STOCKHOLM Top 10-selectie 34-55 Beschreven bezienswaardigheden
Östermalm, Djurgården & Skeppsholmen 123-146
Norrmalm & Kungsholmen 79-102
Södermalm & Långholmen 147-166
Gamla Stan, Riddarholmen & Helgeandsholmen 103-122
De binnenstad uit 167-185
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 1
10-04-13 10
Wat & Hoe maakt deel uit van Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen www.kosmosuitgevers.nl www.watenhoe.nl Auteur: Margot Eggenhuizen Fotograaf: Marina Goudsblom © 2013 Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen Redactie: Jaap Verschoor Coördinatie: Jaap Verschoor / Kantoor Verschoor Boekmakers, Heemstede Omslagontwerp: De Weijer Design bno, Baarn Zetwerk: Peter Verwey Grafische Produkties bv, Heemstede Kaarten omslag en wandelkaarten: Cartographics, Heemskerk Metrokaart omslag: © AB Storstockholms Lokaltrafik ISBN 978 90 215 5337 5 ISBN 978 90 215 5480 8 (e-book) NUR 512 Eerste druk 2013 Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Hoewel de grootst mogelijke zorg is besteed aan de samenstelling van deze gids kan de uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor schade die het gevolg is van fouten, nalatigheid of verandering in details in deze uitgave, en voor de gevolgen van het afgaan op de verstrekte informatie. Beoordeling van bezienswaardigheden, hotels, restaurants enzovoort is gebaseerd op ervaringen van de auteur. De omschrijvingen in deze gids bevatten een element van subjectiviteit en hoeven niet noodzakelijkerwijs de opinie van de uitgever weer te geven of de ondervindingen van de lezer te bevestigen. Hoewel alles in het werk is gesteld om de nauwkeurigheid van de gids te verzekeren, doen er zich onophoudelijk veranderingen voor. Wij zijn onze lezers dankbaar wanneer zij eventueel geconstateerde fouten willen melden.
2
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 2
10-04-13 10
Over deze gids Gebruikte symbolen A kaartverwijzing naar kaarten op omslag B adres C telefoon webadres D openingstijden J toegangsprijs E restaurant of café bij of in nabijheid van bezienswaardigheid
Deze gids bevat vijf hoofdstukken: Over Stockholm 6-19 Inleiding. In het kort. Eten en drinken. Kort verblijf Reiswijzer 20-33 Voordat je weggaat. Vervoer naar Stockholm. Vervoer in Stockholm. Praktische tips Top 10-selectie 34-55 De tien onbetwiste hoogtepunten van Stockholm en omgeving De beste hotspots 56-75 De lekkerste lunchadressen. De beste Zweedse restaurants. De hipste winkels. De zoetste fika-adresjes, enzovoort Verken de stad en omgeving 76-185 De bezienswaardigheden van Stockholm, per wijk Kaarten en plattegronden Alle kaartverwijzingen hebben
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 3
G aanbevolen buslijn H aanbevolen tramlijn, dichtstbijzijnde metrostation M tips ferry’s en boottochtjes R dichtstbijzijnde luchthaven N andere praktische informatie L toeristenbureau P paginaverwijzing naar uitgebreide beschrijving
betrekking op kaarten en plattegronden op het omslag. Bijvoorbeeld AC7 verwijst naar het vak waarin je het Spritmuseum kunt vinden. Toegangsprijzen Voordelig (minder dan SEK 80) Gemiddeld (SEK 80 tot 150) Prijzig (meer dan SEK 150) Hotelprijzen Prijzen per tweepersoonskamer per nacht (hoogseizoen): € voordelig (minder dan SEK 1000) €€ gemiddeld (SEK 1000 tot 1750) €€€ prijzig (meer dan SEK 1750) Restaurantprijzen Prijs per persoon voor een driegangenmenu zonder drankjes: € voordelig (minder dan SEK 250) €€ gemiddeld (SEK 250 tot 450) €€€ prijzig (meer dan SEK 450)
3
10-04-13 10
Inhoud
4
inhoud
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 4
10-04-13 10
Over Stockholm
6 - 19
Reiswijzer
20 - 33
Top 10-selectie
34 - 55
De beste hotspots
56 - 75
Verken de stad
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 5
76 - 185
inhoud
5
10-04-13 10
Over Stockholm Inleiding
8-9
In het kort
10 - 11
Eten en drinken
12 - 15
Kort verblijf
16 - 19
6
OVER STOCKHOLM
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 6
10-04-13 10
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 7
OVER STOCKHOLM
7
10-04-13 10
INLEIDING Stockholm heeft zichzelf uitgeroepen tot de hoofdstad van ScandinaviĂŤ. En misschien wel terecht, want het is niet alleen qua inwoners de grootste stad van ScandinaviĂŤ, het ligt ook centraal in Noord-Europa, is het economische centrum van het noorden en speelt een grote rol op het gebied van mode, design en cultuur. Die verhevenheid zie je overigens alleen terug in getallen en op papier, want de Zweden zelf zijn nuchter en hechten waarde aan het gelijkheidsbeginsel. Stockholmers zijn trots op hun stad en land, maar de wapperende Zweedse vlaggen betekenen vooral: wees welkom!
8
OVER STOCKHOLM
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 8
10-04-13 10
INLEIDING
Madrid is een van de grote hoofdsteden ter wereld. De inwoners zijn enorm trots op hun tradities. Ze bestellen cocido madrileño (een klassiek Madrileens stoofpotje), flaneren op zondagochtend in het Parque del Retiro en dansen op straat de chotis tijdens het San Isidro festival. Bovenal maken ze het graag laat: ze eten om 23 uur en zitten tot het licht wordt bij de terrazas (openluchtcafés). De dagen zijn voor noodzakelijke bezigheden, zoals werken – Madrid komt ‘s avonds pas echt tot leven. Vergeet de klok en doe mee!
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 9
INLEIDING
9
10-04-13 10
in het kort
Stockholm ligt op het punt waar het Mälarmeer en de Oostzee met elkaar worden verbonden. Die stra tegische ligging heeft de stad onder meer een lange handelstraditie, veel verschillende culturele invloeden en prachtige natuur opgeleverd.
Birger Jarl Volgens de oudste documenten over Stockholm is de stad in 1252 gesticht door de toenmalige regent Birger Jarl (P104). Maar het lijkt aannemelijker dat de stad veel ouder is, gezien het aantal mensen dat al voor de 13e eeuw in dit gebied woonde. Van verscheidene plaatsen in de nabije omgeving van Stockholm, waaronder Sigtuna (P178) en Birka (P170), staat vast dat ze zijn gesticht in de tijd van de Vikingen. Nog steeds kun je op deze plekken overblijfselen bezichtigen uit deze voor Europa historisch zo belangrijke periode.
Koningshuis De traditie van koningen als regent nam in 1523 officiëlere vormen aan toen Gustav Vasa de troon besteeg en via een nieuwe wet voortaan erfelijke troonopvolging werd geregeld. Zweden is tegenwoordig een constitutionele monarchie, waarbij het koningshuis voornamelijk een ceremoniële rol heeft. De invloed van voormalige Zweedse koningen is echter nog steeds in de hele stad zichtbaar, met name door de bouw van tal van paleizen en paviljonger (paviljoens). De meeste koninklijke gebouwen zijn geopend voor publiek.
Eilanden Stockholm is gebouwd op veertien eilanden, die samen de binnenstad van de Zweedse hoofdstad vormen. Maar dat aantal valt in het niet bij de duizelingwekkende cijfers van de Stockholm-archipel (P54-55): naar schatting bestaat die uit 30.000 eilanden en rotsen in de Oostzee. Deze skärgården (archipel) begint met de eilandengroep
10
OVER STOCKHOLM
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 10
10-04-13 10
Fjäderholmarna (P173) ten zuidoosten van Stockholm, en strekt zich zo’n 60 kilometer naar het oosten uit. Van visserij en landbouw is op de eilanden nauwelijks nog sprake; tegenwoordig zijn de eilanden vooral geliefde plekken voor een dagtrip in de natuur.
Muziek Zweden kent een rijke culturele geschiedenis, waarin muziek altijd een belangrijke plaats heeft ingenomen. Bekende Zweedse ‘exportproducten’ van de laatste decennia zijn bands als ABBA, Roxette, Europe en The Cardigans. In het voorjaar van 2013 is er in Stockholm een nieuw museum gewijd aan de Zweedse muziekhistorie: Swedish Music Hall of Fame (P52-53), waarin ook ABBA the Museum is gevestigd. Een van de meest geliefde troubadours van de vorige eeuw is een muzikant van Nederlandse afkomst, Cornelis Vreeswijk, die op zijn dertiende van IJmuiden naar Stockholm verhuisde. Er is zelfs een park naar Vreeswijk vernoemd, Cornelisparken (P149), en jaarlijks wordt in Stockholm zijn sterfdag herdacht.
Geografie n Oppervlakte van de regio Stockholm: 6488 km2 n Oppervlakte van de stad Stockholm: 209 km2
Natuur en milieu n Zo’n 40 procent van Stockholm bestaat uit parken n Rond de stad liggen 219 natuurgebieden n Stockholm was in 2010 de eerste Groene Hoofdstad van Europa n Voor 2050 moet Stockholm CO2 -neutraal zijn
Bevolking n Regio Stockholm: 2,1 miljoen. Stad Stockholm: 851.000 n Ruim een vijfde van de Zweden woont in de regio Stockholm
Bedrijvigheid n 525.000 mensen werken in de stad; 237.000 daarvan wonen erbuiten n Bijna een kwart van alle Zweedse bedrijven is in Stockholm gevestigd n Arlanda is de grootste luchthaven van het land, met jaarlijks 20 miljoen
passagiers n 700.000 mensen reizen dagelijks met het openbaar vervoer
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 11
IN HET KORT
11
10-04-13 10
Reiswijzer Voordat je weggaat Vervoer naar Stockholm
22 - 25 26
Vervoer in Stockholm
27 - 28
Praktische tips
29 - 33
20
REISWIJZER
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 20
10-04-13 10
Top top-10 De 10selectie 1. 1 2. 2 3. 3 4. 4 5.
Gamla Stan de las Monasterio Descalzas Reales Vasamuseet Museo de América Kungliga slottet Museo Lázaro Galdiano Stadshuset Museo Nacional Centro Skansen de Arte Reina Sofía
36 - 37 36 - 37 38 - 39 38 - 39 40 - 41 40 - 41 42 - 43 44 42 - 45 43
6. 5 Storkyrkan Museo del Prado
46 44 - 47 45
7. 6 Fotografiska Museo Sorolla
48 46 - 49 47
8. Kungliga 7 Museo Thyssen-Bornemisza Nationalstadsparken
50 - 51 48 - 49
8 Swedish Palacio Real Hall 9. Music of Fame 9 Parque del Retiro 10. Archipel 10 Plaza Mayor
50 - 53 51 52
34
52 - 53 54 - 55 54 - 55
top 10-selectie
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 34
10-04-13 10
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 35
top 10-selectie
35
10-04-13 10
1
Gamla Stan Gamla Stan (‘de oude stad’) is de oudste wijk in Stock holm en ongetwijfeld de meest gefotografeerde plek in de stad. Een middeleeuws eiland is nagenoeg compleet bewaard gebleven. De smalle oude straatjes van Gamla Stan lenen zich prima voor een onvoorbereide wandeling. Het eiland is niet groot, en daardoor passeer je vanzelf de belangrijkste bezienswaardigheden. Het reusachtige Kungliga slottet springt het meest in het oog. Maar ook andere, minder bekende bezienswaardigheden laten zien hoe Gamla Stan zich sinds de 13e eeuw heeft ontwikkeld van het oorspronkelijke Stockholm tot een van de best bewaarde middeleeuwse wijken ter wereld. Achter vrijwel elke straat, elk plein en elk pand gaat veel meer schuil dan je zou verwachten. Zo lijkt Brända Tomten (P105) een gewoon driehoekig plein, maar op deze plek stond een huis dat in 1728 afbrandde en niet meer werd opgebouwd. Achter de Finse kerk vind je op een verscholen pleintje het kleinste standbeeld van Stockholm, Järnpojke (P106). En in de kelder van de Estlandse school huist een oud badhuis (P115), waar je nog steeds kunt zwemmen of de sauna kunt bezoeken. Ook populair is Mårten Trotzigs gränd (P110), het smalste straatje van Stockholm, dat op sommige punten slechts 90 centimeter breed is. Op drukke dagen staat er een lange rij wachtenden die het steegje willen doorkruisen. Wil je Gamla Stan rustig kunnen bekijken, plan je bezoek dan op een doordeweekse dag. A D3 G 2, 43, 55, 71 en 76 H Gamla Stan
36
TOP 10-SELECTIE
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 36
10-04-13 10
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 37
GAMLA STAN
37
10-04-13 10
De beste hotspots Lekkere De lekkerste lunchadressen lunchadressen 58 - 59 De beste mooiste Zweedse uitzichten restaurants De mooiste kleine galeries De hipste winkels De leukste hotels De zoetste fika-adresjes De beste winkels De royaalste paleizen De lekkerste tapasbars De groenste picknickplekken Madrid met de kinderen De coolste kidsuitjes Sport De origineelste tours Wandeling door de De sportiefste belevenissen Calle de Alcalรก
60 - 61
Rustige plekjes
76 - 77
56
62 - 63 62 - 63 64 - 65 64 - 65 66 - 67 66 - 67 68 - 69 68 - 69 70 - 71 70 - 71 72 - 73 72 - 73 74 - 75
DE BESTE HOTSPOTS
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 56
10-04-13 10
Östermalm, Djurgården & Skeppsholmen De chique wijk Östermalm straalt allure uit, met dure boetieks en luxe appartementencomplexen. Maar wanneer je Strandvägen uitloopt en de brug Djurgårdsbron oversteekt, kom je direct in een compleet andere wereld terecht. De hoogste huizenprijzen van Zweden vind je in de wijk Östermalm in het oosten van Stockholm. Het geeft een indicatie van de status van deze wijk, met veel beroemde bewoners, luxe modewinkels en statige panden, zoals het rijk gedecoreerde theater Dramaten. Aan de overkant van de brug tussen Östermalm en Djurgården springt de felblauwe poort met de goudkleurige hertenkoppen meteen in het oog. Het is een herinnering aan het voormalige koninklijke jachtterrein Djurgården, dat twee eeuwen dienst heeft gedaan als park waar op herten, rendieren en elanden kon worden gejaagd. Koning Adolf Fredrik (1710-1771) gaf niets om jagen: hij haalde eind 18e eeuw de omheining weg en stelde Djurgården open als recrea-
ÖSTERMALM, DJURGÅRDEN & SKEPPSHOLMEN 123
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 123
10-04-13 10
tiegebied. Op dit groene eiland zijn inmiddels de grootste en bekendste musea van Stockholm geclusterd. Vanaf Djurgården kun je met een veerboot oversteken naar Skeppsholmen, een voormalige marinebasis waar nu het Moderna Museet en het Arkitekturmuseet zijn gevestigd.
Bezienswaardigheden Cirkus Dit rijk gedecoreerde circustheater uit 1892, dat tot historisch monument is bestempeld, is te vinden naast het openluchtmuseum Skansen. In de beginperiode waren er circusvoorstellingen te zien; nu is het voornamelijk een theater voor musicals en concerten van Zweedse en internationale popartiesten. De nadruk ligt op Zweedse musicals die zijn geproduceerd door de voormalige ABBA-bandleden Benny Andersson en Björn Ulvaeus. www.cirkus.se A C/D8 B Djurgårdsslätten 43-45 C 08 660 10 20 G 44 HTram 7 M Slussen-Djurgården
Dramaten Dramaten is de plek waar veel Zweedse acteurs en regisseurs – onder wie Greta Garbo en Ingmar Bergman – naam maakten. Het dramainstituut is geopend tijdens de regeerperiode van koning Gustav III. In zijn kindertijd was Gustav al gefascineerd door theater, toneel, opera en ballet. Hij was in 1788 niet alleen de oprichter van het nationale theatergezelschap, ook werden in de eerste jaren daarna zeven door hem zelf geschreven stukken opgevoerd. Het huidige art-nouveaugebouw aan Nybroplan werd in 1908 geopend met een stuk van de bekende Zweedse schrijver August Strindberg (P93) en is zowel aan de buitenkant als van binnen rijkelijk versierd. Zo’n 25 bekende Zweedse kunstenaars hebben hun bijdrage aan de inrichting geleverd met schilderijen, beeldhouwwerken, friezen en meubels. Het standbeeld buiten is Margaretha Krook (1925-2001), een bekende Stockholmse actrice. www.dramaten.se
124 VERKEN DE STAD EN OMGEVING
choor wat en hoe Stockholm 1e 2013.indd 124
10-04-13 10
Omslag Wat & Hoe Select-Stockholm.indd 1
05-04-2013 14:33:07