Altijd een preek op zak
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 1
31-01-14 10:50
Altijd een preek op zak HONDERD JAAR PREKENSERIE MENIGERLEI GENADE piet schelling & aarnoud jobsen
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 3
31-01-14 10:50
Eerste druk 2014 Š 2014 Prekenserie Menigerlei Genade & Uitgeverij Kok, Utrecht Ontwerp Garage BNO, Kampen ISBN 978 94 019 0252 6 E-book ISBN 978 94 019 0253 3 NUR 700 www.kok.nl Alle rechten voorbehouden. Overname is uitsluitend mogelijk met schriftelijke toestemming van de uitgever: Uitgeefmaatschappij VBK Media, Postbus 13288, 3507 LG Utrecht.
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 4
31-01-14 10:50
Inhoudsopgave
Woord vooraf
1. Een onuitputtelijke bron – door Piet Schelling
7
9
Motto van de eeuweling, 1 Petrus 4:10 door Piet Schelling, Hanny Langebeeke, Koos Staat en Fini van Zoele 2. Veelkleurig en veelstemmig – door Piet Schelling 3. Dienst 1: Als de heer van huis gaat… – door Hanny Langebeeke 4. Dienst 2: Eerst de gave, dan de opgave – door Koos Staat 5. Dienst 3: Als veelkleurige stenen – door Fini van Zoelen
13
Honderd jaar Menigerlei Genade. Een wereld van verschil door Aarnoud Jobsen 6. De eeuw van onze voorgangers
45
Tijdsbeelden. Over de actualiteit in de preken van toen door Aarnoud Jobsen 7. De invloed van de actualiteit op preken 8. De ramp van de oorlog 9. Kerst 1940 10. Troostwoord voor de nabestaanden van de slachtoffers van de oorlog 11. De schilden der aarde – politiek in de preek 12. De dag van de arbeid – kerk en werk in de preek 13. God, Nederland en Oranje – over het regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina
62
Preken over de Heidelberger door Aarnoud Jobsen 14. ‘Besef uw voorrecht en versta uw plicht’ 15. Zondag 1 16. Zondag 10 17. Zondag 46
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 5
14 22 31 38
46
63 66 71 75 81 85 88 92 93 95 104 111
31-01-14 10:50
De Dienst van het Woord op kerkelijke feesten door Aarnoud Jobsen 18. Als Pasen en Pinksteren op één dag vallen… 19. Preken met Pasen 20. Preken over Pinksteren Verhalen rondom en reflecties op preken en preeklezen door Piet Schelling 21. Preken is een vak 22. De voorgangers en hun preken 23. Preeklezen is een vak 24. Glimlachen rondom preeklezen 25. De preek van de leek
119 120 121 128 137 138 146 155 163 176
Geliefde bijbelteksten van de 100-jarige door Piet Schelling 26. Steeds horen we weer iets nieuws 27. Nabijheid – over Psalm 23 28. Rust – over Matteüs 11:28-30 29. Aangeraakt – over 1 Koningen 19:1-8
180
Geliefde bijbelteksten vandaag door Piet Schelling en Aarnoud Jobsen 30. Preken in onze tijd 31. Dienst 4: Gewaagd, gezien en aangeraakt – door Piet Schelling 32. Dienst 5: Bevrijdende woorden – door Aarnoud Jobsen
221 222 238 238
Nawoord – terugblik op de terugblik
246
Overzicht redacties gedurende de honderd jaargangen
248
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 6
181 188 198 209
31-01-14 10:50
Woord vooraf
In 2013 verscheen de laatste jaargang van Menigerlei Genade (in het vervolg MG). Een gewone en tegelijkertijd een bijzondere jaargang. Gewoon: de opzet van de uitgave was dezelfde als de jaren daarvoor. Bijzonder: het was de honderdste jaargang! Door veranderingen in de kerken – fusies, minder kerkdiensten, alternatieve invulling van diensten bij afwezigheid van een predikant enzovoorts – was het aantal abonnementen de laatste decennia gestaag verminderd. Het leek ons na de honderdste uitgave een passend moment om die lange geschiedenis van onze prekenserie af te sluiten. We zijn er trots op dat dit tijdschrift een eeuw lang de kerken van dienst is geweest. We willen de jubilaris niet stilzwijgend met pensioen laten gaan. Daarom voegen we een extra jaar toe, en dat met een speciaal jubileumboek. Zoals de uitgever het zei: ‘Menigerlei Genade is met haar duizenden preken een monument. Dit monument verdient het om bij stil te staan. Er zijn weinig bestaande kerkelijke tijdschriften die in 2013 kunnen zeggen dat zij aan het begin van de vorige eeuw zijn ontstaan.’ Als redactie zijn we blij met dit gebaar van de uitgever. Graag werken we mee aan deze jubileumbundel. Het geeft de redactie voldoening dat zij hierbij voluit betrokken is. Kijkend naar al die redacties van de afgelopen eeuw – u vindt ze achter in het boek – zijn wij beiden vervuld van dankbaarheid dat wij gedurende de laatste kwarteeuw in het spoor van oprichters aan het begin van de vorige eeuw mochten treden en in dat van redactieleden na hen. In deze jubileumbundel blikken we via uiteenlopende invalshoeken terug op die stroom van preken. U treft onder meer aan: een historische schets, mijmeringen over geliefde bijbelteksten, ervaringen van en met preeklezers, het verschijnsel preeklezen in de kerken, een uitwerking van het motto van de prekenserie, een aantal nieuwe preken, aandacht voor geliefde teksten, preken op feestdagen. Kortom, een kleurrijke bundel met natuurlijk de preek als centrum.
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 7
31-01-14 10:50
8
Altijd een preek op zak
De titel Altijd een preek op zak is een knipoog naar al die preeklezers die er steeds rekening mee hielden dat de predikant niet kwam opdagen en zij dan klaar moesten staan om voor te gaan. Velen hadden letterlijk de preek in de binnenzak van hun zondagse pak zitten. Klaar voor gebruik. De laatste decennia kwam de vrouwelijke preeklezer ten tonele. Voor haar zou beter ‘Altijd een preek in de tas’ passen. Deze jubileumuitgave is allereerst bedoeld voor de abonnees op mg, de preeklezers. Zij treffen er niet alleen nieuwe preken voor leesdiensten aan. Ook willen we met tal van uitstapjes rondom het preken hun de loftrompet toezwaaien voor hun inzet om bij afwezigheid van de predikant kerkdiensten en vieringen te doen slagen. Evengoed hebben we de gemeenteleden op het oog. Meer dan eens waren zij er in hun gemeente getuige van dat de preeklezer de dienst leidde. De meesten van hen hebben geen idee wat daar allemaal voor komt kijken. Zij zullen na het lezen van dit boek verrast zijn over wat er in en achter het begrip ‘preeklezen’ schuilgaat. We denken ook aan de voorgangers die de preken hebben geleverd. Zonder hen zou mg niet bestaan hebben. De meesten van hen zijn niet meer in ons midden; hun stem is er via hun verkondiging nog wel. De collega’s die deze bundel lezen, zullen hier en daar misschien iets herkennen van hun eigen bijdragen; op enkele daarvan gaan we vergelijkenderwijs in. Dank aan die vele honderden voorgangers! Eveneens geeft het boeiende en leerzame stof voor predikanten. Preken is voor de meesten een van de hoofdtaken. Hier treffen zij reflecties op en voorbeelden van verkondiging aan waarmee zij die belangrijke taak kunnen verdiepen. Tot slot denken wij dat de eeuw mg veel materiaal biedt voor toekomstige onderzoekers. Zij vinden in deze bundel verwijzingen naar een rijke bron met vooral gereformeerd gedachtegoed. Wij wensen u veel leesplezier en wij danken allen die direct of indirect inhoudelijk hebben bijgedragen aan de totstandkoming van Altijd een preek op zak. Wij denken natuurlijk aan de drie collega’s van wie een nieuwe dienst is opgenomen in de hoofdstukken 3, 4 en 5. Maar evengoed aan de preeklezers en hun omgeving, die ons verhalen over de praktijk van het preeklezen toevertrouwden. Dat onze prekenserie niet meer verschijnt, stemt ons weemoedig; dat we afscheid nemen van haar als ‘eeuweling’, stemt ons dankbaar. Januari 2014, Aarnoud Jobsen en Piet Schelling
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 8
31-01-14 10:50
1
Een onuitputtelijke bron
In 1911 verscheen de eerste jaargang van mg en in 2013 kwam de honderdste en laatste uit. Jaar in jaar uit schreven predikanten preken voor plaatselijke kerken. Hoe dat door de jaren heen is gegaan en in welk historisch perspectief we die vele preken mogen plaatsen, zien we in het vervolg. In dit hoofdstuk mijmeren we wat over de ruim vijfendertighonderd preken die gedurende die eeuw zijn verschenen. Jawel, vijfendertighonderd! Wat een schat aan informatie aangaande bijbelteksten en geloofsinhoud! We overdrijven niet als we zeggen dat we met deze honderd jaargangen ‘preekstof’ een goudmijntje bezitten waarin veel materiaal voor theologische bezinning verborgen ligt. Deze preken – de laatste decennia spraken we over ‘diensten’, wat tot uitdrukking brengt dat er meer aandacht kwam voor de liturgie – zijn gemaakt door ongeveer elfhonderdvijftig auteurs. Zij zorgden ervoor dat er voor elk wat wils is te vinden. Dat is ook gebleken: de meeste preeklezers kiezen voor preken van hem of haar met wie zij zich qua geloofsbeleving verbonden voelen en die aansluiten bij de gemeente. Die twee componenten – zoveel preken, zoveel predikers – bieden een kleurrijk kerkelijk en theologisch landschap. Immers, elke preek onthult iets van de ligging van de schepper ervan. Dat wil zeggen: elke preek geeft enig inzicht in de theologische accenten van de prediker1, zijn wijze van interpreteren van de tekst, zijn visie op het gemeente-zijn en in hoe hij zich verhoudt tot de wereld. Wanneer wij ons willen verdiepen in het denken en geloven van het protestantisme (vooral van de Gereformeerde Kerken in Nederland, sinds 2004 opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland) van de afgelopen honderd jaar, kunnen we hier ons hart ophalen. Nu we terugblikken op het bestaan van mg realiseren we ons pas echt goed wat deze prekenserie heeft betekend voor gemeenten en voor mensen. Onvoorstelbaar!
1 Wij hanteren in het vervolg meestal de hij-vorm bij woorden als predikant, prediker, preeklezer, hoewel de laatste decennia ook vrouwen subject zijn.
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 9
31-01-14 10:50
10
Altijd een preek op zak
Theologie Wie theologische ontwikkelingen in kaart wil brengen gedurende de laatste eeuw, vindt in de schoot van deze honderdjarige een overvloedige bron. Stel dat we informatie willen verzamelen over de invloed van dogma’s op predikers en daardoor ook op gemeenten in een bepaald tijdvak. Deze bron zal ons niet teleurstellen. Of het nu het leerstuk van de drie-eenheid of van de voorzienigheid is, we krijgen er een beeld van. Willen we weten hoe de verzoeningsleer is verwerkt en verstrengeld met de Schriftuitleg? Welnu, als we bijvoorbeeld de preken bestuderen die jaarlijks in de lijdenstijd zijn verschenen, dan reikt mg heel wat aan. Zijn we nieuwsgierig naar de plaats van Christus als het vleesgeworden Woord (de incarnatieleer) – de honderden preken over advent en Kerstmis geven daar zicht op. Gaan we op zoek naar de betekenis van de opstanding voor het geloofsleven? De vele preken paaspreken wijzen zeker een richting. Zoeken we inzicht in het gedachtegoed van de predikanten over de heilige Geest, de pinksterpreken en de preken over teksten die de werkzaamheid van de Geest benoemen, bieden een stroom van informatie. Liturgie en homiletiek In onze tijd is er aangaande de kerkdienst heel wat in beweging. Laten we ons hier beperken tot enkele opmerkingen over de liturgie en de homiletiek (de preekkunde). Er wordt in de theologische opleiding meer dan voorheen nagedacht over de liturgie: Waarom doen we zoals we het doen? Welke keuze maken we, en waarom? We spreken over hoogkerkelijke en laagkerkelijke liturgie. In tal van gemeenten vinden discussies plaats over de rol van de muziek en het lied in de dienst; we zagen dat recentelijk bij de verschijning van het nieuwe liedboek. Welke lieddichters spreken ons aan, kan alles gezongen worden? Hoe verhoudt zich de plaats van orgelmuziek ten opzichte van andere muziek? Hoeveel ruimte geven we elkaar en waar trekken we grenzen? Een essentieel onderdeel van de eredienst is de preek. Over de inhoud en vorm van de preek is veel gaande. Binnen de theologische scholing geniet de preek grote aandacht en in de plaatselijke gemeenten is de preek nogal eens onderwerp van gesprek. Belangrijk zijn daarbij thema’s als het overbrengen van de tekst in verstaanbare taal, de interactie tussen voorganger en gemeente en het verbinden van de bijbelse boodschap met de actualiteit. Met andere woorden: hoe brengt de verkondiger de betekenis van de tekst zo over dat deze landt in het bestaan van de hoorder? Later komen we hier uitvoerig op terug.
kokBWaltijdeenpreekopzak0114.indd 10
31-01-14 10:50