmine
Punta Raisa
Pachino (Palermo International)
e
Capo Rama
Monte Pecoraro 910 m
Cinisi
Carini Pizzo Montanello 964 m
La Zisa
Capo Mongerbino
PALERMO (zie pagina 43)
Catacombe dei Cappuccini
to
Ore
Aspra S113
Ficarazzi
o
National Geographic Reisgids - Sicilie.indd 2
6 kilometer
Golfo di Palermo
r
Sicilië
Lampedusa
Monte Cuccio 1.050 m
A19
Montelepre
Monreale
I SOLE P ELAG I E
133 m
Monte Saraceno 949 m
0
Monte Pellegrino 606 m
Torretta
Muso di Porco
Giardinello
Isola di Lampione 36 m
LA FAVORITA
O
Rome
Monte Castellaccio 890 m
d'
Monte Palmeto 645 m
Valletta
3 S11
C o n c a
A29
RISERVA MONTE PELLEGRINO
Museo Etnografico Siciliano Pitrè
Capaci
Airport
Terrasini
Sferracavallo
Golfo di Carini
Falcone-Borsellino
e e
Monte Gallo 561 m
Mondello
Rosolini Ispica
MALTA Isola di Linosa
T y r r h e e n s e Z e e
Palermo Sicilië
Capo delle Correnti
Z 60 kilometer
I
Palazzolo Acreide
l a
ti
ei
l n
si
Mon 986 m
Gela Golfo di Gela
Montagna Grande 836 m
ri
Augusta
bl
Licata
Isola di Pantelleria
0
Caltagirone
Butera
Niscemi
e Pantelleria
Lentini Grammichele
Rome
a stic
lso
Ionische Zee
Golfo di Catania
Piana di Catania
Piazza Armerina
Riesi Sa
d
Caltanissetta
Canicatti
d
Acireale Paternò Catania
A19
Enna
Riposto
di U
Favara
Bronte Adrano
ola
Agrigento Porto Empedocle
i
Leonforte
Troina
Reggio di Calabria
Taormina
Monte Etna 3.322 m
e to
M
Monte Cammarata 1.578 m
Mussomeli San Raffadali Cataldo
Ribera
Sciacca
Nicosia
1.374 m
Villa San Giovanni
r Is Naa
Menfi
Alia Lercara Friddi
A18
Sim
Mazara del Vallo
t i M o n Cesarò
Gangi
i
oli
no
Prizzi
i 1.847 m o d b r e Randazzo N
Castelbuono
adonie Le M
Patti
n ta
Naar Nap
Rocca Busambra 1.613 m
A20
1.979 m
Messina
Naar Genova
Caccamo
Cefalù
Capo d'Orlando Sant' Agata di Militello
CALABRIA
S187
Naar Trappeto Segesta
Noce
lla
S11 3
Monte Gibilmesi 1.152 m
Bagheria Villabate
Villagrazia Monte Grifone 832 m
S1 86
Partinico
ISOLE Alcamo EGADI a A29dir an m Favignana n g i Fav 314 Corleone Salemi Isola g Partanna ta Marsala S ice ello Bel ed Isol Castelvetrano Petrosino
Golfo di Bagheria Termini Imerese Termini A19 Imerese
Milazzo Barcellona Pozzo di Gotto
na
S1 13
Monreale
A3
Pun ta de lF a
lo
SICILIË (SICILIA) PALERMO
A29
Isola Lipari 602 m
Lipari
Porto Levante Isola Vulcano 500 m
ti
Capo Gallo
ne
Isola Marettimo 686 m
Castellammare del Golfo Erice
Isola di Levanzo 278 m Trapani
Z e e
ro
Capo San Vito lo Capo San Vito Golfo di Castellammare
Isola Salina 962 m
Pe
T y r r h e e n s e
Isola Panarea 420 m Santa Marina Salina
es
Isola Filicudi 773 m Isola Alicudi 675 m
Stretto di M
Ustica
Palermo en omgeving
San Vincenzo Isola Stromboli 924 m
E L I n) E O nde I S O L cEh e E i l a
on
Isola di Ustica 238 m
M
Sicilië
S1 18
S1 21
Naar Cefalù
Isola di Lampedusa
10-01-13 16:04
VIA MA RO
PIAZZA XIII VITTIME
OUR CA V
400 meter
San Giorgio dei Genovesi Oratorio del Rosario di Santa Cita
VIA
Museo Archeologico Regionale
Santa Maria di Valverde
SICILIË
RE I S G I D S
Porta
A
WERELDWIJD NEMEN EXPERTS VAN NATIONAL GEOGRAPHIC
TE BU
QU
A
RA
EEN KIJKJE ACHTER DE SCHERMEN EN DRINGEN DOOR TOT DE
A
ED
KERN VAN DE CULTUUR, DE GESCHIEDENIS EN HET VOLK VAN EEN LAND.
DANKZIJ NATIONAL GEOGRAPHIC REISGIDSEN KAN HUN ERVARING DE JOUWE WORDEN.
REISGIDS
Carbone Santa Maria Porta Oratorio della Catena Felice del Rosario di VIA Palazzo San Domenico Branciforti San Domenico C AL A Museo Int. Piazza Francesco delle Marionette Kalsa Pantaleone Arte Contemporanea PIAZZA Palazzo MERCATO MARINA Chiaramonte VUCCIRIA San Francesco VICOLO d'Assisi RA San DELLA NEVE LO Antonio ALL’ALLORO AL Oratario VIA MERLO La di San Santa Palazzo VIA Gancia Santa Lorenzo Galleria Maria Mirto Caterina Regionale della Galleria di Sicilia Pietà d’Arte Moderna
ROM
MA
San Matteo al Cassero Quattro Canti
NATIONAL GEOGRAPHIC REISGIDS
NATIONAL GEOGRAPHIC REISGIDS
La Cala
VI
VIA
VIA
VIA BANDIERA
0
SICILIË
sicilië
Sicilië
Kleurgecodeerd per regio
STADSPLATTEGROND PALERMO STADSPLATTEGRONDEN EN WANDEL-/AUTOKAARTEN Teatro Massimo
Bezienswaardigheid Omtrek van het gebouw Park Spoorweg
Wandelroute In de tekst besproken bezienswaardigheid Fontein
DE REIS INDELEN, korte kennismaking met Sicilië, zodat je je reis op je eigen wensen en interessegebieden kunt afstemmen.
De reis indelen
ERVAAR unieke belevenissen, zoals een tocht naar de top van de Stromboli,
koken met de lokale bevolking, Griekse tempels bekijken, regionale lekkernijen proeven (cannoli en ijs) en zwemmen in vulkaanwater.
INSIDER TIPS van de schrijvers en fotografen van National Geographic, maar
ook van plaatselijke deskundigen, over hun favoriete plekjes, praktische zaken en veel meer.
REGIOKAARTEN PALERMO
Steden & plaatsen
Erice Buccheri
Vliegveld
GROOT
Catania KLEIN
Berg Segesta
Veerbootverbinding
Bezienswaardigheid
Tunnel
A B C D K P F J €
Kaartverwijzing Adres Telefoonnummer Sluitingstijden / reistijden (wandelingen en autotochten) Afstand Start/eind Hotel Entreegeld varieert van € (minder dan € 4) tot €€€€€ (meer dan € 20)
National Geographic Reisgids - Sicilie.indd 1
E K V P N W O S U Q
Restaurant Aantal kamers Aantal stoelen restaurant Parkeerplaats Lift Airconditioning Overdekt zwembad Openluchtzwembad Fitnessclub Gangbare creditcards geaccepteerd
13
Palermo
41
West-Sicilië
69
Zuid-Sicilië
87
Syracuse en Zuidoost-Sicilië
107
EXCURSIES BUITEN DE GEBAANDE PADEN, zoals Favignana, het eiland van
Oost-Sicilië
123
Noord-Sicilië
141
Reiswijzer
157
de tonijnvissers, de minivulkanen van Macalube en de kaasboerderijen van Ragusa.
NIET MISSEN bij elk hoofdstuk vind je verwijzingen naar nadere informatie over sterk aanbevolen bezienswaardigheden en activiteiten.
SYMBOLEN IN DE TEKST
Geschiedenis en cultuur
onder de streek boven Palermo, de ruige, met olijfbomen begroeide, Ibleibergen en een spectaculaire treinreis rond de Etna-vulkaan.
PRACHTIGE KLEURENFOTO’S EN HANDIGE KAARTEN
maken het eenvoudig te kiezen, je reis uit te stippelen en overal het mooiste te zien.
NUR 512 I S B N 978-90-215-5322-1
NATIONAL GEOGRAPHIC
REISGIDS National Geographic Reisgids maakt deel uit van Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen
SICILIË
Begin autoroute
Spoorweg
WANDELINGEN EN AUTOTOCHTEN, voorzien van duidelijke kaartjes, waar-
8
Omslag voorzijde: Teatro Greco, Taormina (Masterfile) Rug: Koepels van de San Giovanni degli Eremiti, Palermo (Tino Soriano) 9
789021 553221
Omslagontwerp: Sam Serebin
10-01-13 16:04