HANDELINGEN | 2015/3
HANDELINGEN
T I J D S C H R I F T VO O R P R A K T I S C H E T H E O L O G I E E N R E L I G I E W E T E N S C H A P
‘Conversation piece’, Juan Muñoz
2015/3
WT_OMSLAG HANDELINGEN_3_2015.indd 1
S P E L E N D V E R S TA A N
20-08-15 07:24
AAN DE LEZER
|
Hans Schilderman
Geleefde hermeneutiek
J
aren geleden – het was in de tijd dat cursussen psychosynthese en trainingen bio-energetica tot de primaire ontwikkelingsvereisten van zichzelf respecterende jongelieden behoorden – volgde ik ook maar een sessie bibliodrama. Bibliodrama is improvisatietoneel aan de hand van religieuze teksten. Door een narratief personage als rol uit te spelen verbind je de subtekst van de Bijbel met die van jezelf. Mijn eerste sessie betrof het laatste avondmaal (Mattheüs 26:17-30); een kerntekst van de synoptische evangeliën waarin, althans bij Mattheüs, het verraad van Jezus door Judas de installatie van de eucharistie inluidt. Naïef als ik was besloot ik de rol van de wijn op me te nemen. Een vrij desastreuze keuze, zo bleek toen degene die Jezus’ rol op zich genomen had de disgenoten uitnodigde om mij te drinken. Er ontstond grote verwarring en het spel liep vast. In het daarop volgende gesprek realiseerden we ons echter dat het toneel een exacte weergave kon zijn van de historische gang van zaken rond het laatste avondmaal. Als Jezus zegt ‘neem en eet, dit is mijn lichaam’, ensceneert Hij onder het teken van het brood wat mij in de rol van de wijn overkwam. Net als in het spel zal de verwarring destijds aan tafel groot geweest zijn. En, omdat bij Mattheüs het avondmaal ingeklemd zit tussen verraad (door Judas) en aangezegde vergeving (door Jezus), realiseerden we ons dat met de eucharistie de herinnering aan Jezus’ gerechtigheid wordt beoefend, en bovendien ook hoe moeilijk of welhaast onmogelijk die opdracht kan zijn. Althans, tot een dergelijke uitwisseling van betekenissen kwamen we door zomaar een stukje toneel te spelen, al moet ik er eerlijkheidshalve aan toevoegen dat de acteurs allen beschikten over een diploma in de theologie. Bibliodrama blijkt al decennialang een uitmuntende gelegenheid om religieuze teksten te laten spreken door hun betekenissen te ensceneren op een hedendaags levenstoneel. En daarmee is het eigenlijk geleefde hermeneutiek geworden. Reden genoeg om er een themanummer van Handelingen aan te wijden. Editieredacteuren Bas van den Berg en Theo van Leeuwen introduceren bibliodrama met een klemtoon op levensoriëntatie. De auteurs in dit themanummer brengen dit vanuit praktische, methodische en meer beschouwende bijdragen over de bühne. Het lezen, bewaren en gebruiken helemaal waard! l Hans (prof.dr. J.B.A.M.) Schilderman is hoofdredacteur van Handelingen en hoogleraar Religie en Zorg aan de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit Nijmegen. h.schilderman@ftr.ru.nl
aan de lezer HANDELINGEN 2015 I 3
Handelingen3_september_2015.indd 1
1
20-08-15 07:22
INLEIDING
|
Bas
van den
Berg & Theo
van
Leeuwen
Spelend verstaan Bibliodrama als weg naar levensoriëntatie De directe aanleiding voor dit nummer van Handelingen is gelegen in de oprichting van een nieuw Centrum voor Bibliodrama in februari 2014. Sinds de jaren zeventig is bibliodrama een met regelmaat gebruikte werk- , spreek- en denkwijze binnen zowel initiële theologische opleidingen als in voortgezette educatie van pastores en geestelijk verzorgers. Eveneens een werkwijze, ingezet op plekken waar mensen samenkomen om in dialoog met elkaar en met bronnen van wijsheid verdieping te geven aan hun spiritualiteit. De oprichting van het centrum is een belangrijke impuls om de kostbare kennis, kunde en ervaring die is opgedaan in het begeleiden van bibliodramagroepen te bundelen en nieuwe begeleiders op te leiden.
O
ver bibliodrama, hoewel al decennia een constante factor in de levensbeschouwelijke praxis en theologische reflectie, is niet veel geschreven in Nederland. Dit nummer van Handelingen beoogt een stand van zaken te geven van de huidige situatie, maar neemt daarin in het bijzonder mee de ontwikkelingen van de laatste jaren op het gebied van doelgroep- en contextdifferentiatie, alsmede de betekenis van hermeneutisch-narratieve en semiotische theorievorming voor deze werkwijze. Er is meer bewustwording gekomen van het feit dat bibliodrama wel in heel verschillende contexten wordt gebruikt: in diverse vormen van pastoraal werk, van gemeente en parochie < ‘De dans’, Henri Matisse
tot categoriaal pastoraat, maar ook in opleidingscontext en op scholen, bij de godsdienstige vorming van kinderen en jongeren. Dat roept vragen op naar het verschil in doelstelling, maar ook naar verschil in methodiek. Dat laatste sluit aan op een tweede ontwikkeling die we signaleren: de aandacht voor verschillende doelgroepen, en daarmee bedoelen we dan met name verschillende leeftijdsgroepen. Maakt het voor de wijze waarop bibliodrama wordt ingezet uit, of je te maken hebt met kinderen of jongeren, met volwassenen of met ouderen? Een derde ontwikkeling die meer en meer in beeld komt is het gebruik van bibliodrama in een multireligieuze speelgroep. Wat gebeurt er l wanneer mensen van verschillende religieuze
inleiding HANDELINGEN 2015 I 3
Handelingen3_september_2015.indd 3
3
20-08-15 07:22
achtergrond met elkaar aan het spelen gaan gekregen binnen het zogenaamde Deanhuisrondom een verhaal uit één van de geloofs model. Met de hulp van een director en een cotradities? director en ondersteund door groepsleden ex Een vierde ontwikkeling is voortgaande theploreert een deelnemer (protagonist) situaties, orievorming. Er is in de laatste decennia veel rollen en relaties. De persoon die centraal staat in een sessie wordt aangemoedigd om in een aandacht gekomen voor semiotische, maar met interview en via belevingen in diverse rollen name ook voor narratief-hermeneutische thena te denken over het ingebrachte thema, het orievorming. Wat dragen dergelijke theorieën te doorzien en te experimenteren met nieuwe bij aan het verstaan van de werking van bibliodimensies. In bibliodrama als psychodrama drama? kiezen deelnemers De centrale vraag die vanuit hun herinnering we aan een keur van ‘Hoe draagt bibliodrama bij aan de perauteurs hebben voorgesoonlijke levensoriëntatie van verschillende een bijbeltekst. Met legd luidde: ‘Hoe draagt leeftijdsgroepen in verschillende contexten?’ die herinnerde tekst wordt gewerkt. In de bibliodrama bij aan de gespreksronde na de actie worden de opgedane persoonlijke levensoriëntatie van verschillende belevingen en de opgeroepen levenservarinleeftijdsgroepen in verschillende contexten?’ gen van andere deelnemers aangereikt aan de Daarnaast hebben we per auteur gevraagd om hoofdpersoon van de avond. Na de uitwisseop één of meerdere aspecten van zojuist geling wordt de betreffende bijbeltekst gelezen. noemde ontwikkelingen in te gaan. Alle auteurs hebben, of vanuit de praktijk in uiteenlopende contexten, of vanuit wetenschappelijke reflectie • Bibliodrama als pastoraat: gericht op de opnaar antwoorden gezocht op deze vraag. bouw van een religieuze gemeenschap. Deze benadering is ontwikkeld door Herman Drie stromingen Andriessen, Nico Derksen en Maria Nolet. Zij Alvorens we ingaan op het bijzondere van ieomschrijven het ook wel als ‘geloofsontmoedere bijdrage, geven we eerst een overzicht van ting-in-beweging’. Het gaat om de ontmoeting wat op dit moment gangbaar is aan methoditussen een voorgegeven geloofsverhaal en het sche benaderingen van bibliodrama. Hierin vertelde levensverhaal van mensen. Zo komt zijn, ook internationaal, de volgende drie stroer een geloofsbeweging tot stand, die wordt mingen te onderscheiden. opgeroepen door ervaringen die deelnemers aan zichzelf en aan elkaar opdoen. Als mensen • Bibliodrama als psychodrama: gericht op intezich eerlijk toeleggen op het verstaan van de grale persoonsvorming. Schriften en op het verstaan van hun eigen Deze, op de persoonsontwikkeling gerichte, leven, is het geheim Gods in hen werkzaam. werkwijze is in Nederland ontwikkeld door In de ontmoeting ontstaan dan nieuwe beteJan Lap en Marjorie Lap-Streur, en heeft vorm kenissen op het kruispunt van geloofsverhaal 4
Handelingen3_september_2015.indd 4
S P E L E N D V E R S TA A N
20-08-15 07:22
en levensverhaal. Het eigen verhaal zoals het echt is, kan in bibliodrama voor iemand een werkelijke verandering teweegbrengen. Door het spel wordt het verhaal in een bredere context geplaatst. Van het bijbelverhaal gaat een duidelijke werking uit: hetzij corrigerend, hetzij stimulerend. In ieder spel wordt zo een nieuwe werkelijkheid vormgegeven.
daarin beschouwd als dragers van wijsheid en inzicht die ook mensen van nu oriëntatie kunnen bieden. Het gespeelde verhaal wordt in ieder bibliodrama aan het begin en aan het einde gelezen. De twee laatste stromingen zijn nu verenigd in het nieuwe Centrum voor Bibliodrama.
• B ibliodrama als zingeving: als een existentiële Drie praktijkberichten en spirituele zoektocht naar zingeving. Zoals gezegd laten we in dit nummer iets zien Deze benadering is ontwikkeld door Cilia van de variëteit in contexten waarbinnen biHogerzeil en Bas van den Berg. De ingang tot bliodrama beoefend wordt. Daarnaast laten we deze vorm van bibliodrama is het lichaam ook zien op welke doelgroepen bibliodrama met zijn fysieke en zintuigelijke mogelijkhezich in de huidige samenleving richt. den. Het eigene is het drama als rollenspel en In het eerste praktijkbericht laat Jes Bouwen dynamiek, waarbij er veel aandacht is voor ons op ontroerende wijze getuige zijn van jonrol-inleving, rol-opname en rol-overname. geren op een middelbare school, die als de sfeer Het spel ontstaat vooral door verschillende veilig is op zoek durven gaan naar geloof in vormen van interactie tussen de rollen. De het en hun leven. Bouwen voelt heel goed aan acties worden vormgegeven vanuit improwelke vormen de leerlingen echt uitnodigen iets visatie en enscenering na een zorgvuldige te doen en te zeggen wat ze op een andere plek rol-inleving. Dit maakt deze wijze van biniet doen en uiten. Ze ontdekken symbooltaal, bliodrama beweeglijk, speels en dramatisch. taal die expressie wil zijn van wat er omgaat in Via een rol kan een deelnemer de zoektocht hun ziel. aangaan naar zijn of haar verhouding tot een Trudy Struijs laat op indringende wijze zien plek in een religieus verhaal. Dit gebeurt in hoe in de context van een KPV-opleiding bisamen- en tegenspel met bliodrama deelnemers Leerlingen ontdekken symbooltaal, groepsleden die nieuwe confronteert met ervataal die expressie wil zijn van wat er betekenissen blootlegringslagen in het verhaal omgaat in hun ziel gen door hun interacen in hun leven, dimenties. ‘Bibliodrama als zingeving’ opent voor sies die werkelijk tot nadenken stemmen. Door iedere deelnemer een speelruimte, een denkrolconfrontaties gaan hun ogen open voor een ruimte en een spreekruimte om te verwoorniet opgemerkt personage in het verhaal. Een den en te verbeelden hoe hij of zij in het leven flitsend gebrachte boodschap van een engel staat en wat hem daarin ten diepste beweegt. komt niet binnen bij een hoofdrolspeler in het l Overgeleverde religieuze verhalen worden verhaal. Bij alle deelnemers kruipt in het biblio-
inleiding HANDELINGEN 2015 I 3
Handelingen3_september_2015.indd 5
5
20-08-15 07:22
drama het verhaal onder de huid, en worden er tot levende ervaring. Het andere brandpunt lastige vragen gesteld, vragen die niet zomaar in zijn verhaal is het spelen met verschillende worden opgelost. leeftijdsgroepen. Iedere leeftijd vraagt een eigen Aart Verburg neemt ons in het derde prakinvulling van de werkwijze, zodat spelimpulsen tijkbericht mee in het spannende proces van vanuit een religieus bronverhaal zo nauw mobibliodrama spelen in een gemengde groep van gelijk aansluiten bij en appelleren aan bestaansbeginners en gevorderden. In zijn beschrijving vragen die iedere leeftijdsgroep op eigen wijze van het werken met een heftig verhaal als van stelt. Agten blijkt een grote sensitiviteit te hebTamar en Juda (Genesis 38) valt op hoe beben voor het krachtig op elkaar betrekken van langrijk het is recht te doen aan uiteenlopende levensverhalen en bronnen van zin. ervaringen van iedere deelnemer en ook hoe onmisbaar een goede ontrolling is. Recente theorievorming Op de drie praktijkberichten uit de tweede en Op onze vraag naar recente theorievorming, derde stroming, reageren Jan Lap en Marjorie toegepast op bibliodrama, belichten Thijs Lap-Streur met hun collegiale en methodische Tromp en Willem Marie Speelman ieder vanreflecties. Hun waarnemingen zijn scherp, geesuit een eigen, respectievelijk hermeneutischtig en puntig. Onder een drietal kopjes: ‘groep’, narratief en semiotisch, perspectief hoe in een ‘inspiratie’ en ‘actiebibliodrama een speler in Hoe in bibliodrama een speler in driehoek’ worden de drie een lijfelijke ervaring in een lijfelijke ervaring in aanraking komt praktijkberichten geaanraking komt met het het mysterie van God analyseerd en gepeild op mysterie van God, mens creatieve krachten die bibliodrama in mensen en wereld en hoe dat theologisch en existentilosmaakt. Een energie om anders naar zichzelf, eel-ethisch te waarderen is. naar elkaar en naar een zinrijk verhaal te leren Tromp doordenkt in zijn artikel de implikijken en luisteren. caties van twee kernbegrippen in relatie tot bibliodrama: spel en verhaal. Door spel verDialoog en (her)oriëntatie kennen we een versie van onszelf waarnaar we Bibliodrama roept wellicht de gedachte aan een nieuwsgierig zijn, zo formuleert hij. In gesprek binnen-christelijk gebeuren op met voorbijgaan met de filosoof Paul Ricoeur maakt de auteur aan het pluraal-religieuze klimaat van onze hui- duidelijk dat de menselijke ‘in verhalen gevatte dige samenleving. Jean Agten laat in zijn artikel identiteit’ gekenmerkt wordt door ontwikkemet twee brandpunten zien hoe bibliodrama als ling, voorlopigheid en openheid naar de toewerk- en denkwijze bijdraagt aan de interreligikomst. Kernbegrippen hierbij zijn het ipse (ik) euze dialoog, maar ook aan spirituele (her)orien het idem (zelf) in hun onderlinge spanning ëntatie ten aanzien van de eigen traditie. Juist en de bekende drieslag prefiguratie, configuwaar mensen van verschillende tradities elkaar ratie en refiguratie. In de laatste paragraaf van ontmoeten en samen spelen wordt bibliodrama zijn artikel betrekt Tromp de zoektocht van 6
Handelingen3_september_2015.indd 6
S P E L E N D V E R S TA A N
20-08-15 07:22
deelnemers in een bibliodrama naar zin, op het ving. Daardoor wordt het mysterie kenbaar en zichtbaar worden van patronen in hun spel van ervaarbaar voor hen in het spel. Volgens Speelhet verbeelde en vertelde verhaal van God met man is bibliodrama geen theater, maar liturgie; Israël en van God in Jezus met de wereld van niet alleen een werk-, denk- en spreekwijze, de volkeren, kortom met het krachtenveld van maar ook een speel- en zangwijze. Bibliodrama Gods werkzame Geest in de wereld. Op deze is levende ervaring die aan mensen gebeurt. manier zijn bijbelverhalen ook te lezen en te In een kort bericht geeft Bas van den Berg interpreteren als metaforische en symbolische een overzicht van wat er op het gebied van verhalen, die in hun metaforische en symbolibibliodrama ‘over de grenzen’ van ons land sche gestalte in staat zijn spelers met een uiteen- gebeurt en zich aan het ontwikkelen is. Lezers lopende spiritualiteit, levensoriëntatie en zin te krijgen een inkijkje in praktijken in onder anbieden. dere Duitsland, Zwitserland, Zweden, België en Speelman benadert het mysterie van religie Hongarije. op een semiotische wijze. Hij voert vier ‘trans Tot slot van dit themanummer komt in onze formaties’ van de werkelijkheid in: waarheid, vaste rubriek ‘interview met een hoogleraar’ leugen, illusie en mysterie en geeft aan dat deze professor dr. Kati Röttger, hoogleraar Theateronder te brengen zijn in vier terreinen van wetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, waarheid: het dagelijkse voor het voetlicht. Zij Zowel op cognitief als op affectief gebied leven (waarin voor waar doet historisch onderzoek zien we dat mensen in het spelen van wordt gehouden), de naar spektakeltheater in bibliodrama geraakt worden wetenschap (waarin iets de negentiende eeuw; als leugen wordt ontmaskerd), de vertelkunst daarnaast onderzoekt zij hedendaagse verschij(waarin tot de verbeelding gesproken wordt) en ningsvormen van theater die door verandede liturgie (waarin het mysterie geëerbiedigd rende wereldbeelden in relatie met globalisatie wordt). Aan de hand van een verhaal uit Jezus’ tot stand komen. Bijzonder in dit interview is leven laat hij zien dat vanuit dit viervoudig dat zij vanuit haar discipline haar visie geeft op perspectief op de werkelijkheid het mysterie in de werkzaamheid van bibliodrama. het verhaal tot leven kan komen in de lijfelijke ervaring van de deelnemers. Het gegeven dat Meer onderzoek de ene evangelist het verhaal van het wandeHet geheel aan artikelen overziend, wordt duilen over het meer anders vertelt dan de ander delijk dat de praktijk van bibliodrama levendig is geen bewijs dat een van beide onwaarheid is en de theoretische reflectie groeiend. Vanuit spreekt, maar onthult dat de waarheid van het de praktijkberichten is het zeer voorstelbaar verhaal tegelijkertijd historisch en symbolisch dat bibliodrama bijdraagt aan de levensoriis. De ervaring van het mysterie in bibliodrama ëntatie van mensen. Zowel op cognitief als maakt duidelijk dat spelers nu zich met het affectief gebied zien we dat mensen geraakt l mysterie kunnen verbinden door lijfelijke inleworden. Het spelen met elkaar voegt kennis
inleiding HANDELINGEN 2015 I 3
Handelingen3_september_2015.indd 7
7
20-08-15 07:22
toe die bevestigend, maar ook corrigerend kan werken en geïntegreerd kan worden in de eigen levensovertuiging of spiritualiteit. De berichten en casuïstiek maken tevens duidelijk dat het spelen van verhalen uit de religieuze traditie ook op existentieel niveau verandering teweeg brengt. De theoretische bijdragen vormen een verondersteld theoretisch kader voor de werkzaamheid van bibliodrama ten aanzien van levensoriëntatie. Tegelijk moeten we constateren dat we een positief beantwoorden van de vraagstelling van dit nummer alleen kunnen onderbouwen met praktijkberichten en beschrijvingen daarvan en een theoretisch kader dat de werkzaamheid van bibliodrama voorstelbaar maakt. Wat ontbreekt, ook Tromp wijst daarop, is het empirisch (effect)onderzoek. Uit ‘aanpalend werkterrein’, dat van het psychodrama, is daarover wel meer bekend, maar de specifieke dimensie van religieus zelfverstaan en zingeving, eigen aan bibliodrama, maakt een directe overzetting van resultaten niet eenvoudig.
Bas (dr. B.W.P.) van den Berg is narratief theoloog, religiewetenschapper en verhalenverteller; lector dynamische identiteitsontwikkeling bij de Marnix Academie; docent Jodendom bij Stichting Pardes en docent spel en drama bij Stichting De 7evende Hemel. bwp.vdberg@ziggo.nl Theo (drs. T.T.) van Leeuwen is docent en onderzoeker bij de opleidingen Theologie van de Hogeschool Windesheim en de Protestantse Theologische Universiteit en supervisor Klinische Pastorale Vorming (KPV) en Landelijke Vereniging voor Supervisie en Coaching (LVSC). tt.van.leeuwen@windesheim.nl
Daarom zou, voor de toekomst, de drieslag van praktijk, onderzoek en voortgaande theorievorming helpend zijn in de verdere ontwikkeling van het ‘spelend verstaan’ als weg naar levens oriëntatie. We kijken daar naar uit! l
inleiding 8
Handelingen3_september_2015.indd 8
S P E L E N D V E R S TA A N
20-08-15 07:22