Issuu

1 Drie maanden eerder ‘Geduldige Penelope. De vrouw van de koning van Ithaca, Odysseus. De toegewĳde echtgenote en moeder met haar serieuze en vlĳtige karakter werd door sommige critici weggezet als uitsluitend een symbool van echtelĳke trouw, maar Penelope is een complexe vrouw, die haar plannen even behendig smeedt terwĳl ze een kledingstuk weeft.’ De gids laat een mysterieuze stilte vallen terwĳl hĳ zĳn blik over zĳn geïntrigeerde publiek laat gaan. Gabriel en ik bezoeken een tentoonstelling in het National Museum. We staan op de achterste rĳ van de menigte op kleine afstand van de anderen, alsof we er niet bĳ horen, of geen deel willen uitmaken van de groep maar niet cool genoeg zĳn om het risico te nemen de informatie te missen. Ik luister naar de gids, terwĳl Gabriel naast me door de brochure bladert. Hĳ zal later woordelĳk kunnen herhalen wat de gids zei. Hĳ is dol op dit soort dingen. Ik geniet meer van het feit dat hĳ dol is op dit soort dingen dan van de dingen zelf. Hĳ weet heel goed hoe hĳ de tĳd kan vullen, en toen ik hem ontmoette was dat een van zĳn aantrekkelĳkste karaktertrekken, omdat ik al een date met het lot had. Over maximaal zestig jaar had ik een date met iemand aan gene zĳde. ‘De echtgenoot van Penelope trekt ten strĳde in de Trojaanse Oorlog, die tien jaar duurt, waarna hĳ er nog eens tien jaar over doet om terug te keren. Penelope bevindt zich in een zeer gevaarlĳke situatie wanneer in totaal 108 vrĳers haar een hu-

welĳksaanzoek doen. Penelope is slim en beraamt plannetjes om tĳd te rekken. Ze belooft iedere man dat ze misschien ja zal zeggen, maar zwicht voor niemand.’ Plotseling voel ik me niet meer op mĳn gemak. Gabriels arm, die losjes over mĳn schouder geslagen is, voelt zwaar aan. ‘Het verhaal van Penelopes weefgetouw, dat we hier zien, symboliseert een van de sluwe trucjes van de koningin. Penelope was een lĳkwade aan het weven voor de uiteindelĳke begrafenis van haar schoonvader Laërtes en beloofde dat ze een echtgenoot zou uitkiezen zodra de lĳkwade af was. Overdag zat ze in een zaal van het paleis achter een groot weefgetouw, ’s nachts haalde ze stiekem uit wat ze had geweven. Dat hield ze drie jaar vol, wachtend tot haar echtgenoot zou terugkeren. Ze leidde haar vrĳers om de tuin totdat ze herenigd waren.’ Dat knaagt aan me. ‘Heeft hĳ ook op haar gewacht?’ roep ik. ‘Pardon?’ vraagt de gids. Hĳ kĳkt rond om de eigenaar van de stem te lokaliseren. De mensen in de groep gaan uiteen en draaien zich om om naar mĳ te kĳken. ‘Penelope is de belichaming van huwelĳkse trouw, maar haar echtgenoot dan? Heeft hĳ zich tĳdens de oorlog en in de tien jaar erna voor haar bewaard?’ Gabriel grinnikt. De gids glimlacht en vertelt kort over de negen andere kinderen die Odysseus kreeg bĳ vĳf andere vrouwen, en over zĳn lange reis om na de Trojaanse Oorlog terug te keren naar Ithaca. ‘Nee dus,’ mompel ik tegen Gabriel terwĳl de groep verder loopt. ‘Stomme Penelope.’ ‘Dat was een uitstekende vraag,’ zegt hĳ, en ik hoor dat hĳ geamuseerd klinkt. Ik draai me weer om naar het schilderĳ van Penelope, terwĳl Gabriel door de brochure bladert. Ben ik Geduldige Penelope? Ben ik overdag aan het weven en het weefsel ’s nachts aan het

uithalen, waarmee ik deze trouwe en geweldige vrĳer misleid terwĳl ik wacht tot ik met mĳn man herenigd zal worden? Ik kĳk op naar Gabriel. Zĳn blauwe ogen staan schalks, hĳ leest mĳn gedachten niet. Verrassend genoeg is hĳ misleid. ‘Ze had onder het wachten met al die mannen naar bed kunnen gaan,’ zegt hĳ. ‘Niet zo’n feestnummer, die Preutse Penelope.’ Ik schiet in de lach en leg mĳn hoofd tegen zĳn borstkas. Hĳ slaat zĳn arm om me heen, houdt me stevig vast en drukt een kus op mĳn hoofd. Gabriel is een beer van een vent en ik zou in zĳn omhelzing kunnen wonen. Hĳ is lang, breedgebouwd en sterk en klimt als boomchirurg, of boomspecialist zoals hĳ het liever noemt, de hele dag in bomen. Hĳ is eraan gewend op grote hoogte te verkeren, houdt van de wind en de regen, van de elementen. Hĳ is avonturier, ontdekkingsreiziger, en als hĳ niet in de top van een boom zit, zit hĳ er wel onder met zĳn neus in een boek. ’s Avonds na het werk ruikt hĳ sterk naar waterkers. We hebben elkaar twee jaar geleden tĳdens het kippenvleugelfestival in Bray ontmoet. Hĳ stond naast me aan de toonbank en hield de rĳ achter zich op toen hĳ een cheeseburger bestelde. Hĳ trof me op een goed moment; ik genoot van zĳn humor, wat ook zĳn bedoeling was, want hĳ had mĳn aandacht willen trekken. Het was zĳn openingszin denk ik. M’n vriend vraagt of je met hem uit wil. Ik wil graag een cheeseburger. Ik laat me altĳd inpakken door een slechte versierpoging, maar ik heb een goede smaak wat mannen betreft. Goede mannen, geweldige mannen. Gabriel wil verder lopen, maar ik trek hem de andere kant op, weg van de blik van Geduldige Penelope. Ze kĳkt de hele tĳd naar me en denkt dat ze een soortgenoot herkent als ze er een

ziet. Maar ik ben niet zoals zĳ. Ik ben haar niet en ik wil haar niet zĳn. Ik zet mĳn leven niet op pauze zoals zĳ deed om op een onzekere toekomst te wachten. ‘Gabriel.’ ‘Holly.’ Hĳ zegt het net zo serieus. ‘Over je vraag.’ ‘Om een protestmars te organiseren tegen te vroeg opgehangen kerstversiering?’ Ik moet mĳn rug krommen en mĳn nek strekken om naar hem op te kĳken, zo lang is hĳ. Zĳn ogen glimlachen. ‘Nee, die andere. Of ik bĳ je wil intrekken.’ ‘Aha.’ ‘Laten we het gewoon doen.’ Hĳ stompt in de lucht en doet in stilte alsof hĳ een wave uitvoert in een stadion. ‘Als je me belooft dat we een tv nemen en dat je er elke dag als ik wakker word zo uitziet als nu.’ Ik ga op mĳn tenen staan om dichter bĳ zĳn gezicht te komen. Ik leg mĳn handen op zĳn wangen en voel zĳn glimlach onder de baard en snor die hĳ laat groeien, scheert en onderhoudt als een professional; de bomenman die zĳn eigen gezicht cultiveert. ‘Dat is een voorwaarde om mĳn huisgenoot te worden.’ ‘Neukgenoot,’ zeg ik en we giechelen als kinderen. ‘Waarom ben je toch altĳd zo lekker romantisch?’ vraagt hĳ terwĳl hĳ een arm om me heen slaat. Dat was ik vroeger wel. Ik was vroeger heel anders. Naïef misschien. Maar zo ben ik niet meer. Ik omhels hem stevig en leg mĳn hoofd tegen zĳn borstkas. Als ik Penelopes veroordelende blik zie, hef ik zelfvoldaan mĳn kin. Ze denkt dat ze me kent. Maar dat is niet zo.

2 ‘Ben je klaar?’ vraagt mĳn zus Ciara zacht terwĳl we onder het gedruis van de menigte, die wacht tot het programma gaat beginnen, plaatsnemen op zitzakken voor in de winkel. We zitten in de etalage van Ciara’s vintage- en tweedehandswinkel, De Hamsteraar, waar ik al drie jaar met haar samenwerk. Opnieuw hebben we de winkel omgetoverd tot evenementenruimte, waar haar podcast – Hoe praat je over... – met publiek erbĳ wordt opgenomen. Vanavond zit ik echter niet op mĳn gebruikelĳke veilige plekje, achter de tafel met wĳn en cupcakes. In plaats daarvan heb ik toegegeven aan het aanhoudende verzoek van mĳn volhardende maar avontuurlĳke en onbevreesde zusje om te gast te zĳn bĳ de aflevering van deze week: Hoe praat je over de dood. Ik had al spĳt van mĳn toezegging toen het woord ‘ja’ over mĳn lippen rolde, en die spĳt heeft een astronomische omvang aangenomen tegen de tĳd dat ik ga zitten en ik het kleine publiek voor me zie. De kledingrekken en vitrines voor accessoires zĳn tegen de muren gerold en vĳf rĳen met zes klapstoelen elk vullen de winkelruimte. We hebben de etalage leeggeruimd zodat Ciara en ik op een verhoging konden zitten, terwĳl buiten de mensen die zich vanuit hun werk naar huis haastten in het voorbĳgaan blikken werpen op de bewegende paspoppen op zitzakken achter het raam. ‘Dank je wel dat je dit doet.’ Ciara geeft me een kneepje in mĳn hand.

Ik glimlach zwakjes en schat in wat ik me op de hals zou halen als ik op dit moment zou vertrekken, maar ik weet dat het dat niet waard is. Ik moet mĳn belofte nakomen. Ze schopt haar schoenen uit en trekt haar benen op tot haar blote voeten op de zitzak rusten. Ze voelt zich volkomen thuis in deze ruimte. Ik schraap mĳn keel en het geluid weerkaatst via de speakers door de winkel, waar dertig mensen nieuwsgierig en vol verwachting naar me kĳken. Ik klem mĳn vochtige handen ineen en kĳk naar de aantekeningen die ik als een uitgeputte student voor een examen verwoed heb zitten neerpennen sinds Ciara me hiervoor heeft gevraagd. Ik werd gegrepen door flarden van gedachten die ik heb opgeschreven om als inspiratie te dienen, maar op dit moment slaan ze nergens meer op. Ik zie niet waar de ene zin begint en de andere eindigt. Mama zit op de voorste rĳ, een paar stoelen bĳ mĳn vriendin Sharon vandaan, die in de stoel naast het middenpad zit waar ze meer ruimte heeft voor haar dubbele kinderwagen. Twee voetjes, de een met een sok die zĳn uiterste best doet niet te vallen en de ander zonder sok, piepen onder een deken in de wagen uit, en Sharon heeft haar zes maanden oude baby in haar armen. Haar zoon van zes, Gerard, zit naast haar, met zĳn ogen op zĳn iPad gericht en een koptelefoon op zĳn hoofd. Haar vierjarige zoon verklaart melodramatisch dat hĳ zich verveelt en zit zo onderuitgezakt op zĳn stoel dat alleen zĳn hoofd nog tegen de rugleuning rust. Vier jongens in zes jaar tĳd; ik vind het heel knap dat ze er is. Ik weet dat ze al sinds het krieken van de dag op is. Ik weet hoeveel tĳd het haar heeft gekost om het huis uit te komen, waarna ze nog drie keer of vaker terug naar binnen moest omdat ze iets was vergeten. Maar ze is er, mĳn heldhaftige vriendin. Ze glimlacht naar me, haar gezicht een toonbeeld van uitputting, maar altĳd mĳn steun en toeverlaat. ‘Welkom allemaal, bĳ de vierde aflevering van de podcast

van De Hamsteraar,’ begint Ciara. ‘Er zĳn een paar vaste gasten – Betty, dank je wel dat je die heerlĳke cupcakes voor ons hebt gebakken, en dank je wel Christian voor de kaas en de wĳn.’ Ik kĳk rond op zoek naar Gabriel. Ik weet eigenlĳk wel zeker dat hĳ er niet is, want ik heb hem uitdrukkelĳk verboden te komen, hoewel dat niet had gehoeven. Omdat hĳ zĳn privéleven privé houdt en zĳn emoties stevig onder controle heeft, ging het zĳn verstand te boven dat ik met vreemden over mĳn privéleven zou praten. We hebben er flink over gediscussieerd, maar op dit moment ben ik het volmondig met hem eens. ‘Ik ben Ciara Kennedy, eigenaresse van De Hamsteraar. Onlangs heb ik besloten dat het een goed idee zou zĳn om een podcast te maken met de titel “Hoe praat je over...”, waarin de goede doelen aan bod komen die een percentage van de winst van deze winkel ontvangen. Deze week hebben we het over de dood – en dan vooral over verdriet en achterblĳven – en we hebben Claire Byrne van Bereave Ireland te gast, en een paar mensen die baat hebben bĳ het fantastische werk dat Bereave doet. De opbrengst van jullie toegangskaartjes en gulle donaties gaat rechtstreeks naar Bereave. Later zal ik met Claire praten over het belangrĳke, onuitputtelĳke werk dat ze verrichten om mensen bĳ te staan die geliefden hebben verloren, maar eerst wil ik mĳn bĳzondere gast aan u voorstellen, die toevallig ook mĳn zus is: Holly Kennedy. Je bent er eindelĳk!’ roept Ciara opgewonden uit, en het publiek applaudisseert. ‘Ja,’ zeg ik met een nerveus lachje. ‘Ik dring er al vanaf het moment dat ik vorig jaar met de podcast ben begonnen bĳ mĳn zus op aan om te komen. Ik ben heel blĳ dat je dit doet.’ Ze pakt mĳn hand. ‘Jouw verhaal heeft me diep geraakt en ik weet zeker dat veel mensen er iets aan zullen hebben als ze horen wat je allemaal hebt meegemaakt.’ ‘Dank je wel. Ik hoop het.’ Ik zie de blaadjes met aantekenin-

gen trillen in mĳn hand en ik laat Ciara’s hand los om ze tot rust te brengen. ‘“Hoe praat je over de dood” – het is geen eenvoudig onderwerp. We vinden het zo makkelĳk om over ons leven te praten, over hoe we leven, hoe we beter kunnen leven, dat we ons vaak ongemakkelĳk voelen als we over de dood praten en er niet diep op ingaan. Ik kan niemand anders bedenken met wie ik liever dit gesprek over verdriet zou willen voeren. Holly, wil je ons alsjeblieft vertellen hoe de dood invloed op jou heeft gehad.’ Ik schraap mĳn keel. ‘Zeven jaar geleden heb ik mĳn man Gerry verloren aan kanker. Hĳ had een hersentumor. Hĳ was dertig jaar oud.’ Hoe vaak ik het ook zeg, ik krĳg altĳd een brok in mĳn keel. Dat deel van het verhaal is nog steeds echt, het brandt nog steeds heet en fel binnen in me. Ik kĳk even naar Sharon voor steun en ze slaat dramatisch haar ogen ten hemel en gaapt. Ik glimlach. Ik kan het. ‘We zĳn hier om over verdriet te praten, dus wat zal ik jullie eens vertellen? Ik ben niet uniek, iedereen krĳgt te maken met de dood en zoals velen van jullie hier weten, is verdriet een ingewikkeld proces. Je kunt je verdriet niet beheersen, het grootste deel van de tĳd lĳkt het wel alsof het verdriet jou beheerst. Het enige wat je beheerst is de manier waarop je ermee omgaat.’ ‘Je zegt dat je niet uniek bent,’ zegt Ciara, ‘maar ieders persoonlĳke ervaring is uniek en we kunnen van elkaar leren. Het ene verlies is niet zwaarder dan het andere, maar denk je dat het verlies van Gerry intenser is doordat jullie samen zĳn opgegroeid? Jullie waren al onafscheidelĳk toen ik nog een kind was.’ Ik knik en vertel hoe Gerry en ik elkaar hebben ontmoet. Om het makkelĳker te maken kĳk ik niet naar de mensen, alsof ik

tegen mezelf praat, net zoals ik onder de douche heb geoefend. ‘Ik heb hem op mĳn veertiende op school ontmoet. Vanaf die dag was ik Gerry én Holly. Gerry’s vriendin. Gerry’s vrouw. We zĳn samen opgegroeid, we hebben van elkaar geleerd. Ik was 29 toen ik hem verloor en Gerry’s weduwe werd. Ik heb niet alleen hem en een deel van mezelf verloren, het voelde echt alsof ik mezélf kwĳt was. Ik had geen idee wie ik was. Ik moest mezelf opnieuw opbouwen.’ Een paar mensen knikken. Ze weten het. Ze weten het allemaal, en als ze het nog niet weten, dan zal dat niet lang meer duren. ‘Poepie,’ klinkt er uit de wagen, gevolgd door gegiechel. ‘Ssst,’ zegt Sharon zachtjes tegen haar peuter. Ze pakt een rĳstwafel met een laagje aardbeienyoghurt uit een reusachtige tas. De rĳstwafel verdwĳnt in de wagen. Het gegiechel houdt op. ‘Hoe heb je dat gedaan?’ vraagt Ciara. Het voelt vreemd om Ciara iets te vertellen wat ze samen met mĳ heeft meegemaakt, dus draai ik me naar het publiek en richt ik me daarop, op de mensen die er niet bĳ waren. En als ik hun gezichten zie, wordt er een schakelaar binnen in me omgezet. Dit gaat niet om mĳ. Gerry heeft iets bĳzonders gedaan en dat ga ik namens hem vertellen, aan mensen die het graag willen horen. ‘Gerry heeft me geholpen. Voordat hĳ stierf had hĳ in het geheim een plan gemaakt.’ ‘Tromgeroffel!’ zegt Ciara, en mensen lachen. Ik glimlach en kĳk naar de verwachtingsvolle gezichten. Ik ben opgewonden bĳ de gedachte dat ik alles ga vertellen, het is weer een herinnering aan hoe uniek het jaar na zĳn dood was, terwĳl ik in de loop der tĳd ben vergeten hoeveel het voor me betekende. ‘Hĳ heeft tien brieven voor me achtergelaten, die ik mocht openen in de maanden na zĳn dood, en hĳ ondertekende elke brief met “P.S. Ik hou van je”.’

Het publiek is zichtbaar ontroerd en verbaasd. De mensen wenden zich tot elkaar, wisselen blikken en fluisteren, de stilte is verbroken. Sharons baby begint te huilen. Ze sust hem en wiegt hem heen en weer en tikt met een afwezige blik in haar ogen ritmisch op zĳn speen. Ciara praat wat harder om boven het gemopper van de baby uit te komen. ‘Toen ik je vroeg om mee te doen aan deze podcast, zei je dat je je niet wilde concentreren op Gerry’s ziekte. Je wilde het hebben over het geschenk dat hĳ je gaf.’ Ik schud resoluut mĳn hoofd. ‘Nee, ik wil het niet over zĳn kanker hebben, over wat hĳ moest doorstaan. Mĳn advies, als jullie daarop zitten te wachten, is: probeer je niet op het donker te richten. Daar is al genoeg van. Ik wil het liever over hoop hebben.’ Ciara kĳkt me aan met ogen die stralen van trots. Mama slaat haar handen ineen. ‘Ik besloot me te richten op het geschenk dat hĳ me gaf, het geschenk dat ik kreeg doordat ik hem verloor: mezelf vinden. Gerry’s dood heeft me gebroken, en dat is niet iets waardoor ik me minderwaardig voel of waar ik me voor schaam. Zĳn brieven hebben me geholpen mezelf weer te vinden.’ Ik struikel bĳna over mĳn woorden en ik kan niet ophouden met praten. Ik wíl dat ze het weten. Als ik zeven jaar geleden in het publiek had gezeten, had ik het moeten horen. ‘Ik heb een nieuwe en verrassende kracht in mezelf gevonden, op de bodem van een donkere en eenzame plek, maar ik heb hem gevonden. En jammer genoeg vinden we daar de grootste schatten in ons leven. Na het graven, zwoegend in het donker en het vuil, vinden we eindelĳk iets. Ik heb ondervonden dat op het dieptepunt een springplank kan staan.’ Voorgegaan door een enthousiaste Ciara applaudisseert het publiek.

De kreten van Sharons baby veranderen in gegil, een hoog doordringend geluid alsof zĳn benen worden afgezaagd. De peuter gooit zĳn rĳstwafel naar de baby. Sharon staat op en loopt na een verontschuldigende blik in onze richting door het middenpad weg. Ze bestuurt met één hand de dubbele kinderwagen en houdt de huilende baby in de andere arm. De oudste twee laat ze bĳ mĳn moeder achter. Terwĳl ze de kinderwagen onhandig naar de uitgang stuurt, botst ze tegen een stoel aan en schampt tassen die tot in het middenpad uitsteken, waarbĳ de riemen en handvatten in de wielen verstrikt raken. Ze vervolgt excuses mompelend haar weg. Ciara wacht met haar volgende vraag tot Sharon weg is. Sharon duwt met de wagen tegen de buitendeur om hem open te krĳgen. Mathew, Ciara’s man, gaat snel naar haar toe om de deur voor haar open te houden, maar de dubbele wagen is te breed. In haar paniek botst Sharon telkens weer tegen het kozĳn. De baby gilt, de wagen bonkt en Mathew zegt tegen haar dat ze de wagen moet stilhouden terwĳl hĳ de onderkant van de tweede deur ontgrendelt. Sharon kĳkt ons met een vernederde uitdrukking op haar gezicht aan. Haar eerdere gezichtsuitdrukking imiterend sla ik mĳn ogen ten hemel en gaap. Ze glimlacht dankbaar voordat ze wegvlucht. ‘Dat knippen we er gewoon uit,’ zegt Ciara grappend. ‘Holly, zĳn er afgezien van Gerry’s brieven nog andere manieren waarop je zĳn aanwezigheid voelde na zĳn dood?’ ‘Bedoel je of ik spoken zag?’ Sommige mensen in het publiek grinniken, andere willen heel graag een bevestigend antwoord horen. ‘Zĳn energie,’ zegt Ciara. ‘Of hoe je het ook wilt noemen.’ Ik zwĳg even om na te denken en het gevoel weer op te roepen. ‘Vreemd genoeg heeft de dood een lichamelĳke aanwezigheid die kan aanvoelen als een ander mens in de kamer. De

leemtes die dierbaren achterlaten zĳn zichtbaar, dus soms waren er ogenblikken waarop Gerry levender voelde dan de mensen om me heen.’ Ik denk terug aan die eenzame dagen en nachten waarin ik gevangenzat tussen de echte wereld en mĳn gedachten. ‘Herinneringen kunnen heel krachtig zĳn. Ze kunnen een heerlĳke ontsnapping zĳn, en ik kon me er heel makkelĳk in verliezen. Ik wilde die plekken heel graag verder onderzoeken, omdat Gerry daar weer verscheen. Maar pas op: ze kunnen ook een gevangenis zĳn. Ik ben heel blĳ dat Gerry die brieven voor me had achtergelaten, want hĳ heeft me uit al die zwarte gaten getrokken. Hĳ kwam weer tot leven en daardoor konden we weer samen herinneringen maken.’ ‘En nu? Zeven jaar later? Is Gerry nog steeds bĳ je?’ Ik zwĳg. Ik staar haar met grote ogen aan, als een hert in de koplampen. Ik ben van mĳn stuk gebracht. Er komen geen woorden in me op. Is hĳ er nog? ‘Ik weet zeker dat Gerry altĳd deel van je zal uitmaken,’ zegt Ciara zachtjes, omdat ze ziet hoe ik eraan toe ben. ‘Hĳ zal altĳd bĳ je zĳn.’ Ze lĳkt me gerust te stellen, alsof ik het was vergeten. Stof zĳn we en tot stof zullen we wederkeren. Opgeloste, om me heen zwevende deeltjes materie. ‘Zeker.’ Ik glimlach benepen. ‘Gerry zal altĳd bĳ me zĳn.’ Het lichaam sterft, maar de ziel, de geest blĳft bestaan. Na Gerry’s dood had ik op sommige dagen het gevoel dat zĳn energie in me zat, me opbouwde, me sterker maakte, een vesting van me maakte. Ik kon alles. Ik was onaantastbaar. Op andere dagen voelde ik zĳn energie en viel ik in een miljoen stukjes uiteen. Het was een herinnering aan wat ik had verloren. Ik kan het niet. Ik wil het niet. Het universum had het belangrĳkste deel van mĳn leven van me afgenomen en daarom was ik bang dat het al het andere ook kon afnemen. En nu

besef ik dat al die dagen juist kostbare dagen waren omdat ik, zeven jaar later, helemaal niet meer het gevoel heb dat Gerry bĳ me is. Verstrikt in de leugen die ik zojuist heb verteld, vraag ik me af of het net zo hol klonk als het voelde. Hoe dan ook, ik ben bĳna klaar. Ciara nodigt het publiek uit vragen te stellen en ik ontspan me een beetje, want ik neem aan dat het einde in zicht is. De vĳfde persoon op de derde rĳ, met een verfrommeld papieren zakdoekje in haar hand, de mascara om haar ogen heen uitgesmeerd. ‘Hallo Holly, ik ben Joanna. Ik heb een paar maanden geleden mĳn man verloren, en ik zou willen dat hĳ net zoals jouw man brieven voor me had achtergelaten. Kun je ons vertellen wat er in zĳn laatste brief stond?’ ‘Ik wil weten wat er in alle brieven stond,’ zegt iemand luid, en er klinkt gemompel van instemming. ‘We hebben de tĳd om ze allemaal te horen, als Holly daar geen bezwaar tegen heeft,’ zegt Ciara, die dat bĳ me checkt. Ik haal diep adem en laat de lucht dan langzaam ontsnappen. Ik heb al zo lang niet aan de brieven gedacht. Wel als concept, maar niet aan de brieven afzonderlĳk, niet op volgorde, niet echt. Waar zal ik beginnen? Een nieuw lampje voor naast het bed, een nieuwe outfit, een karaokeavond, zonnebloemzaadjes, een verjaardagsreisje met vrienden... Hoe zouden ze kunnen begrĳpen hoe belangrĳk al die schĳnbaar onbelangrĳke dingen voor me waren? Maar de laatste brief... Ik glimlach. Dat is een makkie. ‘In zĳn laatste brief stond: “Wees niet bang om weer verliefd te worden.”’ Daar houden ze zich aan vast, aan die prachtige zin, een mooi en heldhaftig einde wat Gerry betreft. Joanna is niet zo ontroerd als de anderen. Ik zie de teleurstelling en verwarring in haar ogen. De wanhoop. Ze is zo diep in de rouw dat ze dat

niet wilde horen. Ze klampt zich nog vast aan haar echtgenoot, ze piekert er niet over hem los te laten. Ik weet wat ze denkt. Met geen mogelÄłkheid kan ze weer zo van iemand houden. Niet op die manier.