{ Zwartvoetpinguin.. }
{ Bruine kikker }
Bones
DIEREN { Groene zeeschildpad }
{ Vogelbekdier }
BONES.indb 1
24-09-13 14:12
Dit boek is gepubliceerd door Tirion Uitgevers Postbus 13288 3507 LG Utrecht www.tirion.nl Omslagontwe rp: Femke den Hertog Vertaling Nederlandse editie: Kirsten Verhagen/Vi tataal Productie Nederlandse editie: Vitataal, Feerwerd Zetwerk Nederlandse editie: De ZrIJ, Utrecht Tekst: Rob Colson Illustraties: Sandra Doyle, Elizabeth Gray, Steve Kirk Ontwerp: Marisa Renzullo Adviezen: Camilla de la Bédoyère ISBN 978 90 5210 935 0 NUR ??? Voor het eerst gepubliceerd in Australië in 2013 door Scholastic Australia Pty Limited, P.O. Box 579, Gosford NSW 2250 Oorspronkel ijke titel: Bone Collection - Animals © 2013 Marshall Editions © 2014 voor de Nederlandse taal: Tirion Uitgevers, Utrecht Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudi gd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaand e schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without prior written permission from the publisher.
FOTOVERANTWOORDING Mehlführer; Dreamstime: Alamy: 35 vario images, 47mr imagebroker; Corbis: 34-35 Roy Toft; Creative Commons: 38o Nachoman-au, 79o Christian 8, 16, 18r, 68, 79mr 23ro Tjkphotography, 89 Raycan, 90rb Marek Uliasz; FLPA: 4lb, 50ro Robin Chittenden, 4rb, 31rb, 31o Photo Researchers, 11mr Norbert Probst, 13 Rene Imagebroker, 9 Jan Van Arkel, 10l, 10-11, 63o R Dirscherl, 11lb Mike Parr, 11rb, 18l, 30-31, 59mr, 87mr Konrad Wothe, 59ro 60, 61, 62ml Hiroya Krekels, 14b, 15mr Emanuele Biggi, 14o, 24, 76, 77, 83mr M&P Fogden, 15ml, 25, 26-27, 67rb, 83lb Pete Oxford, 17, 28, 22l Christian Heinrich, Minakuchi, 19lb Chien Lee, 19rb, 37, 58rb, 74l, 87o Mitsuaki Iwago, 19mr Michel Gunther, 20 Fritz Polking, 21 WG Algöwer, Biosphoto, 33, 39mr, 22m, 84 Ingo Arndt, 22r Chris Mattison, 23ml, 29, 67lo, 81, 83rb ZSSD, 28 Hiroya, 30l Tom Vezo, 32, 62-63, 63m Yoshiro, 41 Theo Allofs, 40, 87b Gerard Lacz, 34 ml Terry Whittaker, 34lo, 66-67, 70r Tui De Roy, 64, 79ml, 80, 86r Frans Lanting, 39o Shin Nill, 52 Suzi Eszterhas, 42t Martin Willis, 42-43, 73 J&C Sohns, 48 Momatiuk&Eastcot t, 50l Mike Lane, 51m Michael Durham, 51o Dietmar Eastcott, 58l Gerry Ellis, 53, 65, 71m, 71o Richard Du Toit, 54-55 Tim Fitzharris, 54b Bernd Rohrschneider, 55lo Thomas Marent, 56, 57 John Michio Hoshino, 71rb Ignacio 59b Sergey Gorshkov, 62b, 75ro 90l C&T Stuart, 63b Theo Allofs, 66l David Hosking, 67lb Egmont Srbigl, 69, 70lo 91rb Flip Nicklin, 91lb Mike Parry; Yufera, 78l DavidTipling, 78r Thomas Marent, 79b Albert Visage, 82l, 82r Luciano Candisani, 86l Cyril Ruoso, 90ro Ditto, 27rb, 27mr Stephen Dalton; Getty: 39lb, 39rb Dea Picture Library; Istockphoto: 90m Denis Kozlenko; NHPA: 26l Martin Wendler, 27lb Larry ers, 43o PA Jacks, Shutterstock: 23lb anekoho, 23rb Denton Rumsey, 30m jps, 35mr Gilad Rom, 38b John Carnemolla, 43b worldswildlifewond Morphart Creation, 44 ecoprint, 45 gallimaufry, 46rb ana23885475, 46m, 47rb Ivan Kuzmin, 46o Hugh Lansdown, 47lb Eric Isselee, 47o Koele, 67ro Mari Swanepoel, 54mr taviphoto, 54o Johan Barnard, 55ro Stuart Taylor, 62lo Ignacio Salaverria, 66lo Hein Nouwens, 66ro Rich Four Oaks, 85 Hill2k, 70ml Sergey Uryadnikov, 71lb Colette3, 72 ale rizzo, 74lo Daniel Gale, 74-75 Olga I, 75b Robert Adrian Hillman, 75mr 88 bikeriderlondon, 91m mart, 91lo skyhawk, 91ro antoniomas; SPL: 31lb GS Grant, 47mr, 91mr Bo Veisland
BONES.indb 2
24-09-13 14:12
Bones
DIEREN TIRION NATUUR
BONES.indb 3
24-09-13 14:12
INHOUD INLEIDING
BONES.indb 4
5
KNAAGDIEREN
50-51
LEEUW
52-53
DIER EN MET EEN RUGGENGRAAT
6-7
KATTEN
54-55
KABELJAUW
8-9
ZEEOLIFANT
56-57
VISSEN
10-11
ZEEHONDEN
58-59
BRUINE KIKKER
12-13
BLAUWE VINVIS
60-61
AMFIBIEëN
14-15
GROENE ZEESCHILDPAD
16-17
WALVISSEN EN DOLFIJNEN
62-63
SCHILDPADDEN
18-19
AFR IKAANSE OLIFANT
64-65
NIJLKROKODIL
20-21
OLIFANTEN
66-67
KROKODILACHTIGEN
22-23
ELAND
68-69
GROEFKOPADDER
24-25
HERTEN EN ANTILOPEN 70-71
SLANGEN
26-27
PAARD
72-73
GEELVLEUGELAR A
28-29
PAARDACHTIGEN
74-75
VLIEGENDE VOGELS
30-31
ZWARTVOETPINGUIN
32-33
DRIEVINGERIGE LUIAARD
76-77
NIET-VLIEGENDE VOGELS
BOOMKLIMMER S
78-79
34-35
REUZENMIERENETER
80-81
VOGELBEKDIER
36-37
MIERENETER S
82-83
CLOACADIEREN
38-39
GORILLA
84-85
MENSAPEN
86-87 88-89
RODE REUZENKANGOEROE
40-41
DE MENS
BUIDELDIEREN
42-43
VLEERHOND
44-45
VER BAZINGWEKKENDE 90-91 FEITEN
VLEERMUIZEN
46-47
WOORDENLIJST
BEVER
48-49
REGISTER
94-95 96
24-09-13 14:12
OINLEIDING
O
en beschermt ONS skelet of geraam te onders teu nt
den we als een ons lichaam . Zo nder onze botten zou te pudding in elk aar zakken! Het geraam
me t bevat gew rich ten, die verbon den zijn
spiere n; hierdoor kun nen we bew ege n. Veel dieren hebben net zo'n geraam te als wij. In dit boek kruipe n we onder de huid van enk ele van hen . We beginn en steeds me t
{ Fig. 1: Indische palmeekhoorn } hoe
een skeletteke ning van ĂŠĂŠn
specifiek dier. Hierop zie je precies . Daarna de botten me t elk aar verbon den zijn
{ Fig. 2: toekan }
: hoe leven zij en zoome n we in op soortg elijke dieren hoe functio neert elk deel van hun lijf? let onder de To t slo t leggen we het me nselijk ske nkomsten loe p - je zul t zie n dat we veel overee hebben me t de dieren om ons hee n!
{ Fig. 3: skelet van een groefkopadder }
BONES.indb 5
24-09-13 14:12
{ Dieren met een ruggengraat }
DIEREN MET EEN O RUGGENGRAAT DE dieren in dit boek zijn al-
afgegeven tussen de hersenen en het
lemaal gewe rveld en: ze hebb en een
lichaam. Als je de verschillende
geraamte met een rugg en graa t.
geraamtes met elkaar
Gewe rveld e diere n zijn er in allerlei
vergelijkt, zul je zien dat
soorten en groo tten, maar hun
de lijven van veel dieren
skele tten vertone n verb azing -
dezelfde onderdelen
wekk ende overeenk omsten. De
hebben, met een borst-
rugg engraat begin t bij de kop, waar
kas om belangrijke
de hers enen word en besc herm d
organen zoals het hart
door een schedel. Langs de rugg en-
en de longen te beschermen,
graa t lopen zenu wen. Via deze
en uitstekende delen als armen,
zenu wen word en er signa len
poten, flippers of vleugels.
Sc ho ud er
Vroege zoogdieren Vleer muizen, zeehonden en mensen behoren tot de zogenoemde placentadieren. Alle placentadieren die nu nog besta an, hebben een gezamenlijke voorouder die eruitzag als een spitsmuis en zo’n 80 miljoen jaar geleden leefde, toen er nog dinosaurussen rondliepen op de aarde.
Elleboog Spaakbeen en ellepijp
6 BONES.indb 6
24-09-13 14:12
EERSTE GEWERVELDEN Wetenschappers vermoeden dat alle gewervelde dieren afstammen van een klein visachtig wezen dat meer dan 500 miljoen geleden leefde. Het was
O
verwant aan de prik of lamprei, die nog altijd voorkomt in rivieren en beken. Net als de prik hadden de eerste gewervelden geen kaken. Ze hadden een ronde mond, die ze gebruikten om voedsel hun maag in te zuigen. { Fig. 1: zeeprik }
BOTTEN VERGELIJKEN
ond, de Hier hebbe n we de botte n van de vleug el van een vleerh naast flippe r van een zeeol ifant en de arm van een mens vleug el elkaa r geleg d. Weet jij wat bij welk dier hoort? De men en de wordt gebru ikt om te vliege n, de flippe r om te zwem
Vi ngerbeen tjes
arm om dinge n mee op te pakk en. Van de buiten kant zien ze er heel versc hillen d uit, maar de botte n zijn op dezel fde manie r same n geste ld. Alle drie hebbe n ze een schou derbl ad,
botte n in boven - en onderarm, en een 'hand ' met vijf 'vinge rs'.
Schouder
Schouder
Opperarmbeen H a n d b e e n tj e s
7 BONES.indb 7
24-09-13 14:12
{ Voorbeeld 14, diersoort }
OWALVISSEN EN DOLFIJNEN WALVISSEN en dolfijnen blijven hun hele leven in het water.
Baleinen zijn
Sommige van deze zoogdieren
harige platen in
{ Fig. 1
hebben tanden, andere baleinen.
de dikke, de bek van
le : ba
ine n}
bijvoorbeeld een grijze walvis.
WALVISLIED De bultru g zingt een lied dat andere walvis sen op honde rden kilom eters afstan d kunn en horen .
Oog De neusopeningen van de walvis
{ Fig. 2:
heten spuitgaten en zitten boven
it spu
op zijn kop.
ga ten }
BONES.indb 62
24-09-13 14:20
ORKA
{ Fig. 3: orka }
O
Orka's hebben allerlei tactieken om prooi te vangen. Sommige jagen op vis, andere eten liever zeehonden en dolfijnen. Deze orka is het strand op gekomen om een zeehond te grijpen. Daarna moet hij terug in het water zien te 'kruipen', voordat hij vast komt te zitten.
FILTER EN
bla uw e Ba lei nw alviss en, zo als de filteren vinvis en de grijze wa lvis, laten ze ediertjes uit he t wa ter. Ze en hu n be k vo llo pe n me t wa ter ba lei ne n. pe rse n dit da n uit via hu n blijve n All e vis en krill uit he t wa ter tusse n de ba lei ne n zitten .
ACROBATISCHE DOLFIJNEN
gro ter dan Ge wo ne dol fijn en zij n iets km/uu r bereik en me nse n. Ze kun nen we l 60 wa ter. en spring en hoo g op uit het
Diepzeejager Kaak
OCEAANR EIZIGER Grijze wa lvisse n tre kk en elk jaar va n de Noorde lijk e IJsze e naar de kust va n Mexico en we er
Potvissen duiken tot een diepte van wel 3 km op zoek naar hun favoriete maaltje: reuzeninktvis. Ze hebben vaak littekens op hun lijf van gevechten met deze dieren.
ter ug - ee n ro nd reis va n 20.000 km!
BONES.indb 63
63 24-09-13 14:20
{ Voorbeeld 17, diersoort }
OPAARDACHTIGEN ZEBR A'S zijn wilde dieren die leven op de vlakten en in de heuvels van Afrika. Paarden en ezels zijn overweg end gedomesticeerd en
GEBOR EN R ENNER S nn en, Als paarde n en zebra's re rd en da n 'g alo pp eren' ze. Re np aa
leven en werken met mensen .
g ee n ku nn en on geve er 1 km lan tem po va n 60 km/u ur vo lho ud en . Galopperende paarden
PA K AA N! In het nauw gedreven zebra’ s en paarden hebben een machtig wapen: ze gaa n op hun voorbe nen sta an en trappen met hun achterbenen naar hun aanval ler.
HEIDEBEWONERS Pony's zijn kleine paard en. Deze Dartm oors leven op de natte en
74 BONES.indb 74
winde rige heide; het zijn dan ook zeer geharde diere n.
24-09-13 14:21
LASTDIEREN
{ Fig. 1: muildieren }
O
Een muildier heeft een ezel als vader en een paard als moeder. Het is sneller dan een ezel, maar kan langer werken dan een paard. In bergachtige streken worden ze ingezet voor het dragen van vracht door ruig terrein.
IA! Het harde gesch reeuw van ezels noem je balke n. Met hun grote oren kunn en ze het geluid van andere ezels tot 3 km
kunnen er op paardenhoeven ijzers worden aangebracht.
BONES.indb 75
ig.
Voor extra bescherming
2: h oef }
verde rop horen .
{F
75 24-09-13 14:21